DİLÇİLİK – ЯЗЫКОЗНАНИЕ............................................................5-122

Н. ЭФЕНДИЕВА. Наречие как грамматическая категория в арабском языке.......

K. АБДУРАГИМОВА Сопоставление односоставных эмотивных предложений ......

Y. İSMAYILOVA. Müasir  Azərbaycan ədəbi dilinin mənşə etibarilə lüğət tərkibi.

M. MƏHƏRRƏMOVA. Alman dilində yarımsuffikslərdən düzələn orta cinsli isimlər

S. MƏMMƏDOVA. Mürəkkəb sintaktik bütövün koqnitiv araşdırılması...

Z. MƏMMƏDOVA. Dil universaliləri haqqında.........

E. MİRİŞOVA. Frazeoloji əksmənalılığın müəyyənlədirilməsi......

R. QULİYEVA. Ərəbdilindətəsirlitəsirsizfellər....

T. ƏKBƏROVA. Predikativ ismi frazeologiya ərəb ədəbi dilində ad qruplu frazeologizmlərin bir növü kimi

M. VƏLİYEVA . Мятндя синтактик тамларын сыраланмасынын цслуби аспектляри....

Z. MƏSMƏ. Ingilis və Azərbaycan atalar sözlərinin ideya məzmunu və paralel mənalar ..

А. РЗАЕВА. Роль прагматической установки в политическом дискурсе .

Э. МОЛЛАЕВА. История слов, обозначавших число..

S. SADIQOVA. Tarixin aynası-qədim türk yazılı abidələri..

G. ХАНБАБАЙЕВА. İngilis və Azərbaycan dillərində müəyyən əhvali-ruhiyyə bildirən  nitq felləri.

Ş. ƏLİYEVA. Feili birləşmələr arasında sintaktik əlaqələr..

G. BABANLI. Müxtəlif istiqamətlərdə substantivləşmə.....

B. HACIYEVA. Müasir türk ədəbi dilinin sintaktik quruluşunda “zərf+fel” tipli birləşmələrin yeri...

N. ЩАЪЫЙЕВА. Ара сюзлярин ъцмлядя йаратдыьы мяна инъяликляри вя ифадя васитяляри..

V. İSGƏNDƏROVA. Pronominal növün təsirli-təsirsz fellərlə əlaqəsi..

S. İSMAYILOVA. Dilçilikdə “feli sifət və feli sifət tərkibləri” probleminin tədqiqi tarixinə dair qeydlər..

F. KƏRİMLİ, S. CƏLİLOVA. 1920-ci illərdə söz yaradıcılığı: sadə və düzəltmə sözlər.

M.QIPÇAQ,  E.MƏMMƏDOV. Türk dilləri leksikasinin mənşə baxımından təsnifi..

N. МЯММЯДОВА. Феллярин гурулушу мясяляси...

D. QULİYEVA. History of English....

F. RZAYEVA. Müasir ərəb dilində yeni məfhumların ifadə yolları.....

N. SEYİDOVA. Frazeoloji birləşmələrin  tərcüməsində   obrazlılıq və  emosionallığın  rolu..

S. MƏMMƏDOVA. Latın dilində önlüklərin təsnifatı....

Q. XANMƏMMƏDOV,  M.QIPÇAQ. Türk dillərində samit səslərin səciyyəsi.......

С. ДЖАФАРОВА. С. ЧЕРКЕЗ. Изучение суффиксального способа образования имен существительных..

Р. МАМЕДОВА. О временных формах глаголов использованных в Габуснаме ..

Э. ИБРАГИМОВА, Н.ХАЛИЛОВА. Деепричастие и его грамматические признаки...

A.MƏMMƏDOV. Qədim türk əlifbasının mənşəyi haqqında bəzi qeydlər........

İ. İSMAYILOVA, Ş. SƏFƏROVA. Terminoloji   leksikanın   inkişafı....

S.ƏMİROVA. Azərbaycan və ingilis dillərində sintaktik üsulla yaranan turizm terminləri.

 

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ – ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ.....................................................123-218

A. ƏHMƏDOVA. Postsovet dövrü ədəbiyyatında metod və  üslub tipologiyası.....................

S. BAĞIROVA. Bədiu-zamanınməqamələrininsəciyyəvicəhətləri........

B. ƏSGƏROV. İ.Şıxlı romanlarında retrospeksiya aktı....................

А. ГАСЫМОВА. Предтечимакамного жанра в арабской литературе............................

L. ƏLİZADƏ. Alleqoriya və onun bədii ədəbiyyatda başlıca janr xüsusiyyətləri..............

М. АЛЕСКЕРОВА. Клише памяти (Путешествие в прошлое) ...

L. ALLAHVERDİYEVA. Müasir dramaturgiyada psixologizm.........

G. ƏHMƏDOVA. Ceyms Coysun “Uliss” əsərində mifoloji obrazlar.............................

A. ƏLİYEV. Y.V.Çəmənzəminli Azərbaycanda tarixi roman janrının yaradıcısı kimi....

G. ƏLİYEVA. Poema-dastan yaradıcılığının sənətkarlıq xüsusiyyətləri...

L. ƏLİYEVA. Y.Səmədoğlunun “Qətl günü” romanında arxaik epos yaddaşı: ağac motivi......

N. ƏLİYEVA. Haşım bəy Saqib və onun yaradıcılığında ictimai-siyasi motivlər........

S. İSMAYILOVA. S.Vurğunun “Komsomol poeması”nın tarixi aspektlər prizmasından araşdirilması..

T. İSMAYILOVA. Bədii ədəbiyyatda psixoloji təhlil.

S. МЯРДАНОВА. Яли Kяримин поемаларында лирик риъятляр....

S. MƏMMƏDOVA.  D.H.Lourensin “Ledi Çeterleyin məşuqu romanında qadın problemi..

A. MİRZƏYEV. Şərq ədəbiyyatında “Yusif və Züleyxa” mövzusu və Mustafa Zəririn eyniadlı poeması..

X. MUSTAFAYEVA. Səlahəddin Xəlilovun yaradıcılığında  milli və bəşəri dəyərlər..

S. ORUCOVA. Ренессанс дюврцндя мусиги вя поезийа..

A. PAŞAYEVA. Əziz Alpoudun «Həyatımın hekayətləri» Azərbaycan milli hərəkatının gerçəkləri kontekstində...

O. PİRİYEVA. Məhəmmədhüseyn   Şəhriyarın   “Heydəbabaya  salam” poemasının   poetik   qüdrəti....  

Q. ƏHMƏDOV. Artur  Konan  Doylun detektiv əsərlərində  yumor duyğusu..

İ. RƏHMANOVA. Ə.Məmmədxanlının “Şirvan gözəli” komediyasının  sənətkarlıq xüsusiyyətləri...........

S. MƏMMƏDOVA. Şərq Haynrix Hayne yaradıcılığında..

R. ЩЯСЯНОВ. Поезийанын сяняткарлыг мясяляляри...................

PEDAQOGİKA-ПЕДАГОГИКА………………………..………………............219-297

N. VELİYEVA. Success with English……………………………………………………………………………………………….

L. MƏMMƏDOVA. Fars dilində sifətlərin Azərbaycan auditoriyasında tədrisi məsələləri.....

R. RZAYEV. Qlobal  kontekstdə təhsil və təfəkkür ...

Ü. ƏLİYEVA. Language, culture and schooling…………………

V. ƏLİZADƏ. Mətni anlamada fərdi leksikonun rolunun özəllikləri...........

G. KƏRİMOVA. Pedaqogika terminləri haqqında......

Э. КЕРИМОВ, ТАГИЕВА Х.М. Из  опыта  организации  самостоятельной  работы студентов  п

Р. ИМАНОВА. Роль родного языка в преподавании русского языка....

Ш. ШИРАЛИЕВА, З. АЛЕКПЕРОВА. К вопросу использования интенсивного метода в вузе..

Р. АСКЕРОВА, З. МАНСИМОВА. Дидактические аспекты учебного сотрудничества на уроках

Л. МУРАДОВА. Принципы классификации тестов по русскому языку.

А. ЗЕЙНАЛОВ. Система обучения русскому языку как иностранному.....

Р. ГУСЕЙНЗАДЕ, А. САФАРЛИ. Использование  информационно – коммуникационных технологий

Х. KУЛИЕВА, А. АЛИЕВА. Некоторые аспекты обучения студентов общению

Э. БАБА-ЗАДЕ, К. НУРИЕВА.  Употребление наречий еще, ужев иностранной аудитории.....

A. ЯЛИЙЕВА. Цмумтящсил орта мяктябляриндя драм ясярлярин тядриси методлары.

U. İSMAYILOVA. Analitik və sintetik oxu....

S. SULTANOVA. Using newspaper materials in improving students language skills………………..

Н. ШИРАЛИЗАДЕ, Р. ТАХМАЗОВА. Некоторые методологические особенности преподавания

X. АХУНДОВА. O некоторых синтаксических сложностях при изучении русского языкa

Д. МУСТАФАЕВА. Усвоения научной терминологии......

S.  RZAYEVA. Azərbaycan  dili  dərslərində  veni  diaqramindan  istifadə.......

Э. МАМЕДОВА. Анализ трудностей изучения  английского языка азербайджанцами......

S.MƏMMƏDOVA, N. NƏCƏFOVA. Teaching English for Engineers…..

İNSANŞÜNASLIQ - ЧЕЛОВЕКОВЕДЕНИЕ.........................................298-317

Y.VƏLİYEVA, E. ƏHMƏDOVA. Məktəbəqədər yaşlı uşaqlarda emosional sahənin öyrənilməsi..

L. ALLAHVERDİYEVA. Ailədaxili münasibətlərin uşaq şəxsiyyətinin   formalaşmasına təsiri......

Т. HƏKİMOVA. Xalq təbabətində ruhi xəstəlilklərin müalicəsi....

M.İSRAFIL. Dil və təfəkkür anlayişlarInın qarşılıqlı əlaqəsi....

М. БАЙРАМОВА. Межкультурная коммуникативная компетенция....

 Н. МИКАИЛОВА. Человек  в  мире  политического.............

JURNALİSTİKA - ЖУРНАЛИСТИКА……………………....…..................................318-331

G. FRİDUNBƏYOVA . Müsahib və müsahibə vacib informasiya mənbəyi kimi..........

S. KƏRİMOVA . Üzeyir Hacıbəyov “Azərbaycan” qəzetinin redaktoru kimi.......

Z. MƏHƏRRƏMOV. XIX  əsrin ikinci yarısında Tiflisdə nəşr olunan dövri mətbuatın siyasi və ədəbi mühitinə təsiri......

S. HƏSƏNOVA. Sovet mətbuatında Hüseyn Cavid yaradıcılığına tənqidi münasibət.............................

KİTABŞÜNASLIQ - КНИГОВЕДЕНИЕ..............................................................332-334

N. HÜSEYNOVA. Türkiyədə kitabxanaçılıq təhsilinin tarixinə bir nəzər...

MƏRUZƏLƏR - ДОКЛАДЫ.............................................................................335-360

А. САМЕДОВА. Неопределенно-личные предложения  на продвинутом этапе обучения

E. ABDULLAYEVA. Simple english prose

Ü. MUXTAROVA. Azərbaycan və ingilis dillərində fonem sistemi (samit fonemlər)....

X. ATAYEVA. Əmr və arzu şəkillərinin tədrisində nəzərə alınmalı məsələlər və mənimsədilmə yolları...

Ş. CƏFƏROVA. Kütləvi informasıya vasitələrinin dilində..........

S. MƏMMƏDZADƏ. Akademik  M.Arif  “Oqtay Eloğlu” və “Dönüş” pyesləri haqqında........

Н. САДЫХЛЫ. Италийан ядябиййатында моринизм.............................................................X. MƏMMƏDOVA. Şagirdlərin lüğət ehtiyatlarıi....................................................................................................nın zənginləşdirilməsi və leksik təhlilin təşkili.............................................................

Ф. ШИРИНОВА. Речь учителя на уроке..........................................................................................................................................................

 

 

=============================================================================

Yыьылмаьа верилмишдир: 12./08.14      Çапа имзаланмышдыр :   5.10.14    Rезограф чапы.  Şящадятнамя № 27  

Lисензийа: серийа аб № 022471. Tираъы 1000.  Qиймяти пулсуз. Lяман няшр-полигр. MMC»-дя     чап олунмушдур.   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Эфендиева Наргиз.К.

НАРЕЧИЕ КАК ГРАММАТИЧЕСКАЯ КАТЕГОРИЯ В АРАБСКОМ ЯЗЫКЕ

Наречия являются малоизученной и спорной категорией не только в арабской грамматике, но и  во многих языках мира.  Во многих языках наречия приравниваются к обстоятельствам, и ни более как другая часть речи, ведутся горячие споры по поводу причисления их к наречия то в системе служебных слов, то в составе основных частей речи. самостоятельным или вспомогательным частям речи.  Даже в таком языке, как русский, где наречие имеет ярко выраженную морфологическую окраску, часто менялись взгляды грамматиков; они изучали. Так, например, на протяжении лет русские языковеды относили наречия к вспомогательным частям речи.  Первым русским языковедом, опровергнувшим это положение, был А.А.Потебня, который причислил наречия к самостоятельным частям речи.  В настоящее время в русском языкознании наречия изучаются как самостоятельная часть речи, отличающаяся от других частей речи по ряду грамматических особенностей.  Но, несмотря на это, не прекращаются споры по поводу разрядов наречий по способу образования, по их значению, которые приводят иной раз к различным, абсолютно противоположным мнениям, взглядам.  Что касается наречия в арабском языке, то оно изучалось почти всеми более или менее известными грамматиками попутно.  Это говорит о том, что вопрос наречия ждет своего окончательного решения. Тем не менее, класс слов, объединяемых по морфологическим, синтаксическим и семантическим признакам под названием «наречие», изучается в арабской грамматике не в системе основных знаменательных частей речи, а в группе служебных слов  и именуется «зарфом» .  Кстати, дословный перевод арабского слова - «сосуд», а русский термин «наречие» приближается по своему значению к глаголу - архаизму «наречь», то есть «показывать, определять».

               Но арабские «зарфы» отличаются от русских наречий не только названием, но и по ряду специфических особенностей.  Арабская грамматика из всего комплекса наречий под термином «зарф» изучает лишь только два разряда – наречие времени  и наречие места.  А другой разряд наречий, объединяемых в русской грамматике под названием качественных наречий, будучи не охваченным термином «зарф», изучается в синтаксическом аспекте в друглй  системе, причем, эти виды наречий считаются подобными дополнениями.  Поэтому, когда речь идет в арабской грамматике о наречиях, то говорится лишь о наречиях места и времени.

          Однако, необходимо отметить, что споры, идущие между басрийской и куфийской грамматическими школами, говорят о том, что не все арабские языковеды придерживались одного и того же мнения по пводу разрядов наречий.            Представители басрийской грамматической школы считали все разряды наречий, за исключением наречий места и времени, чисто синтаксической категорией,  не выделяя их в самостоятельную часть речи.

               На неправильность этой идеи в свое время указывали представители куфийской грамматической школы, выступая против изучения наречий в синтаксическом аспекте в системе некоторых дополнений, однако это тема отдельного исследования. Представители этой школы понимали, что под термином «зарф» подразумеваются лишь два разряда наречий.  И поэтому они предлагали заменить этот термин на два других термина, с тем, чтобы оба разряда наречий – обстоятельственные и качественные – были охвачены морфологией. Но почему-то это ценное замечание куфийских грамматистов не нашло своего последующего развития; и поэтому мы сегодня сталкиваемся с неполной трактовкой категории наречия в арабском языке.  Примером этого является следующее определение категории наречия, взятое нами из арабского источника:  «Наречие – это имя в винительном падеже, указывающее на время или место и охватывающее значение предлога/ Оно подразделяется на два вида: наречие времени и наречие места».

               Этот пример дает нам следующее понятие: имена, обозначающие время и место, могут считаться наречиями лишь тогда, когда их состояние в винительном падеже может быть заменено значением, употребляющимся с предлогом. Арабские грамматики, хоть и смутно, но понимали, что главнейшим путем транспозиции существительных в наречия является их переход из дополнения в обстоятельство через синтаксические отношения.  Действительно, уже доказано, что в грамматическом плане переходу существительного в наречие предшествует его употребление в винительном падеже в качестве обстоятельства, причем, могут иметь место переходные моменты.

               Например, если взять два предложения, где выступают существительные с пространственным значением, то первое из них будет дополнением, а второе - обстоятельством, потому что оно воспринимается со значением предлога «би». Выделение наречий в самостоятельную часть речи через синтаксические отношения посредством переосмысливания существительных происходило в древние периоды эволюции языка,- в то время, когда наречия не имели своего формообразующего способа.  В последующем винительный падеж обстоятельства стал основным средством, формообразующим морфологическим признаком наречий.

               Но, к сожалению, арабские грамматисты запутались в хитроумных сплетениях  данной теории, не увидели перехода винительного падежа в формообразующее средство.  По их мнению, переход существительного в наречие возможен лишь при наличии управляющего фактора, в роли которого выступают глаголы, масдары и другие части речи.  Они не допускали произвольной адвербиализации существительных. 

               Кроме того, из всех адвербиализованных существительных арабские грамматисты за наречие принимали лишь те, которые могли подгоняться под значение предлога «би».

               С другой стороны, арабские грамматисты не допускают непосредственной адвербиализации прилагательных.       Пожалуй, здесь и кроется главная причина неполноты охвата термином «зарф» всех разрядов наречий.Арабские грамматисты считают, что адвербиализация может быть осуществлена путем сообщения значения обстоятельственности лишь только существительным временного и пространственного значения.  А что касается слов, принимаемых сегодня за наречия, образованные путем адвербиализации других частей речи, например: прилагательных, числительных и синтаксических словосочетаний, не имеющих временного и пространственного значения, то они не принимаются за наречия, а называются определенным уподоблением.               Другими словами, арабские грамматисты понимали, что первейшим условием образования наречий является переход слова в обстоятельственность путем адвербиализации.  Но они понимали обстоятельственность в узком смысле слова,- не как семантическую характеристику таких частей речи, как: существительное, числительное, прилагательное, наречие, а лишь как семантическую характеристику глагола.  Следует отметить, что в данной дипломной работе мы в своих выводах будем опираться, главным образом, на традиционную обстоятельственную трактовку категории наречия.

               Остановимся еще на одном вопросе – о соотнесенности наречий в арабском языке к той или иной группе, то есть к самостоятельным или вспомогательным частям речи.

               Европейские востоковеды, следуя традиционной арабской грамматике, относят наречия к вспомогательным частям речи.  Однако, некоторые языковеды считают, что такая классификация не полностью оправдывает себя.

               «О выделении категории наречий в арабском языке в самостоятельную часть речи, характеризующуюся общими семантико-синтаксическими признаками, пишут Б. М. Гранде, А. А. Ковалев, Г. Ш. Шарбатов и другие»,- такими словами начинает А. Г. Рауфова свою статью «Особенности употребления наречий в языке Корана».  По поводу того, являются ли наречия в арабском языке самостоятельной или вспомогательной частью речи, у А. Дж. Мамедова имеется интересное определение: «Мцщцм бир гисми адвербиал (зярфдцзялдижи) щал васитяси иля билаваситя исим вя сифятлярдян дцзялдийи, мяншяи иля морфоложи ялагясини итирмядийи вя нящайят, мя’’на мцстягиллийини аз-чох горуйуб сахладыьы цчцн мцстягил нитг щиссяляриня даща йахындыр.

               Ян’’яняви грамматикада зярфляря аид едилян ашаьыдаки груп сюзляр ися эюстярилян хцсусиййятлярдян демяк олар ки, мящрум олдуьу цчцн мящз кюмякчи сюзляр групуна дахил едилмялидир.

            Пожалуй, главная причина соотнесенности наречий в арабском языке к той или иной группе, то есть к самостоятельным или вспомогательным частям речи, кроется именно в том, что термин «зарф» охватывает и такие наречия, которые образуются непосредственно от существительных и прилагательных путем адвербиализации, не теряют морфологической связи в предложении, сохраняют смысловую независимость и по этим особенностям близки к самостоятельным частям речи, и такие наречия, которые абсолютно лишены вышеуказанных особенностей и поэтому близки к вспомогательным частям речи.

               Думается, что именно по этой причине нет единого мнения о соотнесенности наречий в арабском языке к самостоятельным или вспомогательным частям речи.

               Наречие – это грамматическая категория, под которую подводятся неизменяемые слова, примыкающие к глаголу, к именам существительным, прилагательным и производным от них (например, к тем же наречиям) и выступающие в синтаксической функции обстоятельственного отношения.

               Таким образом, исходя из вышеприведенного определения, можно сказать, что слова, относимые к классу наречий, отличаются известной грамматической универсальностью (поливалентностью), ибо модифицируют такие исходные части речи, как, например, глагол и прилагательное.  Для реализации этой своей универсальной функции наречие, очевидно, должно быть лишено реальных морфологических признаков в зависимости от тех классов слов, которые они характеризуют.

               И действительно, в отличие от других знаменательных частей речи, наречие как раз и характеризуется своей неизменяемостью.  Оно не изменяется ни по лицам, ни по числам (как глагол), ни по родам, ни по числам (как прилагательное).  Другими словами, наречие – это часть речи, характеризующаяся смертвением флексий склонения.  В то же время оно отличается знаменательностью от всех прочих неизменяемых частей речи.  Однако, выдвижение свойства морфологической неизменяемости в качестве основного признака наречий привело к тому, что, по меткому выражению В. В. Виноградова, «категория наречий исстари являлась свалочным местом для всех, так называемых, «неизменяемых слов».

               Это впечатление сборности усиливается при рассмотрении таких наречий, как первообразные.  До сих пор нет твердого лингвистического решения о разграничении пространственных предлогов от наречий.  С другой стороны эта свалочность усиливается при рассмотрении так называемых, что объясняется, на наш взгляд, прежде всего отсутствием определений морфологических функций винительного падежа.  Кроме того, усилению этой свалочности способствует неизученность заметно расширяющегося круга наречного словопроизводства.  Надо ко всему этому добавить еще и то, что до сих пор не определена роль предлогов в наречном словопроизводстве; насколько правильно, например, включение предложных слов в состав наречий места. Нам кажется, что при рассмотрении наречий в морфологическом плане, нельзя ограничиваться одним лишь упоминанием флективной неизменяемости как единственной морфологической особенности наречия, а надо идти дальше в область функции и семантики наречий. В арабском языке очень мало первообразных наречий и пополнение их классов происходит за счет транспозиции различных частей речи: существительных, прилагательных, числительных, причастий и синтаксических словосочетаний непредикативного характера.

               Переход других частей речи в наречие осуществляется различными способами.Часть этих способов является продуктивной, часть – малопродуктивной; а некоторые способы являются совсем непродуктивными.  Говоря о продуктивности путей образования наречий, нам приходится ограничиваться опытом, проведенным нами на основе «Арабско – русского словаря» Х. К. Баранова.  Из 700 наречий, извлеченных нами из этого словаря, 225 наречий образованы посредством винительного падежа, 475 посредством предлогов.  Этот опыт, не претендующий на полноту, был проведен нами для написания дипломной работы, поскольку нужным нам подобным изысканием арабская грамматика не располагает.

               Прежде чем перейти к изложению способов образования наречий, нам хотелось бы оговорить вопрос терминов, связанный с этими способами. В арабском языке имеется два термина: (дословно: возведение в обстоятельность) и наречия, которые означают:

1). сообщение значения обстоятельности словам посредством винительного падежа;

2). переход в обстоятельственность.

               А в русском языкознании имеется лишь один термин – «адвербиализация», взятый от латинского слова «adverbium» и означающий «приглаголие».               В плане приемлемости этих терминов можно сказать, что наиболее верным является «интыгал», поскольку «интысаб» не охватывает предложного образования, а адвербиализация не подразумевает качественных наречий, примыкающих не только к глаголу, но и к другим частям речи.  Мы в дипломной работе будем пользоваться термином «адвербиализация», вкладывая в него смысл сообщения значения наречности. Адвербиализация в арабском языке бывает трех видов: падежная, предложная и смешанная. Под падежной адвербиализацией подразумевается сообщение значения наречности посредством винительного падежа.

               Известно, что в других языках наречия образуются обычно посредством слабых падежей.  А более сильные падежи, как руский родительный, винительный, не склонны к адвербиализации.  Но это не значит, что арабский винительный является слабым падежом.  Падежи, выражающие непосредственную зависимость объекта от глагола, не бывают слабыми.  В русском языке, например, основным средством и источником образования наречий от имен существительных является творительный падеж (например: «бегом», «шагом», «голышом» и т. п.).  Переход арабского винительного в формообразующее средство произошло именно из-за синтаксической функции путем перехода существительных из дополнения в обстоятельство.  А что касается адвербиализации прилагательных и порядковых числительных, то они, возможно, как говорят арабские грамматисты, склоняются к ней в атрибутивных отношениях.  Тем более, качественные прилагательные, перешедшие в наречия посредством винительного падежа, очень малочисленны, чего нельзя сказать об относительных прилагательных, образованных от существительных.  Падежная адвербиализация охватывает не только отдельные слова, но и словосочетания, как например «Недавно, зря, официально, окончательно, выше,  только что, медленно, не торопясь, сначала, неожиданно,  вчера, медленно, напрасно, рано, завтра».               Наиболее продуктивным способом адвербиализации является предложная адвербиализация.  Предложную адвербиализацию нельзя рассматривать, как падежную адвербиализацию, то есть адвербиализацию путем родительного падежа.  Предложную адвербиализацию можно было бы назвать приставочной адвербиализацией.  Значение предлога как бы всасывается в вещественное значение существительного, и возникают новые обстоятельственные слова.

               Еще интересным фактом в предложной адвербиализации является то, что предлоги здесь как бы специализируются по семантическим разрядам наречий.

Использованная литература

  1. 1.Məmmədəliyev V.M.  Ərəb dilcikliyi.  – Baki, Maarif, 1985
  2. 2.Белов  А.Г.  Проблемы арабского языкознания. – в сб.: «Семитские языки», №3. – М.,Наука, 1976
  3. 3.ГрандеБ.М.  Введение в сравнительное изучение семитских языков. – М, Наука, 1972
  4. Шауки  Дайф.  Ал-мадарис ан-нахвыййа.  – Каир, Дар ал-маариф, 1983 (на арабском языке).
  5. Б. М. Гранде, “Курс арабской грамматики в сравнительно-историческом освещении”, Москва, 1963.
  6. А.А. Ковалев , Г. Ш. Шарбатов, “Учебник арабского языка”, Москва, 1960.
  7. Г.Ш. Шарбатов, “Современный арабский язык”, Москва, 1961.
  8. “Семитские языки” (сборник статей), АН СССР, Москва, 1976.
  1. В. В. Виноградов, «Русский язык», Москва - Ленинград, 1947.

Резюме

В данной статье рассматривается наречие как грамматическая категория в современном арабском языке, вместе  с тем проводится некоторый сопоставительный анализ указанной грамматической категории с ее основными положениями в русском и в арабском языках.  Подобно имеющимся в русской грамматике спорным моментам в связи с разрядами наречий по их значению и способу образования, также и в арабском языке существуют определенные разногласия по этому поводу.  В частности, указываются расхождения мнений между представителями басрийской и куфийской грамматических школ арабского востока.  Рассматриваются первообразные наречия, вопросы адвербиализации, а также роль предложного образования наречий в арабском  языке.  Обращает внимание факт целенаправленного или попутного  исследования наречий в группе служебных слов – арабских «зарф»ов многими арабскими и европейскими языковедами.

Abdurəhmanova Könül

СОПОСТАВЛЕНИЕ ОДНОСОСТАВНЫХ ЭМОТИВНЫХ ПРЕДЛОЖЕНИЙ

В АНГЛИЙСКОМ И АЗЕРБАЙДЖАНСКОМ ЯЗЫКАХ

Эмотивные предложения являются неотъемлемой частью разговорной речи. Непрерывные реакции человека на действительность обусловливают высокую употребительность эмотивных предложений. Исследуемые предложения не стоят особняком среди синтаксических явлений, а образуют, наряду с бытийными, вокативными предложениями, особый тип односоставных (одноядерных) предложений. Отнесение эмотивных предложений к «периферии» языка обедняет действительную картину. Синтаксический анализ эмотивных предложений позволяет выявить различия в лингвистической сущности этих единиц.

Вопрос о внешних синтаксических связях и внутренней структуре эмотивных предложений (обычно именуемых «междометными») еще не достаточно полно освещен в лингвистической литературе.

Исследование всего многообразия междометных фразеологических единиц (МФЕ) может идти в двух направлениях: а) выявление специфики МФЕ в соответствии с критериями, установленными во фразеологии. В этом случае различные по своей синтаксической структуре конструкции рассматриваются в единстве; б) изучение внутренней организации, т. е. синтаксической структуры данных единиц. При этом предполагается выявление содержательных характеристик данных конструкций. По фразеологии МФЕ DamnHangitall! –Zəhrimar! Cəhənnəmə! Damn your eyes! – Görümkorolasan! Darling! – Can-ciyər! Damn! – Qoduq! Dirtydogs! – Nankor!Deaddog! – Yaramaz!рассматриваются как как варианты одной фразеологической единицы, различия в синтаксической структуре во внимание не принимаются. Для лингвистического анализа характерно раскрытие лингвистического содержания изучаемых предложений: выявление их внутренних синтаксических связей и выделение на базе этих связей синтаксических элементов. Фразеологи оставляют без внимания тот факт, что при общем смысловом содержании предложений: Damn! Qoduq! Cəhənnəmə!Dirtydogs! Nankor! Dawn! Pinti! синтаксическая семантика элементов этих предложений   различна; в лингвистическом анализе эти различия являются предметом исследования. Мы снова возвращаемся к вопросу о двух возможных линиях исследования, о которых шла речь при определении специфики категории междометия.

Лингвистический анализ базируется на разграничении уровней языка. Одним из основных понятий лингвистического анализа является понятие дифференциального признака. Дифференциальные признаки устанавливаются при изучении элементарных единиц в системе их противопоставлений в рамках соответствующего уровня языка. Дифференциальные признаки могут иметь различную природу, напр., акустический, семантический дифференциальные признаки. Дифференциальные признаки (фонологические, морфолого-семантические, синтаксико-семантические и т. п.) комбинируются в пучки, которые составляют содержание соответствующих лингвистических единиц.

В предложении различаются два рода элементарных синтаксических единиц, которые образуют два слоя структуры предложений: поверхностную и глубинную структуры. Упоминание о «поверхностной» и «глубинной» структуре встречается в работах многих лингвистов, но трактуются эти понятия по-разному.

А.М.Мухин, изучая синтаксические элементы в рамках соответствующих противопоставлений и тем самым выявляя их дифференциальные признаки, приходит к выводу о необходимости «расщепления» традиционного понятия члена предложения на элементарные синтаксические единицы: компонент предложения и синтаксему. Компоненты предложения образуют поверхностную структуру предложений и характеризуются дифференциальными синтаксическими признаками. Последние устанавливаются в системе противопоставлений (контрастов), возникающих на базе синтаксических связей в каждом отдельном предложении, т. е. в плане синтагматики. Анализ синтагматических отношений, «отношений в речевом потоке, где реально присутствуют оба члена», позволили А.М.Мухину установить следующие дифференциальные синтаксические признаки: ядерность компонентов и неядерность, предицируемость, предицирование, зависимость, водность, однородность. Соответственно в предложениях выделяются: ядерный или ядерный предицируемый и ядерный предицирующийкомпоненты, неядерный зависимый и другие компоненты предложения. Кроме ядерных и неядерных компонентов в предложении выделяются элементарные единицы другого рода, образующие глубинную структуру предложений (синтаксемы). Синтаксемы характеризуются синтаксико-семантическими признаками, которые устанавливаются в системе парадигматических отношений, т. е. «в системе, члены которой мыслятся как присутствующие не в одном и том же речевом отрезке, а в лучшем случае в двух параллельных гипотетических отрезках» [7,101].

Между синтаксемами и компонентами предложения существует тесная связь, которая проявляется в том, что позиции синтаксем в речевом потоке характеризуются через посредство компонентов предложения, с учетом синтаксических связей компонентов. Понятие синтаксемы позволяет дифференцировать предложение в большей степени, чем понятие компонента предложения. Предложения, имеющие одну и ту же компонентную модель, могут иметь различный синтаксемный состав, т. е. при одинаковой поверхностной структуре предложения могут различаться глубинной структурой. Например, в рамках контраста, возникающего на базе субординативной связи, в предложении Father’sroomкомпонент father’sхарактеризуется как неядерный, зависимый. Контраст такого рода является привативным, так как в соответствии с односторонней направленностью субординативной связи, только один компонент, а именно father’s является маркированным, характеризуясь признаком зависимости. Компонент room такого признака лишен, он выступает как структурная основа предложения и может быть охарактеризован как ядерный. Аналогичную поверхностную структуру имеет предложение DearJohn! (Listen!). Характеристика его компонентов та же, что и в предшествующем предложении. Dearхарактеризуется синтаксическим признаком зависимости, Johnявляется ядерным компонентом. Оба предложения, следовательно, имеют одинаковые компонентные и юнкционные модели:

N – ядерный компонент                             – неядерный компонент

Имея одинаковую поверхностную структуру, предложения Father’sroomи DearJohnимеют различный синтаксемный состав. Из сопоставления элементов, занимающих позицию ядерного компонента, видно, что они характеризуются различными синтаксико-семантическими признаками. Оба элемента, и room, иJohnхарактеризуются синтаксико-семантическим признаком субстанциальности, но отличаются частным признаком: Johnявляется вокативной синтаксемой,room – бытийной. ЭлементыFather’sи Dear, выступающиев позиции зависимого компонента, не имеют общих синтаксико-семантических признаков.Dear – квалификативная квалитативная синтаксема,Father’s– субстанциальная посессивная синтаксема. Глубинная структура этих предложений отражается в следующих синтаксемных приемах: Father’sroom.SbPos, SbExtDearJohn!QlfQlt, SbtVoc (SbPos – субстанциальная посессивная;Ext – бытийная;QlfQlt – квалификативная квалитативная;Voc – вокативная синтаксемы).

Конкретные элементы в предложении наделены сходными и различными синтаксико-семантическими признаками. Элементы, имеющие общие синтаксико-семантические признаки, образуют множество элементов, противопоставленное другим множествам элементов. Абстракция отождествления среди этих множеств с опорой на синтаксико-семантические признаки позволяет выделить то постоянное, что представлено в языке некоторым множеством абстрактных синтаксических элементов. Это нечто постоянно А.М.Мухин определяет как синтаксико-семантический инвариант, именуя его синтаксемой. Относясь к сфере абстрактных языковых элементов, понятие синтаксемы принципиально соответствует понятию фонемы в фонологии и морфемы в морфологии [7,196]. Применение функционального анализа в синтаксисе, т.е. исследование синтагматических и парадигматических отношений [7,198] лингвистических элементов на синтаксическом уровне явилось важным шагом в определении специфики функциональной синтаксической единицы и еще раз подтвердило общелингвистическую значимость положений, выдвинутых в фонологии.

При изучении поверхностной и глубинной структуры предложений находит широкое применение трансформационный метод. Представляется необходимым отграничить понятие трансформации как метода эксперимента от понятия трансформации в порождающей трансформационной грамматике, в задачи которой входит сведение всего многообразия предложений к некоему конечному числу ядерных структур. При использовании трансформаций как метода эксперимента «исходной конструкцией, в принципе может оказаться любая синтаксическая конструкция, если ее преобразование позволяет оттенить специфические дифференциальные признаки, которыми характеризуется та или иная элементарная синтаксическая единица» [7,206]. В этом случае термин «трансформация» употребляется в своем буквальном значении: «превращение», «изменение», как любое преобразование, осуществляемое в предложении. О плодотворности метода экспериментирования в синтаксисе, лексикографии, стилистике писал Л.В.Щерба: «Не ожидая того, что какой-то писатель употребит тот или иной оборот, то или иное сочетание, можно произвольно сочетать слова и систематически заменяя одно другим, меняя их порядок, интонацию и т. п., наблюдать получающиеся при этом смысловые различия. Я бы сказал, что без эксперимента почти невозможно заниматься этими отраслями языкознания…»

При применении трансформационного метода возможны различные ограничения, обусловленные морфологическими, лексическими и другими факторами.

Эмотивные предложения являются разновидностью чисто-восклицательных предложений. Определяя эмотивные предложения как чисто-восклицательные, мы исходим из классификации типов предложений в английском языке, предложенной Ф.В.Локшиной. Наряду с повествовательными, вопросительными, побудительными предложениями (каждое из которых может быть восклицательным, в зависимости от интонации) Ф.В.Локшина выделяет особый структурно-семан­ти­ческий тип – «чисто-восклицательные» предложения [8,98]. По своей структуре чисто-восклицательные предложения являются односоставными, или одноядерными.

Эмотивные предложения могут употребляться изолированно: Youlikeit? – God!Notimeleft. – Heavens! или в «соседстве» с другими предложениями: Goodgracious,youdidn’t. В том случае, когда междометие или междометный фразеологизм употребляются в «соседстве» с другим предложением, обычно говорят о синтаксическом признаке водности, характеризующем данные элементы, и относят их к вводным компонентам. Мы не можем согласиться с теми лингвистами, которые усматривают наличие синтаксической связи между элементом, наделенным эмотив­ностью, и предложением в высказываниях типа: Oh, howcolditis! God, heisblind. Aman Allah! Of! Pərvərdigarə! Между вводным компонентом предложения и самим предложением существует особый вид связи, получивший название «соотношение» или «соотносительная связь». Этот термин был предложен А.Г.Рудневым, определяющим соотношение как «смысловую связь, которая грамматически выражается фактом включения в состав предложения и соседством определяющих слов с определяемым членом предложения [10,104].

 

Использованная литература.

1.     Адмони Б.Г. Система форм речевого высказывания. СПб, 1994, 105 с.

2.     Бондарко А.В. Лингвистика текста в системе функциональной грамматики. Текст, структура и семантика, т. 1, 2001, с. 4-13.

3.     Виноградов В.В. Русский язык. Грамматическое учение о слове. М.: Высшая школа, 1986, 614 с.

4.     Гутнер М.Д. Семантические и структурные особенности междометий современного английского языка. Канд. дисс., М., 1962, с. 79-132.

5.     Кунин А.В. Английская фразеология. 1986, с. 315.

6.     Кулагин А.Ф. Функциональный аспект исследования устойчивых фраз. Сб. «Проблемы устойчивости и вариантности фразеологических единиц». Тула, 1968, с. 176-177.

7.     Мухин А.М. Вариантность синтаксических единиц. Санкт-Петербург: Наука, 1995, 306 с.

8.     Локшина Ф.В. Логический анализ языка. Язык речевых действий. М., 1994, 303 с.

9.     Руднев А.Г. Синтаксис осложненного предложения. М.: Учпедгиз, 1959.

10.  Руднев В.П. Словарь культуры ХХ века. Ключевые понятия и текст. М., 1997, 2-е изд., 1999, 320 с.

11.  Шаховский В.И. Категоризация эмоций в лексико-семантической системе (на материале английского языка). Дисс. … докт. филол. наук. М., 1988, 398 с.

e-mail: kenulchik@gmail.com

Резюме

В статье говориться об исследованиях активных речевых единиц в лингвистике, которые являются единицами коммуникации и представляют собой различные по своей синтаксической структуре образования. Также проводятся параллели между точками зрения ряда исследователей и мнением автора.

 

Summary

The article talks about communicative unite and differing in sintactical structure active speech units research. Also there was drawen parallels between authors and a number of researchers oppinions.

 

Key words: Syntaxems, semantic, active, unit, one-nuclear, two-nuclear, subordinative, existential qualitative, existential active, motivative, addressee

Ключевые слова: Синтаксема, семантика, активный, единица, одноядерный, двуядерный,  субординативный, экзистенциональная квалитативная,  экзистенциональная активная, побудительная, адресат

 

 

 Rəyçi:  f.d.  Ağayev P.Y


İsmayılova  Yeganə  Şəfi  qızı

MÜASİR  AZƏRBAYCAN ƏDƏBİ DİLİNİN MƏNŞƏ ETİBAR İLƏ LÜĞƏT TƏRKİBİ

               Azərbaycan dili türk sistemli dillər ailəsinə mənsub olsa da, qədim zaman­lardan bəri bir sıra Qafqaz (alban, gürcü) və başqa dillər (fars, ərəb, rus) ilə əlaqə və münasibətdə olmuş, istər mədəni, istərsə də məişət məsələlərində onlarla qay­nayıb - qarışmışdır. Dilimizdə əsas yeri türk mənşəli sözlər tutsa da, başqa dillər­dən gələn bir çox sözlər də vardır. Bu cəhətdən müasir Azərbaycan dilinin leksik tərkibini şərti olaraq iki qrupa ayırmaq olar: 1) əsil Azərbaycan sözləri;  2) dilimizə başqa dillərdən keçmiş sözlər.

  1. I.                        Əsil Azərbaycan sözləri.  Türk dilli xalqlar hələ yeni eradan əvvəl uzun müddət əsrlər boyu monqol və tunqus-mancurlarla bir ictimai-siyasi birlik təşkil etdikləri üçün dilimizə həmin dillərdən külli miqdarda sözlər daxil olmuşdur. Bu tarixi inkişaf prosesinin əlaməti kimi Azərbaycan dilində monqol mənşəli sözlər hələ indi də mühafizə edilməkdədir.

1)                      Monqol dili ilə ortaq sözlər. Bunlar ən çox insanın həyat və məişəti ilə əlaqədar sözlərdir.

Azərbaycan

Monqol

Azərbaycan

Monqol

Azərbaycan

Monqol

ağa

alma

altun

armud

aslan

bal

bez

bəkməz

birə

buğ

buğda

qadın

qazan

qala

qalxan

qara

qarğa

qarı

ağa

alma

altun

armud

arslan

bal

bez

bekmez

birik

buğ

buğda

qatun

qazğan

qorğan

qalqan

qara

qarğa

qari (əl)

qonaq

dal

damğa

dəyirman

dəmir

dəmirçi

erkək

ərik

iydə

yağı

yara

yekə

kir

kişi

köynək

kürəkən

kic

göyərçin

qonuq

dalu

tamğa

degerme

demü (r)

demürçi

ere

erük

cikdə

yağı

yara

yeka

kir

kişi

könglek

kürkən

köcü

kegerçi

min

narın

nökər

odun

ortaq

ocaq

öküz

pambıq

sovqat

su

tanrı

tor

üzüm

çaqqal

çiçək

çöl

cida

canavar

minğan

narin

nökür

modun

ortaq

ocoq

üküz

kamuğ

souğat

usun

tanğr

tor

üzüm

caqal

çeçek

cöl

cida

cana

2)                      Qıpçaq qrupu dilləri ilə ortaq sözlər.  Bunlara misal olaraq aşağıdakıları gös­tərmək olar: Çalağan, torağay, burulğan, yarılğan, kəsəyən, mişovul, qırqovul, Qıpçaq, Qorağan (kənd adları), ulu, anmaq, aş (yemək mənasında), bağırsaq, sarımsaq, çəyirtkə, süpürgə, yapalaq, qılmaq və s. Yuxarıda qeyd etdiyimiz söz­lərin bir qismində işlənən sözdüzəldici şəkilçilər: -ağan, -əyən, -ğa, -gə  müasir qıpçaq qrupu dillərində sözdəyişdirici şəkilçilər funksiyasını daşıyır. Qıpçaq qrupu dillərinin sözlərinə dilimizin dialekt və şivələrində daha çox təsadüf edilir. Bunlara misal olaraq  çin (doğru mənasında), duş (yuxu mənasında), ün (səs mənasında), erişmək (yetişmək, çatmaq mənasında) sözlərini misal göstərmək olar.

3)                      Oğuz qrupu dilləri ilə ortaq sözlər.  Azərbaycan dilinin özü də türk dillərinin bu qrupuna daxil olduğu üçün, burada həmin qrupa məxsus dillərin leksikası üstünlük təşkil edir. Məsələn, dalğın, qaraca, qocaman, qaya, yastıq, satdıq, Tapdıq, sandıq və s.

4)                      Ümumtürk dilləri ilə ortaq olan Azərbaycan sözləri. Buraya, əsasən, şəxs əvəz­­liklərini (mən, sən, o, biz, siz, onlar, elə, belə və s.), sayları (bir, iki, üç, beş, on və s.), fellərin əksəriyyətini (gəlmək, getmək, oturmaq, durmaq, dinləmək və s.) daxil etmək olar.

5)                      Azərbaycan dilinə məxsus qədim sözlərin fonetik xüsusiyyətləri:

a)                       Sözlərin kökləri əsas etibarilə təkhecalı olur. İkihecalı sözlərə az, üçhecalı söz­lərə nadir hallarda təsadüf edilir. İkihecalı və üçhecalı sözlər əslində tək­hecalılardan törəmədir. Məsələn, tox, toxa, toxumaq, qar, qarğı, qartmaq, qarşı, qarşılamaq və s.

b)                      Təkhecalı sözlərin əksəriyyəti samit, sait və samitli (yat, süd, get, düz, bil, qal, xal, qar), həm də sait və samitli (ot, at, ət, al, ol, il, əz, iz, öz və s.) olur. Az miqdarda sözlər isə samit və saitdən, sait və iki samitdən, samit sait və iki samitdən ibarət olan sözlərin miqdarı  çox azdır: su, bu, ye, alt, üst, and, kənd, dörd və s.

c)                       İki və üçhecalı sözlərdə ya qalın və ya incə saitlər iştirak edir; məsələn, ata, ana, qaya, durna, uzun, güzgü, donuz, nənə, bibi, sürü, ördək, elə, belə və s.

d)                      İki və üçhecalı sözlərdə qoşa saitli (ailə, saat, mətbəə və s.) kimi sözlərə təsadüf edilmir.

e)                       Sözlərin sonunda ön cərgə (incə) saitlərindən sonra həmişə orta dil  k  samiti və arxa cərgə (qalın) saitlərindən sonra arxa dil  q  samiti işlənir: məsələn, inək, sökük, hörük, üzük, dirrik, sök, məxmərək, çanaq, yarpaq, balıq, qoruq, ayaq, daraq, donuq və s.

f)                        Əvvəlində  r samiti olan (Ramazan, razı kimi)sözlərə təsadüf edilmir.

g)                      Əvvəlində  ı saiti və ğ samiti olan sözlərə dilimizdə rast gəlinmir.

h)                      J  samiti olan (jaket, jurnal və s.) sözlər Azərbaycan sözləri deyildir.

i)                        Sözün əvvəlində qoşa samit olan (klub, plan, şkaf və s.),  q samitindən sonra ş,  ü saitləri gələn (qüdrət, qiraət və s.),  m  samitindən sonra  üö  saiti gələn (mürəkkəb, möhkəm və s.) sözlər Azərbaycan sözləri deyildir.

j)                        Sözlərin əvvəlində  a  saitindən sonra  k  və  f  samiti gələn (aktyor, afət və s.),  ə  saitindən sonra  b, v, q, f, h  samiti gələn (Əbil, əvvəl, əqidə, Ədil, Əflatun və s.),  i saitindən sonra  b, q, d, m, c samitləri gələn (ibarə, iqlim, idman, imkan, icazə və s.) sözlər Azərbaycan sözləri deyildir.

  1. II.                     Dilimizə başqa dillərdən keçən sözlər.  Belə sözləri öz tarixiliyi etibarilə Qafqaz dillərindən, ərəb dilindən, fars dilindən, rus dili və rus dili vasitə­silə başqa dillərdən keçən sözlər olmaq üzrə dörd qrupa ayırmaq olar:

1)                      Qafqaz dillərindən keçən sözlər. Bunlara ən çox dialekt və şivələrdə təsadüf edilir. Misal olaraq bunları göstərmək olar: xəncər, xuqarı (ağac qabığından səbət), xingəl, sürhülü, (un xörəyi), qoc (şalban), vidir (dağda qoyunun açdığı cığır), qulp (qab-qacaq dəstəsi), axu (dağda əkin yeri) və s.; saxur, udin və ya avar dillərindən: cəcə, cincar (gicitkən),  xarço, kinto, qavat (mülkədar) və s. sözlər gürcü dilindən keçmədir.

2)                      Fars dilindən keçən sözlər. Müasir Azərbaycan dilinin lüğət tərkibində xeyli fars sözlərinə təsadüf edilir. Fars dilindən dilimizə keçmiş olan sözlər həm ədə­biyyat  və həm də şifahi danışıq dili vasitəsilə keçdiyi üçün burada müxtəlif sahə­lərə aid sözlər var: cam, abgərdən, badə, zinət, xəkəndaz, cəftə, astana, avadan, həyət, taxt, çarpayı, qənd, şəkər, şəkərbura, düşbərə, abqora, sirkə, plov, kasa, fincan, nəlbəki, nizə, şana, külüng, noxud, xiyar, çovdar, mahud, aram, güzəşt, büt, büsat, vadar, viran, qəm, dəm, dərgah, dəst, dilbər, dildar, kuzə, külah, gərdən, girdab, əgər, gövhər, nazəndə, xanəndə, nazənin, Natəvan, nərd, zər, nuş, peyman, səbzə, səda, fürsət, xaniman, xəndan, Xuraman, Xurşud, cəngavər, cahangir, şam, şivə, pərvərdigar və s.

3)                      Ərəb dilindən keçən sözlər. VII əsrdən başlayaraq ərəblər əvvəlcə İranı ələ keçirir, sonralar Qafqazı istila edir, istila etdiyi ölkələrdə  islam dinini yayırlar. Bu səbəbdən dilimizə  din və mövhumatla, dini elmlərlə əlaqədar olan mücərrəd mənalı sözlər keçmişdir. Məsələn: din, islam, Allah, mələk, molla, aqibət, sirat, mövhumat, ilahiyyat, vəhdət, Mikayıl, İsrafil, Cəbrayıl, vücud, xaliq, məxluq, möcüzə, qiyamət, əvvəl, axır, axirət, malik, hədis, ayə, şeytan, Rahim, Rəhim, adət, aləm, alim, əla, məlum, qəbul, qabil, iqbal, qəlb, ərizə, ariz, məruzə, məlumat, müslim, salam, Səlim, aşiq, amal, əməl, məchul, cahil, cəhalət, aciz, bərq, qərq, şərq, bəsit, səlis, səxavət, qəsəm, qasim, qisas, qəti, qatil, məktub, katib, kitab, məktəb, mədh, mədhiyyə, mədaxil, məxaric, xərc, xaric, ixrac, idxal, daxil, dəxil, zahir, zühur, məzahir və s. Müasir dilimizdə işlənən şəxs adlarının müəyyən hissəsi ərəb dilindən keçmədir; məsələn: Əli, Məhəmməd, Musa, Mustafa, Xəlil, Süleyman, Səməd, Zərifə, Zeynəb, Səltənət, Gülsüm, Zübeydə, Ayişə, Afət  və s.

Ərəb və fars dillərindən dilimizə söz keçməsi dövrü müəyyən müddət paralel olduğu və ərəb dili eyni zamanda fars dilinə də öz təsirini göstərdiyi üçün bu dillərdən gələn sözlər, köklər və şəkilçilərin, bəzən də sözlərin birləşməsi vasitəsilə dilimizdə ərəb və fars sözləri kimi sabitləşmişdir. Bunlara misal olaraq aşağıdakı sözləri göstərmək olar: aləmara, aləmpəsənd, amiranə, aqilanə, alimanə, arifanə, vəhşətgah, qanunpərəst, ədəbiyyatşünas, qəzəbnak, qəmküsar, qiblənüma və s. Hər iki dildən gələn sözlər gəldiyi dillərə məxsus olan fonetik xüsusiyyətləri də müəyyən dərəcədə saxlamışdır. Həmin bu fonetik xüsusiyyətlərə görə belə sözlərin fars və ərəb mənşəli olduğunu müəyyənləşdirmək mümkün olur. Fars, xüsusilə ərəb dilindən alınma sözlərin fərqləndirilməsində saitlər əsas rol oynayır; bir qayda olaraq bu sözlər ahəng qanununa tabe edilmir.

4)                      Rus sözlərinin və rus dili vasitəsilə başqa dillərə məxsus sözlərin Azərbaycan dilinə keçməsi  Azərbaycanın Rusiya tərkibinə daxil olması ilə əlaqədardır. Bu dildən dilimizə istər ədəbi dil, istərsə də danışıq dili vasitəsilə həyatın bütün sahələrinə aid olan sözlər keçmişdir.

a)                       M ə i ş ə t d ə  i ş l ə n i l ə n  s ö z l ə r : şkaf, şifoner, bufet, stol, stul, stəkan, qrafin, çaynik, samovar, fənər, adyal, bakal, vedrə, şunur, vaza, kostyum, palto, şlyapa, krant, trubka və s.

b)                       E l m  v ə  t e x n i k a y a  a i d  s ö z l ə r : orfoqrafiya, qrammatika, sintaksis, kosmos, kosmonavt, zavod, fabrik, doktor, dosent, aqronom, texnika, elektrik, geologiya, mineralogiya, fizika, mikrofon, telefon, televiziya, və s.

c)                       K ə n d  t ə s ə r r ü f a t ı n a  v ə  t i k i n t i y ə  a i d   s ö z l ə r : traktor, kran, ekskavator, asfalt, kanalizasiya və s.

d)                      İ n c ə s ə n ə t ə  a i d  o l a n  s ö z l ə r: melodiya, fleyta, kapelmeyster, drijor, teatr, kino, foye, loja, balerina, foto, fotoqraf  və s.

e)                       H ə r b i  s a h ə y ə  a i d  o l a n  s ö z l ə r: soldat, leytenant, polkovnik, general, rota, marşal, polk, diviziya, katyuşa, pulemyot, tank və s.

f)                        M ə k t ə b  l ə v a z i m a t ı n a  a i d  s ö z l ə r: qlobus, pero, ruçka, sumka, penal və s.

Rus dilindən dilimizə keçən sözlər təkcə  rus dilinin özünə xas olan sözlər­dən ibarət deyildir. Azərbaycan dilinin lüğət tərkibində rus dili  vasitəsilə keçmiş Avropa dillərinə aid aşağıdakı sözlərə də rast gəlirik:

1. Latın sözləri: buraya elm, texnika, idarə, siyasi, hərbi və başqa sahələrə aid sözlər daxildir. Təbabətdə isə latın sözlərindən geniş istifadə edilir. Latın sözlərinə aşağıdakıları misal göstərmək olar: akademiya, aspirantura, senat, qlobus, qradus, respublika, auditoriya, qonorar, dekan, diktor, rektor, direktor, senzura, notarius, arxivarius, klinika, poliklinika və s.

2. Yunan sözləri: omonim, sinonim, antonim, astronomiya, qrammatika, ideya, dram, dramaturgiya, kafedra, metro, filosof, filoloq, leksika, leksikologiya, atom, semasiologiya, poema, telefon, dialektika, aqronom, azot və s.

3. Fransız sözləri: abajur, avanqard, adres, albom, artist, balans, banderol, büro, bloknot, balet, beton, brilyant, vineqret, depo, desant, loja, janr, hektar, roman, və s.

4. İngilis sözləri: blok, vağzal, rels, tramvay, klub, boykot, mitinq, lider, büdcə, tort, bifşteks, futbol, basketbol, voleybol,  cemper, dispetçer və s.

5. Alman sözləri: lift, mundir, yefreytor, orden, rota, feldmarşal, ştab, fleyta, flaq, baletmeyster, vafli, futlyar, kitel və s.

6. İtalyan sözləri: ariya, opera, libretto, tenor, fortepiano, balerina, arka, dukat, karnaval, valyuta, banda, balkon, kvartet, konsert, novella və s.

7. Holland sözləri: matros, rupol, vımpel, kompas, reyd və s.

               Rus dilindən və rus dili vasitəsilə başqa dillərdən keçmiş sözlərin fonetik  tərkibi Azərbaycan sözlərindən fərqləndiyi kimi, ərəb və fars sözlərindən də fərqlənir. Əgər ərəb və fars sözlərini fərqləndirən fonetik xüsusiyyətlər saitlərdə özünü göstərirdisə, burada həmin xüsusiyyətlər, əsasən, samitlərdə öz əksini tapır.

Ərəb və fars sözlərinin bir çoxu dilimizin təsiri altına düşərək öz ana dilinə məxsus xüsusiyyətləri (məsələn, əhməq-axmaq, dəva-dava, əql-ağıl) itirib, Azər­baycan sözlərindən seçilməyən bir şəklə düşmüşdüsə, rus dilindən gələn sözlər öz dilinin fonetik xüsusiyyətlərini daha çox mühafizə etmişdir. Bununla belə rus dilindən gələn bir sıra sözlərdə fonetik tərkib öz sözlərimizin tərkibinə qismən uy­ğun gəldiyi kimi (məsələn,  palata, orqan, sumka və s.), bəzilərinin tərkibi (məsələn, maşina-maşın, fonar-fənər və s.) qismən dəyişdirilmiş və dilimizin xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırılmışdır. Bütün bunlardan başqa, XX əsrdən başlayaraq xalqımızın iqtisadi, siyasi və mədəni həyatında yüksəliş əmələ gəlir.Bu yüksəliş və dəyişikliklər Azərbaycan dilinin lüğət tərkibinə də güclü təsir göstərir və onu zənginləş- dirir. Bu zənginləşmə müxtəlif yollarla inkişaf edir. Azərbaycan dilinin lüğət tərkibi daxili imkanlar hesabına da artır. Məsələn:

  1. 1.                       Ə m ə k – müxtəlif maddi və mədəni nemətlər əldə etmək üçün insanların məqsədəuyğun fəaliyyətidir. O, insanların həyatının başlıca məzmununu təşkil edən fəaliyyətə çevrilmişdir. Nəticədə yeni söz birləşmələri yaranmışdır. Məsələn, əmək rəşadəti, əmək qəhrəmanlığı, əmək igidliyinə görə, əməkdə fərqlənməyə görə və s. Bir sıra sözlər ictimai məzmun kəsb etmiş, semantik sərhədi genişlənmişdir. Məsələn:
  2. 2.                       E v – istirahət evi, aktyor evi, alimlər evi, həkimlər evi,müəllimlər evi.
  3. 3.                       S a r a y – Səadət sarayı, mədəniyyət sarayı.
  4. 4.                       E l ç i – xalq elçiləri, başqa ölkələrə göndərilmiş nümayəndələr (elçilər).
  5. 5.                       C a r ç ı – sülh  carçısı, həqiqət carçısı, azadlıq carçısı.
  6. 6.                       Ş ə h i d – “dinsizlərə”, “kafirlərə”qarşı mübarizədə ölümə gedən şəxsə

deyilərdi. Yeni mənada – insanların gözəl idealları uğrunda, həqiqət, doğru iş, vətən, xalq yolunda ölümə gedən, həmişə hörmətlə yad edilən adamlar nəzərdə tutulur.

  1. 7.                       G e c ə – sutkanın bir hissəsi mənasında işlənirdi. İndi müxtəlif ictimai və siyasi xarakterli hadisələrə, tarixi şəxsiyyətlərə həsr edilmiş yığıncaqlar mənasında işlənir. Məsələn, şeir gecəsi, ədəbi-bədii gecə, tələbə gecələri və s.

Bu zənginləşmədə rus dili müsbət rol oynamışdır.

  1. Sovet hakimiyyətinin qurulması ilə əlaqədar olaraq, ölkədə bir çox idarə, təşkilat və müəssisə təşkil edilir. Məsələn,  Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı (SSRİ), Nazirlər Soveti, Ali Sovet, Mərkəzi  İcraiyyə Komitəsi (MİK), maliyyə şöbəsi, Azneft, Azərittifaq, Azərnəşr, Azəriticarət və s.
  2. Partiya sözü vasitəsilə bir sıra düzəltmə sözlər, mürəkkəb söz və ifadələr yaranır;  məsələn,  partkom, partiyalı, partiyasız, partbilet, partbüro, partkollegiya, partiya qurultayı, partiya konfransı.
  3. Dildə bir sıra yeni sabit söz birləşmələri meydana gəlir: məsələn, şərəf işi, istehsalat yenilikçisi, xalqlar dostluğu, ölməz qəhrəman, nəhəng addımlar, cəsarətli addımlar, istehsalat müşavirəsi və s.
  4. Yeni-yeni istehsalat maşınlarının, yeni istehlak mallarının istehsalı ilə əlaqədar olaraq ədəbi dilimizdə xeyli yeni söz və ifadə əmələ gəlir. Məsələn, neft kəməri, kombayn, traktor, ekskavator, buldozer, kapron, neylon, elektron, vertolyot və s.
  5. Bir sıra beynəlmiləl sözlər geniş işləklik xüsusiyyəti qazanaraq geniş kütlənin malı olur. Məsələn, mitinq, amnistiya, ansambl, armatura, dosent, dissertasiya, professor, akademik, rektor, süjet, fabula, opera, personaj, montaj, melodiya, dirilor, rejissor və s.
  6. Kənd təsərrüfatında əmələ gələn dəyişiklikləri ifadə edən dil vasitələri yaranır. Məsələn, aqrotexnika, traktorçu, kombaynçı, kvadrat-yuva üsulu, maldarlıq ferması və s.
  7. Ecazkar bir şəkildə kosmosun fəthi ilə əlaqədar kosmos, kosmonavt, Yerin  peyki, Ayın  peyki, “Lunaxod”, “Vosxod – 1”, “Vosxod – 2”, “Vostok – 1”,Vostok – 2”, “Vostok – 3”, “Soyuz – 1”, “Solyut – 4”, “Orbital” elmi stansiya  kimi yeni adlar yaranır.
  8. Müharibələrlə əlaqədar olaraq hərbi ixtisasa aid bir sıra terminlər ədəbi dilə keçir. Məsələn, avtomat, avtomatçı, zenit, zenitçi, minomyot, pulemyot, tank, tankvuran, top, istehkam, atom bombası, hidrogen bombası və s.
  9. Cəmiyyətin inkişafını ləngidən mənfi xarakterli hadisələri əks etdirən sözlər yaranır. Məsələn, primitivlik, yerliçilik, iclasbazlıq, təsərrüfatsızlıq, inzibatçılıq, bürokratçılıq, mənsəbpərəstlik, kompaniyaçılıq, məsuliyyətsizlik və s. 
  10.  İctimai və mədəni inkişafla əlaqədar leksik vahidlər yaranır. Məsələn, Səadət sarayı, tibb işçiləri evi, qırmızı guşə və s.
  11.  Xalqlar dostluğu ilə əlaqədar olaraq bir sıra söz və ifadələr  yaranır. Məsələn, çoxmillətli, ümumdünya, millətlərarası, dost, dostluq qalası, dövlət, sülhsevər, sülh bayrağı, ümummilli, sülh göyərçini, sülhün bayraqdarı, sülh carçısı, dinc yanaşı yaşamaq, qarşılıqlı anlaşma, dostluq səfəri və s.
  12.   Xalqın yaşayış səviyyəsinin, maddi və mədəni tələbatının

yüksəlməsi ilə əlaqədar olaraq bir sıra söz və ifadələr yaranmışdır. Məsələn, soyuducu, tozsoran, paltaryuyan maşın, radiolaşdırma, telefonlaşdırma, ya­şıllaş­dırma, televeriliş, yarımfinal, liftçi və s.

  1. Xalq təsərrüfatında müxtəlif  məhsulların istehsalına xidmət edən istehsal alətləri, maşınlar meydana çıxmış və onların adlarını bildirən söz və ifadələr yaranmışdır.Məsələn, kətanəyirən, ağacqaldıran, sığallayıcı, naxışvuran, qar­təmizləyən, kartofəkən, toztəmizləyən, məftilqayıran, yundarayan, papirosdo­lduran və s.

Beləliklə, Azərbaycan dilini, onun lüğət tərkibini zənginləşdirən, yeni dövlət, ictimai-yaşayış, istehsalat, əmək əlaqələrini, yeni dünyagörüşü və yeni ideolo­giyanı əks etdirən çoxlu yeni sözlər ortaya çıxır.

 

Ədəbiyyat

1. Cəfərov  S. Müasir Azərbaycan dili.İkinci hissə. Bakı-2007

2. Cəfərov S. Müasir Azərbaycan dili.(Leksika).  Bakı-1970

3. Qurbanov A. Müasir Azərbaycan ədəbi dili.  Bakı – 1967

 

Açar sözlər: Azərbaycan ədəbi dili, türk dili, əsil Azərbaycan sözləri, qohum dillər, monqol, qıpçaq, oğuz qrupu dilləri, Qafqaz, fars, ərəb, rus sözləri, fonetik xüsusiyyətlər.

 

X Ü L A S Ə

Ümumiyyətlə, Müasir Azərbaycan ədəbi dilinin mənşə etibarilə lüğət  tərkibi həm əsil Azərbaycan sözləri, həm də başqa dillərdən keçmiş  sözlərdən ibarətdir. Əsil Azərbaycan sözləri monqol, qıpçaq, oğuz  qrupu dilləri ilə ortaq sözlərdir. Azər­baycan dilinin özünəməxsus və qohum dillərlə ortaqlıq təşkil edən xüsusiyyətləri çoxdur. Fars, xüsusilə ərəb dilindən alınma sözlərin fərqləndiril­məsində  saitlər əsas rol oynayır; bir qayda olaraq bu sözlər ahəng qanununa tabe edilmir. Rus dilindən və rus dili vasitəsilə başqa dillərdən keçmiş sözlərdə həmin xüsusiyyətlər, əsasən, samitlərdə öz əksini tapır.

 

Rəyçi: dos.Ə.Cavadov

 


Məlahət Məhərrəmova

ALMAN DİLİNDƏ YARIMSUFFİKSLƏRDƏN DÜZƏLƏN

ORTA CİNSLİ İSİMLƏR

               Azərbaycan dilindən fərqli olaraq alman dili cins kateqoriyasına malil dillər­dəndir. Müasir alman dilində mövcud olan kişi, qadın və orta cinsin hər birinin ayrı-ayrılıqda sözdüzəltmə üsulları vardır. Hər hansı bir leksik vahidin cins bölgüsü alman dilinin qrammatika kitablarında öz əksini tapır. İstər milli sözlər, istərsə də alman dilinə keçən hər hansı bir söz, termin, hətta affikslər də cinsə görə fərqləndirilir[ 1, 268-269; 2, 233-243]. Burada yalnız orta cinsdən bəhs edildiyi üçün onunla bağlı yarımsuffikslər təhlil olunacaqdır.

               Müasir alman dilinin söz yaradıcılığı prosesində orta cins yaradan yarımsuf­fikslər aşağıdakılardır:

               -bild, -fräulein, -gut, -mädchen, -dame, -mädel, -maul, -stück, -tier, volk, -weib, -werk, -wesen və -zeug.

               Bu yarımsuffikslər içərisində yalnız –bild yarımsuffiksi qeyri-məhsuldar və azişləkdir, qalanları isə məhsuldardır.

               -fräulein,  -mädel,            -tier, -weib yarımsuffiksləri sözdüzəltmədə məhsuldar olmasına baxmayaraq, onlar da dildə az işlənir.

               -fräulein, -mädchen, -mädel və -weib yarımsuffiksləri leksik vahid kimi (das Fräulein –cavan qız; das Mädchen-qız; das Mädel-balaca qız;  das Weib-qadın, arvad), die Dame (qadın ; qumar kağızlarında qız) orta cinsi bildirən isimlərdir. Həmin sözlər yarımsuffiks kimi də ismin əsasına artırılaraq peşə, sənət, məşğələ məfhumlu orta cinsli isimlər əmələ gətirir, nadir hallarda feillərə də artırılır.

               Aşağıdakı misallara müraciət edək. -mädchen morfemində göstərilən nümu­nə­ləri digərlərinə də aid etmək olar.

               -fräulein[-f r œ ø l ǽ n] yarımsuffiksinə aid misal:

               das Kammer (balaca otaq) —> Kammerfräulein (xadimə),das Kind (uşaq) —> Kinderfräulein (dayə, mürəbbiyə, tərbiyəçi qadın), das Telefon —> Telefonfräulein (telefonçu qız), das Geschäft (mağaza) —> Geschäftfräulein (mağazaçı qadın, qız) və s.

    -mädchen [-m ε: t ç ə n] yarımsuffiksi.

İsimlərdə: die Fabrik —> Fabrikmädchen (fabrikdə işləyən qız)

Das Fabrikmädchen ist sehr jung (Fabrikdə işləyən qız çox cavandır).

das Gemüse (tərəvəz) - Gemüsemädchen (Tərəvəz satan qız).

das Gemüsemädchen ist meine Nachbarin (Tərəvəz satan qız mənim qonşumdur).

Das Kind (uşaq) —> Kindermädchen (dayə, uşaq tərbiyəçisi).

Das Kindermädchen sorgt für das Kind (Dayə uşağın qayğısına qalır).

die  Schule (məktəb) —> Schulmädchen (məktəbli qız).

Das Schulmädchen lernt sehr gut (Məktəbli qız çox yaxşı oxuyur).

die Milch (süd) —> Milchmädchen (sağıcı qız)

Das Milchmädchen arbeitet in der Farm- sağıcı qız fermada işləyir.

Feillərdə:  lehren (öyrətmək) —> Lehrmädchen (müəllimə)

Das Lehrmädchen arbeitet in der Mittelschule – Müəllimə orta məktəbdə işləyir.

    laufen (qaçmaq) —> das Laufmädchen (qaçan qız)

     -mädel [- m ε : d ə l] yarımsuffiksi.

    Bu yarımsuffiks sözdüzəltmədə - mädchen yarımşəkilçisi ilə eynidir:

               die Fabrik —> Fabrikmädel, das Kind —> Kindermädel, die Schule —> Schulmädel,    der Lauf —> Laufmädel (qaçan qız).

    -weib [- v ǽ p] yarımsuffiksi.

der Klatsch (qeybət) —> Klatschweib (dedi-qoduçu, qeybətçi).

 Die Frau, die näher wohnt, ist Klatschweib-Yaxınlıqda yaşayan qadın dedi-qoduçudur.

der Markt (bazar) —> Marktweib (bazarda satıcı qadın).

Die Marktweib ferkauft Gurke und Tomate.- Satıcı qadın xiyar və pomidor satır.

die Milch (süd) —> Milchweib (sağıcı, südsağan).

Das Milchweib ist alt –Sağıcı qadın yaşlıdır.

    -bild [- b i l t] yarımsuffiksi.

               Das Bild alman dilində “şəkil”, “surət” məfhumunu bildirir. Leksik vahid kimi das Bild sözümürəkkəb isimdüzəltmədə çox fəaldır və müxtəlif semantik mənalara malikdir: Blumenbild, Naturbild, Märchenbild, Trauennbild, Stadtbild, Straβenbild və s.

               -bild yarımsuffiksi ilə düzələn sözlər üslubi cəhətcə kinayə xarakterli məna çalarları ilə ifadə olunur, azişləkdir.

               M.D.Stepanovanın  redaktorluğu ilə hazırlanan lüğətdə -bild yarımsuffiksinə aid cəmi iki nümunə göstərilib. Der Mann sözündən  düzələn Mannesbildweib sözündən əmələ gələn Weibbild sözləri [ 3, s.86]

               -gut [-g u : t] yarımsuffiksi.

               Das Gut sözünün leksik vahid kimi bir neçə mənası var: 1) nemət, fayda; 2) malikanə, mülk; 3) iqtisadiyyatda: əmtəə; 4) yük, material.

               -gut yarımsuffiksi isimlərin, təsirli feillərin əsasına artırılaraq cansız əşyaların əlaqəsində topluluğu, həmçinin emal üçün yaxud emalın nəticələri üçün əşyaların, materialların toplu halda olmasını bildirən orta cinsli isim əmələ gətirir:

               der Erbe (varisə, vərəsə) —> Erbegut (miras), der Saat -1)toxum; 2) əkin —> Saatgut (toxumluq buğda, dən), das Mahl (xörək, nahar) —> Mahlgut (üyüdüləcək taxıl);

               Təsirli feildən düzələnlər: waschen (yumaq) —> Waschengut (yuyulası material, əşya), mahlen (üyütmək) —> Mahlgut (üyüdüləcək taxıl) və s.

               Elə sözlər də vardır ki, həm isim, həm də feildən düzəlir. Məsələn: die Pflanze (bitki), pflanzen (əkmək) —> Pflanzgut (bitki, nəbatat; yaşıllıq, göylük)  və s.

-maul [- m ao l] yarımsuffiksi.

Der Maul   sözünün semantik mənaları bunlardır: 1) ağız, çəhəng; üz (heyvanda); 2) məcazi mənada: kobud ağız; 3) texnikada: ağız (məngənədə və s.)

               -maul yarımsuffiks kimi feilə, ismə, yaxud ikilikdə feilə və ismə artırılaraq insanlarda dil və nitqlə bağlı mənfi keyfiyyətli orta cinsli isimlər düzəldir. Feilin əsasına, nadir hallarda ismə artırıldıqda insanlarda hərəkət, fəaliyyət xüsusiyyələri bildirir.

               die Lügen (yalan) —> Lügenmaul (danışıqda: yalançı, uydurmaçı), der Plepper (zəvzəklik, boşboğazlıq) —> Pleppermaul (zəvzək, boşboğaz),  der Klatsch (qeybət) —> Klatschmaul (qeybətçi, dedi-qoduçu), plappern (boşboğazlıq etmək, çərənləmək, naqqallamaq) —> Plappermaul (danışıqda: çərənləmə, boşboğazlıq etmə), lästern (danışıqda: küfr danışmaq) —> Lästermaul (dedi-qoduçu, küfr danışan) və s.

               -stück [-∫t γ k] yarımsuffiksi.

               Leksik vahid kimi das Stück sözünün bir neçə semantik mənası vardır: 1) parça, hissə; 2) ədəd, dənə; 3) hərb. top; 4) pyes.

               Bunlardan fərqli olaraq- stück yarımsuffiksi, eyni zamanda, ismin, nadir hallarda sifətin, feilin  əsasına artırılaraq cansız əşyaların adını bildirən isimlər əmələ gətirir.

               die  Ausstellung (sərgi) —> Ausstellungsstück (sərgi üçün olan, satlıq olmayan parça), die Beutel (talan, qarət) —> Beutestück (qarət edilmiş bir şey), Belegen (sənədlə sübut etmək) —> Belegstück (sübut üçün sənəd), rund (dəyirmi, girdə) —> Rundstück (dairəvi bulka) və s.

-stück yarımsuffiksi həm də isimlərin, az halda feillərin əsasına artırılaraq insan fəaliyyətini və bunun nəticələrini bildirən isimlər düzəldir.

der  Guβ (çuqun) —> Guβstück (tex. tökmə, tökülmə (qəlib vasitəsilə), der Geselle (usta köməkçi) —> Gesellenstück (usta köməkçisi səviyyəsində nümunə işi), der Meister (usta) —> Meisterstück (usta adını almaq üçün görülən iş) və s.

               -tier  [-t i: r] yarımsuffiksi.

Bu suffiks das Tier (heyvan, vəhşi heyvan) leksik vahidinə uyğundur və ismin, sifətin əsasına artırılaraq şəxsin əlamətini, müəyyən keyfiyyətlərə malik xüsusiyyətlərini göstərmək və s. mənalı isimlər əmələ gətirir.

               faul (tənbəl) —> Faultier (qaba söz  tənbəl, avara, ərincək)

               grau (boz) - Grautier (məc.. eşşək, qanmaz, kobud)

               der Dreck (natəmizlik, zir-zibil) —> Drecktier (murdar)

die Gewohnheit (adət, vərdiş) —> Gewohnheitstier (adətkərdə olan adam; öz adətindən asılı olan adam).       

-volk [-f o l k] yarımsuffiksi.

Der Volk (xalq) leksik vahidinə uyğun gələn - volk yarımşəkilçisi müvafiq isimlərə artırılaraq topluluq mənasını bildirən isimlər düzəldir; müəyyən bir işlə məşğul olan, sosial vəziyyəti ilə əlaqədar olan şəxsi və onun olduğu yeri bildirir:

die İnsel (ada) - İnselvolk (ada əhalisi, xalqı; adada yaşayan adamlar),

der Berq (dağ) —> Bergvolk (dağ əhalisi), der Jäger (ovçu) —> Jägervolk (ovçular, ovçuluqla məşğul olan adamlar), der Mann (kişi) —> Mannsvolk (insanlar, adamlar) və s.

-volk yarımsuffiksi isimlərə artırılaraq topluluq bildirməklə yanaşı, bəzən məcazda mənfi mənada təhqir bildirən isimlər də düzəlir; morfemlər arasında bitişdirici ünsür də olur. Məsələn:

               der Ochs (məc. ağılsız) —> Ochsevolk (ağılsız adamlar, xalq), das Hase (məc. qorxaq) —> Hasenvolk (qorxaq xalq), der Esel (məc. kobud, qanmaz) —> Eselvolk (qanmaz insanlar, xalq).

-werk [- v ε r k] yarımsuffiksi.

- werk yarımsuffiksi ilk növbədə, konkret isimlərin və feillərin  əsasına artıralaraq topluluq mənası bildirən isimlər düzəlir.

               die Hand (əl) —> Handwerk (sənət, peşə), der Ban (bina) —> Banwerk (bina, tikinti), der Mensch(insan) —> Minschwerk (insane əli ilə görülmüş iş) die Uhr (saat) —> Unrwerk (saat mexanizmi) və s.

               -wesen [-v e : z ə n] yarimsuffiksi.

               Bu yarımşəkilçi, əsasən isimlərə artırılır, hər hansı bir sahəni, elm sahəsini, insanların fəaliyyətini, insanların mədəni-maarif sahəsində göstərdiyi fəaliyyəti bildirir. Bəzi sözlərdə bəzən bitişdirici ünsür olur. 

               die Jaqd (ov) —>Jagdwesen (ovçuluq), das Leben (həyat, yaşayış)—> Lebewesen (canlı orqanizm, canlılar), die Bildung (təhsil, tərbiyə) —> Bildungswesen (xalq təhsili, xalq maarifi), das Kino—>Kinowesen (kino, kinematoqrafiya) və s.

               -zeug [-t s œø k] yarımsuffiksi.

               Leksik vahid kimi der Zeug sözü bir çox semantik mənalara  malikdir: 1)  parça, material; 2) şey-şüy; 3) cəfəngiyat; 4) alət.

               -zeug yarımsuffiks kimi isimlərin  və sifətlərin əsasına artırılaraq bir şeyin dəstini, topluluğunu, qrup halında olduğunu bildirən isimlər əmələ gətirir. Məsələn:

das Bad (çimmə, vanna) —> Badezeug (çimmə alətləri), der Tisch (stol) —> Tischzeug (stolüstü dəsti), klein (balaca) —> Kleinzeug (kiçik şeylər), ober (üst) —> Oberzeug (üst paltarı), unter (alt) —> Unterzeug (alt paltarı) və s.

               -zeug yarimsuffiksi feillərə artırılaraq insanların istifadə etdikləri əşyanı bildirən isimlər əmələ gətirir.

               Rasieren (sich) (qırxmaq, üz qırxmaq) —>Raserzeug (üzqırxan priboru), nähen (tikmək) —> Nähzeug (tikiş ləvazimatı), flicken (yamamaq) —> Flickezeug (yamaq qoymada istifadə olunan şeylər) və s.

                -zeug yarımsuffiksi vasitəsilə, həmçinin texniki qurğular, mexanizmlər, alət və başqa cansız əşyalar bildirən isimlər də düzəlir. Məsələn: das Werk (zavod) —> Werkzeug (tex. avadanlıq), das Feuer (od, alov) —>Feuerzeug (çaxmaqdaşı, papiros­yandıran), heben (qaldırmaq) —> Hebenzeug (qaldırıcı mexanizm), graben (qazmaq) —>Grabzeug (qazma ləvazimatı).

               Göründüyü kimi, bura qədər yalnız orta cins əmələ gətirən yarımsuffikslərdən bəhs edildi. Qeyd edək ki, kişi, qadın və orta cinsdə söz düzəltmək üçün işlədilən yarımsuffikslər  təhlil edildikdən sonar belə bir nəticə əldə etmək olur ki, onlardan bəziləri eyni mənaya xidmət edir. Belə ki, -mann, -meister (kişi cinsi) -frau, -fräulein,            -mädchen, -mädel, - weib (qadın cinsi) yarımsuffiksləri iş, fəaliyyət, yaxud sənət, peşə ixtisası bildirən isimlər əmələ gətirir.

               -fritze, -liese, -peter kişi  şəxs adlarından və -meier soyadından  qohumluq adları bildirən –bruder və s.- dən törəmişdir.

               -stoff, -stück, - werk, -zeug, -volk orta cins  yarımsuffikslərindən topluluq mənası bildirən isimlər düzəlir və bunlarda incə məna çalarları olmur.

               -mut, -sinn, -lust, -sucht, -kinde, - wesen  yarımsuffiksləri əsasən abstrakt mənalarla ifadə olunur.

               -sfatt, -stätte, -hof, -lokal yarımsuffiksləri də hər hansı bir yer və yaxud da yaşayış yeri bildirən isimlər əmələ gətirir.

ƏDƏBİYYAT

  1. W. Jung. Grammatik der deutschen Sprache. Leipzig, 1967.
  2. G. Helbig, Y. Buscha. Deutsche Grammatik. Leipzig, 1979.
  3. Степанова М.Д. Словообразование современного немецкого языка. Москва., 1953.
  4. Almanca-azərbaycanca lüğət. Bakı, 1971.
  5. Deutsch-Türkisch Wörterbuch. İzmir,  2008.

 

Açar sözlər: alman dili, orta cins, yarımsuffiks, isim.

Ключевые слова: немецкий языка, средний род, полусуффикс, существительное.

Key word: German language, middle genetic, half-suffixes and known.

 

Middle genetic nouns which are made by half suffixes  in German language.

Summary

               This articles deals with the middle genetics nouns which are made by half-suffixes   in modem German language. The samples of those half suffixes are -bild,  -fräulein, -gut, -mädchen, -dame, -mädel, -maul, -stück, -tier. Thek half-suffix samples arc researched separately and given by same examples. The translations   of those examples in Azerbaijani language arc shown in front of any sentences.

 

Существительные среднего рода в немецком языке, образованные от полусуффиксов.

Резюме

               В статье говорится о полусуффиксах в современном немецком языке, образующих существительные среднего рoда. Полусуффиксами являются: -bild, -früulein, -gut, -mädchen, -dame, -mädel, -maul, -stück, -tier и др.  Каждый полу­суф­фикс разбирается отдельности, приводятся примеры, дается их перевод на азербайджанский языка.

Rəyçi: f.e.d.,prof.S.Abdullayev


Sevinc Məmmədova

MÜRƏKKƏB SİNTAKTİK BÜTÖVÜN KOQNİTİV ARAŞDIRILMASI

Mürəkkəb sintaktik bütövlərin semantik-koqnitiv cəhətdən araşdırılması koqnitiv semantikanın əsas prinsiplərinə söykənir və mətnin bu fraqmenti onun bütöv semantikası ilə səsləşməyə də bilər, belə ki, mətn gerçəkliyinin hər hansı bir obyekti müəllifin bilik və bacarığından, dünyagörüşündən asılı olaraq nəinki müxtəlif for­ma­larda ifadə oluna bilər, eyni zamanda müəllif fikrini, düşüncəsini müxtəlif ra­kurs­lardan işıqlandıra bilər. Mürəkkəb sintaktik bütövün semantik xarakteristikası qəbul edilən məlumatın gerçəkliklə həmahəngliyindən, nəzərdən keçirilən situasi­yanın prespektivindən və nəhayət müəllifin bu kompozisiyadan gözləntilərindən asılıdır. Deməli, hər bir mətn parçasını formalaşdırarakən, fikrini ifadə edərkən müəllif adresatın intellektual səviyyəsi hesablaşmalı, dinləyici və ya oxucunun biliklər bazasını nəzərə almalıdır. Yəni burada mürəkkəb sintaktik bütöv və ya bütövlükdə mətnin koqnitiv xüsusiyyətlərindən bəhs edilirsə, unutmaq lazım deyil deyil ki, adresatın da “koqnitiv xüsusiyyətləri” vardır. Deməli, təsir əks təsirə bağlıdır.

Mürəkkəb sintaktik bütövün semantik-koqnitiv aspektdə tədqiqi onun emosional dominantası məsələsinin də işıqlandırılmasını tələb edir. Buradan çıxış edərək söyləmək olar ki, mürəkkəb sintaktik bütövün semantik üzvlənməsi zamanı kompozisiya tərkibindəki emosional yük də nəzərə alınmalıdır. Hər bir mətn fraqmenti, parçası sadəcə olaraq insan emosiyasına təsir etmir, eyni zamanda bu təsir insanın özü tərəfindən müəyyən edilir. Bu qarşılıqlı mübadilə koqnitiv və emosional sahələrin sintezi kimi təzahür edir. B.Brext bu məqamda doğru olaraq qeyd edir ki, “biz şüurlu şəkildə hiss edir və hiss edərək düşünürük” (we feel thoughtfully and we think feelingly) [5].

Əslində mürəkkəb sintaktik bütöv problemi dilçilik üçün yeni bir məsələ deyil. Lakin onun semantik üzvlənməsinin koqnitiv istiqamətdə tədqiqi bu sahədə yeni biliklər qazanmağa yardımşı ola bilər.

Azərbaycan dilçiliyində mürəkkəb sintaktik bütövlər haqqında yekdil fikir dilçi-alim K.Abdullaya məxsusdur. 1976-cı ildə “Sintaktik paralelizm” adlı dissertasiya müdafiə edən tədqiqatçı ilk dəfə olaraq mürəkkəb sintaktik bütöv məsələsinə toxunmuş və paralelizmi bir cümlə daxilində deyil, cümlələr kompleksi çərçivəsində nəzərdən keçirmişdir (mürəkkəb sintaktik bütövlərdəki sinsemantik cümlələr bir-biri ilə paralellik təşkil edir). Onun mürəkkəb sintaktik bütövlər haqqındakı fikirləri daha mükəmməl şəkildə 2012-ci ildə işıq üzü görən və bir neçə dilçinin həmmüəllifliyi ilə ərsəyə gələn “Azərbaycan dilində sintaktik bütövlər” adlı dərslikdə geniş təfərrüatı ilə əks edilir [1].

F.Q.Səlimova öz məqaləsində mürəkkəb sintaktik bütövlərin azərbyacan­şünaslıqda tədqiqat tarixinə toxunaraq qeyd edir ki, bu məsələ azərbaycanşünaslıq üçün yeni olduğundan bununla bağlı maraqlı və gözlənilməyən nəticələr əldə etmək olar [9, 23].

Mürəkkəb sintaktik bütövlərin semantik-koqnitiv aspektdə tədqiqi həm də ona görə aktualdır ki, bu qəbil araşdırmalar mətn dilçiliyində linqvistik paradiqmaların yeni-yeni imkanlarını ortaya qoyur və dərketmə prosesi zamanı onların əhəmiyyətini və rolunu müəyyən edir.

Tədqiqat zamanı müxtəlifsistemli dillərin materiallarından (nəzm və nəsr nümunələrindən) istifadə olunmuş, mürəkkəb sintaktik bütövlərin fərqli dillərdə semantik üzvlənməsi müqayisəli şəkildə araşdırılmışdır.  Nümunələrin seçimində isı kəmiyyətə deyil, keyfiyyət faktoruna xüsusi diqqət yetirilmişdir.

Eyni zamanda məqamı gəldikcə mürəkkəb sintaktik bütövlərin dəqiq sərhədinin müəyyən edilməsi məqasədi ilə mürəkkəb sintaktik bütöv və mətn, mürəkkəb sintaktik bütöv və abzas kimi məsələlər də işıqlandırılmışdır.

Mürəkkəb sintaktik bütövlərin psixolinqvistik keyfiyyətləri. “Dil”, “nitq”, “nitq davranışı” anlayışları arasındakı fərqi ilk dəfə daha aydın və ardıcıl şəkildə izah və tədqiq edən F.de Sössür olmuşdur.  O, dil və nitqi ümumi bir kateqoriyanın iki müxtəlif tərəfləri kimi, nitq aktını isə eyni anda həm fiziki, həm psixoloji və fizioloji, həm də individual və ictimai sahələrə aid olduğunu qeyd edirdi. F.Sössürə görə nitq davranışının araşdırılması iki hissəyə ayrılır: onlardan birincisi əsasdır və bu zaman o, predmet kimi dili götürür. Dil mahiyyət etibarı ilə ictimaidir və individdən asılı deyil.

Digəri isə ikinci dərəcəlidir və məşhur dilçi alim bu zaman predmet kimi nitq davranışının individual tərəfini, yəni nitqin özünü götürür [7, 38].

Fizioloji səviyyədə dil və nitq arasındakı fərq beynin strukturu və funk­sional­lığı ilə şərtlənir. Öz daxili (ideal) formaları ilə dil vahidləri beynin sol yarımkürəsilə, nitq vahidləri isə beynin sağ yarımkürəsilə bağlı olur. N.B.Meçkovs­kaya dil və nitqi fərqləndirərək qeyd edir ki, eyni formal elementləri dil semantik aspektdən, nitq isə obrazlılıq baxımından təmin edir. Dil və nitqin struktur və funksional vəhdəti beyin yarımkürələrinin vəhdətində olduğu kimidir və onların normal iş birliyi bir-birindən ayrılmaz şəkildə fəaliyyət göstərdikdə mümkün olur [7, 38]. Söylənilənlərə istinadən qeyd etmək olar ki, mətnin bir parçası olan mürəkkəb sintaktik bütövün də əsas fundamental göstəricisi onu formalaşdıran cümlələrin vahid bir tema ətrafında sıx bağlılığı və bütövlü­yüdür.

A.A.Leontyev qeyd edir ki, dil vasitələri dil fəaliyyətinin müvəqqəti və ya daimi nəticəsi olan ayrıca hissi-material faktları və olan ayrı-ayrılıqda eynən onlar kimi formalaşan digər yaranmışlara — ayrıca səslərə (fonemlərə), hecalara, morfemlərə, sözlərə, söz birləşmələrinə cümlələrə zidd olan faktlar kimi çıxış edə bilər. Bu cür vasitələri dil vahidi adlandırmaq lazımdır [6, 91]. Deməli, P.V.Çesnokova görə dil vahidləri “hissi-material” faktlardır.

Mürəkkəb sintaktik bütövlərdə semantik üzvlənmənin koqnitiv aspekti məsələ­sinin işıqlandırılması zamanı mürəkkəb sintaktik bütövlərin dərkedilməsi problemi ön sıralarda dayanır. Bu zaman məsələnin koqnitiv aspektdən araşdırılması zamanı biz psixolinqvistik vahidlərin mürəkkəb sintaktik bütövlərin formalaşşmasındakı rolun­dan yan keçə bilmərik.

Belə ki, psixolinqvistik vahidlər elə bir informasiya seqmentləridir ki, kodlaş­ma və dekodlaşma prosesi zamanı tam şəkildə funksional baxımdan operativdirlər və müxtəlif səviyyələrdə təhlil oluna bilərlər [6, 18]. Burada səviyyə dedikdə aşağı­da­kılar nəzərdə tutulur. 1) davranış səviyyəsi; 2) məlumatin konstruktiv təşkili səviyyəsi; 3) dil səviyyəsi; 4) nevrofizioloji təşkilin səviyyəsi. [6, 22].

Dil təfəkkürü ilə bağlı olaraq Y.F.Tarasov qeyd edir ki, dil təfəkkürü son 30 ildə formalaşan psixolinqvistik təhlilin yeni obyektlərindən biridir [12, 34]. Dil təfəkkürünün isə ən bariz nümunəsi mətnlər, daha doğrusu onu təşkil edən element­lərdir ki, bunların sırasında da mürəkkəb sintaktik bütövlər xüsusi çəkiyə malikdir. Psixolinqvistika mətnə dil sisteminin elementləri vasitəsilə müəllifin nitq təfəkkü­rün­də gerçəkliyin necə əks edilməsi məsələsi ilə də məşğul olur. Bundan əlavə, “psixo­linqvistika üçün bir elm sahəsi kimi mətnin ünsiyyət prosesi zamanı  “davranışı” və onun resipientlər tərəfindən dərk edilməsi və qiymətləndirilməsi kimi məsələlər də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir [10, 12].

Dil işarəsi sintaktik vahid kimi deyil, istifadə edildiyi diskursdakı fəaliyyət mövqeyindən dolayı tədqiq edilir. Təbii ki, bu zaman diskursun özünün bir sıra xüsusi keyfiyyətləri dil işarəsinə təsirsiz ötüşmür və koqnitiv araşdırma zamanı bunlar mütləq nəzərə alınmalıdır. Bu baxımdan hesab edirik ki, mürəkkəb sintaktik bütövlərin də tədqiqi zamanı diskurs məsələsinə önəm verilməlidir. Belə ki, araşdırma nəticəsində məlum olur ki, mürəkkəb sintaktik bütövlər daha çox yazılı mətnlər əsasında  bütün təfərrüatı ilə izah edilə bilər.

Ənənəvi dilçilik dil işarəsinin təhlili zamanı müəyyən bir çərçivədən kənara çıxmırdısa, koqnitiv dilçilik bu sədləri aşaraq dilçiliyi “açıq” bir elm sahəsinə dönüşdürdü. Koqnitiv dilçilik dil faktlarını yalnız təsvir deyil, eyni zamanda onları izah etməyə yönəlib ki, bu baxımdan da onun üçün hər hansı bir səddən, çərçivədən danışmaq qeyri-mümkün olardı.

İnsanın dil haqqında bilgisi daim təkrar və mükəmməl məşqlə, əsasən “analogiya”ya söykənən yeniliklə birgə öyrənilmiş modellər şəbəkəsindən ibarətdir. Bununla belə, qətiyyətlə demək olar ki,  hər hansı bir şəxsin öz ana dilində heç bir çətinlik çəkmədən ani başa düşəcəyi cümlələrin sayının astronomik olması faktdır. Xomskinin fikrincə, bu da faktdır ki, “bizim dildən normal istifadəmizi vurğulayan və dilimizdə mənalı, asan qavranılan cümlələrə çevirdiyimiz müvafiq modellərin sayı bir insanın həyatı boyu yaşadığı saniyələrin sayından daha böyük miqyasda sıralanmaya malikdir” [3, 32].

 Effektli ünsiyyət qurmaq üçün individ kifayət  qədər söz ehtiyyatına malik olmalıdır. Amma bu ehtiyyata daxil olan sözlər dildə işlənmə tezliyinə görə üstünlük təşkil etməlidir. İşlənmə tezliyinə görə seçilənlər isə əvəzliklərdir. Belə ki, əvəzliklər vasitəsilə  insan söz tapmadıqda belə özünü vəziyyətdən çıxara, ona məlum olmayan haqqında məlumat əldə etmək üçün ən sadə quruluşlu sualları təqdim edə bilər. Əvəzliklər şüurda bir dildən digərinə keçid (tərcümə) zamanı yaranan çətinlikdə qeyri-iradi olaraq istifadə olunan dil vahidlərindəndir.

Dildə dəyişiklər həmin dildə danışandan asılıdır, dil kateqoriyalarına münasibətdə xarici nitqdə olan dəyişikliklər danışanın danışmaq tələbatından irəli gəlir .

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, psixoloji baxımdan ilkin instinktə söykənərək insan fikirlərini ifadə edərkən daha çox bəsitliyə çalışır, yəni ifadəsi uzun sürən və ya çətin olan kəlmələri  ikinci dəfə təkrarlamaqdan çəkinir  ki, bu da dilin məşhur “qənaət” prinsipindən irəli gəlir. Məhz bu prinsip əsasında nitqdə və ya mətnin bir parçası olan mürəkkəb sintaktik bütövlərdə aktual üzvlənmə zamanı əvəzliklərin müstəsna rolu vardır. Əvəzliklər mətndəki cümlələri bir-birinə bağlayan sapa, bağa, zəncirə bənzəyir, eyni zamanda mətnə lakoniklik gətirərək onu təkrardan xilas etmiş olur ki, bu da aktual üzvlənmə zamanı psixoloji gərginliyi aradan qaldırır.  Məsələn, “Biri var idi, biri yox idi, bir Tülbəy adlı tülkü, onun Tülxanım adlı arvadı, Tülşan və Tülcan adlı oğlanları var idi. Onların evi çox köhnəlmişdi” (“Salam əziz qonşu” nağılı). Bu nümunədəki cümlələrin hamısı nəyinsə varlığına işarə edərək monoideya formalaşdırır.

V.B.Apuxtin isə mətn strukturunun tədqiqinin əsasında predikatlaşdırmaya söy­kənən metodu təklif edir. Belə ki, tədqiqatçı aktual üzvlənmə nəzəriyyəsini mətn üzərinə köçürür.  Burada tədqiqat vahidi kimi tema və remadan (T---R) ibarət olan predikatema nəzərdə tutulur. Müəllifin fikrinə görə, predikatema minimal məna daşı­yı­cısıdır (S). Mətnin məna strukturu bir-biri ilə əlaqədə olan predikatemlər siste­mindən ibarətdir. Bu predikatemlər mövzuya mərhələli keçidi təşkil edir”. Bu keçid zamanı predikatemlər arasındakı məna əlaqələri bir-birilə qarşılıqlı münasi­bətdə bir araya gəlir. Bu zaman başlanğıc predikatemin məna yükü tema kimi çıxış etdiyi halda, növbəti mərhələdə rema mövqeyində də dayana bilər. Müəllif daha sonra hiper­predikatemlər adı altında bir-birilə semantik əlaqədə olan predikatemlər qrupun­dan da bəhs edir [4, 2-10]. Düşünürük ki, hiperpredikatemlər elə mürəkkəb sintaktik bütövlərin özüdür. Yəni, müəllif hiperpredikatemlərdən bəhs edərkən mətn daxilin­dəki mürəkkəb sintaktik bütövləri nəzərdə tutur.

L.V.Saxarnıy isə mətnin semantik strukturunu tədqiq edərkən cümlənin aktual üzvlənməsi konsepsiyasını əsas götürür. O,  tema-rema quruluşunun iyerarxik müna­si­bətlərə malik olan yaruslu bir sistem olduğunu söyləyir. Aşağı yarusun vahidləri yuxarı yarusun vahidlərinin təşkil edən elementlərdir. O, altı (6) belə yarus qeyd edir:

Minimal predikativ strukturlar səviyyəsi (уровень минимальных преди­кА­тивных структур);

Tema-rema bloklar səviyyəsi (уровень тема-рематических блоков);

Dar komplekslər səviyyəsi (уровень узких комплексов (контактных пар блоков и их комбинаций);

Dar komplekslərin birləşdiyi səviyyə (уровень соединений узких комплек­сов (константных триад и их комбинаций);

Geniş komplekslər və paradiqmatik birləşmələr səviyyəsi (уровень широких комплексов и их парадигматических соединений);

Geniş komplekslərin sintaqmatik birləşmələr səviyyəsi (уровень синтагмати­ческих соединений широких комплексов) [35, 66-67].

Mürəkkəb sintaktik bütövlərdə müşahidə olunan yaruslara isə yuxarıda sada­lananlardan  tema-rema bloklar səviyyəsi və dar komplekslərin birləşdiyi səviyyə daha xarakterikdir. Belə ki, mürəkkəb sintaktik bütövlər mətnin bir parşası olmasına baxmayaraq özünəməxsus bloklar sistemi formalaşdırır və bu bloklar mətndaxilində digər komponentlərdən fərqlənməklə dar komplekslərin birləşdiyi səviyyə ilə xarakterizə olunur.

L.V.Saxarnıyın qeyd etdiyi kimi, bu cür yanaşma “vahid üsullarla, vahid anla­yışların, vahidlərin, əməliyyatların və s. istifadə olunması ilə istənilən həcmə malik olan hər hansı bir mətnin derivasiyon strukturunu mərhələli şəkildə izah etmək olar” [11, 51].

Mürəkkəb sintaktik bütövün kompozisiyası.Azərbaycan dilçiliyində mətn və onun əlamətləri haqqında danışılarkən, mətnin bütövlülüyü, bağlılığı, kompoentlər arasında məna və formal əlaqələrin olması əsas götürülür [3, 38]. Mürəkkəb sintaktik bütövün proeksiyasının əsas xüsusiyyəti onun tamlığı, bütövlüyüdür. O.F.Potyomkina qeyd edir ki, Freydin bütün psixoloji konsepsiyası insanların sözlə ifadə etdiklərinə əsaslanaraq onların interpretasiyası kimi çıxış edir. Təbii ki, bu ifadələr psixikanın süurlu sahəsində formalaşır [8, 333].

Mürəkkəb sintaktik bütövün koqnitiv təbiəti dərketmə zamanı onun ötürdüyü informasiyanın bütövlüyü, tamlığı ilə şərtlənir. Nitq məhsulunun bütövlüyü danışanın düşüncəsi ilə söylədiklərinin bu və ya dolayısı ilə üst-üstə düşməsi kimi başa düşül­məlidir. Bu zaman mürəkkəb sintaktik bütövdə ifadə olunan ideya, başqa sözlə desək, mürəkkəb sintaktik bütövün teması onun qavranılmasında mövzunun ümumi­ləş­diril­məsinə yardımçı olan ən əsas amildir. O, müəllifin eksplisit və anlaşıqlı düşün­cə­sini təsvir edir və fikir əsasında dekodlaşaraq sözlər vasitəsilə realizə edilir. Mətndəki hər bir elementin funksiyası yekun olaraq məzmunun, strukturun tamlığının formalaş­ma­sını yekunlaşdıran temanın müəyyən olunmasından sonra bəlli olur. Mürəkkəb sintaktik bütövün yaranmasının və dərk edilməsinin vahidliyi fikrin mü­kəm­məl ifadə olunması sxemi ilə müəyyən edilir ki, bu da antisipasiya adlanır. Müəyyən olunmuş zaman və ya məkan çərçivəsində hadisələrin inkişafı ilə bağlı olaraq bu və ya digər qəraralar qəbul edə bilmək bacarığı antisipasiyanın (və ya fantaziyanın) psixoloji təbiəti kimi dəyərləndirilir. Psixoloqlar antisipasiyanın 5 əsas mərhələsini qeyd edirlər: 1) instinktiv (dərk edilməyən, əsasən subsensor), hissi, qavrayışlı, təsəvvür edilən (təsəvvür səviyyəsi), nitqi mühakimə. Bütün qeyd olunan səviyyələr mürəkkəb sintaktik bütövün təbiətini və onu çox pilləli strukturunu aydınlaşdırır.

A.A.Leontyevin fikrincə, “bütövlük, tamlıq fenomeni psixolinqvistik mahiy­yət­lidir və o, danışanın (və ya danışanların) kommunikativ fikir bərabərliyində və semantik predikatların iyerarxiyasında şaxələnir” [6, 123]. Tamlıq, bütövlük anlayışı ilə mürəkkəb sintaktik bütövün kompozisiya baxımından tamamlanması sıx əlaqə­dədir.  Burada nitq məhsulunun sintaktik bütöv çərçivəsində başlanğıcı və sonluğu­nun təhlili mühüm rola malikdir.

Mürəkkəb sintaktik bütövlərin kompozisiyasının əsas tərkib hissələrindən qu­ru­cu vasitələrindən biri də təkrarlardır. K.Hacıyeva öz araşdırmasında məsələni bu şəkildə izah edir: “Qeyd etmək lazımdır ki, mətndə məna bütövlüyünü daha güclü hiss etdirmək üçün yalnız bir cümlədəki müəyyən komponentin digər cümlədə təkrarından deyil, həm də bir cümlənin daxilində bu və ya digər sözün dəfələrlə təkrarından istifadə edilir:

There were photographs of Julia when she was a child, and photographs of her as a young girl, and photographsof her in her first parts, photographs of her as a young married woman, with Michael, and then with Roger, her son, as a baby. There was one photograph of the three of them... (Maugham) 

İki cümlədən ibarət bu sadə mürəkkəb sintaktik bütövün başlanğıc mərhələ­sində photographs (şəkillər) sözü eyni cümlə daxilində dəfələrlə təkrarlanaraq onun məna bütövlüyün təmin edir.

İngilis dilində bir cümlə daxilində söz birləşməsi də dəfələrlə təkrar­lanır:  Dick didn”t want to talk..., he wanted to be alone so that his thoughts about work and the future would overpower his thoughts of love and today. (Fitzgerald.

Eyni hal Azərbaycan dilində də müşahidə olunur:

1) Gündüzlər göyün rəngi boz olurdu və bu bozluq sanki yerə də çökmüşdü. Hər şey boza çalırdı; evlər, ağaclar, hətta adamlar da. Xəlil yerlə göyü birləşdirən bozluğa baxır və deyəsən, seçmirdi bu rəngi. İndi havanın necə olmasına onunçün dəxli yox idi. Bu dəqiqə Xəlil bu soyuqdan da, bozluqdan da, hamamın gurultulu, fışıltılı ocaqxanasından da çox uzaqda idi. (İ.Məlikzadə)

Gətirilmiş misallar göstərir ki, bu hal hər iki dildə həm ikikomponentli, həm də çoxkomponentli mürəkkəb sintaktik bütövlər üçün səciyyəvidir.

Eyni bir sözün yalnız eyni cümlə daxilində deyil, həm də həmin cümlənin daxil olduğu mətnin digər hissələrində dəfələrlə təkrarlanması hallarına da tez-tez təsadüf etmək olar. Bu, Azərbaycan dili üçün daha xarakterikdir: 

İnanan inansın, inanmayan inanmasın!...” ..., xəstə bu cümləni haradasa, kiminsə ağzından eşitdiyi bu bir neçə sözü özlüyündə bir də təkrar elədi. Harda eşitmişdi bunu, kimdən eşitmişdi və eşitmişdisə də, niyə məhz indi yadına düşdü: inanan inansın, inanmayan inanmasın! (V.Səmədoğlu).

Mətnin bir parçası olan mürəkkəb sintaktik bütöv  mətnin özü kimi müəllifin məhsuludur və özündə psixoloji informasiya daşıyır. Belə iddia edilir ki,  bu zaman müəllif özü də sezmədən mətnə psixoloji məlumat yerləşdirir [8, 348].

Dilçilikdə müasirliyi və yeniliyi ilə seçilən koqnitiv dilçilikdə bu kimi elmi araşdırmaların daha çox olması və bu sahədə geniş bilik əldə edilməsinə böyük zərurət meydana çıxmışdır. Mürəkkəb sintaktik bütövlərin semantik üzvlənməsinin koqnitiv baxımdan tədqiq edilməsi bu sahədə gələcəkdə aparılacaq elmi tədqiqatlar üçün əlverişli məlumat bazası ola bilər.

 

Ədəbiyyat:

  1. Abdullayev K.M. Azərbaycan dilində mürəkkəb sintaktik bütövlər. Bakı, “Mütərcim”, 2012, 608 s.
  2. Novruzova N.S. Mətn dilçiliyinin inkişaf mərhələləri və istiqamətləri.  Humanitar elmlərin öyrənilməsinin aktual problemləri. № 1, 2012, s. 36-41.
  3. Xomski N. Dil və təfəkkür. Bakı, BSU, Kitab aləmi,  2006, 152 s.
  4. Апухтин В. Б. Психолингвистический метод анализа смысловой струк­туры текста: Автореф. дис. . канд. филол. наук. М. , 1977. 29 с.
  5. Брехт.Б. История жизни. http://www.tonnel.ru/?l=gzl&uid=204
  6. Леонтьев А.А. Психолингвистические единицы и порождение речевого высказывания. Москва, «Красанд»,2010,  312с.
  7. Мечковская Н.Б. Общее языкознание. Структурная и социальная типология. Москва, «Фдинта, Наука», 2001, 312 с.
  8. Потемкина О.Ф., Потемкина Е.В. Психологический анализ рисунка и текста. СПб, «Речь», 2006, 524 с.
  9. Салимова Ф.Г. К вопросу сложного синтаксического целого в азербай­джановедении (на материале «Книги моего Деда Коргуда» и Песни о Нибелунгах»).  Filologiya məsələləri, № 5, 2013, s. 20-23.
  10. Саракаева Э.А. Психолингвистический анализ миссионерских текстов. АКД, 2000, Астрахань, 18 с.
  11. Сахарный Л.В. Введение в психолингвистику. Ленинград, Изд-во Ленинградского Университета, 1989, 184 с.
  12. Тарасов Е.Ф. Языковое сознание. с. 34-48. В кн: Вопросы психолингвистики № 2, 2004.
  13. Чесноков П.В. Основные единицы языка и мышления.  Ростов-на-Дону, 1966, 288 с.

Açar sözlər: situasiya, məlumat, semantik, mətn, aspekt

Ключевые слова: ситуация, информация, семантический, текст, аспект

Key words: situation, information, semantical, text, aspect

 

Когнитивное изучение сложного синтаксического целого

Резюме

Сложное синтаксическое целое актуальная проблема в лингвистике. Есть много работ по этой проблеме. Но автор исследует эту проблему в когнитивном аспекте. Исследование проводится на основе двух языках: английском и азербайджанском. Приводя много примеров из этих языков, автор пытается пролить ясность в этой проблеме.

               В заключение, автор принимает во внимание, что таких работ не так много. Мы должны попытаться узнать эту проблему в новых аспектах.

 

 

The cognitive investigation of complex syntactic whole

Summary

The complex syntactic whole is the actual problem in linguistics. There are many works concerning this problem. But the author investigates this problem by cognitive aspect. The investigation is carried on the basis of two languages: English and Azerbaijanian. Giving many examples from these languages the author tries to shed clarity to this problem.

               As a conclusion, the auhtor takes into consideration that such works are not so many. We must try to learn this problem in new aspects.

 

Rəyçi: prof.Ə.Rəcəbli


Zemfira Şaxnəzər qızı Məmmədova

DİL UNİVERSALİLƏRİ HAQQINDA

Dillərdə universal hadisələrin  - universalilərin mövcud olması haqqında fikirlər dilçilik üçün yenilik deyildir. XX yüzilliyin son onilliklərində dil universaliləri problemləri intensiv şəkildə müzakirə edilsə də, universalilər problemi müasir dilçiliyin törəməsi deyildir. Dilçiliyin bütün təkamülü və inkişafı boyu müxtəlif məktəb və cərəyanlar bu problemi müzakirə etmişdir, belə ki, dillərin geneoloji və tipoloji təsnifi dil universalilərinə əsaslanır.

Dil universalilərə maraq struktur dilçiliuin inkişafı ilə əlaqədar XX yüzilliyin ortalarında artdı. Dilçilər bu fikrə gəldilər ki, “dünya dillərinin sonsuz heyranedici müx­təlifliyi arxasında onların hamısı üçün ümumi olan xüsusiyyətlər gizlənir. Bütün hüdudsuz fərqlərlə yanaşı, məlum olur ki, dillər elə bil, bir nümunə əsasında yaran­mışdır. Formal surətdə dillərin yalnız bəzi oxşar xüsusiyyətləri təsvir edilsə də, dilçilər bir sıra hallarda onların mövcudluğunu dərk edir və yeni dillərin təsviri üçün onlardan istifadə edirlər” (2, 31). 

XX yüzilliyin ikinci yarısından tədqiqatın tipoloji metodları dilçilikdə böyük əhəmiyyət kəsb etməyə başladı. Bunun səbəbi dilçilərin dilçiliyi dəqiq elmə çevirmək istəyidir. Tipoloji araşdırmalar nəticəsində bütün dillərdə mövcud olan və ya dillərin hər birində rast gəlinməyən hansısa xüsusiyyətlərdən danışa bilərik, ayrı-ayrı hadisələri bir-biri ilə əlaqələndirə və bir hadisə əsasında başqa gadisəni qabaqcadan müəyyənləşdirə və xəbər verə, yəni tipoloji qanunlar müəyyənləşdirə bilərik. Beləliklə, biz dilin ümumi əlamətləri  haqqında danışa bilərik.

Universal dil münasibətləri dili qeyri-dil işarə sistemləri ilə, informasiyanın nəqli və qorunmasının başqa sistemləri ilə və s. müqayisə yolu ilə müəyyənləşdirmək olar. Bu məqamda müqayisə istər bütün dillərin təsviri üçün zəruri olan, istərsə onlarda müqayisə ediləcək sistemlərin təsviri üçün zəruri olan terminlərdə aparılır. Məsələn, Ç.F.Hokketin əsərlərində təbii dilin öyrənilməsi heyvanların kommunikativ planında aparılmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, müəllif təbii (insan) dil termini ilə yalnız şifahi ünsiyyət dilini başa düşür, deməli, yazılı dil, jestlər dili, baraban siqnalların dilini və s. hadisələri istisna edir. Əgər bu hadisələri də nəzərə alasaq, onda universal xarakteristikaların sayı uyğun olaraq azalacaqdır.

İkinci, dil universalilərini bilavasitə dillərin bir-biri ilə müqayisəsi əsasında, yəni hansısa A dilinin hər hansı bir B dili ilə müqayisəi vasitəsilə təsviri üçün zəruri və kifayət edəcək məxsusi dil terminlərində müəyyənləşdirmək olar. Məhz bu son halda linqvistik tipologiya haqqında söhbət gedə bilər, ekstralinqvistik universalilərdən fərqli olaraq, bu tip universaliləri “məxsusi linqvistik” universalilər adlandırmaq olar. Məxsusi linqvistik universalilər obyektinə görə, şəklinə görə, müddəanin özünü xarakterinə görə fərqləndirilə bilər.

Universalilərin yoxlanılması məhdud sayda dillərin seçimi ilə yerinə yetirilir. C.Qrinberqin ilkin işlərində universalilərin yoxlanılmasında 30 dilin əsasında apar­mışdır, bu isə müasir tədqiqatlarda 100 dilə bərabərdir. Əsas tələblər sayda deyil, bu seçimə daxil olan dillərin hansı prinsip üzrə seçilməsidir. Seçimdə müxtəlif sem və regionlara daxil olan dillər öz əksini tapır, belə ki, seçimdə bütün dillərdə müşa­hidə olunan xüsusiyyət universal olmaya da bilər, müəyyən sem və areala daxil olan xüsusiyyət ola bilər.

Bunu misalla göstərmək istərdik. Güman edək ki, söz sırasının universalilərinin tədqiqi seçimində türk dilləri ailəsi üstünlük təşkil edir. Bu ailənin söz sırasında “mübtəda – tamamlıq – xəbər” təşkil edir. Lakin bu seçimə hind-Avropa (söz sırası, əsasən, “mübtəda – xəbər – tamamlıq”) və semit (söz sırası, əsasən, “xəbər – mübtəda – tamamlıq”) dilləri daxil etsək, bu zaman universal olmadığının müşahidə edirik. 

Düzgün qurulmuş seçim dil universalilərinin tapılmasında hər bir tədqiqatın əsa­sını təşkil edir. Qrinberqin ilkin işlərindən bu günə qədər dil seçimi texnikasında tam qırx il keçmişdir, lakin prinsiplər olduğu kimi qalmışdır: hər bir arealdan və hər bir dil ailəsindən eyni sayda maksimal dil arasından dil universalisini təyin etmək. Lakin bu o demək deyil ki, əgər bütün dillərdə müəyyən xüsusiyyət müşahidə olunursa, bu seçimə daxil olmayan dillər üçün də eynidir. Güman ki, bu xüsusiyyət digər dillər üçün də yüksək dərəcədə mümkündür.

Son on ilə universalilər demək olar ki, dilçiliyin bütün sahələrində tədqiq edil­mişdir. Qeyd etmək lazımıdr ki, bu hər bir sahədə eyni dərəcədə intensivdir. Bununla belə deyə bilərik ki, sintaksisdə fonetika və morfologiyaya nisbətən universalilərin tədqiqi xeyli irəliləmişdir.   

Qeyd etmək lazımdır ki, sinxronik və diaxronik universalilər təbii surətdə əla­qələndirilə bilər. Bu, güman ki, tədqiqatın ümumi dilçilik metodikası və təsvirin sadəliyinin vahid anlayışı ilə izah olunur. Maraqlıdır ki, bəzi sinxronik universaliləri diaxronik gümanlardan çıxış edərək başa düşmək asan və sadədir. Eyni zamanda, R.Uellsin qeyd etdiyi kimi, implikasiya şəklində formulə edilmiş hər bir sinxronik universal qanunauyğunluq diaxronik mənaya malikdir: əgər A mövcud olan, lakin B mövcud olmayan dil varsa, onda biz ya B-nin təzahür etdiyini, ya da A-nın itdiyini qabaqcadan söyləyə bilərik.

Statistik universalilərə gəlincə, tək-tək istisna halları məlumdur, lakin belə hallar yüksək statistik ehtimallığın müəyyənləşdirilmiş münasibətlərini pozmur. İstisna halları, əgər onlar tək-təkdirsə, qeyri-səciyyəvi hesab oluna bilər – onlar, məsələn, bir sabit sistemdən digər sistemə keçid dövründə təzahür edə bilər; yüksək statistik ehtimallığa malik olan münasibətlərə isə məsələn, ümumi kod xarakteristikası kimi baxmaq olar. Bu nöqteyi-nəzərdən natamam universalilərə aid nəzərdən keçirilən böyük maraq doğura bilər. Belə hallar erkən dil əlaqələri haqqında nəticə çıxarmağa, substrat səciyyəli hadisələri ayırmağa, ən qədim dil vəziyyətini bərpa  etməyə, sonralar baş vermiş dil interferensiyasının anomaliyasını iza etməyə əsas verə bilər.

Deduktiv universal münasibətlər təsadüflərində münasibətlərin universallığı mü­nasibətdə olan vahidlərin və ya dil haqqında ilkin ehtimalın müəyyənləş­dirilməsindən aydın olur. Ən adi halda belə münasibətlər tavtologiyadı, yəni doğrudur, ancaq informativ deyil. Ən adi və ən az informativ hal onda baş verir ki, bəzi əməli əməli anlayışların universal iştirakı iddia edilsin; məsələn: “bütün dillərdə fonemlər mövcuddur” tipli söyləmdə olduğu kimi. Daha mürəkkəb hallarda belə cinsdən universal münasibətlər öz-özünə məlum olmadıqda onları sübut etmək olar.

İnduktiv universal münasibətlər təsadüflərində münasibətlərin universallığı ilkin gümanlardan və ya münasibətlərə girən vahidlərin müəyyənləşdirilməsindən irəli gəlmir, lakin empirik surətdə postulatlaşdırılır: əgər ziddiyyətli hallar tapılsa da, biz ilkin ehtimalımızı və ya müəyyənləşdirməni dəyişmərik. Başqa sözlə desək, bu cinsdən olan münasibətlərə girən vahidlərin mahiyyətini səciyyələndirən müəyyən konstuktlarla əlaqədar deyildir: elə dil təsəvvür etmək, yaxud süni şəkildə qurmaq olar ki, verilən xarakteristika onda olmasın. İnduktiv universal xarakteristika elə xarakteristikadır ki, əgər hansısa işarə sistemi ona malik deyilsə, biz hər alda bu sistemi dil adladıra bilərik.

Qeyd etmək lazımdır ki, mütləq induktiv qanunauyğunluqlar mahiyyətcə həmişə ipotetikdir, çünki onları müəyyənləşdirərəkən labüd surətdə məhdud miqdarda dil­lərin araşdırılmasında çıxış edirlər: həmiş zidd təsadüflər potensial surətdə müm­kün­dür. Bu halda mütləq induktiv münasibətlər, yəni həmişə baş verən, lakin universal­lığını sübut etmək mümkün olmayan münasibətlər əlaqələndirilən hadisə­lərin mühiy­yəti haqqında biliklərimizi dərinləşdirir. Deduktiv qanunauyğunluqlara nisbətən induktiv qanunauyğunluqlar daha çox informasiya daşıyır.

Qeyd etmək lazımdır ki, mütləq induktiv universalilər bizim dil haqqındakı bilik­lərimizi genişləndirərək bəzi ilkin ehtimallar irəli sürməyə gətirə bilər ki, bunun əsasında onlar deduktiv universalilərə çevrilir. Bununla empirik universalilər deduk­tiv qanunların hasil edilməsi üçün potensial materialı təmsil edir.

Dil universaliləri nədir?

Dünya dilləri öz fərdi xüsusiyyətləri ilə fərqlənir. Qohum dillərin həm lüğət tərkibinə, həm də qrammatik quruluşuna görə bir-birinə oxşaması, bir-birinə yaxın olması təbiidir, çünki onlar onlar bir ulu dildən törəmişdir. Onlar bir tərəfdən, ulu dildən miras aldıqları ümumi leksika, digər tərəfdən, onların hamısı üçün ümumi olan ulu dilin qrammatik quruluşu ilə bir-birinə bənzəyir. Lüğət tərkibinin zəncirləş­mə­sində iki ənənə özünü qabarıq şəkildə göstərir: ya onlar ətalət üzrə yeni sözlər yaradılmasında ulu dilin ənənələrini davam etdirir, yeni sözlər ulu dilin fonetik və qrammatik qanunları əsasında yaradır, ya da əlaqədə olduqları dillərdəki sözləri ulu dildən miras qalan fonetik və qrammatik ənənələrə uyğunlaşdırıb dövriyyəyə buraxır. Qohum olmayan, müxtəlif tipoloji qruplara daxil olan dillərə gəlincə, ilk baxışda adama elə gəlir ki, onlar lüğət tərkibinə kəskin şəkildə bir-birindən fərqlənir, qram­matik quruluşlarına görə bir-birinə oxşamır, aralarında böyük fərqlər mövcuddur. Dünyanın bütün dilləri bir ölçüdə biçilmiş, bir vahid prinsiplə yaradılmışdır: onlarda onları fərqləndirən fərdi cəhətlərlə yanaşı, onları birləşdirən, oxşar edən oxşar cəhət­lər, bənzər xüsusiyyətlər, eyni dil hadisələri, ənənələri, əlamətləri və ümumi qanuna­uyğunluqlar mövcuddur. Bu xüsusiyyətlər ya dünyanın bütün dillərində, ya da onların böyük əksəriyyətində rast gəlinir. Belə ümumi qanunauyğunluqlar dil universaliləri adlanır. Məsələn, dünyanın bütün dillərində insanları bir-birindən fərqləndirmək üçün şəxs adları – antroponimlər mövcuddur. Şəxs adları şəxsləri fərqləndirməklə yanaşı, özlərində milli xüsusiyyətləri də daşıyır. İntonasiya dünaynın bütün dillərində işlənir. Deməli, onu da dil universaliləri hüsab etmək olar:

Azərbaycan dilində: Yaşasın azadlıq!

İngilis dilində: Long live Freedom!

Alman dilində: Es lebe die Freiheit!

XX yüzilliyin 60-cı illərində universali nəzəriyyəsi işlənib hazırlanır. Dilçilikdə universalilələr nəzəriyyəsinin əsas vəzifəsi  dünya dillərinin müxtəlif sahə və səviyyələrinə aid dil universalilərinin tam müəyyənləşdirmək, onların dilçilik təhlilini aparmaqdır. Deyilənləri illüstrasiya etmək üçün fonoloji və qrammatik səviyyələrində bəzi universal dil münasibətlərinə bir neçə nümunə vermək istərdik.

Fonoloji səviyyə. Saitlərsiz dil yoxdur. Kipləşən səslərsiz dil yoxdur. Bütün dillərdə kipləşən səslər üçün ən azı iki fonoloji qarşılaşdırılan məxrəc mövqeyi mövcuddur. Bütün dillərdı kipləşən və kipləşməyən səslərin fonoloji qarşılaşdırılması mövcuddur. Bütün dillərdə “samit + sait” strukturlu heca mövcuddur. Dillərdə qısa və uzun saitlərin və dinamik vurğunun qarşı-qarşıya qoyulması arasında mürəkkəb qarşılıqlı münasibət mövcuddur.

Universalilinin tədqiqi dil davranışına aid olan empirik ümumiləşdirmələrə gətirib çıxarır, onlardan bəziləri fərziyyəvidir, digərləri isə tam olaraq təyin olun­muşdur. Bütün bunlar deduktiv linqvistik nəzəriyyənin qurulması üçün potensial materialdır. Bu universalilərin çox hissəsi empirik səciyyə daşıyır, onlar digər universalilərlə uyğun gəlmir. Məsələn, məlumdur ki, hər bir dildə CV (samit – sait) hecası vardır, elə bir dil yoxdur ki, orada bu heca olmasın. Biz bir nəfərin bu heca olmayan dili kəşf etməsinə təəcüblənərik, bununla belə bunun niyə məhz bu cür olduğunu əsaslnadıra da bilmərik.

Məlumdur ki, eyni bir səviyyəyə aid olan universalilər bir-biri ilə bağlıdır. Məsələn, sözün strukturunda bu implikasiya zənciri mövcuddur: CCCV – CCV – CV, burada V bir neçə C-dən əvvək gələ bilir və ya VCCC – VCC – VC – V, burada V bir neçə C-nin ardınca gələ bilər. Bu implikasiyalardan belə nəticə çıxarmaq olar: dildə n sayda samit vardırsa, onda iki cür heca növü vardır: 1) samit post vokal mövqe­yindədir, 2) samit vokal əvvəli mövqeyindədir. Deduktiv yolla bu implikasiyaların alınması konkret söyləmlərə  müəyyənlik gətirir.

Qrammatik səviyyə. Əgər dildə hal və ya cins kateqoriyası mövcuddursa, onda həmin dildə kəmiyyət kateqoriyası da mövcuddur. Əgər dildə üçlük kəmiyyəti ifadə olunursa, onda həmin dildə cütlük kəmiyyət də mövcuddur. Əgər dildə cütlük kəmiy­yət varsa, onda dildə cəm kəmiyyəti də vardır. bütün dillərdə əvəzlik mövcuddur, bütün dillərdə əvəzliyin üç şəxsi vardır. Dildə önlük və ya qoşmaların mövcudluğuna, postpozision, yaxud prenozision təyinlərin və ad subyekt və ad obyektə münasibətdə  felin mövqeyinin müəyyənləşdirilməsi arasında müəyyən əlaqə vardır. Dildə söz sırası sözlərin formal ifadəsindən asılıdır. Bu ümumi asılılıq müəyyənləşdirilir.

Universal əlamətlərin aşkarlanması üçün interlinqvistik səviyyədə əlavə distri­butiv prinsipin tətbiqi, yəni bir dildə heç vaxt yanaşı mövcud ola bilməyən əlamət­lərin müəyyənləşdirilməsi xüsusilə səciyyəvidir; onda bu əlamətlər eyni bir mahiy­yətin variantları sayıla bilər.

Morfoloji, sintaktik və semantik universalilərin təhlili göstərir ki, onlar sadə qanunlara tabedir; mürəkkəb olanlar ancaq sadələr istifadə olunandan sonra işlənir, vacib funksiya ifadəsindən sonra ikinci dərəcəli funksiya öz ifadəsini tapır. Ona görə elə bir dil mövcud deyil ki, mürəkkəb cümlələr olsun, amma sadə cümlələr olmasın, mürəkkəb sözlərin işlənməsi ilə yanaşı, sadə sözlər də işlənir, yəni qarşıdurmada hər dəfə mürəkkəbə qarşı sadə durur (4, 89-93). Mürəkkəb universalilələrə morfemin orta uzunluğu və dildə fonemlərin ümumi sayı arasında proporsional asılılığı misal gətirmək olar (7, 93). 

Ekstralinqvistik və linqvistik universalilər. Dil universalilərini qeyri-dil universaliləri ilə, məsələn, dilləri digər işarə sistemləri ilə qarşılaşdıraraq mühakimə üçün əsas götürmək olar. bu zaman bu müqayisə bütün dillərin təsviri üçün terminlərlə həyata keçirilir. Yəni bu zaman dillərin bu tipologiyada və ya uyğun ekstralinqvistik (semiotik, kommunikativ və s.) tipologiyasından söhbət gedir. 

Digər tərəfdən, dil universaliləri dilləri bir-biri ilə qarşılaşdıraraq təyin etmək olar, bu da dilçilik terminlərində A dilinin B dili ilə müqayisəsi nəticəsində əldə etmək olar. Universalinin bu növünü “ekstralinqvistik” universalidən fərqli olaraq, “linqvistik” adlandırmaq olar. 

Ekstralinqvistik universalilər Ç.Hokketin maqələsində geniş verilmişdir ki, burada o, təbii dilləri heyvanların kommunikasiya sistemləri ilə müqayisə etmişdir. Digər bir iş U.Veynreyxin işidir ki, burada o, təbii dilləri süni semiotik sistemlərlə müqayisə edir. Digər tədqiqatçılar isə təbii dilləri müqayisə edərək, sırf liqnvistik universaliləri üzə çıxarmağa və onları liqnvistik terminlərdə formalaşdırmağa çalışır.

Müxtəlif universaliləri müqayisə edərək, qeyd etmək lazımdır ki, onlar mücər­rədliyin müxtəlif səviyyələrində formalaşmışdır. Onların konkret terminlərdə forma­laş­ması ümumi linqvistik şərh nöqteyi-nəzərindən daha məzmunludur. Digər tərəf­dən, bir çox universalilər universal xarakterli daha ümumi qanunauyğunluqları öznü­də təcəssüm etdirir və universaliləri daha ümumi səviyyədə formalaşdırsaq, onda onların sayını əhəmiyyət dərəcədə azalmış olardı. Beləliklə, məsələn, implikasiya növündə ifadə olunmuş universalilərin çoxunda belə bir fikir formalaşmışdır ki, dildə müəyyən nişanlanmış hadisələr mövcud olduğu kimi, nişanlanmamış hadisələr da mövcuddur (3, 123).  

Universalilərin müəyyənləşdirilməsi və onların fonoloji, qrammatik, semantik və simvolik (rəmzi) hissələrə bölgüsü sinxroniya baxımından aparılmışdır. Biz universa­lilərin araşdırılmasının diaxroniya sahəsinə də yayılmasını olduqca vacib bilirik. Sinxronik və diaxronik universalilər arasında əhəmiyyətli fərqlərin olmasına baxma­yaraq, diaxroniya hadisəsini araşdırmadan kənar etmək məqsədəuyğun olmazdı, çünki sonuncular mühüm psixolinqvistik ilkin şərtlərə malikdir. Ümumdilçilik baxımından bəzi universaliləri dinamik prosesləin nəticəsi kimi, məsələn, semantik metaforanı – metaforik semantik dəyişmələrin nəticəsi kimi – izah etmək asandır, bütün dillərdə mövcud olan mənalı dil vahdilərinin variant formaları qanunauyğun şərtlənmiş səs dəyişmələrinin diaxronik proseslərin nəticəsi kimi. Psixoloji nöqteyi-nəzərindən bu universalilər onunla maraqlıdır ki, onlar bizə eksperimental yolla asan izah edilə bilən hadisələri ayırmağa kömək edir (1, 26).

Diaxronik universalilər belə bir göstərişlə xülasə edilir ki, iki sinxron vəziyyət baş verir, onlardan biri digərinin tarixi davamıdır. Adətən, belə esab edirlər ki, məsə­lən, latın və fransız dilləri üçün olduğu kimi, zaman məsafəsi çox böyük olduğu hal­lar istisna olmaqla, hər iki vəziyyət eyni bir dili təmsil edir. Diaxronik univer­salilərin məntiqi strukturu belədir: “x dilin daha erkən, y həmin dilin daha sonrakı vəziy­yətidirsə, bütün x-lər və y-lə üçün”. Daha sonra, diaxronik universalilər üçün fono­loji, qrammatik və semantik bölgülər saxlanılır, lakin simvolik universalilər çıxarılır, hərçənd dil dəyişmələri simvolik universalilərlə təsvir olunan əmin universal səs normalarına çox, ya az dərəcədə yaxın olan formalara gətirə bilər. Görünür, diaxronik və sinxronik universalilər qarşılıqlı surətdə əlaqədardır. Ən ümumi formada bu qarşılıqlı əlaqə onda istifadə olunur ki, hansısa diaxronik proseslərin nəticəsi olmayan heç bir sinxron vəziyyət mövcud deyil, eləcə də elə bir diaxron proses yoxdur ki, onun nəticəsi universal qanunauyğunluqlara uyğun olmayan sinxron vəziyyət olsun. 

Qeyd etmək lazımdır ki, bəzi sinxron universaliləri müxtəlfi dillər üçün ümumi olan proseslərin nəticəsi iza etmək təbii olardı, konkret diaxronik dəyişikliklər dildə dəyişmələrə məruz qalan sinxron münasibətlərin torundan kənarda düzgün başa düşülə bilməz. Struktur dilçiliyin dil dəyişmələri nəzəriyyəsinə əsas hədiyyəsi bun­dadır. Diaxronik universalilər ona görə ehtimallı səciyyəyə malikdir ki, müəyyən tip dəyişmələrə universal ənənə ilə eyni zamanda dil strukturundan asılı olan müxtəlif faktorlar fəaliyyət göstərir, hər dilin strukturu isə özünün, yalnız ona xas olan xüsusiyyətlərə malikdir.

Nəticə etibarilə qeyd etmək lazımdır ki, dil universalilərin öyrənilməsi həm psixolinqvistika, həm də dilçilik üçün vacib bir hadisə kimi baxmaq lazımdır. Dil universaliləri anlayışı altında nəyin lazım olduğunun qəti formulə edilməsi üçün metodoloji əsasları işləyib hazırlamaq lazımdır.    

  

Ədəbiyyat:

1. Rəcəbli Ə. Dil universaliləri. Bakı, Elm və təhsil, 2011. 

2. Гринберг Дж., Осгуд Ч., Джекинс Дж. Меморандум о языковых универ­салиях. «Новое в лингвистике», вып. V, М, 1970. 

3. Мартынов В. В. Семиотика, кибернетика, лингвистика, Минск, 1966.

4. Успенским Б.А. «Некоторые гипотетические универсалии из области грамматики», — «Конференция по проблемам изучения универсальных и ареальных свойств языков. Тезисы докладов», М., 1966, стр. 89–93.

5. Gгееnbегg J. Н. Language universale, «Current trends in linguistics», ed. by Т. A. Sebeok, vol. III (Theoretical Foundations), The Hague — Paris, 1966.

6. Language universals: with special reference to feature hierarchies, The Hague — Paris, 1966.

7. Hocket t  Ch. A course in modern linguistics, New York, 1958.      

Açar sözlər:  tipoloji, işarə, siqnal, kommunikasiya, universal münasibətlər

Ключевые слова: типология, сигнал, коммуникация, универсальные

Key words: typology, signal, communication, universal attitudes

 

О яызковых универсалиях

Резюме

Как лингвистика развивается в различных сферах, методы ее также развивается. Говоря о языке универсалиях, автор пытается прояснить термин «универсалия" и его значение в лингвистике. В результате она приходит к выводу, что методологической основа для его использования должна быть подготовлена.

 

About language universals

Summary

As the linguistics develops in various spheres, the methods of its use also develops. Speaking about language universals the author tries to clarify the term “universal” and its importance in linguistics. As a result she comes to conclusion that the methodological basis for its using must be prepared.

Rəyçi: prof.Ə.Rəcəbli


Mirişova  Ellada  Fəxrəddin qızı

FRAZEOLOJİ ƏKSMƏNALILIĞIN MÜƏYYƏNLƏDİRİLMƏSİ

Əksmənalılıq  semasiologiyanın  obyekti kimi həm leksikologiyada, həm də  üslubiyyatda öyrənilən  bir elm sahəsidir. Bu elm sahəsi, əsasən  kəmiyyət, keyfiyyət, zaman və məkan məzmunlu məfhumların  əkjs cəhətlərini  ifadə edən  müxtəlif  fonetik tərkibli  söz və  birləşmələrdir. Məsələn, at any hand (hər ehtimala qarşı) - at no hand (heç vəchlə); to put one s neck into a noose (öz-özünə tələyə salmaq) - to save one s neck (canını qurtarmaq) və s.

               Əşya və hadisələr arasında iki cür  ziddiyyət mövcuddur: daxili və xarici. Müxtəlif  əşya və  hadisələr  arasında olan  ziddiyyət  xarici, əşya  və hadisələrin öz mahiyyətindəki  ziddiyyət isə daxili  ziddiyyətdir.   Daxili ziddiyyət əsasında  bir hadisənin bir-birinə əks və zidd  cəhətləri yaranır.  Əşya və hadisələrə xas olan  daxili ziddiyyətlıri onların  əks və zidd cəhətlərini qarşılaşdırmaq yolu ilə  aşkar etmək olar (H.Həsənov).

               Məfhumlar  bir-birindən  həcmlərinə görə  fərqlənirlər. Ziddiyyətli  məfhum­larda iki cəhət  özünü göstərir: əks və zidd.

               Məfhumların  zidd cəhətləri məzmunca  bir-birini  inkar edir. Bunlarda rtçid, araliq pillə olmur, onların əks cəhətləri isə  məzmunca bir-birini inkar etmir, araliq, keçid pillə olur. Məsələn, head in the clouds - down to earth yaxud da both feet on the ground. Bu frazeoloji birləşmələr  bir-birilə əks məna  daşısalar da, ikincisi araliq birləşmədir. Tərcüməsinə fikir verək: huşsuz olmaq, ətrafında olanlardan xəbəri olmaq birləşmələrinin  əksi olan  to be  down to earth//to have both feet on the ground  birləşməsi gostərir ki,  ətrafında baş verənlərdən xəbəri olmayan  bir kəs artıq təəccüblənmiş və ətrafa real gözlə baxır mənalarını verir. Məsələn, You can go to Susan for advice? she will give you practical solution to your love life?because she is out of touch with the reality around her, her head is down to earth (Shlley,37).

               Frazeoloji  birləşmələrin ziddiyyətlərinin   ancaq əks  cəhətləri  dildə işlədilən  antonim terminilə  ifadə oluna bilər. Çünki onların  məzmunu antonimlərə uyğun gəlir. Belə ki, antonim əks ad (anti-əks, onoma - ad) deməkdir

ə yəni  əks mənalı söz bə birləşmələr antonim adlanır. Antonim  həyatın özündəki  ziddiyyətləri əks etdirmək üçün  yaranmışdır. Təfəkkürdə  əks anlayışlar   olduğu kimi  dildə də  əkslikləri ifadə  etmək üçün  söz və birləşmələr də mövcuddur.

               Antonim frazeoloji birləşmələrin əks cəhətləri arasında mahiyyətcə bir yaxınlıq vardır. Bu yaxınlıq  müxtəlif  kateqoriyalara  aid olan  frazeoloji birləşmələrin  müxtəlif əks cəhətləri  ilə əlaqədardır.  Əlbəttə,  mənanın özü də  ziddiyyətlidir. Məna həm zidd, həm də əks  cəhətləri əks etdirir.

               Ziddiyyətli əks mənalı frazeoloji birləşmələr obyektiv gerçəkliyin   bir sahəsinə aid olur. Dildə işlədilən  antonim  frazeoloji birləşmələr  məfhumlarla bağlıdır.  Əşya və hadisə olmasa, məfhum və məfhumların  əks  cəhətlərini göstərən   antonimlər də olmaz.

               Frazeoloji antonimlər dedikdə, sadəcə onların komponentlərinə inkarlıq  şəkil­çi­lərini  əlavə etməklə  ifadə olunan  qarşılaşdırma yox,  kəmiyyət, keyfiyyət,an, məkan və s. məzmunlu  frazeoloji birləşmələrin  qarşı-qarşıys  qoyulması ilə əks məna ifadə  etməsi  başa düşülür.

               Antonimliklə inkarlığı  eyniləşdirmək olmaz. Çünki, antonim əks adla  (iki söz və birləşmələrlə) ifadə edildiyi, inkarlıq  eyni söz və  birləşmənin müxtəlif, əks halda işlənməsidir. Deməli, frazeoloji antonim termini  əks mənalı  frazeoloji birləşmələr  üçün səcciyyəvidir. Frazeoloji birləşmələrin komponentləri təsdiq və inkar   formalarda işlənən  eyni köklü sözlər  arasında da  ziddiyyət olur, lakin  həmin komponentlər bir-birilə  antonim olmur, çünki  tərkibdə  inkar  şəkilçili  eyniköklü  sözlərlə  ifadə olunan  əks məna   həmin  sözlərin  öz leksik  mənası ilə deyil, onlara əlavə  edilən  şəkilçilərlə  bağlıdır. Belə ki, n tərkibin komponentlərinə əlavə  olunan şəkilçi  frazeoloji birləşmənin  daxili mənasını nə dəyişir, nə də onda əks  cəhətləri aşkara  şıxara  bilir. Məsələn,

   to mind  one's own  business   (öz işi ilə məşğul olmaq)  birləşməsini    to mind  one's own  businessless   kimi işlətsək, eyni   frazeoloji birləşmənin  inkarlığı alınaca, əksliyi yox. Amma deyəndə ki,  to stick one's nose in, bu artiq    to mind  one's own  business  frazeoloji birləşməsinin  əksi alınar. Antonim  birləşmə  birbaşa, hətta  kobud  şəkildə də  işlənir  və  sosial   vəziyyəti   eyni olan  insanlar arasında  təsadüf olunur,  burnunu bir yera soxmaq   kimi kobud bir ifadə alınır.

               İnkar  şəkilçılər  komponentlərə əlavə  olunduqda onları  məzmunca  inkar edir (Həsənov, 75).

               Dilçilikdə  bəzən antonim və antonimlik bir-birinin eyni kimi götürülür. An­to­nimlər  bir-birinə mənaca  əks olan söz və birləşmələri bildirirsə (məsələn, on the wa­gon (içkini tərgitmək) - Peter  used to drink  alchohol to excess but now   he doesn' t  drink anymore, he is on the wagon), amma off the  wagon (aludə olmaq) - He is off the  wagon, he can't obstain  from drinking (əl çəkə bilmir), onların ara­sın­da bir ümu­milik  olsa da, onlar başqa-başqa  anlayışlar və müxtəlif məqsədlər üçün  işlədilir.

               Antonimlik isə həm antonim söz  birləşmələri, həm də inkar  şəkilçili  eyni­köklü söz və  birləşmələri də bildirir. Məsələn, blue collar  worker (yaşayışını güclə təmin edən fəhlə) - white collar worker (kontor işçisi); yaxud da,  open mind (keep an open mind) (qərəxsiz, zəkalı, vicdanli) - close minded (vicdansız, qərəzli və s.); take care (ehtiyatlı olmaq, ölçü götürmək) - don t take  care (ölçü götürməmək ,ehtiyatsız hərəkət etmək); to lose one s face (adını batırmaq) - to save one s face (abrını gözləmək)  və s.

               Frazeoloji antonimlərlə  frazeoloji  antonimlik  funksiya yaradan  frazeoloji  birləşmələrin  məzmununda təzadlıq yaratmaq  baxımından oxşarlıq olsa da, onları bir-birindən  fərqləndirən  cəhətlər  də vardır. Belə ki,  antonimə nisbətən  antonimlik anlayışı genişdir. Frazeoloji antonimlər  ancaq onların  mənası ilə əlaqədardırsa, frazeoloji  antonimlik antonim və antonim olmayan söz və birləşmələr, ifasdələr, məcazi mənalar təzadlı situasiyalarla, kontrastlı fikirlərlə, mətnlərlə ifadə olunur.

               Frazeoloji antonim  mənasında  kəmiyyət  və keyfiyyət, məkan və zaman əlamətləri  olan  birləşmələrlə əlaqədardır. Frazeoloji antonimlik  söz və birləşmələrin  differensial  əlamətlərinin  məcmusudur. Burada qarşılaşdırılan  tərəflərin  mənaca  oxşar və fərqli  cəhətləri nəzərdə tutulur.

               Frazeoloji  antonimlər,  frazeoloji antonimlikdən fərqli olaraq, keyfiyyət, əlamət, hərəkət, münasibət və s. cəhətlərin həm yaranma hüdudunu, həm də əks əlamətlərin əlaqəsini də göstərir.

               Frazeoloji antonimlər əks cəhətlə  əlaqədardırsa, frazeoloji antonimlik həm əks, həm də zidd cəhətlə  əlaqədardır.

               Frazeoloji  birləşmə  yarananda onun əks  mənası da yaranır.Əks təqdirdə  in­sanlar ətrafındakıları dərk edərkən yaxşını pisdən, mənfini müsbətdəbn ayira bil­məzdi. Əksliklər üçün  mənanın ümumi  və mçühüm əlamətlərinin  leksik0-semantik  paradiqmaya uyğunluğu  əsas götürülür. Deməli  məna əlaqəsinin  ümumi və əsas  cəhətlərinə görə qarşılaşdərəlan  söz və birləşmələr antonim kimi götürülə  bilər.

               Frazeroloji birləşmələr arasındakı əks münasibət maddi varlığın inikas olunmuş  əşya və hadisə məfhumlarınin qarşılaşdırma yolu ilə dərk edilməsi nəticə­sində yaranır. Dildə əks mənaların - antonimlərin  yaranması, inkişafı və formalaş­ması onla­rın aid olduqları  maddi aləmdəkui ğşya, hadisə və hərəkətlərin ziddiyyətli  olması ilə əlaqədardır.   Dildəki n ziddiyyətlər   frazeoloji birləşmələrin məzmunu ilə  bağlıdır. Forma ilə məzmun arasındakı ziddiyyət onların birliyinə mane olmur, əksinə  onların  mövcudluğunu sübut edir. Bu zziddiyyətlər  əks mənalı birlşmələrlə ifadə olunur.  Elə buna görə də  onlar  anto nimlərin  meydana gəlməsində əsas amil hesab olunur.

               Frazeolioji birləşmələrdəki  fərdi və ümumi  cəhətlərin əksliyi  dil sisteminin  inkişafına təkan  verir. Hadisələrin  əks cəhətlərini açmaq, birisinin əks  keyfiyyətinin  digərinə keçməsini  göstərmək üçün  antonim frazeoloji birləşmələrdən  istifadə etmək gərəkdir.  Burada insanlar   həyatlarında  maddi aləmdəki əşya və hadisələrin əlamət və keyfiyyətlərini  dərk edir, onları fərqləndirir.

               Antonimlərin  semasioloji bir  hadisə kimi müəyyənləşməsi bir sıra hadisələrlə  bağlıdır:

- frazeoloji antonimlik  hər hansı  bir söz və birləşmələrin  müxtəlif  əks cəhətlərini  ifadə edir;

- frazeoloji antonimlər  bir kateqoriyaya aid əşya və hadisələrə xas olan əks cəhətlərin qarşılaşdırılması yolu ilə onun keyfiyyət və əlamətlərini  bildirir. Məsələn, to beat  around the bush (qeyri-səmimi danışmaq/yazmaq, nala-mıxa vurmaq) - to get to the point (mətləbə keçmək, səmimi danışmaq); to laugh in smb's  face (üzünə gülmək) -  to laugh on the  wrong side of one 's  face (arxasınca gülmək);

- hər hansı bir frazeoloji  birləşmənin  əks cəhətlərinin   qarşılaşdırılması. Məsələn,  to call a spade a spade (açıq danışmaq, bir şeyı öz adı ilə   adlandırmaq, hətta xoş olmasa da) - to beat around the bush (nala-mıxa vurmaq, hətərən-pətərən vurmaq). Burada hadisələrin əks  cəhətlərini ifadə edən  əks mənalı  frazeoloji birləşmələr qarşı-qarşıya  qoyulur  və antonimlər  yaranir;

- frazeoloji antonimlərin qarşılaşdırılması onların bir məna vahidi ki mi  mövcud­luğunu  zəruri edir. Mətndən  kənar və mətn  daxilində  bir-birinə qarşı qoyulan   frazeoloji antonimlər  antonimlik  yaradır. Belə frazeoloji  antonimlər  mətndən kənarda da şüurumuzda  öz əksliyini biruzə verir.   İngilis dilində  hər bir kəs  on the  wagon frazeoloji birləşməsinin  əksi olan  off the   wagon frazeoloji  birləşməsini də anlayır və onları asanlıqla nitqində  işlədə bilər. Bir- birilə  qarşılaşdırılan  frazeoloji birləşmələrdə  əşya və  hadisələrin  əks əlamətləri, meylləri və qarşılıqlı münasibətləri  olmalıdır. Frazeoloji birləşmələr  mənalarına görə  qarşılaşdırılmalıdır. Məsələn,  open minded (obyektiv, vicdanlı olmaq, geniş dünyagörüşü olmaq) - close  minded (məhdud, dayaz səviyyəli olmaq) və s.

               - əks mənalı  frazeoloji birləşmələr üçün  əsas şərtlərdən   biri onların  bir leksik frazeoloji sahə  olmasıdır. Frazeoloji birləşmələr elə   anlayışlar  ifadə edir ki, onlar bütün məqamlarda və ayrılıqda  əks mənalar ifadə edir. Məsələn, to hear (smth) through the grapevine (hər hansı bir xəbəri ağızdan //ordan-burdan eşitmək) - to hear  (smth) straight  from the horse's  mouth (əsas mənbədən, mötəbər   yerdən  eşitmək )  kimi  frazeoloji birləşmələr  ayrılıqda da əks məna  ifadə edir. Mətni antonimlər ancaq  mətn daxilində  əks funksiyada  çıxış edir, yəni  bir sıra frazeoloji  birləşmələr  müəyyən  mətn içərisində  qarşı-qarşıya  qoyulmuş vəziyyətdə  antonim olur.  Məsələn, to keep one's  shirt  on (sakit olmaq, tələsməmək, təmkinini saxlamaq ) frazeoloji birləşməsi  to shake a leg to step on it birləşməsi  ilə ayrılıqda  antonim olduğu   halda  mətn daxilində antonim deyildir. Cümlələrə nəzər salaq: I know you are hungry, but dinner  will not be ready for another ten minutes, just keep your  shirt on  frazeoloji birləşməsi "tyələsmə, səbirli ol" kimi  anlaşılır Amma, onun əksi olan shake a leg, yaxud da  step on it  frazeoloji  birləşmələr mətndən kənar  antonimdir. Mətndaxili  antyonimlərə  misal olaraq aşağıdakı  mətn parçasını göstərmək olar:

               The children put their money together to buy  their mother aa birthday present. The  youingest child  became so excited that he  couldn t keep it  under his hat (sirri saxlaya bilməmək) and told  his mother about it. His brolthers  told him he shouldn t have let the cat out of the bag ( sirri açmaq). (Shel, 51). Buradakı frazeoloji birləşmələr  mətndaxili əksiliklərdir, birləşmələr bir-birini inkar edir.

               Frazeoloji  əksilikərin   müəyyənləşdirilməsində tərkiblərin (əks kom­po­nent­lərin)  müxtəlif köklü  olmasıdır. Məsələn, to open one's face  (ağzını açmaq,ağzına gələni demək) - to shut  one's face (ağzını yummaq, abrına qısılmaq):

- frazeoloji  antonimlərin  tərkibində   olan nitq hissılıri  bir-birinin  əki olarsa onda onlar  eyni nitq hissəsinə  aid olmalıdır. Məsələn, to keep one' s  footing (düz yolla getmək) - to lose one' s footing (ayağı büdrəmək, düzgün yol seçməmək); to be in good hands (yaxşı əllərdə olmaq) - to be in bad hands (pis əllərdə olmaq);

- antonimləri müəəyyənləşdirərkən  onların  eyni mətndə (mətndaxili)  qoşa işlədiılməsidir. Məsələn, I don't  know  where my head is today. I can't keep my thoughts on my work. My head is in the clouds today (fikrimi cəmləyə bilmirəm). I had to be down to earth (fikrimi bir yerə toplamalıyam);

- frazeoloji antonimlərdə  də təzad, antiteza, oksimoron yarana bilir. Bu kimi bədii ifadə vasitələrində  lakoniklik, yığcamlıq, konkretlik və s. xüsusiyyətlər  ifadəlilik yaratmaq  məqsədilə  istifadə  olunur.  Belə ki,  xalq aforizmləri  əsasında  yaranan belə  vasitələrdə  antonimlərin  işlədilməsinin əksliklərin inikasında böyük rolu vardır.

 

Ədəbiyyat:

1. Babayev A.M. Dilçiliyə giriş, Bakı, 2004

2. Müasir Azərbaycan dilinin  semasiologiyası, Bakı, 1985

3. Haciyeva Ə.H. İngilis  və Azərbaycan dillərində somatik frazeologiyanın   əsasları, Bakı, 2008

4. Haciyeva Ə.H. İngiliscə-azərbaycanca frazeoloji lüğət, Bakı, 2006

5. Kунин A.V. Англо-русский фразеологический словарь, М., 1967

6. Həsənov H.  Azərbaycan dilinin semasiologiyası, Bakı, 1978

7. Shelley Vance Laflin, Something to Crow  About, Washington, 1993

 

Açar  sözlər: enantiosemiya, frazeoloji əkslikər, frazeoloji antonimlik

Key  words: enantiosemy, phraseological oppositions, frazeological antonyms

Ключевые слова: энантиосемия, фразеологические оппозиция, фразеологические антонимия

              

Summary

Definition of Phraseological Reversives

 

               The article presents  the definition of phraseological   reversives  as the phenomenon of more complex plan. The differences of the semantic  and structural  changes take place in it.  It is considered a special  emotional expressive  evaluation of phraseological oppositions. The force of phraseological  oppositions  is associated with  the form that causes certain  associations in speech, with the specific  situation which dictates a positive or negative connotation.

 

Rəyçi: prof. Haciyeva  Əzizə

 

 


Rəhilə  Quliyeva

ƏRƏBDİLİNDƏTƏSİRLİTƏSİRSİZFELLƏR

            Obyekt tələb edib-etməməsinə görə fellər dünya dillərində təsirli və təsirsiz olmaqla iki yerə bölünür. Təsirli fellər o fellərdir ki, həmin fellər vasitəsi ilə ifadə edilən iş, hal və ya hərəkət bilavasitə hər hansı bir obyektin üzərində icra olunur. Təsirsiz fellər isə belə obyekt tələb etmir.

            Bu ümumi cəhətlərlə yanaşı ayrı-ayrı dillərdə təsirli və təsirsiz fellərin özünə məxsus xüsusiyyətləri vardır. Bu nöqteyi –nəzərdən ərəb dili felləri daha maraqlı və çoxcəhətlidir. Azərbaycan, rus və fars dillərində olduğu kimi, ərəb dilində də təsirli fellər vasitəsiz tamamlıq tələb edir və həmin tamamlıqlar təsirlik halda olur. Ərəb dilində də təsirlik hal müəyyən və qeyri-müəyyən təsirlik hal olmaqla iki yerə ayrılır. Lakin bu sahədə həmin dillər arasındakı fərqli cəhətlərdən biri də burasındadır ki, əgər o dillərdə müəyyən və qeyri-müəyyən təsirlik hal bir-birindən şəkilçi vasitəsi ilə fərqlənirsə, ərəb dilində müəyyənlik və qeyri-müəyyənlik artiklləri vasitəsi ilə ayrılır. Məzmunca isə bunlar bu dillərdə eynidir.

            Ərəb dilində idarə cəhətdən təsirli fellərin özləri də iki yerə bölünür: a) təsirlik hal vasitəsi ilə idarə edən fellər və ya vasitəsiz tamamlıq tələb edən fellər və b) ön qoşmaları vasitəsi ilə yiyəlik halda idarə edən fellər.

            Bir və ya bir neçə tamamlıq tələb etmələrinə görə bu növ felləri də öz növbəsində üç qrupa bölürlər: a) bir tamamlıq tələb edənlər; b) iki tamamlıq tələb edənlər və c) üç tamamlıq tələb edənlər.

            Məlum olduğu kimi, birinci qrup fellər ərəb dilində olduqca çoxdur. Onlar həm müəyyən, həm də qeyri-müəyyən təsirlik hal vasitəsi ilə idarə edə bilirlər. Məs.: «kətəbə-t-tālibu rislətən» - Tələbə bir məktub yazdı; «əxəzə mahmūduni-l- qaləmə» - Mahmud qələmi götürdü; «səmi‘ati-l- ’əməlu uğniyətən ‘arabiyyətən» - Əməl bir ərəb mahnısı eşitdi.

            Qeyd etmək lazımdır ki, ərəb dilində təsirlik hal və ya vasitəsiz tamamlıq Azərbaycan dilinə həmişə vasitəsiz tamamlıq kimi də tərcümə olunmur. Başqa sözlə, ərəb dilində bir sıra fellər vardır ki, əslində məzmununa görə vasitəli tamamlıq tələb etməli olduqları halda, vasitəsiz tamamlıqla işlənir. Lakin bu tamamlıqlar, aydındır ki, Azərbaycan dilinə vasitəli tamamlıqlar kimi tərcümə edilir. Məs.: «şəkərtu ‘aliyyən» - Əliyə təşəkkür etdim. «’əcəbtu-l-əs’ilətə» - Suallara cavab verdim; «sə’əlnə-l-’ustzə» - Müəllimdən soruşduq.

            Göründüyü kimi, əslində ön qoşmaları ilə işlənməli olan bu fellər (sə’ələ min, ’əcbə ‘alə, şəkəra li) ön qoşmasız işləndiklərindən təsirlik hal tələb etmişlər. Lakin buradakı təsirlik hal vasitəsiz tamamlığın təsirlik halı ilə eyni deyil. Birinci və ikinci cümlələrdə təsirlik halda olan tamamlıqlar Azərbaycan dilinə yönlük hal, üçüncü cümlədəki isə çıxışlıq hal vasitəsi ilə tərcümə edilmişdir. Bu isə ərəb dilində təsirlik halın nə qədər geniş əhatə dairəsinə malik olduğunu, çoxmənalılığını göstərir.

            İki tamamlıq tələb edən fellərə ərəb dilində  «fi ‘lun zu-l-məf ‘uleyni» deyilir ki, onlar iki qat təsirli fellərdən ibarətdir. Bu növ fellərin tələb etdiyi tamamlıqlardan biri həqiqətən vasitəsiz tamamlıq, digəri isə vasitəli tamamlıq olur. Məs.: «vahəbtuhə qəlb likey tə‘işə li b-l-qəlbeyni» - Qəlbimi ona verdim ki, o, mənim üçün iki ürəklə yaşasın. Bu cümlədə «hə» və «qəlbi» sözləri, təsirlik halın bu sözlərdə formal olaraq, öz əksini tapa bilməməsinə baxmayaraq, təsirlik haldadır. Ancaq tərcümədən görün­düyü kimi, burada yalnız «qəlb» vasitəsiz tamamlıqdır. Ərəb dilində bu növ fellər də geniş yayılmışdır.

            İki tamamlıq tələb edən fellər Azərbaycan və rus dillərində də vardır. Lakin bu dillərin qrammatikalarına aid yazılmış ədəbiyyatda bu növ fellər haqqında ayrıca olaraq danışılmır.

            Üç tamamlıq tələb edən fellər isə əsasən təsirli fellərdə, hərəkətin şiddətli, intensiv xarakterdə olduğunu və icbar bildirən II və IV bablarda təzahür edir: «qaddəmə, ’ə‘ləmə, əxbəra, xəbbəra, haddəsə və s. Məs.: «əxbərtu-l- ’ustzə-l-məs ’ələtə qāimən» - Məsələni ayaq üstə müəllimə xəbər verdim.

            «qaddəməti-d-dəvlətu-l- ‘ālimə c’izətən taqdiran lixədəmtihi» - Dövlət alimə onun xidmətlərini qiymətləndirərək, mükafat verdi. Gətirilən misallara nəzər salsaq, orada feldən sonra gələn sözlərin hamısının təsirlik halda olduğunu görərik. Lakin bu sözlərin hamsı vasitəsiz tamamlıq deyildir. Məs.: «’əxbərtu-l- ’ustəzə-l-məs ’ələtə qāimən» cümləsində yalnız «’əl-məs’ələtə» sözü vasitəsiz tamamlıqdır. «əl- ’ustzə» sözü isə təsirlik halda olmasına baxmayaraq, Azərbaycan dilinə vastəli tamamlıq kimi tərcümə edilir. «qa’imən» sözünə gəlincə, o, tərzihərəkət zərfidir və felin tələbinə və ya idarəsinə görə yox, zərf olduğundan təsirlik hal­dadır.

            «əxbəra» feli və ya bunun kimi başqa fellər də ərəb ənənəvi qrammatika alimlərinin hesab etdikləri kimi, üç yox, iki tamamlıq tələb edən fellərdir ki, o tamamlıqlardan biri vasitəsiz, digəri isə vasitəli olur.

            Ərəb alimləri «məşiyə məşyətən, darabə darbən» və s. bu kimi birləşmələrdə təsirlik halda olan məsdər və ya tərzi-hərəkət bildirən isim formalarında olan sözləri də «əl-məf ‘ūlu-l-mutlaq» - mütləq tamamlıq adlandıraraq, onları tamamlıq hesab edirlər. Ümumiyyətlə, onlar, təsirlik halı felin idarəsi ilə əlaqələndirirlər və bununla da bir çox məsələləri qarışdırırlar. Lakin bildiyimiz kimi, həmin birləşmələr «həqiqətdə tamamlıq olmayıb tərzi-hərəkət zərfinin xüsusi bir növünü təşkil edir». O sözlərin təsirlik halda olmasının felin idarəsi ilə əlaqəsi yoxdur.

            Fellərin ön qoşması vasitəsi ilə idarəsi ön qoşması olan dillərdə idarə əlaqəsinin maraqlı sahələrindəndir. Ümumiyyətlə, ön qoşmaları ilə işlənən fellərin geniş yayılması buna misal ola bilər.

            Ön qoşmaları ilə işlənən fellərdə idarə nöqteyi-nəzərindən əsas iki cəhət nəzərə alınmalıdır.

1)     Ön qoşması ilə işlənən felin təsirli və ya təsirsiz olması və 2) ön qoşmalarının mənaları.

Bu cəhətdən, ərəb dilində ön qoşmaları ilə işlənən felləri aşağıdakı üç qrupa ayırmaq olar: a) təsirli fellərin ön qoşmaları ilə idarəsi; b) ön qoşmaları vasitəsi ilə təsirlik kəsb edən fellərin ön qoşması vasitəsi ilə idarəsi və c) təsirsiz fellərin ön qoşmaları vasitəsi ilə idarəsi.

Təsirli fellərin ön qoşmaları vasitəsi ilə idarəsinə gəlincə demək lazımdır ki, təsirli fellər təsirlik halda idarə etməlidir. Lakin həmişə belə olmur. Hətta, adətən ikiqat təsirlilik bildirən II və IV bab fellərinin də ön qoşmaları ilə işlənməsinə tez-tez rast gəlmək olur. Bu o deməkdir ki, əgər ərəb dilində bir neçə məna ayrı-ayrı fellərdə ifadə edilirsə, Azərbaycan dilində bir fellə verilir. Ön qoşmaları isə hər hansı bir felin mənalarından bu və ya başqasını, lazım olanını seçmək üçün, yaxud mətnə görə onun mənasını daha dəqiqləşdirməkdən ötrü istifadə edilir. Azərbaycan dilində bu mənada ön qoşmaları olmadığından, felin cümlədə öz mənalarından hansını ifadə etdiyini, oxucu və ya dinləyici cümlənin ümumü məzmunundan çıxış edərək müəyyən edir. Ayrılıqda isə felin dəqiq mənasını müəyyən etmək olmur.

Ərəb dilinə nisbətən Azərbaycan dili felləri daha geniş mənalıdır. Çünki ərəb dilinə nisbətən Azərbaycan dilində sinonim sözlərin sayı azdır. Məs.: «götürmək» feli bir neçə mənada (məhsul götürmək, kitab götürmək, öhdəçilik götürmək, iş götür­mək, baş götürmək) işlənə bildiyi halda ərəb dilində bu fikirləri bildirmək üçün müxtəlif fellərdən və ya fellərin müxtəlif ön qoşmaları ilə işlənən birləşməsindən istifadə etmək lazım gəlir.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, bir çox təsirli fellərin ön qoşması ilə işlənməsi buradan irəli gəlir. Məs.: «’ə‘səra» felinin ön qoşmasız verdiyi mənalar – büdrətmək, toxundurmaq, səhv etməyə vadar etməkdirsə, «‘alə» ön qoşması ilə həmin fel-xəbər vermək, xəbərdar etmək, məlumat vermək və bildirməkdir. Bura­dakı «‘alə» ön qoşması həmin felə onun özünün təklikdə ifadə edə bilmədiyi yeni məna verir, onu konkretləşdirir. Bu haqda R.Ş.Şarafutdinova öz məqaləsində belə yazır: «В сочетании глагол+предлог реализуется конструктивно – обсуслен­ное значение, возникающее как результат исторического влияния предлога на семантику глагола в направлении сужения специализации значения».

«əxəzə» tipli fellərə gəlincə bunlar yuxarıda qeyd etdiyimiz fellərdən fərqli olaraq, çox vaxt ön qoşmasız işlənir. Bu onların illər boyu işlənərək konkretləşmiş formalarıdır. Məs.: «’əxəzə-r-ra’su səmm ‘atə-l-htifi» - Rəis telefonun dəstəyini gö­türdü. «qara’a-t-tālibu məqalətən minə-l-cərdəti» - Tələbə qəzetdən bir məqalə oxudu. Buradakı «əxəzə» və «qara’a» felləri, necə deyərlər, onlara yapışıb qalmış olan mənaları ifadə edirlər. Bu bir konkret mənaya malik fellər, adətən ön qoşmasız işlənir. Çünki belə fellərdə artıq mənanı dəyişdirməyə və ya konkret­ləşdirməyə ehtiyac qalmır. Ön qoşmaları vasitəsi ilə təsirlik kəsb edən fellərin ön qoşmaları vasitəsi ilə idarəsi ərəb dili fellərinin ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biridir. Burada bir sıra təsirsiz fellər vardır ki, onlar ön qoşmaları qəbul edərək təsirli fellərə çevrilir. Bu fellər içərisində gediş-gəliş bildirən fellər əsas yer tutur. Demək olar ki, həmin fellərin hamsından ön qoşmaları vasitəsi ilə təsirli fellər əmələ gətirmək mümkündür. Təsirsiz fellər kimi onlar tamamlıq tələb etmədikləri halda, ön qoşmaları ilə işləndikdə, artıq tamamlıq tələb edirlər, həm də həmin tamamlıqlar ərəb diləndə ön qoşması ilə işləndiklərindən yiyəlik halda idarə olunur və vasitəli tamamlıq, kimi çıxış edir; Azərbaycan dili nöqteyi-nəzərindən isə vasitəsiz tamamlıqdır. Məs.: «zəhəbə, dəxələ, ’ət , hadara, vasalə, cə’ə, ğādəra, rāha, sra, madā, ‘adə, varadə» və s. bu kimi fellər «bi» ön qoşması qəbul edərək, təsirli fellərə çevrilir və mənaca təsirlik, formaca yiyəlik halda idarə etmək xüsusiyyəti kəsb edirlər; Məs.: «sra sadq ’ilə-l-qaryati». Dostum kəndə getdi; «sra sadq bi kutubihi ilə-l-qaryəti». – Dostum kitablarını kəndə apardı; «hadara-t-tālibu beynə yədəyi-l-’ustzi» - Tələbə müəllimin qarşısına gəldi; «hadara bihi-t-tālibu beynə yədəyi –l-’ustzi» - Tələbə onu müəllimin qarşısına gətirdi; «‘ādə-l-kitəbu ilə sahibihi» - Kitab sahibinə qayıtdı; «‘adə bi-l-kitəbi ilə sāhibihi» - O, kitabı sahibinə qaytardı; «madati-l-’əyyəmu kə-s-sənəvāti» - günlər illər kimi keçdi; «madat va madat bi qəlb mə‘ahə ’aydan» - Getdi, qəlbimi də özü ilə apardı; «c’ət suğr ’ilə-l-hadqati» - Suğra bağa gəldi; «c’ət va c’ət bi-s-sə‘ādəti li həyat» - O gəldi, həyatıma səadət gətirdi.

Belə fellərə rus dilində də rast gəlmək olur. Məs.: «играть» (təsirsiz) – «oyna­maq» mənasını verirsə, «играть в» və ya « играть нa» - artıq nə isə oyna­maq, və nəyi isə çalmaq mənasını verərək, təsirlilik kəsb edir. Bu növ fellərə rus dilində «кос­венно-переходные глаголы» deyilir. Belə fellər ön qoşması qəbul etdikdən sonra, təsirlilik kəsb etməklə, həm də başqa məna kəsb edir. Bu barədə N.V.Yuşmanov yazır: «Предлоги меняют значение глаголов до противопо­ложности». Təsirsiz fellərdən təsirli fellər əmələ gətirməkdə əsasən əsil ön qoşmalarından istifadə edilir:

«bi, ‘an, ’ilə, ‘alə, li, fi, min»; «kə» və «hattə» ön qoşmaları isə fellərlə işlənmir. Lakin fellərlə  işlənən bu ön qoşmalarının hamısı felləri təsirləndirmək nöqteyi-nəzərindən eyni dərəcədə fəal deyildir. Fellərlə işlənib, onları təsirləndirən ön qoşmalarının ən geniş yayılanı «bi» və «‘an» ön qoşmalarıdır. Bunlardan «bi» ön qoşması əsasən gediş-gəliş, tərzi-hərəkət bildirən və bir sıra başqa fellərə təsirlik gətirir. «bi» ön qoşması yeni məna yaratmaqla, həm də sintaktik əlaqə yaradır. R.Ş. Şarafutdinova bu haqda belə yazır: «Анализ взаимодействия предлога «би» с определенными группами глагола заставляет по разному оценивать это взаимодействие и со стороны привносимых предлогом изменений в значение глагола и со стороны синтаксической связи между глаголом и предлогом».

«bi» önqoşması ilə təsirli fellərə çevrilən gediş-gəliş fellərini N.N. Yuşmanov özünün «Грамматика литературного арабского языка» əsərində «aparıb-gətirmə» felləri adlandırır. Bu fellər «bi» ön qoşması ilə o qədər işlənmişdir ki, artıq fellə ön qoşması bir vəhdət təşkil etmişdir. N.V.Yuşmanov «Строй арабского языка» əsərində isə deyir:

«В живых говорах предлоги подверглись различным изменениям. Короткие предлоги легко сливаются со знаменательным словами».

 Həqiqətən də müəllifin qeyd etdiyi bu hadisə ərəb dili dialektlərinin əksəriy­yətində özünü göstərir. Məs.: cibi-ş-şyə – Çay gətir! cibi-l-qahvatə - Qəhvə gətir!

I babda təsirsiz olan fellər IV babda təsirlilik kəsb edirlər. Bu hal fel «bi» ön qoşması qəbul edib, təsirlilik kəsb edəndə də təzahür edir. Belə bir sual meydana çıxa bilər; «bi» ön qoşması ilə təsirlilik kəsb edən fel IV babda iki qat təsirli felə çevrilməzmi? «bi» ön qoşması ilə təsirlənən fellərin adətən IV babı olmur. Əgər I babda fel müəyyən bir məna verirsə, IV babda o tamam başqa məna verir. Bu haqda R.Ş.Şarafutdinova belə yazır: «Сочетание глагол +предлог «би» с переходным значением с оттенком каузативности образуют часто глаголы, не имеющие образований от IV п., или если IV порода употребляется в совершенно ином лексическом значении, например: «’aтā - приходить», но ЫВ п.  «приносить плоды», тогда каузативное значение от глагола ’aтā возможно получить только в сочетании ’amā + предлог би».

Məs.: «rāha» - getmək; «rāha bi» - aparmaq; «’ərāha» - sakitləşdirmək, pis iy vermək. Məs.: «rāha-t-tālibu ilə-l-məktəbəti» - Tələbə kitabxanaya getdi. «rāha-t-tālibu bikitbin ilə-l-məktəbəti» - Tələbə kitabxanaya kitab apardı. «’ərāha mahmūdun uxtəhu-s-sağratə» - Mahmud kiçik bacısını sakitləşdirdi.

«c’ə» -gəlmək,  cə’ bi –gətirmək. (IV babı yoxdur) Məs.: «c’ət şəhl’u» - Şəhla gəldi. 

«c’ət şəhl’u bi vardatin» - Şəhla bir qızla gül gətirdi.

Lakin istisna hallara da təsadüf edilir.

Məs.: «sə‘adə» - qalxmaq, «sə‘adə bi» - qaldırmaq = «’əs ‘adə». Məs.: «sə‘adə sə‘dun ‘alə ra’si-l-cəbəli» - Səid dağın başına qalxdı.

«sə‘adə mahmudun bi-l-firqati ‘alə ra’si-l-cəbəli» və ya: «’sə‘adə mahmu­duni-l-firqatə alə ra’si-l-cəbəli» - Mahmud dəstəni dağın başına qaldırdı.

«bi» ön qoşmasının felə təsirlilik verməsi onun «birgəlik» mənası ilə çıx əlaqədardır. Bunun izləri «bi» ilə təsirlənmiş fellərin çoxunda təzahür edir. Məs.: «c’ə» - O gəldi. «c’ə-l-mu‘allimu bi kitəbin» - Müəllim bir kitab gətirdi və ya müəllim bir kitabla gəldi.

Bununla yanaşı tərcümədən götürdüyü kimi, «bi» ön qoşması ilə təsirlilik kəsb edən bütün fellər Azərbaycan dilində isimləri ancaq təsirlik halda idarə edir. Ərəb dilinə gəlincə həmin fellər burada isimləri mənaca təsirlik halda idarə edirsə, formaca yiyəlik halda idarə edir. «bi» ön qoşması ilə işlənib, təsirlilik qəbul etməyən fellər isə ərəb dilində yenə də yiyəlik halda idarə edirlərsə, Azərbaycan dilində bunlar daha təsirlik halda deyil, başqa halda idarə edirlər. Məs.: «kətəbu bi-l-qaləmi» - Qələmlə yazdım.

Misaldan gördüyümüz kimi, ərəb dilində ön qoşması ilə idarədən yaranmış yiyəlik hal izafətdən alınmış yiyəlik hal deyil.

Fellərlə daha çox işlənib, onları daha çox təsirləndirən ikinci ön qoşması «‘an» ön qoşmasıdır. Maraqlı burasıdır ki, ayrılıqda «haqqında» mənası verən «‘an» ön qoşması çox vaxt hiss, hal və vəziyyətlə əlaqədar olan məna ifadə edən fellərlə işlənib, onlardakı həmin keyfiyyəti hərəkətə çevirir və nəticədə fel tamamlıq tələb edib, təsirli fel kimi çıxış edir. Məs.:

«‘amiyə-t-tıflu bi səbəbi maradihi» - Uşaq xəstəliyi üzündən kor oldu. «‘amiyət zeynəbu ‘ani-l-kitəbi» - Zeynəb kitabı görmədi. «‘amiyə-t-tıflu ‘an ’ummihi» - Uşaq anasını görmədi.

Misallardan göründüyü kimi «bi» ön qoşmasında olduğu kimi, burada da «‘an» ön qoşmasından sonra isim yiyəlik halda idarə olunursa, Azərbaycan dilində təsirlik halında idarə olunur.

«bi» və «‘an» ön qoşmalarından əlavə təsirsiz fellərə təsirlik kəsb etdirmək nöqteyi-nəzərindən «‘alə» və «li» ön qoşmaları da məhsuldardır. «‘alə» ön qoşma­sının ayrılıqda bir şeyin üzərində olmaq və ya hərəkəti, «li» ön qoşması isə səbəb, məqsəd və sahiblik mənası bildirdiyi halda, fellərə təsirlik kəsb etdikləri zaman bu mənalar sezilmir. Məs.: «yəhūmu-l-hammu fi-s-səm’i» - Göyərçin səmada dolaşır; «hāmə-l-’atfālu ‘alə-l-murəbbiyyəti» - Uşaqlar murəbbiyni əhatə etdilər;

«hasalət-l-hādisətu-l-kəbratu fi-ş-şri‘i» - Küçədə böyük hadisə baş verdi; «hasala-t-talabatu ‘alə nəcāhātin kəbiratin fi dirāsəti-l-luğati-l-‘arabiyyəti» - Tələbələr ərəb dilinin öyrənilməsində böyük nəticələr əldə etmişlər;

«radıyət firqatu «naftcı» bi tansfi-n-nuqta-teyni mə‘afirqati «dinamo» li kiyifə» - «Neftçi» komandası Kiyevin «Dinamo» komandası ilə iki xalı yarı bölməyə razı oldu.

Təsirli fellər yaratmaq nöqteyi-nəzərindən məhsuldar olan bu ön qoşma­larından başqa, fellərə  təsirlilik kəsb etdirən başqa ön qoşmaları da vardır.

Məs.: «sə‘ā-t-tālibu ilə-l-məktəbəti» - Tələbə kitabxanaya getdi; «sə‘a-t-tālibu fi ‘ilmın kmilin» - Tələbə mükəmməl bilik əldə etdi; «hālə sadgun dūnə ‘aməlinə» - Dostumuz işimizə mane oldu; «hālə-l-həmmzu beynə-s-sadıgeyni» - Böhtançı iki dostu ayırdı; Bəzi fellər isə eyni ön qoşması ilə həm təsirli və həm də təsirsiz olurlar. Məs.: «tavassalə-s-sultānu ilə-l-mədnəti» - Sultan şəhərə çatdı; «ba‘də cəhdin cəhdin tavassalə ilə qıt‘atin minə-l-xubzi» - Ciddi-cəhddən sonra o, birtikə çörək əldə etdi; «nəbbəhtu ‘alə-l-ğulmi fi-s-s‘ati-s-sbi‘vtı» - Oğlanı saat yeddidə oyatdım; «nəbbəhtu ‘alə-l-kitəbi s‘ateyni» - Kitaba iki saat diqqət yetirdim.

Yuxarıdakı misalların hamsından görünür ki, ön qoşmaları ilə təsirlik kəsb edən təsirsiz fellər ərəb dilində formaca yiyəlik halda idarə edirsə Azərbaycan dilində təsirlik halda idarə edir. Misallardan göründüyü kimi, fellər müxtəlif və ya eyni ön qoşmaları ilə işlənib, müxtəlif mənalar kəsb edirlər. Bunu nəzərə alaraq lüğət tərtib edənlər felin hər bir mənasının yanında müvafiq ön qoşmasını qeyd edirlər ki, bu da fellərin mənalarının düzgün işlədilməsində böyük əhəmiyyətə malikdir.

Ön qoşmaları ilə işlənən təsirsiz fellərin idarəsinə gəlincə burada ön qoşmaları ilə işlənən, lakin təsirlilik kəsb etməyən təsirsiz fellərin idarəsi nəzərdə tutulur. Bu növ fellər qabaqkı səhifələrdə haqqında danışdığımız hər iki növ fellərə nisbətən daha geniş yayılmışdır. Bu növ fellər əsasən V, VI, VII, VIII və X bablarda təzahür edir. Məs.: «təəs’səftu ‘alə mavti-l-‘andəlbi» - Bülbülün ölümünə təəssüfləndim; «tə’əs­salə min cli qureyşi» - O, qureyş qəbiləsindəndir. «hazinət leyl ‘alə firāqi xatbihə»- Leyla nişanlısının ayrılılığına görə kədərləndi.

Misallardan göründüyü kimi, bu fellər də ön qoşması vasitəsi ilə təsirlilik kəsb edən fellər kimi ön qoşması qəbul edir və isimləri yiyəlik halda idarə edir. Lakin ön qoşması ilə təsirlilik kəsb edən fellərin ərəb dilində yiyəlik halda idarəsi Azərbaycan dilində təsirlik hal kimi təzahür edirdisə, bu fellərin ön qoşması ilə yiyəlik halda idarəsi isə Azərbaycan dilində müxtəlif hallarda (yönlük, çıxışlıq və s.) təzahür edir.

Fellərin bu göstərilən növlərindən başqa ön qoşmaları ilə işlənən bir növü də vardır. Bunlar təsirli fellərin ön qoşmaları ilə işlənib, təsirsizliyə keçən növüdür. Bunlar azlıq təşkil edirlər. Əgər başqa təsirsiz fellər ön qoşması qəbul edib, mənaca təsirlilik kəsb edirsə, bu fellər ön qoşması ilə təsirlilikdən təsirsizliyə keçirlər. Təsirli fellərin bu yolla təsirsizliyə keçməsindən ön qoşmalarının təsiri açıq görünür. Məs.: «ra’aytu kutubən kəsiratən ‘alə-t-tāviləti» - Stolun üstündə çoxlu kitab gördüm. «huva ixtələsə-n-nazara ilə ğurfət va rā’a ilə kumub» - O, gizlincə mənim otağıma nəzər salıb, kitablarıma baxmışdı; «əsfərət-l-harbu fi-l-fitnəmi -l-qinā‘a ‘an vachi dəvləti ’əmrik» - Vyetnamdakı müharibə Amerika dövlətinin üzündən maskanı açdı. «’əsfərəti-l-būhbu hatu ‘ani-l-bu’si» - Firavanlıq bədbəxtliklə nəticələndi; «mən cəddə vacədə» - Axtaran tapar; «vacədəti-l-’ummu ‘alə valədih» - Ana uşağına acıqlandı.

Burada ön qoşması vasitəsi ilə təsirsizlik kəsb edən fellər ərəb dilində ön qoşması ilə idarə etdiyi üçün yenə də yiyəlik halda idarə edir. Azərbaycan dilinə isə bu hal birgəlik, çıxışlıq, yönlük və s. halı kimi tərcümə olunur.

Ədəbiyyatsiyahisi

                Azərbaycan dilində:

  1. Azərbaycan dilinin qrammatikası. Bakı, 1960.
  2. Azəri Ə.İ. Fars dili. Bakı, 1952.
  3. Əlizadə H., Hatəmi N. Fars dili. Bakı, 1961.
  4. Məmmədov Ə.C. Ərəb dili. Bakı, 1958, 1962, 1988, 1998.
  5. Müasir Azərbaycan dili (sintaksis). Bakı, 1959.
  6. Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili. Bakı, 1963.
  7. Rus dilində:
    1. Баранов Х.К. Арабско-русский словарь. Москва, 1962.
    2. Бархударов А.С., Штелинг Д.А. Грамматика английского языка. Москва. 1960.
    3. Бонк Н.А., Каткий Г.А., Лукянова Н.А., Учебник арабского языка, часть 1, Внешторгиздать, 1964.
    4. Борисов В.М. Русско-арабский словарь. Москва. 1967.
    5. Галина – Федорук Е.М., Горшкова К.В., Шанский Н.М. Современный русский язык (лексикология, фонетика, морфология) Москва,67.
    6. Грамматика русского языка том. I, II, Москва, 1960.
    7. Гранде Б.М. «Курс арабской грамматики в сравнительно-историчес­ком освещении». Москва, 1963.
    8. Гвоздев А.Н. - Современный русский литературный язык, часть I, II, Москва, 1958.
    9. Кочалова К.Н. Грамматика английского языка. Москва, 1964.
    10. Ковалев А.А., Щарбатов  Т.Ш. Учебник арабского языка. Москва, 1960.
    11. Миллер Б.В. Персидско – русский словарь, Москва, 1953.
    12. Овчинникова И. К и Мамед-заде А.К. Учебник персидского языка, часть I, Изд. Москвского Университета, 1966.
    13. Сегаль А.С. Начальный курс арабского языка. Москва, 1962.
    14. Семитские языки, Выпуск 2(ч.2) Москва, 1965.
    15. Халидов Б.З. Учебник арабского языка. Ташкент. 1965.
    16. Хащаб А.О. Грамматика арабского языка. С.Петербург, 1910.
    17. Щарбатов Г.Ш. Современный арабский язык. Москва, 1961.
    18. Юшманов Н.В. Грамматика литературного арабского языка, Ленинград, 1928; Краткая  грамматика арабского языка, Изд. Ленинградского универ­ситета, 1961.

                                Ərəb dilində:

  1. ‘abbas həsən, ən-nəhvul – vāfi, ’əl-cuz’us –səni, dərul-mə‘ārif, ’əl-qahiratu, 1966.
  2. Əş-şeyx Mustafa əl-ğələyini, cəmi‘ud –durūsil ‘arabiyyəti, ’əl-cuzānil – ’əvvəlu va-ssəlisu, beyrūt, 1963.

 

TRANSITIVE AND INTRANSITIVE VERBS IN ARABIC LANGUAGE

1. Study of transitive and intransitive verbs in Arabic language is of immense value. 2. Study of transitive and intransitive verbs in Arabic language is of great importance due to their ability to acquire new meanings when used in conjunction with prepositions. 3. For instance, prepositions “bi” and “an” turn intransitive verb into a transitive one. 4. Thus, such prepositions require to be followed by an object, which, by virtue of a requirement of a follow-up word to be in genitive case, changes the grammatical content of the sentence.

 

ПЕРЕХОДНЫЕ И НЕПЕРЕХОДНЫЕ ГЛАГОЛЫ В

АРАБСКОМ ЯЗЫКЕ

1. Изучение переходных и непереходных глаголов в арабском языке чрезвы­чай­но важно. 2.Необходимость изучения переходных и непереходных глаголов в араб­ском языке продиктовано прежде всего их способностью приобретать совершенно новые значения при употреблении с предлогами. 3. К примеру, при использовании предлогов «би» и «ан» непереходный глагол становится переходным. 4.Таким образом, после данных предлогов необходимо использование дополнений, что в свою очередь требует использования слова в родительном падеже, таким образом меняя грамматическое содержание предложения.

Açar sözlər: təsirli və təsirsiz fellər, ərəb ədəbi dili, bağlayıcı

Слова ключи:  переходные и непереходные глаголы, арабский язык, предлог

Key words: transitive and intransitive verbs, Arabic language, conjunction

                                                                                                                                                            Rəyçi: dos.G.Mahmudova

Təranə Əkrəm qızı Əkbərova

PREDİKATİV İSMİ FRAZEOLOGİYA ƏRƏB ƏDƏBİ DİLİNDƏ AD QRUPLU FRAZEOLOGİZMLƏRİN BİR NÖVÜ KİMİ

Ad qruplu və ya ismi frazeologiya müxtəlif dillərdə leksik-qrammatik baxımdan apa­­rılan təsnifatların əksəriyyətində mövcud olan frazeologiya tipidir. Frazeologiyanın bu tipinə istər V.D.Uşakovun ərəb dili üçün göstərdiyi ikilik təsnifatında  (именные и гла­­­­­­гольные фразеологизмы) (11, 25), istər Y.A.Rubinçikin fars dili üçün göstərdiyi üç­­­lük təsnifatında  (именные, глагольные и союзные фразеологизмы) (10, 37), istərsə də M.İ.Fominanın rus dili üçün təklif etdiyi beşlik təsnifatında  (именные, гла­­гол­ьные, адь­ек­­тивные, на­реч­ные (адвербиальные) и междометные фра­зе­оло­гиз­мы) (12, 272), istər A.İ.Molotkovun yenə də rus dili üçün göstərdiyi altılıq təsnifatında (имен­ные, гла­­гольные, адьективные, ад­вер­би­альные, глагольно-про­по­зи­ци­ональ­ные и меж­­­­­­­до­метные фразеологизмы) (7, 127-147) və nəhayət, H.Həsənovun Azərbaycan dili üşün gös­tərdiyi təsnifatında da rast gəlinir (3, 221). Doğrudur, nə A.V. Yakovlevanın rus dili frazemləri üçün təklif etdiyi leksik-qrammatik tipləri (субс­тан­тив­ные, глагольные, наречные, ста­ту­альные, междометные, служебные и мо­дальные фра­зе­мы) (8, 18), nə V.S.Morozovanın ərəb dili üçün göstərdiyi frazeologiya tipləri (суб­стан­тив­ные, адь­ек­тивные, адвербиальные и глагольные фразеоло­гизмы) (9, 17-18), nə də V.S.Ta­ğı­ye­vin ərəb dili üçün təklif etdiyi frazeologiya tipləri (5, 501) ara­sın­da ad qruplu və ya is­mi fra­ze­olo­gi­ya ifadəsi yoxdur. Bununla bərabər, O.S.Ax­ma­no­va­nın “Dil­çi­lik istilahları lü­ğəti” ki­ta­bına baxsaq, substantiv (ing. substantival) fra­ze­olo­gi­­yanın əsas, aparıcı sözü isim olan söz birləşməsi kimi izah olunduğunu görərik (6, 461).

Beləliklə, substantiv frazeologiyanın özünü də ad qruplu və ya ismi frazeologiya hesab etmək olar. V.S.Morozova öz təsnifatında substantiv frazeologiyanı izah edərkən onu nitq prosesində insan və ya əşya kimi ümumi bir məna ətrafında birləşən və cümlədə müb­­­təda vəzifəsində çıxış edən isim kimi qəbul etdiyini     qeyd edir (9, 17). V.D.Uşakov is­­mi frazeologiyanın öz tərkibində feldən başqa digər əsas nitq hissələrini (зна­ме­на­­тельные части речи) əhatə etdiyini göstərir (11, 25). Həmin əsas nitq his­sə­lə­ri­nin sifət, say, əvəzlik və zərf olduğunu qəbul etsək, V.S.Morozovanın və V.S.Ta­ğı­ye­vin təs­ni­fatlarında mövcud olan müstəqil adyektiv və adverbial frazeologiya tiplərini V.D.Uşa­ko­vun təsnifatında ismi frazeologiya adı altında verilən tipə aid etmək olar. Zənnimizcə, bu daha dəqiq olardı. Çünki, rus dilində  “именные фразеологизмы” ifa­də­sində təyin  су­щес­­т­вительный sözündən deyil, bütün əsas nitq hissələrinə aid olan  “имя” sö­zün­dən dü­zəldilmişdir. Heç təsadüfi deyildir ki, V.S.Morozova özü təsnifatında olan müs­tə­qil frazeoloji adyektiv və adverbial adlandırdığı tiplərin nitqdə sifət və zərflik ola bil­mə­lə­rini qeyd edir (9, 17-18). Kim bilir, bəlkə frazeologiyanı feli və qeyri-feli tip­lərə bö­lüb, bununla da onu substantiv, adyektiv və adverbial tiplərə ayırmaq imkanının qar­­şısına sədd çəkmək istəyən Azərbaycan dilçisi H.Bayramov daha haqlıdır (1, 110). O, ismi və ya ad qruplu frazeologiya istilahından istifadə etməyərək qeyri-feli frazeologiya növ­lə­ri­ni sadəcə olaraq, modellər əsasında izah edir və aşağıdakı modelləri göstərir: 1) si­fət+isim modelli, 2) isim+isim modelli, 3) isim+ sifət modelli, 4) isim+zərf modelli, 5) tər­kibində say olan frazeologizmlər (1, 111).

Biz ad qruplu frazeologiyaya verilən təriflər üzərində çox dayanmaq fikrində de­yi­lik. Sadəcə, onu deyə bilərik ki, vahid bir meyarın olmaması frazeologiyanın müxtəlif təs­­nifatlarına gətirib çıxardığı kimi, ad qruplu frazeologiyanın izahında  da mövcud ix­ti­laf­­ları doğurur.

   Aparılan araşdırmalar ərəb ədəbi dilində ad qruplu frazeologiyanın müxtəlif növ­­lə­ri ilə yanaşı predikativ ismi frazeologizmlərin də olduğunu göstərir. Biz pre­di­­ka­tiv is­­mi frazeologiya dedikdə frazeoloji yük daşıyan ismi cümlələri nə­zər­­də tut­du­ğu­muz üçün frazeologiyanın bu növünü araşdırmağa keçməmişdən əvvəl bir mə­sələyə ay­dın­lıq gə­­­tirmək istərdik. Ərəb dilçiliyində frazeologiyanın müəyyən struktura ma­lik va­hid bir sis­­tem kimi öyrənilməməsindən çıxış edərək ərəblərdə pre­dikativ ismi frazeologiya an­la­yı­şının olub-olmamasından danışmaq ar­tıq­dır. Ərəb­şü­nas­lığa gəl­dik­də isə, bəzi rus alim­lə­ri frazeoloji vahidlərin iki və ya üç kom­po­nentdən iba­rət olan söz birləşmələri he­sa­bı­na yaranması fikrindən çıxış edərək cümlə ilə əlaqəsi olan pred­i­ka­tiv ismi fra­ze­olo­gi­ya­ya toxunmur və əsasən, cümlə şəklində çıxış edən atalar sözlərini, zərb-məsəlləri, qa­nad­lı ifadələri, hikmətli ibarələri, ümumiyyətlə, fra­­ze­olo­giya çərçivəsi xa­ricində saxlıyırlar. V.D.Uşakovun  “Quranın frazeologiyası” ki­ta­bı­­nın ikinci fəslinin bi­­rin­ci hissəsində ve­ril­miş dördlük təsnifatda (izafət, atributiv, ko­pul­yativ və ön qoşmalı fra­­zeologizmlər) pre­­dikativ tipli  ismi frazeologiya bölməsi yoxdur (11, 25). Lakin hə­min fəslin ikinci his­­səsində  V.D.Uşakov “Именные фра­­зео­пред­ло­же­ния “ başlığı al­tında ismi cümlələr va­sitəsilə ifadə olunan frazeologiyanı araşdırır. Ma­raqlı burasıdır ki,  V.D.Uşakov “именные фра­­зеопредложения” adlı bu hissədə nəyi nəzərdə tutdu­ğu­nu ay­dın­laş­dır­maq üçün mötərizə içərisində “predikativ söz bir­ləş­mə­ləri” (пре­ди­ка­тив­ные сло­во­со­че­тания) kimi bir izahat da verir (ЫЫ раздел. Именные фра­зе­опред­ло­же­ния (пре­ди­ка­тив­ные сло­во­со­четания) (11, 40).

V.D.Uşakovun  cümləni (burada ismi cümləni) nə üçün predikativ söz birləşməsi he­sab etməsi ma­raq doğurur. Vaxtilə cümlənin əsas əlamətləri olan bitmiş intonasiya, pre­­­dikativlik və mo­dallıq nəzərə alınmadığına görə cümlə söz birləşməsinin müəyyən nö­vü hesab edil­miş­dir (4, c.3, 34). Rus dilçiliyinin özündə F.F.Fortunatov  söz bir­ləş­mə­lə­­rini bitmiş və ya bitməmiş söz birləşmələri kimi iki yerə bölürdü. Buna görə də, bitmiş söz birləşməsi ilə cümlə məfhumları sinonim hesab edilirdilər (4,c.3, 34). Lakin bu gün və­ziyyət ta­ma­milə bambaşqadır. Söz birləşməsi və cümlə sintaksisin tədqiqat obyekti ol­salar da, bun­lar iki müxtəlif kateqoriyadır. Doğrudur, ərəb dilçilində predikativ söz bir­ləş­mə­si المركب الاسنادى qrammatik istilahı vardır. Lakin bu istilah altında bir növ daşlaşıb bir söz kimi ba­­­şa düşülən ifədələr toplanmışdır. Məsələn, ذرى حيا، فتح الباب، تأبط شرا، الخير نازل، جاد الحق tip­­li cümlələr mürəkkəbətə aid edilir (13, 367). Lakin ərəb dilçiləri “افئدتهم هواء”, ”فى قلوبهم مرض” tipli cümlələri mürəkkəbətə aid etmirlər (13, 371). Yeri gəlmişkən, V.D.Uşa­kov ismi frazeocümlələr (predikativ söz birləşmələri) istilahı altında frazeoloji yük daşıyan mübtəda + ismi xəbər, mübtəda + zərfi xəbər, zərfi xəbər + mübtəda tipli cümlələrdən danışır.

 V.D.Uşakovun gətirdiyi misallar olduqca azdır. Lakin o, bu hissədə geyd edir ki, yal­nız Qurani-Kərimdə olan misallardan istifadə etmişdir. V.D.Uşakov bu kimi pre­di­ka­tiv birləşmələri göstərir:

“أفْئِدَتُهُمْ هَوَاءٌ” “Onların qəlbləri də boşdur. (Ürəkləri duyğusuzdur, orada xeyirdən heç bir əsər-əlamət yoxdur)” (İbrahim, 43)

“فِى قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ” “Onların ürəyində mərəz (nifaq və həsəd mərəzi) var.” (Bəqərə 10)

“يَدُ اللهِ مَغْلُولَةٌ”  “Allahın əli bağlıdır (Yəni, Allah xəsisdir.)” (Maidə,64)

“عَلَى قُلُوبٍ أقْفَالًهَا” “ Yoxsa ürəklərinə kilid vurulmuşdur?” (Muhəmməd, 24)

“يَدَاهُ مَبْسُوطَتَاِن” “Onun (Allahın) əlləri açıqdır (O, kərimdir, səxavətlidir).” (Ma­idə,64)

“ عَلَي أَبْصَارِهِمْ غَشَاوَةٌ” “Gözlərində pərdə vardır.” (Bəqərə, 7)

 “قُلُوبُنَا فِى أكِنَّةٍ فِى آذَانِنَا وَقْرٌ” “Sənin bizi dəvət etdiyinə qarşı qəlblərimiz örtülü, qu­laq­la­rımız kardır.” (Fissilət, 5)

“قُلُوبُنَا قُلْفٌ” “Bizim qəlblərimiz örtülüdür (pərdəlidir)” (Бягяря, 88)

Yeri gəlmişkən, demək lazımdır ki, V.D.Uşakov aforizm və atalar məsəlləri ilə əla­qə­dar olan ifadələri frazeoloji cümlələrin bir növü kimi  (разновидность фра­зе­о­пред­ложений) öz kitabının xüsusi bir bəhsində -IV fəsildə araşdırır (11, 100). Onun fik­rin­cə, paremiyalar (məsəllər və aforizmlər) frazeoloji cümlələrdən və birləşmələrdən qiy­­­mətləndirici etik informasiya və ümumiləşdirilmiş tərbiyəvi-didaktik xarakter da­şı­ma­­sı ilə fərqlənir  (11, 101).

Fikrimizcə, nə  atalar sözlərini, nə zərb-məsəlləri, nə aforizmlərləri, nə qanadlı ifa­də­lə­ri bütövlüklə frazeologiyaya aid etmək doğru olmazdı.                                                                   

Cümlə tipli frazeologizmlərin olmadığını iddia etmək cümlənin fraze­ologi­ya­nın ya­ran­masında oynadığı rolu inkar etmək deməkdir. Biz burada cümlə tipli fraze­olo­gizm­lə­rin qu­ruluşunun adi cümlə ilə fərqindən danışmayacayıq.  Dilçilik məxəzlərində bu ba­rə­də la­­zımınca məlumat vardır (2, 27-28). Sadəcə olaraq predikativ frazeologiyaya misal ola­­­raq bir neçə örnək vermək istərdik. Bi misallar müxtəlif məxəzlərdən, o cümlədən Qu­­­­ra­ni - Kərimdən, əl-itba və əl-müzavacə ad­lanan söz­ləri əha­tə edən cümlələrdən götü­rül­­müşdür

Qurani-Kərimdə ən çox rast gəlinən predikativ frazeologiya zərfi xə­bər+­müb­tə­da tip­li cümlələr vasitəsilə ifadə olunub. Məsələn, فى قلوبهم مرض (Qəlb­lə­rində mə­rəz (xəs­­təlik) var) cümləsi ona görə frazeologiyaya aid edilir ki, burada xəstəlik öz əsl tibbi, fi­­ziki mənasında deyil, məcazi mənada işlədilir, münafiqin qəlbinin inamsızlıq xəs­­tə­li­yi­nə tutulduğunu nəzərə çatdırır. 

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, əl-itba və əl-müzavacə (dublet və qoşa sözlər) ka­te­­qo­ri­yasına aid olan sözlərin bir qismi öz-özlüyündə frazeologiyaya aid edilə bilmir. Mə­sələn, شوب – روب (bal-xama) dublet sözünün ilk baxışda frazeologizmlə əlaqəsinin ol­madığı açıq- aydındır. Lakin  ما عنده شوب ولا روب (hərfən: onun nə xaması, nə də balı var­dır) cümləsi daxilində bu konkret mənalar xüsusiləşmədən ümumiləşməyə keçərək “Onun heç nəyi yoxdur” mənasını ifadə edən  frazeologizmə çevrilir.

Bu növ frazeologizmləşməyə istənilən qədər misal gətirmək olar. Məsələn,  هبيت ثبيت  (qorxaq-cəsur) dubleti də frazeologiyaya aid olan dublet deyildir. Lakin bu dublet də cümlədə tam şəkildə frazeologizmləşir.  لا هبيت ولا ثبيت فى القرية “Kənddə heç kim yox­dur” kimi tərcümə olunur. “ندى سدى”  (şeh-meh) dubleti cümlə daxilində, qəribə olsa da, həm mənfi, həm də müsbət mənada frazeologizmləşir.  Məsələn, قريتهم فى مكان لا ندى فيه ولا سدى “Kəndləri yöndəmsiz bir yerdə yerləşir”.  أنا فى قرية فيها ندى وسدى “Mən gözəl bir kənd­­­də yaşayıram” kimi tərcümə oluna bilər. Maraqlı burasıdır ki, həm mənfi, həm də müs­bət çalarlarla frazeologizmləşmə bir çox dubletlərə xasdır. Məsələn, “دار عقار” (ev-xur­ma) “ما له دار ولا عقار” cümləsində “Onun heç nəyi yoxdur”  , “له دار وعقار” cümləsində “ Onun hər şeyi var” kimi, خبطة – ذنطة (təpik-şil­lə) həm “möh­kəm”, həm də “yüngülcə” kimi,  “سامة عامة” (seçilmiş adamlar- qara ca­ma­at) “ha­mı” və “heç kəs” kimi tərcümə oluna bilər. سعنة معنة (piy-çörək), حانة - أنة (dəvə-qo­yun), شوب – روب (bal-xama) kimi müsbət mənada “hər şey”, mənfi mənada “heç nə” ki­mi frazeologizmləşir. شابة ثابة (cavan-qoca, yəni hamı), حاذف – قاذف (daş-dəyənək), الهىء - الجىء (çörək-şəraç) dubletləri də bu qəbildəndir. Biz məsələ ilə bağlı atalar məsəli, qa­nad­lı ifadələr, zərb-məsəllər və afo­rizmlərlə bağlı misallar gətirmək istəmirik. Zən­ni­miz­cə, bu xüsusi bir tədqiqatın ob­yek­tidir. 

Ədəbiyyat:

  1. Bayramov H.A. Azərbaycan dilinin frazeologiyasının əsasları. Bakı: Maarif,  1978, 176 s.
  2. Həsənov H. Azərbaycan dilinin frazeologiyası / Elmi-metodik göstəriş, yoxlayıcı su­al və tapşırıqlar / Bakı:  А. 04, 1972, 65 s.
  3. Həsənov H. Ə. Müasir Azərbaycan dilinin leksikası. Bakı: Maarif, 1988, 306 s.
  4. Müasir Azərbaycan dili. 3 cilddə, III c., Bakı: Elm, 1981, 443 s.
  5. Tağıyev V.S. Ərəb ədəbi dilində frazeoloji vahidlərin leksik-qrammatik növləri / BDU-nun 80 illiyi ilə bağlı elmi konfransın materialları. Bakı: BDU-nun nəş­riy­ya­tı, 1999, s. 501
  6. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. Москва: Издательство «Со­вет­ская энциклопедия», 1966, 607 с.
  7. Молотков А.И. Основы фразеологии русского языка. Ленинград: Наука, 1977, 281 с.
  8. Мордвилко А.П. Очерки по русской фразеологии. Москва: Просвещение, 1964, 131 с.
  9.  Морозова В.С. Структурно-семантическая характеристика фразеологии сов­ре­менного арабского литературного языка: Автореф. дис. … канд. филол. наук. Москва, 1985, 27 с.
  10.  Рубинчик Ю.А. Основы фразеологии персидского языка. Москва: Наука, 1981, 275 с.
  11.  Ушаков В.Д. Фразеология Корана. Москва: Восточная литература, 1996, 203 с.
  12.  Фомина М.И. Современный русский язык. Лексикология. Москва: Высшая школа, 1983, 331 с.
  13.  الدكتور على ابو المكارم. المدخل الى دراسة النحو العربىّ . مصر: جامعة القاهرة،  ١٩٨٠، الجزء الاول ٤٢٩ ص.
  14. القرآن الكريم. الامارات العربية المتحدة: مؤسسة علوم الفقه، ٤٢٤هـ، ٦٠٩ ص.         

 

Резюме

Статья посвящена предикативным именным фразеологизмам в арабском ли­те­­ратурном языке. Предикативные именные фразеологизмы являются  частью имен­­ной фразеологии. Этот вид именных фразеологизмов был изучен со сто­ро­ны арабистов. Однако, эта проблема практически не изучена со сто­ро­ны араб­с­ких языковедов и является для них новой и актуальной темой.

Summary

       This article is about predicative phraseological units in Arabic literary language. Predicative phraseological units are the part of  name group phraseological com­bi­na­ti­ons. This type of name group phraseological com­bi­nations has been studied bu orientalists. However, this problem has practically not been studied by Arabian linguists and it is completely new and topical theme for them.

 

Açar sözlər: frazeologiya, substantiv, predikativ, əl-itba, əl-müzavacə

Ключевые слова: фразеология, субстантивный, предикативный, ал-итба, ал-му­заваджа

Key words: phraseology, substantive, predicative, al-itba, al-muzawaja

Rəyçi: prof. N.Məmmədov


Vəliyeva Məftunə Vaqif qızı

МЯТНДЯ СИНТАКТИК ТАМЛАРЫН СЫРАЛАНМАСЫНЫН ЦСЛУБИ

 АСПЕКТЛЯРИ

 Мятндя предикатив ващидляр бир-биринин ардынжа эялир, сыраланыр. Бу сыраланма дяйишдирилдикдя вя йа сыраланмада иштирак едян предиткатив ващидлярдян щяр щансы бири мятндян чыхарылдыгда цмуми мяна мцяййян дяйишиклийя уьрайыр. Мцяллиф интенсийасы сыраланмада да юзцнц эюстярир. Йяни мцяллифин бу вя йа диэяр жцмлядян сонра башга бир жцмляни сечмяси онун ютцрмяк истядийи информасийайа, щадисяйя, еляжя дя бу мялуматы гябул едяня мцнасибятиндян асылыдыр.

Сцжетли няср ясярляри цчцн щадисяляр ардыcыллыьынын гялиби цмумиляшдирилмиш гялибдир. Мцяллиф цслубундан асылы олараг щадисяляри бир-бири иля ялагяляндирир. Заман вя мякан дяйишмяляриня йер верир. Лазым билмядийи мягамлары жанландырмыр. Бядии ясярдя заман сцрятля кечир. Бурада щадиясяляр анбаан тясвир олунмур. Беля тясвир олсайды, щеч бир бядии ясяри тамамламаг мцмкцн олмазды. Буна бахмайараг, мятндя щадисяляр арасында мцяййян ардыжыллыг, баьлылыьын олмасы мцтлягдир.

"Həyatın qəribə oyunları var. Bunların çoxunda bir oxşarlıq olsa da bir-birindən seçilirlər". Ruh gündəliyinə bu ikicə cümləni yazıb fikirləşdi. Lakin nə qədər düşündüsə ora yeni bir söz əlavə edə bilmədi. Qələmi dəftərin üstünə atıb çarpayıya uzandı. Saata baxdı. On birə onyeddi dəqiqə qalmışdı. Əlli dəqiqədən sonra  onu növbəyə çağıracaqlar; yatsınmı? Onsuzda yatmaq istəmir. Zorlada necə yatsın? O "Səfillər"I götürdü. Kitabı varaqlayıb Кozetta ilə Mariyin bağdakı ilk görüşünə aid fəsili oxudu. Həyəcanı daha da artdı. Qalxıb aynanı açdı. Dəniz yuxudaidi. Səssizlik, aylar, ulduzlar…»(Гарайев И. Кюлэя)

Бу парчада бир персонаj вя мцяллиф вардыр. Персонаъ «Рущ»-дур. Биринжи ики жцмля персонаъа аиддир. Йазылы нитг нцмунясидир. Чцнки Рущ бу жцмляляри кимяся демир, онларын адресаты конкрет дейилдир. Даща доьрусу, мялум дейилдир. Яслиндя эцндялик йазысы монолоъи  нитг олдуьундан адресат йазанын юзцдцр. Сонракы ики жцмля мцяллифин мцшащидясиня ясасланыр. Бу жцмляляр репродуктив жцмлялярдир вя йа репродукьтив реэистря аиддир. Сонракы цч жцмля информатив реэистрдядир.

«Qələmi dəftərin üstünə atıb çarpayıya uzandı.

Saata baxdı.

On birə on yeddi dəqiqə qalmışdı.»

Щяр цч жцмлядя конкретин формасийа ютцрцлцр. Сонракы жцмлядя персонаъын дахилиндяки фикирляр жанландырылыр. Бу фикирляр дахили нитгин тяляб олунан шяклиндя верилмямишдир. Даща доьрусу, «Яlli dəqiqədən sonar onu növbəyə çağıracaqlar; yatsınmı? Onsuzda yatmaq istəmir. Zorlada necə yatsın?» контекстиндя йалныз биринжи жцмлядян сонракы «йатсынмы?» суалы персонаъын юзцнцн юзцня цнванладыьы жцмлядир. Бцтцн диэяр жцмляляр дя персонаъын мцяллифля диалогуна йахын формада жцмлялярин сыраланмасы баш вермишдир.

Бурадан беля бир гянаятя эялмяк олурки, щяр бир ясяр мцяййян щадисялярин бир-бири иля баьлы олан зянcириндян ибарятдир. Щадися баш верир. Битир. Ону нювбяти щадися явяз едир. Щадисяляр кичик сцжетляр дахилиндя тамланыр. Эцндялийя йазылмыш биринжи ики жцмля Рущ адландырылан шяхсин дахили алями, щисс вя дцшцнжяляри иля баьлыдыр. Бурада персонаъын эцндялик йазмасы щадисяси баш верир. Бу щадися тамамланыр. Тамамланма гялямин дяфтярин цстцня атылмасы иля тясдиглянир. Рущ бир ишдян ял чякдийиндян (о, эцндялик йазмаг щадисясини битирир) нювбяти щадисянин башланмасы тяляби мейдана чыхыр. Йатмаг. Лакин Рущун йухусу эялмядийиня эюря бу щадися эерчякляшмир. Йеня дя персонаъын фикирляри верилир ки, бунларын цмуми мятнля баьлылыьы ясярин яввялиндя арха планда галыр. Контекст ики истигамятдя будагланыр. Нящайят, Рущ охудуьу ясярин тясири алтына дцшцр вя бир аз да щяйяжанланыр. Беля олдугда, коммуникасийа просесинин фазаларыны, мярщялялярини бир-бириндян айырмаг проблеми мейдана чыхыр. Мятндя нисби мцстягил ващид абзас олдуьу кими, реэистр призмасындан мятня йанашдыгда абзаса уйьун эялян реэистр блоку нисби тамы тяшкил едир. Беля гябулетмянин гцсурлу cящяти мясяляйя йеня дя мятн ващиди сявиййясиндя йанашма иля баьлыдыр. Бу, коммуникатив реэистрлярин сыраланыб реэистр блокларыны ямяля эятирмясидир. Мятн щадисяляр сявиййясиндя бюлцнцр. Бир абзас дахилиндя щадисялярин юзц дя алт щадисяляря бюлцнцр. Чцнки бир абзасда бир нечя щадисяни айырмаг олур. Йалныз информатив щадися нязяря алынарса, йухарыдакы нцмунядя Рущун эцндялик йазмасы бир щадися, Рущун «Сяфилляр» ясяриндян бир фясли охумасы икинжи щадися, нящайят, дуруб пянжяряни ачмасы вя чюля бахмасы цчцнжц щадисядир. Бу щадисялярин щяр бириндя конкрет фяалиййят вардыр: йазмаг, охумаг, дуруб пянжяряни ачмаг.

«Бюйцк синтактик бцтюв анлайышы юз-юзлцйцндя бир гядяр йайьын вя гейри-мцяййяндир. Бу ишдя диггяти жялб едян одур ки, ялагяли, эениш тящкийядя бюйцк синтиктик бцтювляр арасындакы сярщяд хяттинин щарадан кечмясини мцяййян­ляшдирмяк чятин олур». Мящз бц жящят абзаса башга мцнасибятя сябяб олур. Абзас  мцяййян график мяна вя тематик бирлийя маликдир. Она эюря дя жцмля иля бюйцк синтактик бцтювц дейил, жцмля идя абзасы гаршылашдырмаг олур (1, 356, 358).

К.Абдуллайевин фикриня эюря «абзасы вя мцряккяб синтактик бцтювц бир-бири иля ейниляшдирмяк мягсядяуйьун дейил. Беля ки, бу анлайышлар бир-бири иля мцяййян ялагядя олсалар да йеня дя мцхтялиф сявиййя вя системляря аиддирляр. Мцряккяб синтактик бцтюв ичиня бир нечя абзасы йыьа билдийи кими, бир абзасын да дахилиндя бир нечя мцряккяб синтактик бцтюв юзцнц эюстяря биляр. Айры-айры абзасларын бир-бириндян фяргляндирилмяси онларын мятндахили йери вя щяcми цзря эедир.

Абзасын синтиктик категорийалар жярэясиня аид едилмяснин мцмкцнсцзлцйц юз-юзлцйцндя айдын мясялядир. Абзас принсип етбариля йалныз вя йалныз мятнин мцяййян щалларда уйьун формасы ола биляр, башга сюзля десяк, мятн принсип етибариля йазыда абзас формасында цзя чыхмалыдыр» (2, 189).

Ядяби дилдя вя шифащи данышыг дилиндя мятнлярдя щям охшар, щям дя фяргли структур мцшащидя олунур. Бунунла йанашы, там мятн структурунда дяйишмяляр сяcиййявидир. Дискурсун нарратив вя гейри-нарратив формалары бир-бириндян там тяcрид олунмуш шякилдя аз тясадцф олунан хцсуси мятнляри ящатя едя билир. Мясялян, сяняд формалары (яризя, арайыш вя с.) информасийанын нягли формасында олур. Лакин ядяби мятнлярдя няглетмянин диало, диалогун няглетмяйя кечмяси чох тясадцф олунан щалдыр (3, 502).

Систем щалында йанашдыгда коммуникатив реэистр дил ващидлярини вя категоррийаларыны дил системиндя груплашдырма цсулу ролуну ойнайыр. Мясялян, репродуктив реэистр статуал, гейри-динамик мяналы фелляри, мякан билдирян зярфляри, йерлик, чыхышлыг щал шякилчиси гябул етмиш исимляри, яйани просессуал семантик вариантлары юз ящатясиня алараг, даща йцксяк сявиййяли цмумиляшдирмя сяcиййялянян данышанын перспектив дейил, ментал модусу иля кюклян васитяляри олан реэистрляря гаршы гойулур. «Мяшг эедир» типли жцмля актуал баш верян щадисяни ифадя едиб репродуктив реэистирдися «Биздя мяшгдир» жцмляси информатив реэистиря мейиллянир.

Мятндя репродуктив, информатив, эенеритив, волйунтив, реактив реэистлярин щяр щансы бириня аид нитг ващидляринин щяжми дяйишкян олур. Реэистри ифадя едян нитг ващидинин минимал щяжми бир садя жцмлядир. Нитг акты бир предикатив ващидля битмядикдя предикатив ващидлярин мятн дахилиндя сыаланмасы баш верир. Щяр бир мятн, еляcя дя онун ващиди (фрагмент, контекст, абзас) жцмлялярин мцяййян сыраланмасы формасында йараныр. Ейни типли жцмлялярин аордыжыл сыраланмасында мящдудиййят йохдур. Яэяр мясяляйя реэистрляр кими бахсаг, онда реэистрлярин дя сыраланмасынын мцхтялиф формалары цзя чыхыр. Мятндя ейни типли жцмлялярин сыранланмасы иля йанашы, фяргнли жцмлялярин сыраланмасы да мцшащидя едилир. Бу ися мцхтялиф моделлярин мювжудлуьуна сябяб олур.

Мятн дахилиндя сыраланма типляринин мцмкцн вариантларыны айдынлашдырмаг цчцн конкрет нцмуняляри нязярдян кечиряк.

 «Dənizdə gümüşü dairələr cilvələnirdi. Kozetta ilə Mariusudə belə bir aydınlıq gecədə görüşmüşdülər, sevincdən məst olmuşdular. Onların ikisidə taqətsizidi. İkisidə ayaq üstündə dayanmaq iqtidarında deyildi. Mariy yıxılmaq üzrə olsada Qozettanı qolları arasında saxlayır, titrəyən dizlərini qatlanmağa qoymurdu. Bugecə o gecəyə oxşayır. Yalnız fərq bundadır ki, Ruh təkdir, tənhadır; onun haləsilə özqəl binin qaranlıqlarını qovan oğlan yoxdur.  O ölməmişdir, sağdır. Həmin bu gəmidədir, özü də çox gümanki, yatır, dincəlir, bir qəlbin şirin iztirablarından xəbərsizdir.O, matrosdur. Ruhla eyni vaxtda işləyir. Lakin növbədə Ruha tabedir, icraçıdır. Axı Ruh şturmandır. Dəqiqələr tez ötsəydi Ruh onu görərdi, onunla söhbətləşərdi; dörd saatlıq növbənin təəssüratlarını günün üçdə birinə – fasilədə olduğu anlara – bölər, narahat qəlbini təsəllilərlə sakitləşdirərdi» (ИсмайылГарайев)

Н.Хомскинин минималист програмына эюря «дил щаггында тясяввцрляр минималдыр. Дилдя ишарялянмиш бцтцн ясас информасийа инсанын дил билэиси иля билаваситя баьлы олан диэяр когнитив модуллар (анлам модуллары) цчцн дя мцмкцн олмалыдыр. Бу заман инсанын дил консепсийасыны башга когнитив модулларла-акустик, косептуал вя диэярляри иля говушдуьу йердя характеризя едян йекунлашдырыcы шяртляр (оут пут cонвитионс) щялледиcи ящямиййят кясб едир. Инсанын дил компетенсийасы бизя данышмаг, баша дцшмяк, сорушмаг имканы верян реализя системинин (перформанcе сйстем) бир щиссяси щесаб олунур» (4, 11).

Шцбщясиз ки, дил компетенсийасында, еляcя дя реализя системиндя дцшцнмяк амили дя вардыр. Садяcя дцшцнмяк аммилинин фяалиййяти эизли вя йа дахили формада эедир. Модус щюкмцн пропозисийадан (диктум) фярглянян щиссясидир. Пропозисийада мцщакимя ифадясини тапыр. Модусда ися данышанын мущакимяйя мцнасибяти верилир. Мян билирям о, щаглыдыр. Мян щесаб едирям о, щаглыдыр. Мяня еля эялир о, щаглыдыр. Верилмиш цч cцмлядя цч модус формасы, бир пропозисийа вардыр. Пропозисийа «о, щаглыдыр» мцщакимясидир. Биринcи cцмлядя пропозисийанын щягигилийи шцбщя алтында гойулмур, яксиня данышан тяряфиндян тясдиг едилир. Бу cцмлядя билмя модусу вардыр. Икинcи cцмлядя пропозисийанын доьрулуьу мянтиги вя фикир йолу иля тясдиги тапыр (мян щесаб едирям). Бу, фикир мювзусудур. Цчцнcц cцмлядя пропозисийанын щягигилийиня данышанын шцбщяси олмасы ифадясини тапыр (Мяня еля эялир) Беляликля щюкмцн мязмуну йалныз номинатив планда дейил, щям дя модал планда тяйин олунур.

– Bu ki, ümid, inam deyil! Ruh çarpayıda oturdu. Ayaqqabılarını çıxartdı. Ayaqlarını stulun üstünə qaldırıb kürəyini divara söykədi. O bu vəziyyətdə çox qala bilmədi. Kolidordakı zəng səslənəndə qalxıb iş paltarlarını geyindi. Bu zəng yəqin ki, kurilkaya papiros çəkməyə gedən matrosu çağırırdı .Şturman onu növbəni təhvil götür­məli olan matrosları da, Ruhu da oyatmağa göndərəcəkdi. Ruh çağırılma­mış­dan qabaq rubqaya qalxdı. Növbəni təhvil götürdü. Şturmanla salamatlaşıb körpüyə çıxdı. Sinəsi gümüş pullu dənizin sonsuzluqlarına boylandı. Durbini boynundan asıb gəzişdi. (Исмайыл Гарайев. Кюлэя)

Верилмиш нцмунядя информатив реэистрлярин сыраланмасы мцшащидя олунур. Бядии ясярдян эютцрцлмцш парчада предикатив мяркязлярин мцряккяб cцмля дахилиндя сяпялянмяси ашкар юзцнц эюстярир. Минимал нитг ващиди щяcмли информатив реэистрляр ардыcыллыьы йаратмаг цчцн мятни ашаьыдакы шякилдя вермяк мцмкцндцр:

Мялумдур ки, мятн ващидляри бир-бири иля ялагялянир, онлар арасында коэезийа олур. Бу бахымдан, мятнин формалашдырылмасы заманы ялагялянмя, рабитя сырасыны гейд етмяк лазым эялир.

Айдындыр ки, щяр бир реэистрин юзцнцн шярщиндя дахили фяргляр вардыр. Бу фяргляр реэистирн щансы шякил дя тягдим олунмасындан бир баша асылыдыр. Репродуктив вя информатив реэистрляр щадисянин, мялуматын нягли вя тясвири ашкар сечилир. Бундан башга информасийанын ютцрцлмяси заманы данышанын ону цмумиляшдирилмяси, она мцнасибяти, юз ниййятини билдирмяси, адресата мцраcиятин ямр, арзу, хащиш, йалварыш шяклиндя олмасы, адресатын разылыьы, разылашмамасы, емосионал вязиййяти вя бу кими диэяр cящятлярдя цзя чыха биляр.

Адресантын, данышанын шяхсиййятинин нитг актында мювcудлуьу дил ишаряси структурунун, динамик профексийасыны ифадя едир. Мядяниййяти дил ишарясинин семантикасында давраныш тярзиндя реаллашан етник субстрат кими гябул едирляр. Дил вя мядяниййят семиотик системлярдир вя бурада ишарялярарасы мцнасибят цстцн мювге тутур. Дил ишарясинин мязмун планы нитгдя дилин мили хцсусиййятлярини ачыр. Модус данышанын щюкмцн мязмунуна мцнасибятини, диктум ися щюкмцн щадисяляр чярчивясини (номинатив функсийаны, обйектляр арасындакы предмет мцнасибятлярини) ифадя едир вя тяйиня эюря етномяркязляшмиш ващидлярдир. Пропозисийа щюкмцн универсал мянтиги мяркязи кими мили-спесифик хцсусиййятляри веря билмир.

Биринcи cцмлянин информатив реэистр олмасы онун мцяллифиндян, йяни адресантын кимлийиндян гисмян асылы олур. Адресант щадисялярин ичиндя дейилдирся, о, мцшащидячи олур. Щадисяляри кянардан сейри мцшащидя едилян щаггында мялуматын верилмясини эерчякляшдирир.

Мятн мцяййян щяжмдя информасийа дашыйыр. Бунунла беля, мятнин мцяййян ващидлярин ялагялянмиш ардыжыллыьындан тяшкил олундуьуна эюря онун яввялки щиссяляринин дашыдыьы информасийа сонракы щиссялярдя тякрарлана билир. Бу бахымдан мятндяки йени информасийа дяйярлилийя малик олур. «Информасийа щяр щансы мялумат дейил, анжаг вя анжаг щяр щансы мялуматын тйени олан щиссясидир. Бу онун жидди, хцсуси терминоложи мянасыдыр»(2, 78).Мятнин дашыдыьы информасийанын цмуми щяжми онун информатив зянэинлийидир. Информатив зянэинлик мятнин мцтляг эюстярижисидир. Информативлик ися нисби эюстярижидир. Чцнки щяр бир мятн охужуйа вя динляйижийя цнванланыр. Мятнин информативлийи охужу цчцн бу мятнин мащиййят вя мязмунуна, мювзусуна вя мцяллиф консепсийасына, дцшцнжя предметинин мцяллиф гиймятляндирил­мясиня дахил едилмиш йениликдир. Реэистр блоклары нязяриййяси, реэистрлярин тяйини дилдян вя онун щансы системя дахил олмасындан асылы дейилдир. Щяр бир реэистр мцяййян мянада cцмля типиня гаршы гойула биляр. Лакин мцхтялиф системли диллярдя cцмля типляринин мцгайисяси, реэистрлярин мцгайисяли тядгигиндян чятиндир. Реэистр дил цчцн цмуми категорийа кими тяйин олундуьундан коммуникасийа просесинин онун ясасында юйрянилмяси даща мягсядя уйьундур. Реэистр блоклары моделляринин тяйини просесиндя коммуникатив реэистрляр нязяриййясинин щяля кифайят гядяр юйрянилмя­мяси ашкара чыхыр. Мцряккяб cцмля тяртибиндя реэистрин там кими тяйини гейри-мцяййянлик доьурур. Мцряккяб cцмляни тяшкил едян садя cцмляляр, баш вя будаг cцмляляр, ялавяляр бир реэистрдян айрылыб башга реэистря мейил етмяси иля сяcиййялянир. Бу ися дахили реэистр блоклары мясялясини ортайа атмаьа ясас верир. Полипредикатив cцмлялярдя айры-айры предикативлярин фяргли реэистрляр йаратмасы мцшащидя олунур.

 

ЯДЯБИЙЙАТ

  1. Адмони В. Г. Синтаксис современного немецкого языка. Ленинград, 1973
  2. Абдуллайев К. Азярбайжан дили синтаксисинин нязяри проблемляри. Бакы, Маариф, 1998
  3. Греймас А.Ж., Курте Ж. Семиотика. Обьяснительный словарь теория языка. Семотика. М., 1983
  4. Мяммядов А.Н. Хомски вя онун «Дил вя тяфяккцр» ясяри//Хомски Н. Дил вя тяфяккцр-Бакы: БСУ «Китаб алями», 2006-с.3-15,с.11
  5. Типы языковых значений. Оценка. Событие. Факт. Москва: Наука, 1988

 

Мятндя синтактик тамларын сыраланмасынын цслуби аспектляри

Хцлася

Мягалядя мятндя битмиш вя йа нисби битмиш фикри ифадя едян ващидлярин бир-бирини излямяси мясялясиня бахылыр. Мятндя истифадя олунан жцмлялярдя фикрин адресата мцнасибятдя ифадя олунма хцсусиййятиндя фяргляр бу жцмля типлярини регистрляря айырмаьа имкан верир. Реэистр типляри цзря моделляшдирмя мятн ващидляринин сыраланмасынын цмуми принсиплярини айдынлашдырмаьа имкан верир. Мятндя жцмлялярин сыраланмасыцслуби кейфиййят кясб едир вя мцхтялиф мцяллифлярин ясяряляриндя сыраланманын фяргли моделляри ашкара чыхыр.


Zöhrab-Məcid Məsmə

İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN ATALAR SÖZLƏRİNİN İDEYA MƏZMUNU VƏ PARALEL MƏNALAR

  Ən böyük hikmətləri ən sadə və dərin şəkildə anladan, insan zəkasının və müdrikliynin mirvarisi sayılan atalar sözləri sonsuz bir aləmdir. Atalar  sözləri nəinki bədii ədəbiyyatda, həm də adi danışıq dilində fikri əsaslandırmaq üçün istifadə olunan ən münasib vasitədir. Onlarda həqiqi xalq ruhunun axıcılığı, sərrastlığı,  dərin və təsirli ifadəsi var. Möhkəm milli xüsusiyyətə, koloritə malik olduğu üçün başqa dillərə də çox zaman eynilə çevrilə bilməyən, həmişə canlı həmin söz inciləri bütövlükdə bir hikmət xəzinəsidir. Əsrlərin sınağından çıxmış xalq hikmətinin daşıyıcısı olan atalar sözləri və məsəllər yığcam, obrazlı, dərin mənalı, tutarlı nitqin təcəssümüdür. Məna dərinliyini, forma gözəlliyini özündə ehtiva edən atalar  sözləri obrazlı təfəkkürün məhsuludur. Ulu babaların müdriklik dəfinəsi sayılan böyük hikmət inciləri el dühasının və sağlam xalq fəlsəfəsinin narın zərrələridir. Atalar  sözləri elə təsirli kəlamlardır ki, onların belə bir təsir gücündən bütün dövrlərin böyük  söz  ustaları, mütəfəkkirlər  yerli-yerində və sənətkarlıqla faydalanmışlar. Atalar sözü və məsəllər məhz xalqın həyatını, tarixini, dünyagörüşünü, təfəkkür tərzini əks etdirdiyi üçün bunları tarixi sənədlər adlandırmışlar.  (1, səh 233)

   Dilin tarixi inkişafı nəticəsində yaranan müxtəlif məzmunlu atalar sözlərini mürəkkəb frazeoloji sistemdən kənarda təsəvvür etmək mümkün deyildir, cünki atalar  sözləri frazeologiyaya daxil olaraq frazeologiyanın daxilində çox səciyyəvi və xüsusi mövqe tutur. Bu baxımdan, atalar  sözündə bir sözü yerindən oynatmaq, ya da sözlərin sırasını dəyişdirmək o ifadənin sintaksisini pozub təsir gücünü azalda bilər. Bu fakt onunla izah olunur ki, həmin tərkiblər milli dil və düşüncənin bir-birinə qarşılıqlı təsiri nəticəsində artıq qəliblənmiş bir şəkil almışdır. (2,səh 5). El nümunəsi sayılan hər bir atalar sözü müəyyən məqsədlə yarandığı kimi, müəyyən ideya da təlqin edir; hər birində xalqın təfəkkürü, adət və ənənələri ilə bağlı olan böyük bir hadisəyə işarə olunur; hər birini oxuyanda qarşımızda böyük bir dövr canlanır; həmin dövrdə xalqın güzaranı, insanların münasibəti, siniflər arasındakı fərqlər, ictimai ziddiyyətlər, bir sözlə dövrü səciyyələndirən xüsusiyyətlərlə tanış oluruq. Ümumiyyətlə, folklorun digər janrları ilə müqayisədə, təcrübənin barı sayılan, xalq zəkasını əks etdirən hikmət dolu atalar sözü və məsəllər məhz yığcamlığı, qısa forması,  lakin geniş məzmunu, dərin mənası, yüksək bədiiliyi,  güclü təsiri, həyatiliyi, ibrətamizliyi ilə adamı heyran edir.

  Deyilənlərdən belə bir fikir formalaşır ki, xalqların hikmət xəzinəsi sayılan atalar sözləri dar çərçivədə özünə yer tapa bilməyib, quş kimi uçub, nə vaxtsa Azərbaycan xalqının folkloruna sirayət etmiş, orada da eyni, olduğu kimi qalmış, ya da variantlarla  zənginləşmişdir. Belə paralel məzmunları aşağıdakı  atalar  sözlərində nəzərdən keçirək.

    1. Allah bir kəsə qəzəb eləmək istəsə, əvvəlcə onun ağlını başından alar.

        Whom God would ruin,  he  first deprives of reason.  

   2. Tanrı  bilir günahkar  kimdir.

         The dear only knows.

   3.  Allah gec edər,  güc edər.

        Mills of God grind slowly but sure.

  4.   Balın yoxdur, bal kimi dilin olsun.

        He that has not silver in his purse, should have silk on his tongue.

8.  Eşşəyin anqırması özünə xoş gələr.( Every  ass loves to hear himself  bray

10. Bir ölkədə iki hökmdar olmaz.

Two kings in one kingdom don’t agree  with together.

Atalar sözləri didaktik məqsəd daşıyır. Atalar sözləri digər frazeoloji vahidlərdən onunla fərqlənir ki, onlar həmişə cümlə formasında olur. (3, səh 300)

 Qeyd etmək yerinə düşər ki, folkloru səciyyələndirən xüsusiyyətlərdən biri variantlıqdır. Variantlıq folkloru xarakterizə etməklə nəinki atalar sözlərində, folklorun digər janrlarında da özünü göstərir. Belə ki, bayatıların, Molla Nəsrəddin lətifələrinin, nagılların, dastanların, xalq mahnılarının müxtəlif variantları vardır. Məsələn, xalqımızın qəhrəmanlıq dastanı olan “Koroğlu”nun gürcü, kürd, özbək, türk, özbək, türkmən, tacik və s. başqa variantlarının mövcud olduğu bizə məlumdur. Folkloru səciyyələndirən variantlıq xüsusiyyəti digər xüsusiyyətlər—şifahilik və kollektivliklə də bağlıdır. Belə ki, hər bir el nümunəsi şifahi yarandığı üçün o, əvvəlcə məclislərdə dinlənilmiş, ifaçının tələbindən asılı olaraq əsərin məzmunu və həcmində dəyişiklik edilmiş, bəyənildikdən sonra xalq tərəfindən təkmilləşmiş, cilalanmış, forma, məzmun, ideya cəhətdən yüksək sənət nümunəsinə çevrilib məşhurlaşmışdır. Bu üsulla o ağızdan-ağıza, eldən-elə, nəsildən-nəslə keçib, bəzən də özgə xalqın folkloruna sirayət edib, neçə-neçə əsrlərdən, qərinələrdən sonra gəlib bu günümüzə qədər çatmışdır. Bu günümüzə qədər gəlib çatan İngilis və Amerika xalqlarının folklorunda variantı olan bəzi atalar sözü və məsəlləri nəzərdən keçirək:

  1. When the cat is away the master will play.

      Every day is Sunday for the mice. (At ölüb itlərin bayramıdır, və ya)        

  2. There’s no use crying over spilt milk.

       Never cry for spilt milk. (Olan olub, keçən keçib  və ya Keçənə güzəşt deyərlər)

   3. Tastes differ.

       There is no accounting for tastes. (Zövqlər müxtəlifdir, və ya Biri bənövşəni, biri laləni sevər)

  4. There’s no beauty without defect (Günəşdə də ləkə var və ya Eyibsiz gözəl olmaz)

Xalq fəlsəfəsinin dərinliyini qeyri-adi bir tamlıqla ifadə edən atalar sözlərini misralara bölüb qafiyəsini, rədifini axtarmaq doğru deyil, çünki onlar, onsuz belə simmetriyalı, ritmikdir. Uzaq keçmişdə yaranmış atalar sözləri, əksər hallarda qədim dövrdən daşıdıqları mənada işlənirlər. Dildən-dilə, nəsildən-nəsilə keçə-keçə onlar sözlərdəki sərbsət əlaqəni itirmiş, bölünməz olmuş, semantik, leksik və qrammatik xüsusiyyətlərini saxlayaraq qalmışlar.

   Atalar sözləri zərb-məsəllərlə yanaşı frazeologizmlərin xüsusi növü olub frazeoloji vahiddir. Başqa frazeoloji birləşmələrdən atalar sözlərinin fərqi budur ki, bunlar cümləyə onun bir üzvü kimi daxil olan birləşmələr olmayıb, sadə və ya mürəkkəb ola bilən bütöv cümlələrdir. Frazeologizm kimi atalar sözləri, zərb məsəllər kimi özlərinin xarakterik sabitliyi ilə fərqlənir. Uzaq keçmişdə yaranmış atalar sözləri, əksər hallarda qədim dövrdən daşıdıqları mənada işlənirlər. Dildən-dilə, nəsildən-nəsilə keçə-keçə onlar sözlərdəki sərbəst əlaqəni itirmiş, qeyri-sərbəst olmuşlar. Atalar sözlərinin sabitliyini ilk növbədə onların semantik xüsusiyyətləri sübut edir. Müəyyən tarixi  dövrdə yaranıb və yüzilliklər boyunca dəyişməz qalaraq, atalar sözləri öz mənası ilə xalqın uzaq tarixi keçmişinin ən müxtəlif sahələrini əks etdirir.

  A cheerful wife is the gay of life. (Yaxşı arvadlı ev cənnətdir).

  Truth will conquer. (Haqq yerini tapır).

  İngilis atalar sözləri də öz məzmunu etibarı ilə çox rəngarəng olub ingilis xalqının həyatını hərtərəfli əhatə edir.

Atalar sözlərində varlılara mənfi rəy ifadə olunur:

One law for the rich, and another for the poor. (Varlılar üçün bir qanun, kasıblar üçün başqası  və ya  Dövlətliyə  “bəli”,  yoxsula “dəli”)

One  half of the  world doesn’t know how the other half lives. (Dünyanın bir yarısı bilmir ki, o biri yarısı necə yaşayır və ya Toxun acdan nə  xəbəri)

War is the sport of kings (Müharibə krallar üçün bir əyləncədir)

Bəzi atalar sözlərində axmaqlar ələ salınır:

He  who is born a fool is never cured (Anadan gəlmə dəliyə əlac yoxdur )

Fools build houses and wise men live in them. (Dəli qazanar,  ağıllı yeyər)

Fool’s haste is no speed. (Tələsən təndirə düşər)

Fools have fortune= Fortune favours fools. God sends fortune to fools. (Dəlilərin bəxti yeyin olar= Dəlilərin bəxti  var=Dəlinin başına dövlət quşu qonar )

Fools will be fools. (Dəli dəli olaraq da qalacaqdır= Dəliyə yüz öyrət, yenə öz bildiyini eylər)

A fool may throw a stone in a well which a hundred wise men cannot pull out. (Dəli quyuya bir daş atdı, yüz ağıllı çıxara bilmədi )

Bir çox atalar sözlərində tənbəllər gülüş hədəfi olur.

Idleness is the root of all evil. (Bikarlıq bütün bəlaların köküdür  və ya  Bikarlıq korluq gətirər)

Idleness rusts the mind. (Bikarlıq zehni kütləşdirər və ya  Bikarlıq korluq gətirər)

Atalar sözləri qənaətcilliyi, zəhmətsevərliyi öyrədir:

A penny saved is a penny gained. (Qənaət edilmiş bir penni qazanılmış bir pennidir= Qənaət də bir qazancdır)

Take care of the pence,  and  the pounds will take care of themselve

 (Bir manatın qədrini bilməyən min manatın da qədrini bilməz)

He that will eat the kernel must crack the nut or  He who would eat the nut must first crack the shell. (Zəhmətsiz bal yemək olmaz; Çəkməsən cəfa, görməzsən səfa)

Bir çox atalar sözlərində müsbət məna ifadə olunur, müsbət qiymətin verilməsi ifadə olunur.

A great ship asks deep waters. (Böyük adamın işi də, fəaliyyəti də böyük olmalıdır)

 Brevity is the soul of wit (Müxtəsərlik ağlın qəlbidir)

 Little strokes fell great oaks (Kiçik zərbələr iri palıdı yerə sərdilər; Xırda damlalar daşı da dəlib parçalar)

   Atalar sözlərinin içində öz məzmununa görə mühafizəkar, bəzən də xalqa zidd olanlara da rast gəlinir. Buna misal olaraq bibliyadan götürülmüş atalar sözünü göstərmək olar:

 Spare the rod and spoil the child. (Qızını döyməyən dizinə döyər)

Atalar sözlərinin mənası tam olduğu kimi, qismən də dəyişilə bilər:

Bir komponenti metaforik məna daşıyan atalar sözləri:

    Adversity is a great schoolmaster. (Möhnət ən böyük müəllimdir =Ehtiyac həyatın müəllimidir)

    A light purse is a heavy curse. (Yüngül (boş ) kisə ağır lənətdir. Pulsuzluq üz qaralığıdır)

One’s  eye is bigger than one’s belly. (Acgözün qarnı doyar,  gözü doymaz)

  Death pays all debts (Ölüm bütün borcları ödəyir) 

Necessity is the mother of invention. ( Zərurət (ehtiyac) ixtiranın anasıdır; Ehtiyac təkamülün babasıdır )

İki metaforik mənalı komponenti olan atalar sözləri:

Faults are thick where love is thin (Məhəbbət zəif olan yerdə qüsur böyük olar )

Short accounts make long friends (Düz hesab dostluğu uzadar; Dost arası pak gərək; Örtülü bazar dostluğu pozar )

  Soft fire makes sweet malt (Şirin dil ilə çox şey etmək olar; Şirin dil ilanı yuvasından çıxardar)

 March comes in like a lion and goes out like a lamb (Mart şir kimi girib, quzu kimi çıxır; Mart çıxdı, dərd çıxdı )

Müasir ingilis dilində komparativ (müqayisəli) mənalı xeyli atalar sözləri var:

Blood is thicker than water. (Qan sudan qatıdır)

Words cut (or hurt) more than swords. Söz qılıncdan kəsərlidir. Qılınc yarası sağalar, söz yarası sağalmaz.

   A tatter is worse than a thief (Boşboğaz  adam oğrudan da pisdir)

   Better a gloriuos death than a shameful life. (Alçaqlıqdan ölüm yaxşıdır)

A friend is easier lost than found. (Dostu  itirmək asan, tapmaq isə çətindir)

  İki komponenti metaforik məna daşıyan atalar sözləri ilə yanaşı, tərkibində metaforik ifadə olan  atalar sözlərinə də rast gəlmək olar:

Life is not a bed of roses. (Yaşamaq—tarlanı keçmək deyil).

Zeal without knowledge is a run away horse. (Biliksiz cəhd yüyəni qırıb qaçmış at  kimidir)

A man of words and not of deeds is like a garden full of weeds. (Çox danışan, lakin iş görməyən)

Atalar sözlərinin xarakterik xüsusiyyətlərindən biri də komponentlərin birinin quş, heyvan, balıq və ya gül adları ilə ifadə olunmasıdır:

A cat with  gloves catches no mice. (Əlcəkli pişik siçan tutmaz)

Little pigeons can carry great messages. (Balaca göyərçinlər böyük məktublar gətirərlər)

 Neither fish, nor flesh  (Nə ətdir, nə balıq )

Atalar sözlərində təkrarların da işlədilməsinə də çox tez-tez rast gəlirik:

  First come, first served (he who is first come is the first served).

   Birinci gələnə birinci də xidmət edərlər.

      Handsome is  as handsome  does. 

       Gözəl (yaxşı) odur ki,  gözəl (yaxşı) hərkət edir.

       Gözəlin hərəkəti də gərək gözəl olsun

 Atalar sözlərində antonimlər komponenti:

      He that is full of himself is very empty. (Özü özünü bəyənən ağam vay).

         Who has never tasted bitter, knows not what is sweet. (Acını dadmayan, şirinin nə olduğunu bilməz)

 

   Ədəbiyyat

1.Azərbaycan folkloru. Bakı. 1985, səh 233

 2. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Bakı 2004, səh 5

3.А.В. Кунин «Курс фразеологие современного английского языка», Москва 1986, стр.300

4.M. Zöhrab-Məcid  “Azərbaycanca-ingiliscə atalar sözləri ” Bakı 2002.                          

 

S u m m a r y

    The proverbs came into being as a result of historical development are  greatly interested in. Semantic properties and thematic groups of the Azerbaijani and English proverbs have been touched upon in the written article. The author has analyzed and clarified ideology content of proverbs on the basis of the examples.

 

Р е з  ю м е

    Возникшие в результате исторического развития языка пословицы различного содержания вызывают большой интерест. В данной статье затронута проблема семантических особенностей и смысловых групп пословиц в английском и азербайджанском языках и было проведено анализ идейное содержание пословиц на основе примеров взятых из двух языков.

    

    Rəyçi:          F.e.n, dos. rova K.

 

   


Айтен Рзаева

РОЛЬ ПРАГМАТИЧЕСКОЙ УСТАНОВКИ В ПОЛИТИЧЕСКОМ ДИСКУРСЕ

Политическая лингвистика или лингвополитология - это раздел лингвистики, которая возникла на пересечении двух независимых наук - лингвистики и политологии. Она сильно связана с остальными современными лингвистическими предметами, такими как прагмалингвистикой, когнитивной и коммуникативной лингвистикой (10, с. 43). Зарождение современной политической лингвистики прослеживается еще в античной риторике.  В Древнем Риме и Греции уже активно занимались вопросами политического красноречия философы, такие как Аристотель  (2, с. 25; 4, с. 10; 5, с. 12) и др.

Политический дискурс представляется опорной концепцией политической лингвистики, которая являет собой специфичный вид дискурса, целью которой есть захват и удержание политической власти. Политический дискурс считают многосторонним и многогранным феноменом, комплексом «всех речевых актов, которые используются в политических диспутах, дискуссиях и проверенных опытом» (3, с. 6), и совокупностью элементов, которые образуют единое целое. Вышеприведенная дефиниция представляет собой большой подход к сути термина "политический дискурс".

Е.И.Шейгал подчеркивает дискурсивный характер политики: «многие политические действия по своей природе являются речевыми действиями». Понимая под «политическим дискурсом» общение, Е.И.Шейгал отождествляет понятия «политический дискурс» и «политическая коммуникация» (14, с. 30). Мы придерживаемся данной позиции, поскольку, критический дискурс-анализ сфокусирован на исследовании негативных проявлений развития современного общества, а именно на расизме и различных формах неравенства. Стоит отметить, что Т. ван Дейк не дает четкого определения интересующего нас понятия, лишь говорит о том, что дискурс представлен в различных текстах, воспроизводящих ту или иную идеологию. При этом под идеологией понимается фундаментальное представление коллектива и его участников (17, с. 352-353).

В лингвистике определение "политический дискурс" используется в широком и узком значениях. В первом значении это форма общения, где в ней присутствует хотя бы одна из составляющих: субъект, получатель или суть сообщения (3, с. 10; 14, с. 43; 10, с. 45). Во втором значении политический дискурс является типом дискурса, цель которого заключается в захвате, удержании и осуществлении власти. 

Е.И.Шейгал исследует политический дискурс в двух измерениях: реальном и виртуальном. В реальном измерении он трактуется как «текст в конкретной ситуации политического общения, а его виртуальное измерение включает вербальные и невербальные знаки, ориентированные на обслуживание сферы политической коммуникации…» (14, с. 16).

Она выделяет следующие функции политического дискурса:

• социальный контроль, манипуляция мысли;

• легитимизация власти и разделение общественных ресурсов;

• торжество власти;

• внедрение идей  проблем в сознание социума;

• социальная солидарность, интеграция групп;

• отстранение чужих групп

• агональная, возникновение и решение конфликта

•  акционная, усыпление людей во время массовых акций (14, с. 35)   Выделяют следующие разновидности политического дискурса:

• институциональный политический дискурс (официальные выступления политических лидеров, интервью политических лидеров, предвыборная кампания, парламентские дебаты и др.);

• (масс)-медийный политический дискурс. В этом виде употребляются тексты журналистов, передаваемые при помощи СМИ, Интернета; здесь можно привести примеры с интервью, аналитической статьи в газете. В данном случае журналисты стараются заинтересовать аудиторию, предлагают способы решения проблем, передают позицию политических организаций и их лидеров к данной проблеме, способствуют претворению в жизнь целей политиков;

• официально-деловой политический дискурс, (сюда входят тексты, которые предназначены для сотрудников государственного аппарата);

• тексты, созданные «простыми гражданами» (письма и обращения, которые адресованы политикам или государственным учреждениям, и др.);

• «политическая поэзия», «политические детективы» и тексты политических мемуаров;

• тексты научной коммуникации, посвященные политике (3, с. 25; 10, с. 44; 14, с. 77).

Такое разграничение между разновидностями политического дискурса не совсем четкое, и часто можно наблюдать их пересечение.

Назначение данного дискурса - не только "выразить, а склонить, уговорить, убедить, доказать, и возбудить в его получателе желание, предоставить основу для уверения и стимулировать его действовать" (15, с. 104), т.е. осуществление определенных намерений и интересов. В связи с этим продуктивность данного дискурса нужно устанавливать по отношению к этой цели. Таким образом, можно выделить две главные функции политической коммуникации:

1. Функция идентификации (интеграции и различения).

2. Функция управления (11, с. 25).

Р.Уодак определяет следующие главные функции политического дискурса:

1) аргументативную,

2) делимитативную,

3) персуазивную,

4) групповыделительную

5) информативную,

6) персуазивно-функциональную (12, с. 51).

Являясь «политически загруженной», (16, p. 24) речь считается солидарным знаком единодушия с остальными представителями общества, которые употребляют одинаковый язык. Часто утверждают, что язык является  опосредующим звеном, нитью между мыслями и поступками, который неизменно был «главнейшей движущей силой для определения политического усмирения, ущемления социальной и экономической, т.е. дискриминации» (14, с. 75). Язык в политическом дискурсе выполняет функцию преданности системе, социальной солидарности, ориентации, организованности и т.д. (1, s. 44). Язык политического дискурса различается от других видов дискурса следующими факторами:

  1. лексика в данном дискурсе является терминологичной;
  2. отличается специфичной структурой, что является результатом весьма специфических речевых уловок;
  3. реализовать этот дискурс, то есть оформить его в  звуковом или письменном виде также специфично (8, с. 116, 133).

Политическая речь по объему среди жанров делится на малые (слоган, лозунг), средние (статья в газете, публичная речь на митинге или в парламенте и др.) и крупные (доклад (политический), труд по политической публицистике и др.). Принадлежность к тому или иному жанру в значительной степени предопределяет выбор языковых средств, который обусловлен также целями политического дискурса, конкретными интенциями говорящего, ситуацией общения, характером реципиента (13, с. 77).

   В исследованиях  политической коммуникации согласно одной из классификаций политического дискурса, политическая речь подразделяется на устную и письменную (4, с. 53). К устной политической коммуникации относят публичные выступления политических лидеров (на официальных церемонииях, митингах, встречах с электоратом), а также парламентские дебаты, и др. К числу письменных же относят лозунги, листовки, выступления политиков в средствах массовой информации, платформы и партийные программы, обращения президента парламенту, и др.        

Согласно А.П.Чудинову, в политическом дискурсе существует политическая лексика и политологическая терминология, которых нужно различать. Политологическая терминология обычно бывает известна только специалистам, в то время как политическая лексика должна быть понятной всем (большинству граждан), так как она является тематическим объединением общеупотребительных слов. За счет политологической терминологии, постоянно происходит обогащение политической лексики: например, еще недавно такие слова, как консенсус, импичмент, саммит были понятны только специалистам, а в настоящее время они стали известными всем, то есть имело место деспециализация термина (13, с. 4). Другой характерной чертой политической речи является широкое употребление речевых клише (сила воли, пирамида власти, контуры власти и т.д.), употребление слов и словосочетаний с оценочной семантикой, высокой, торжественной лексики (в особенности в инаугурационной речи, в выступлениях в парламенте, на митинге, политическая реклама). В последнее время политический дискурс характеризуется употреблением жаргонной и грубо-просторечной лексики. Это можно объяснить тем, что строгая регламентация, определявшая строгое соблюдение всех возможных речевых, языковых, жанровых и т.д. норм осталась в прошлом (13, с. 11).   

Существование широкого набора лингвистических и риторических средств текста, предоставляют отправителю политического дискурса возможность выбора для того, чтобы вызвать различную реакцию в ее/его получателе.

Еще одной характерной особенностью политического языка является его многомерность, то есть то, что он обращен различным группам одновременно и может вызывать у них разные реакции. Таким образом, систематические признаки политического дискурса выполняются определенными функциями людей в социальных структурах, например, парламент, правительство, правовые и оборонительные органы служат обеспечению безопасности, имиджа и информации (1, s. 42-43). Тем не менее, многомерность политического языка сама по себе еще не говорит об обеспечении ему поддержки аудитории. Кроме этого он должен иметь явно представленную партийность (например, противоположение «друзья»  «враги»). Только таким образом язык осуществляет свою идентификационную функцию (11, с. 78).

В политическом дискурсе, по мнению Е.И.Шейгал, прослеживается противоречие с одной стороны понятийной определенности, с другой -  содержательной двусмысленности (14, с. 105). Политикам не следует показывать несостоятельность аргументов приводимых ими, неаргументированность высказанного ими положения, дезинформацию. Вследствие этого особенно действенным при таких условиях является употребление ««пустого языка», т.е. языка нерешительного, двусмысленного, неопределенного, референциально неясного, либо языка «полулжи - полуправды» (6, с. 48).

Власть в политике в значительной мере добивается и реализовывается с помощью языка, что способствует политическому деятелю «ворваться» в личную сферу адресата посредством несложных способов, например, использование "мы" вместо "я", избрание языка (при двуязычии), а также более замысловатых способов манипуляции, таких как, например, языковая игра и т.д. Говоря о манипуляции мы имеем в виду невидимое правление человеком по не воле, которое придает инициатору одностороннюю привилегию либо систему способов и приемов психологического и идеологического влияния на массовое сознание людей в целях внушить им какие-либо концепции, а также употребление их в своих обычно нечестных целях и воздействие на сознание, настроения и т. п. людей с целью управления их поведением. Все это направлено на понижение критического познания адресатами и употребляется в каждом обществе. Таким образом, при режиме диктатуры язык становится даже непременным способом полного контроля над людьми, чем, например, органы спецслужб. Если же строй общества является демократическим, то искусное пользование языком энергично образовывает и развивает общественное мнение необходимое власти, то есть считается главным приемом захвата и сохранения власти (10, с. 43). 

Так как, говоря о политике как о науке, имеется в виду наука о власти, а власть есть вынесение решений, что в свою очередь является выбором, который имеет существенные последствия для тех, кто осмелится ему препятствовать (9, с. 270), следовательно при изучении действия языка в данном дискурсе непременно возникают два вопроса: власть языка и язык власти. Они отличаются следующими особенностями: власть языка это воздействие на массовое осознание разных уловок и языковых средств, используемых правящей партией, что должна быть исследована политической лингвистикой. Язык власти это приемы и языковые средства, которые нынешняя власть использует, и является предметом изучения самой лингвистики (10, с. 45). Это закон, боевой клич, спорные вопросы, приговор и вердикт, норма и постановление, прения и комментарии, должностная присяга (9, с. 270).

Таким образом, говоря о политическом дискурсе и  интерпретируя его, нецелесообразно довольствоваться только лишь языковыми моментами, так как, в противном случае, цель и суть политического дискурса  останутся нераскрытыми. Смысл языковых политических символов невозможно вывести из лексического значения высказываний, оно задается определенной политической ситуацией. Политический дискурс можно понять, имея представление об ожиданиях отправителя и получателя, об их фоновых знаниях, замаскированных мотивах, политических установках и предпочитаемых логических ходах. В политическом дискурсе воздействие, привлечение на свою сторону, поощрение играет важную роль. Наряду с этим важным является ненасытность, аффектность, целеустремленность. Основными клише являются «требование народа», «благосостояние народа», «мир и безопасность», а также «борьба с терроризмом» (1, s. 43-44). Несмотря на то, что «политологическая лингвистика» давно имеет право на существование, необходимо отметить, что объединив эти дисциплины можно достичь более интересные результаты, то есть, от политологической филологии.  Как институциональный тип, политический дискурс открывает дорогу для объяснения общих аспектов человеческого когнитивного механизма.

 

Литература на азербайджанском

  1. Veysəlli F.Y. Diskurs təhlilinə giriş. Bakı: Təhsil, 2010, 141 s.

Литература на русском

  1. Аристотель Этика. Политика. Риторика. Поэтика. Категории. Мн.: Литература, 1998, 1392 с.
  2. Баранов А.Н., Казакевич Е.Г. Парламентские дебаты: традиции и новации. М.: Знание, 1991, 420 с.
  3. Будаев Э.В., Чудинов А.П. Зарубежная политическая лингвистика: Учеб. пособие. М.: Наука, Флинта, 2006, 252 с.
  4. Будаев Э.В., Чудинов А.П. Современная политическая лингвистика. Екатеринбург, 2006, 267 с.
  5. Вебер Е.А. Опыт лингвистического исследования когнитивного диссонанса в английском дипломатическом дискурсе: Дис. ... д-р. филол. наук. Иркутск, 2004, 213 с.
  6. Демьянков В.З. Политический дискурс как предмет политологической филологии // Политическая наука. Политический дискурс: История и современные исследования. М.: ИНИОН РАН, 2002. № 3, 264 c., c. 32 – 43
  7. Демьянков В.З. Интерпретация политического дискурса в СМИ. Язык СМИ как объект междисциплинарного исследования: учебное пособие / Отв. ред. М.Н. Володина, М.: Изд-во Московского государственного университета им. М.В. Ломоносова, 2003, 168 с.
  8.  Лассвел Г. Язык власти // Политическая лингвистика. Вып. 20. Екатеринбург, 2006, с. 264-279
  9.  Маслова В.А.Политический дискурс: языковые игры или игры в слова. Политическая лингвистика. Екатеринбург, Вып. 1(24), 2008, с. 43-48
  10.  Словарь по политологии / отв. ред. В.Н. Коновалов. Ростов-на-Дону: РГУ, 2001, 285 с.
  11.  Уодак Р. Язык. Дискурс. Политика. / Р.Уодак. Волгоград: Перемена, 1997, 139 с., с. 51
  12.  Чудинов А.П. Политическая лингвистика. Учебное пособие. Москва: Наука, Флинта, 2006, 254 с.
  13.  Шейгал Е.И. Семиотика политического дискурса. Волгоград: Дисс. Докт. Филол. наук, 2000, 431с.

Литература на английском

  1. Bayley P. 1985 – Live oratory in the television age: The language of formal speeches // G. Ragazzini, D.R.B.P. Miller eds. Campaign language: Language, image, myth in the U.S. presidential elections 1984. Bologna: Cooperativa Libraria Universitaria Editrice Bologna, 1985, р.р. 77-174
  2. Coseriu E. Lenguaje y politica // M. Alvar ed. El lenguaje politico. – Madrid: Fundacion Friedrich Ebert, Instituto de Cooperacion Iberoamericana, 1987, p.р. 9-31
  3. Dijk Teun A. van Critical discourse analysis. What is political discourse analysis, 2008, p.p. 352-353

Summary

Pragmaticsofpoliticaldiscourse

The article explores political discourse as one of the types of discourse. Its difference from other discourses as well as its designation and purposes which contains obtaining and holding political power are shown here.

                                                 

Xülasə

Siyasi diskursun praqmatikası

Bu məqalədə diskursun bir növü olan siyasi diskurs təhlil olunmuşdur. Burada siyasi diskursun digər diskurslardan fərqi göstərilmiş və həmçinin onun məqsədinin siyasi hakimiyyətin əldə edilməsi və saxlanılması olduğu vurğulanmışdır. 

 

Key words: discourse, language of power, manipulation, political discourse, power of language, pragmatics

Açar sözlər: dilin hakimiyyəti, diskurs, hakimiyyət dili, manipulyasiya, praqmatika, siyasi diskurs

 Ключевые слова: власть языка, дискурс, манипуляция, политический дискурс, прагматика, язык власти

 

Рецензент:  д.ф.н., проф. А.Я.Мамедов

 

                              


Моллаева Эльвина Сергеевна

ИСТОРИЯ СЛОВ, ОБОЗНАЧАВШИХ ЧИСЛО

(на материале памятников южновеликорусского наречия)

Объектом настоящего исследования является имя числительное. В морфологической системе древнерусского языка не было числительных как особой части речи. Это связано с тем, что названия чисел в то время не имели своих особых грамматических категорий и функционировали как другие части речи (существительные, прилагательные, местоимения). При этом разные названия чисел сближались с разными частями речи.

Как известно, числительное как часть речи сложилось доволь­но поздно, при­близительно к XVII веку. Именно поэтому данный класс слов рассмат­ри­ва­ется нами на материале памятники южновеликорусского на­ре­чия ХVII века делового содержания.

Основными источниками исторической морфологии, как и фонетики, яв­ля­­ются памятники письменности и современные говоры. Но в исторической мор­фологии менее регулярно привлекаются диалектологические данные. Она, прежде всего, опирается на материал древнейших текстов, несмотря на то, что письменные источники не представляют непрерывно и систе­ма­ти­чес­ки все основные восточнославянские диалектные территории с древнейшей эпо­хи и до нового времени.

«Памятник письменности - это всегда ограниченный, замкнутый текст с оп­­ределенным и тоже ограниченным словарным составом, - текст, напи­сан­ный в определенных орфографически и стилистических тради­циях, стой­кость кото­рых весьма велика».Целый ряд явлений, характерных для народ­но-разговорной речи, не получил и не мог получить достаточного отражения в письменности. Однако это не означает, что памятники письменности во­об­ще не могут считаться надежным источником реконструкции прошлых сос­то­­яний языка. Напротив, они могут быть таким источником, но могут быть им лишь в том случае, если они отвечают определенным требованиям. Во-пер­вых, памятники письменности должны быть исконно русскими, т.е. па­мят­никами, созданными в Древней Руси. Во-вторых, памятники должны от­но­ситься к разным видам и жанрам письменности. Для решения пос­тав­лен­ных нами задач наиболее важную роль играют документы деловой и бытовой пись­­менности: грамоты различного характера, юридические документы, час­т­­ные письма. «Не скованные жесткой тради­цией, такие памятники в наи­боль­шей степени близки народно-разговор­ной речи, именно в них можно ожи­дать на­иболее полного отражения явлений великорусского языка». «Язык де­ловых до­кументов отражал в письменности явления, которые создавались и развивались в устах его носителей. Наиболее значимые для данного момента про­цессы,  воз­никающие в языке в связи со всем ходом истории, про­ни­ка­ли в па­мятники деловой письменности, что способствовало закреплению и рас­про­странению их, давало им право на существование. Именно поэтому ос­нов­ным материалом для данного исследования послужили деловые до­ку­мен­ты ХVII века, изданные с соблюдением тех правил, которые делают воз­мож­ным их лингвистическое изучение.»

Тексты представляют язык великорусской народности. Это рукописи пред­национального периода. Поэтому они еще интересны и с точки зрения ис­токов русского национального языка. По содержанию это таможенные кни­ги.

Изучение русского языка ХVII века актуально, так как именно в эту по­ру интенсивно развивается живая стихия общенародной речи, которая сыг­ра­ла определяющую роль в становлении данного языка.

Важную роль в формировании русского национального языка сыграл де­ло­вой язык ХVII века. Он сложился в ХV-ХVI веках на основе языка ве­ли­ко­рус­ской народности, традиций деловой письменности Киевской Руси и эле­мен­тов книжно-славянских. В ХVII веке деловая письмен­ность предстает в ви­де развитой и сложной системы деловых документов, разнообразных по фор­ме и деловому назначению.

Таможенные книги представляют сферу торговых и некоторых иных экономических отношений. В них получили определенное отражение те социально-экономические явления, с которыми было связано образование всероссийского рынка. «Под общим названием таможенных в издание включены глав­ным образом собственно таможенные книги, а кроме того, и фрагменты книг, примыкавших к собственно таможенным и по явно фискальному назначению, и по тому, что вместе с первыми велись одной администрацией, наконец, еще и по тому, что вместе с собственно таможенными они составляли единый комплекс приходно-расходной документации по каждому отдельному городу».

«Как разновидность товарно-денежной документации, записи в таможенных книгах являлись приказно -традиционными, однако приказными не в том смысле, что их структура и лексическое наполнение были свойственны лишь приказному языку, а в том, что приказная практика признавала их в качестве нормативных. Схемы построения указанных записей вполне укладываются в синтаксические конструкции обычные и в народной речи. А что касается лексического наполнения приходных и расходных записей, то оно едва ли не во всем составе, начиная с названий таможенных сборов и кончая наименованиями конских мастей, не говоря уже о названиях товаров, винокуренного оборудования и сырья, строительных материалов и обозначений работ являлось бесспорной принадлежностью народной, а частью и диалектной речи.»

Данные таможенные книги достаточно надежно документируют состояние и народно-разговорного и письменного языка того времени в их деловых разновидностях. Таможенные книги являются идеальным источником исследования морфологической структуры числительных.

Всего было проанализировано 14таможенных книг: «Курская таможенная книга за время с 22 декабря 1623 по декабрь 1624 г.»; «Курская таможенная приходная книга за июль-октябрь 1619 г.»; «Курская таможенная приходная книга за февраль, март, май и июнь 1619 г.»; «Елецкая таможенная книга за время с сентября 1646 по сентябрь 1647 г.»; «Елецкая таможенная и кабацкая книга за время с сентября 1629 по сентябрь 1630 г.»; «Елецкая таможенная и кабацкая расходная книга за время с ноября 1615 по август 1616 г.»; «Елецкая явочная книга за ноябрь и декабрь 1615, январь и февраль 1616 г.»; «Воронежская таможенная книга за декабрь 1622 и январь, февраль 1623 г.»; «Воронежская таможенная и кабацкая расходная книга за время с февраля 1620 по февраль г.»; «Воронежская таможенная книга за сентябрь-декабрь 1620, январь и февраль 1621 г.»; «Воронежская таможенная книга за февраль, март, июль и август 1620 г.»; «Белгородская таможенная книга за время с декабря 1641 по декабрь 1642 г.», «Белгородская таможенная книга за время с декабря 1646 по декабрь 1647 г.», «Белгородская таможенная книга за время с декабря 1651 по декабрь 1652 г.».

Материал подается следующим образом: приводится числительное и рядом указывается номер страницы памятника, на которой данный пример зафиксирован. Если какое-либо написание отмечено несколько раз, это указывается в скобках.

В ходе проведенного исследования были выявлены следующие формы количественных числительных, составляющих целые числа:

Одинъ– 117, 119; одна – 86, 101, 104, 121.

Два82 (2), 83, 85, 86 (2), 88 (3), 89 (2), 90 (3), 92 (2), 93 (2), 94, 95 (2), 96, 97 (4),  98 (3), 99 (4), 100 (2), 101 (4), 102 (3), 103 (3),104 (4), 105 (6), 106 (10), 107 (5), 108 (4), 109 (2), 110 (6), 111 (8), 112, 113 (2), 114, 116 (3), 117(5), 118 (4), 119 (4), 120, 121 (4), 122 (2), 124 (5), 125 (2), 126, 127 (2), 128 (3), 129 (4), 130 (2), 132 (7); две 81 (2), 82 (5), 83 (6), 84 (5), 85 (4), 86 (3), 87 (5), 88 (4), 89 (7), 90 (7), 91 (10), 92 (7), 93 (4), 94 (2), 95 (8), 96 (7), 97 (11), 98 (8), 99 (6), 100 (4), 101 (7), 102 (7), 103 (3), 104 (2), 105 (3), 106 (4), 107 (6), 108 (2), 109, 111 (2), 112 (3), 113, 115 (2), 116 (2), 117, 118, 119, 121 (10), 122, 123 (2), 124 (9), 125 (5), 126 (4), 127 (4), 128, 129 (2), 130 (4), 131 (4), 132 (6); дву – 82, 90 (3), 92, 94, 96, 99 (3), 100, 101 (4), 102 (3), 103, 105 (2), 106 (4), 107, 108 (2), 110 (3), 111, 113, 117 (5), 119, 120, 121, 123 (3), 124; двух – 102, 105, 113, 114 (2), 117, 119 (2), 123, 124 (2), 125, 126 (3), 127 (3), 128 (3), 129, 130 (2); двумъ – 131. Всего было зафиксировано 142 числительных, имеющих форму два, 215 числительных с формой две, 45 числительных с формой дву, 23 числительных с падежной формой двух.

Три –83 (4), 84 (3), 85 (3), 86 (2), 88 (2), 90 (2), 91, 92 (2 ), 93 (3), 94, 95, 96 (3), 97 (4), 98, 100 (3), 101 (5), 102 (10), 103 (6), 104 (4), 105 (6), 106 (8), 107 (7), 108 (5), 109 (6), 110 (5), 111 (7), 112 (5), 113 (2), 114 (5), 115 (5), 116 (5), 118 (5), 119 (7), 120 (3),121 (8),122 (3), 123 (3), 124 (4), 125 (8), 126 (6), 127 (8), 128 (3), 129 (4), 130 (7), 131 (2), 132 (6); трех  –  87,  88,  89,  90  (2), 93 (2), 94, 96, 99 (2), 100, 101, 103 (5), 104, 105 (2), 106 (3), 108, 109 (4), 110, 111 (3), 112 (3), 113, 114 (2), 116 (4), 117, 118 (3), 119 (5), 120, 121 (3), 122 (2), 123 (2), 124, 125 (3), 126, 127 (2), 129, 130 (2). Всего было зафиксировано 202 числительных с формой три и 68 числительных, имеющих форму трех.

Четыре  –81, 82 (5), 83 (4), 84 (4), 85 (2), 86 (5), 87 (4), 88 (10), 89 (6), 90 (6), 91 (6), 92 (3), 93 (4), 94 (7), 95 (3), 96 (2), 97 (2), 98 (2), 99, 100 (3), 101 (14), 102 (22), 103 (16), 104 (13), 105 (19), 109 (24), 107 (19), 108 (9), 109 (11), 110 (5), 111 (13), 112 (9), 113 (3), 115 (4), 116 (5), 117 (10), 118 (2), 119 (5), 120 (8), 121 (16), 122 (6), 123 (5), 124 (4), 125 (10), 126 (3), 127 (7), 128 (6), 129 (12), 130 (18), 131 (6), 132 (6); четыря – 82, 83, 88; четырех – 81, 82 (4), 85, 86, 88, 89, 90 (2), 91, 92 (3), 93 (2), 94, 95 (2), 96 (2), 98, 99, 100 (2), 101 (2), 102 (5), 103 (3), 104 (3), 105 (3), 106 (3), 107 (5), 108, 109 (4), 110, 111, 112 (2), 113, 114, 115 (3), 116 (3), 117, 118, 119, 120, 121 (2), 122 (2), 123, 124 (2), 125, 126 (2), 127 (2), 128, 129, 130, 131. Форма числительного четыре встретилась в памятнике 390 раз, а форма четырех 87 раз.

Пять – 81 (2), 82 (2), 83 (2), 84 (4), 86 (6), 87 (3), 88; 89 (3), 90, 91 (3), 92 (5), 93 (3), 95 (5), 96 (3), 97 (2), 98 (4), 99 (6), 100 (3), 101 (3), 102 (5), 103 (4), 104 (2), 105 (4), 106 (3), 107 (3), 108 (4), 109 (5), 110 (3), 111 (7), 112 (7), 113 (3), 114 (5), 115 (5), 116 (3), 117 (4), 118 (2), 119 (6), 120 (5), 121, 122 (7), 123 (4), 124 (7), 125 (5), 126 (6), 127 (5), 128 (3), 129, 130, 131 (3), 132 (3); пяти – 82, 83 (2), 84 (2), 88, 90 (4), 92, 93, 94, 95, 96, 99, 101, 102 (2), 104 (3), 105 (2), 106 (2), 107, 108 (2), 109 (5), 110, 111 (3), 112 (3), 113 (4), 115 (4), 116 (3), 117 (3), 118, 120 (4), 122 (2), 123, 125, 126 (2), 128. Форма числительного пять обнаружена 186 раз, а форма пяти 61 раз.

Шесть –82, 87 (2), 90 (4), 91, 92 (3), 93, 98, 100, 101, 103 (2), 104, 106, 107 (2), 110, 111 (4), 112 (4), 114 (3), 115, 116, 117 (2), 118, 119, 122 (3), 124, 126 (3), 127 (2), 128 (3), 129 (2), 130 (2), 131, 132 (2); шти  – 81, 82 (4), 84, 86, 90 (2), 91, 92, 93, 95, 97, 99 (2), 100, 103 (2), 104, 105, 106 (2), 107 (2), 109 (2), 111 (3), 112, 113, 114 (3), 115 (2), 116, 117 (2), 118, 119 (2), 120, 121, 122, 126 (5), 127 (2), 128, 129 (2), 130 (2), 131 (2). Всего было зафиксировано 89 числительных, имеющих форму шесть и 60 числительных, имеющих форму шти.

Семъ –81, 82 (5), 86, 88, 90 (2), 92 (2), 93 (3), 97 (4), 99, 100 (2), 101, 102, 105, 106, 107 (2), 108 (2), 110, 113, 114 (2), 118, 119 (2), 121 (2), 123 (5), 124 (3), 125 (2), 129, 130; семи – 81 (2), 82, 83, 85, 86, 90, 92, 93 (2), 95, 96, 98 (2), 100, 104 (2), 108, 110, 114 (2), 118, 119 (2), 122, 124 (3), 127 (2), 128 (2), 129. Форма семъ в памятниках письменности встречается 51 раз, форма семи 33 раза.

Восмъ – 82 (4), 85, 86, 88 (3), 90, 92, 93, 94 (3), 96 (2), 98, 99 (2), 100, 101 (2), 102, 103 (2), 106 (2), 107 (2), 110 (2), 111 (2), 112 (3), 113, 114 (4), 115, 117, 118, 119 (2), 121 (4), 122 (2), 123 (2), 124 (3), 125 (3), 126, 127, 128 (2), 129, 130 (4), 131 (5), 132 (5); осми – 82 (2), 85, 87, 88, 89, 91, 92 (3), 94, 96 (4), 104, 106, 107 (2), 111, 112, 113, 114, 115, 117, 118, 119, 121 (2), 124 (2), 125 (2), 126 (2), 128, 130. Зафиксированная в памятнике форма числительного восмъ отмечена 80 раз, а форма осми 37 раз.

Девят – 82 (2), 83, 88, 91, 93, 94, 97, 98, 102, 103, 105, 106, 107 (2), 108, 113, 114, 116, 117, 120, 121, 123 (2), 124, 132; девяти – 82, 85, 86 (2), 87 (2), 88, 89, 90, 92, 94, 95, 96, 98, 99, 102, 105, 106, 107, 108, 113, 118, 121 (2), 126, 129. Падежные формы девят и девяти встречаются в памятнике 26 раз соответственно.

Десят – 81 (2), 82, 83, 84, 86, 94, 96, 97, 101 (4), 102 (4), 103 (2), 104, 107, 108 (2), 110 (5), 111 (2), 112 (2), 113 (7), 114 (6), 115 (6), 117 (7), 118 (4), 119 (3), 120 (5), 121 (5), 122 (10), 123 (10), 124 (9), 125 (3), 126 (6), 127 (8), 128 (4), 129 (3), 130 (4), 131 (5), 132 (2); десяти – 81, 82 (2), 85 (2), 88 (3), 90 (4), 92, 93 (2), 94 (3), 97 (2), 98 (2), 100 (3), 101, 102, 107, 110 (2), 111, 112, 113 (2), 114 (2), 115 (2), 118, 119 (2), 121 (3), 123, 124, 125, 127, 128, 130 (4), 131. Числительное десят зафиксировано в памятниках 139 раз, числительное десяти 54 раза.

Проведенное исследование показало, что в таможенных книгах XVII века отмечены все счетные слова первого десятка.

Одиннатцат – 94, 99, 101, 107, 108, 123, 129; одиннатцати – 94, 107, 108, 113.

Двенатцат   86, 87 (2), 102, 108, 112, 121, 123 (3), 124 (2), 125 (3), 127 (4), 128, 129, 130; двунатцати –86, 87, 112 (2), 119, 121, 123, 125, 127 (3). Форма двенатцат  зафиксирована 22 раза, а форма двунатцати 12 раз.

Тринатцать  – 82, 112, 121, 124, 130, 131; тринатцати – 119.

Четырнатцат – 83, 93 (2), 117, 123, 124, 129; четырнатцати – 82, 86, 99, 114, 123, 124.

Пятнатцат –110, 111, 113 (4), 114, 123, 125, 127, 128 (2), 130, 131; пятнатцати, пятинатцати – 96, 110, 111, 123, 127 (2), 128, 130.

Шестнатцат – 99, 102, 103 (2), 107, 108 (2), 110, 114, 117, 119, 121, 127, 129, 130 (2); шестнатцати, штинатцати – 103, 121, 124, 127, 130.

Семнатцат – 86 (2), 90, 96, 111, 123, 127 (2), 129 (2); семнатцати – 93, 111, 129.

Осмнатцат – 104, 114, 123 (2), 125, 132; ωсмнатцати – 113 (2), 125, 131.

Девятнатцат – 114, 119, 129.

Дватцат – 81 (2), 82, 83, 90, 91, 94, 96, 102 (3), 103, 107, 108 (4), 110, 112, 113 (4), 114, 115 (2), 118, 119 (2), 122 (2), 123, 124 (2), 125, 126 (3), 128 (2), 129 (3), 130 (4), 131 (3), 132 (3); дватцати – 86, 99, 101, 102 (3), 103, 107, 108 (2), 110 (2), 113, 114, 118, 123 (2), 125, 130 (3), 131. Всего было зафиксировано 53 числительных с падежной формой дватцат и 22 с падежной формой дватцати.

Дватцат два –123; дватцати s дву – 123.

Дватцат три – 90, 117, 119 (2), 121, 125; дватцати с трех – 119.

Дватцат четыре – 113, 125, 128; дватцати четырех –81, 82.

Дватцат пять – 88, 112, 123, 125, 127, 128, 131; дватцати пяти –81, 88, 90 (2), 123, 125; дватцати с пети – 123, 125.

Дватцат шесть – 101, 113, 121, 123, 130; дватцати со шти – 12.

Дватцат семъ – 103, 112; дватцати с семи – 113.

Дватцат  восмъ –113, 114, 115, 117, 125; дватцати со ωсми –114, 115, 117, 121, 131.

Дватцат девет – 121.

Все числа от двадцати до тридцати отмечены в таможенных книгах. Не зафиксировано только число двадцать один.

Тритцат –99, 102, 108 (3), 112, 115 (2), 117 (2), 118, 121, 126, 129, 130; тритцати – 93, 99, 101, 112, 113 (2), 117, 121, 123, 127, 129, 130, 131.

Тритцати s дву – 130.

Тритцат четыре – 125; тритцат с четырех –113; тритцати с четырех –125.

Тритцат пят – 121; тритцати с пети –121.

Тритцати со шти –128.

Тритцат девят – 100.

Сорокъ – 99, 101, 105, 107, 117, 124, 128, 129, 131; сорока –99, 101, 105, 107, 108 (2), 113 (2), 114, 119, 127, 128, 129 (2), 130 (2), 131.

Сорака s дву – 127, 129.

Сорок на четыре –129.

Сорока s четырех –115, 129.

Сорак на шесть –129.

Сорак на восмъ – 129.

Сорока со ωсми –114, 129.

Пятдесят –101, 107, 112, 117, 129, 131; пятидесят – 90 (2), 129; петидесяти – 114.

Петидесят s дву – 128.

Петидесят со шти – 128.

Шеsдесят –108, 123, 131.

Шеsдесят пят – 129.

Шездесят шесть –131.

Семидесят – 131.

ωсмидесят – 129.

Девяноста – 82, 129 (2).

Сто – 110.

Сто пятнатцат – 108.

Сто пятдесят –105.

Двѣсте – 132.

Триста –123.

Тысяча триста – 128.

Таким образом, в ходе проведенной работы были зафиксированы разные падежные формы количественных числительных. В результате анализа таможенных книг можно прийти к выводу, что к XVII веку по своим граммати­ческим свойствам большинство названий  чисел приобрело форму современных нам числительных. Общее количество целых чисел в памятниках письменности составляет 2380. Можно отметить, что числительное четыре в таможенных книгах употребляется намного чаще остальных.

 

                              Список использованной литературы

  1. 1.Гейдарова Э.А. История редуцированных гласных фонем в русском             
  2. языке. -Б., Изд-во БГУ, 2000, -с. 4.
  3. Гейдарова Э.А. Этапы падения редуцированных гласных в древнерусском языке. -Б., Изд-во БГУ, 2000, -с. 7.
  4. Иванов В.В. «Древнерусская грамматика ХII-ХIII вв.» как опыт описания фонетики и морфологии одного синхронного среза в истории языка.// Русский язык и современность. Проблемы и перс­пек­тивы развития русистики. Доклады, часть 1. -М., 1991, -с. 178.
  5. Памятники южновеликорусского наречия. Таможенные книги. -М., Наука, 1982, -с. 4.

 

   Ключевые слова: история русского языка, историческая морфология, числительное.

Açar sözlər:  rus dilinin tarixi, tarixi morfologiya, say.

Key words: History of the Russian language, historical morphology, numeral.

 

Xülasə

Verilmiş axtarışların obyektini say təşkil edir. Keçmiş  rus dilinin morfolo­gi­yasında say xüsusi nitq hissəsi kimi  verilməmişdir. Say nitq hissəsi kimi çox gec, təxminən, XVII - ci əsrdə formalaşdı. Məhz buna görə də verilmiş söz sırası böyük cənubi rus nitqinin işgüzar mövzusunun yaddaşı materialında bizim tərəfdən araş­dırılır. Aşkar olunmuş materiallar ticarət və sosial əlaqələr sferasına təqdim olunmuş 14 gömrük kitabda öz əksini tapdı. Aparılmış işlərin gedişatında miqdar saylarının müxtəlif hal formalarının, bütöv sayın təşkil edilməsi sabitləşmişdir. Bütöv sayın ümumi sayı yazıda 2380 təşkil edir.

 

Summary

  The research deals with the numeral. The numeral as a part of speech developed late enough, approximately by the 17th century. For this reason this class of words is considered by us on the  material of the monument the South Great Russian adverb of the 17th century as the business contents. 14 customs books were used us as a research material which represented the sphere of the trade and social – economic relations. During the carried-out works were recorded various case forms of the cardinal numbers making integers. The total quantity of integers and monuments of writing consist 2380 examples.

 

Рецензент : доц. Гейдарова Э.А.

 


Səfayə Sadıqova

TARİXİN AYNASI-QƏDİM TÜRK YAZILI ABİDƏLƏRİ

“Türk xalqlarının yazı mədəniyyəti şumer, assur

və digər tayfaların arasında belə var olmuşdur”

Oljas Süleymenov

Mərkəzi və Orta Asiyada, Cənubi Sibir və Qazaxıstan bölgələrində, Ural-Vol­qa­boyu və s. bölgələrdə VI-XI əsrlərdə (qədim türk dövrü) yaradılmış ədəbi abidələr müasir türk xalqlarının ümumi mirası hesab edilir. Ancaq bu o demək deyil ki, sadalanan ərazilərdən başqa yerlərdə qədim türk abidələrinə rast gəlinmir və ya belə bir mənbəə yoxdur. Türk xalqları ailəsinə daxil olan hər bir xalq bu abidələri konkret tarixi anları he­sa­ba almaqla və öz şifahi xalq ədəbiyyatı ilə qarşılıqlı şəkildə öyrənir. Bu da bizə Azərbaycan ədəbiyyatının da kökləri ümumtürk mədəniyyəti və ədəbiy­ya­tına gedib çıxır deməyə əsas verir. Avropalılara bu xəbəri ilk dəfə XII əsrdə Amsterdam şəhərinin burqomistri N. Vitzen çatdırmışdı. [1.10] Lakin o dövrdə bu xəbər böyük rezanans doğurmamışdı.

Yazılar haqqında XII əsr tarxçisi “… Əlaəddin Ata Məlik “C­ü­vey­ni tarixi cahangüşa” adlı əsərində bu yazıların mövcudluğundan da­nış­mış, mü­əyyən məlumatlar vermişdir. Lakin bu faktlar araşdırılma­dı­ğın­dan həmin qə­dim abidələr elm aləmindən gizli olaraq qalmışdır.” [2.5]

XII əsrdən sonra ayrı-ayrı şəxslərin, səyyah və tarixçilərin verdiyi informasiya xarakterli qısa məlumatlara baxmayaraq, abidələrə dərindən diqqət yetirən və araşdıran olmamışdı. 1713-1722-ci illər arası Sibirdə sürgündə olan isveç zabiti İohan Tabbet-Stralenberq Yenisey çayı sahillərində aşkarladığı yazılar və daşlara həkk edilmiş mətnlər haqqında ilk dəfə elmi məlumat vermiş və vətəninə qayıtdıqdan sonra yazdığı “Avropa və Asiyanın şimal-şərq hissəsi” adlı əsərində bu yazıların təsvirini vermişdi. Ondan yarım əsr sonra P.S.Pallas da bir neçə abidə mətninin təsvirini elmi ictimaiyyətə təqdim etmişdi. Bu da elmi ictimaiyyəti “oyatmağa” bəs etmədi.

Qədim türk runi yazılarının tapılması ilə bağlı xəbərlər geniş səviyyədə XVIII əsrin əvvəllərindən yayılmağa başlasa da onların elmi yöndən öyrənilməsi XVIII əsin sonu XIX əsrin əvvəllərinə təsadüf edir.

      Türklər yaşayan bütün bölgələrdə runi yazılar tapılırdı. Bu, Avrasiyanın böyük qismini əhatə edir: Baykal, Monqolustan, Yenisey, Lena, Altay, Şərqi Türküstan, Şimali Qazaxıstan, Fərqanə, Şimali Qafqaz, Dunay, Volqaboyu və s.

Q. Xusainovun da dediyi kimi, “... ayrı-ayrı ərazi və bölgələrdə ya­ra­dıl­mış əsərlərdə ümumi ideya və motivlərin, mövzu və obrazların, həmçi­nin ümumi süjet və kompozisiya müxtəlifliyi aşkarlanır.” [3. 418] Bu ədəbi abidə və əsərlərin Azərbaycan yazılı və şifahi xalq ədəbiyyatına qarşılıqlı təsirini araşdırmaq və əsrarəngiz nəticələrə varmaq olar deyə düşünürəm. Daha böyük auditoriya tələb etdiyi və geniş araşdırmalar mövzusu olduğu üçün bir məqalə çərçivəsində buna yer ayıra bilməyimiz mümkün deyil.

Qədim türk runi yazılarının tapılması və onlar haqqında məlumatların dərc edilməsində F.İ. Stralenberqin, məşhur səyyah D.Q. Messerşmidt və zooloq P.S. Pallasın, dağ mühəndisi Q.İ. Spasskinin, N.M. Yadrintsev və başqalarının böyük əməyi var.

       Bu yazıların hansı xalqa mənsub olması üzərində qızğın diskussiyalar getmiş, türkologiya ilə məşğul olan şəxslər öz mülahizələrini söyləmiş, bu və yaxud digər formada fikirlərini əsaslandırmağa çalışmışlar. Məsələn, Q.İ. Spasskinin fikrincə bu yazılar slavyanlara və ya monqollara, A. Remyuzeyə görə usunlara, Q.Y. Klaprota görə  yunanlara, J.Aspelinə görə finlərə, qotlara və s. aid ola bilərdi.

Yazı şifrinin açılması və ya sadə dillə desək - oxunması və tərcüməsi əsasən danimarkalı alim Vilhelm Tomsen və rus türkoloqu V.V. Radlov tərəfindən həyata keçirilmişdir. O dövrdən etibarən qədim türk dillərinin tarixi, lin­qivis­tik və ədəbi problemləri ilə bağlı məsələlər Sovetlər birliyi və xarici ölkələrin məşhur alimləri tərəfindən araşdırılmışdır. Ayrı-ayrı bölgə­lər­dən tapılan yeni runi abidə nümunələri nəinki məşhur alimlərin, hətta bir çox ölkələrin gənc mütəxəsisslərini belə özünə cəlb etməyə başlamışdı. S.E.Malov, İ.A.Batmanov, A.N.Bernştam, S.Q.Klyaştornı, L.N.Qumilev və başqa müəllif­lərin mövzu ilə bağlı araşdırmaları üstündən illər keç­­məsinə baxmayaraq, bu gün də öz aktuallığını qoruyub saxlayır. V.V.Bar­tol­dun, A.N. Kononov və E.R. Tenişevin, A.M. Şerbak və A.N. Baska­ko­vun, L.R. Kız­lasov və A.S.Aman­jolovun, T. Tekin və T.A. Sertkayanın, M.Ergünün, Qərbi Av­ropa türkoloq­la­rın­dan V.Tomsen, Q.Vamberi və B.Banqın, O. Donner, Q.İ.Ramstedt və Y.Nemetin, M.Rasyanen, K.Qrenbek, Q.Derfer, C.Klosson, K.Men­qess və baş­qalarının qədim türk yazılı abidələrinin çox mühüm məsələlərinə dair problemləri işqlandıran məqalə və əsərləri bu sahədə olan boşluqları doldur­ma­ğa başladı.

 Ümumiyyətlə runi yazılar tapılandan sonra dünya türkoloqları sanki hər şeyi yenidən başlarcasına çalışmağa başladılar. Bir-birinə əks və bir-birini təs­diqləyən, üst-üstə düşən fikirlər səslənməyə, bir sözlə türkologiya elmi çal­xa­lan­mağa  başladı. Məsələn, N. Aristovla P. Melioranski Orxon-Yenisey abidələrini türk damğaları ilə eyniləşdirirdi. [4. 13] S.V.Kiselev runi abidələrdə “yad” və “yerli” işarələr olduğunu hesaba alaraq yazırdı ki: “...əgər prototiplər əlaqəsinin mövcudluğu şübhəsizdirsə, onda xarici görünüşünə görə Orxon yazısı nəinki öz qərbi analoqlarından, həm də öz yerli sələflərindən-damğa, işarələr və s. asılıdır. Orxon-Yenisey əlifbasının hərfləri ilə “yazıyaqədərki” işarələrin bu oxşarlığı hərdən o qədər yüksəlir ki, onların genetik sırada birləşdirilməsi heç şübhə doğurmur. Orxon yazısı alıntı olduğu qədər də yerli tapıntı, kəşfdir.”  [5.314]

Türk (runi) yazılı abidələri fo­netik-qrammatik quruluşuna görə az-çox eyniyyət təşkil etdiyi halda, mor­fo­lo­ji və fonetik xüsusiyyətlərinə görə Yenisey abidələrinin müasir tuva, xa­kas, şor, qırğız və altay dillərinə daha yaxın olduğu məlumdur. Onu demək olar ki, V-X əsrlərə məxsus Monqolustan, Cənubi Sibir, Yeddi ir­maq, Qırğızıstan və s. bölgələrdən tapılmış abidələr bəzi müxtəlifliklərə bax­ma­ya­raq, fonetik-qrammatik və eptafiya-runi əlamətlərinə görə eynidir.  Bəzi müx­tə­lif­liklər isə Yenisey, Orxon və Orta Asiya yazılarının qrafem­lə­ri­nə aid etmək olar. Bu da abidələrin fonetik-qrammatik quruluşu­nun öyrənilməsində o qə­dər əhəmiyyətli deyil.

       “Qədim türk runi əlifbası əsasən samit səslərdən ibarət olmuşdur ki, burada bəzi hərflər bir neçə səsi əvəz edə bilirdi. Burada piktoqrafları da görmək olar. Sağdan sola yazılıb oxunmuşdur. Araşdırıcılar runi əlifbanın İstemi xaqanın hakimiyyəti dövründə yaradıldığını düşünürlər. O bütün məmurlara bu əlifbanı öyrənmələrini əmr etmişdi. Tezliklə əlifba sadə xalq-qara camaat arasında da geniş yayıldı. Belə işarələri xaqanlığın əhalisi uzun illər öz əşyalarının üzərinə həkk edirdilər. Hərflər bir-biri ilə bitişdirilmədən kursivlə yazılırdı.” [6. 139]

İ.A.Batmanov qədim runi yazıların dili haqqında yazırdı: “...abidə­lərin dili müasir türk dillərinin əcdadları ilə eyni zamanda mövcud olmuşdur. Eyni zamanda o qırğız və digər türkdilli tayfaların yazı dili kimi istifadə edilmişdir.” [7.181]

Qədim türklər soqdi, manixey yazısı və brahmi əlifbasını da mükəmməl mənimsəmişdilər. Bu, əldə olan mənbələrdə də aydın görünür. Brahmi yazısı isə b.e. qədər VIII əsrdə ortaya çıxmışdı. Bu yazı qədim hind heca yazısı hesab edilirdi. Qədim türklər brahmi əlifbasında istifadə zamanı bu əlifbaya bəzi dəyişikliklər də etmişdilər.

Alfred fon Qaben də öz növbəsində qədim türklərin çox inkişaf etmiş bir ulus olduğunu xatırladaraq yazır: “...Qədim türklər soqdi, manixey və brahmi əlifbasını dərindən mənim­sə­miş­di­lər. İlkin dövrlərdə soqdi əlifbası hətta Türk xaqanlığının rəsmi əlifbası səviyyəsinə yüksəlmişdi”. [8. 180-182]

Türk dillərinin inkişafı müxtəlif türkoloqlar tərəfindən müxtəlif variasiyalarda qruplaşdırılmışdır.

S.Q. Klyaştornıya görə bu bölgü belədir:

  1. arxaik (Yeddi irmaq abidələri, VI-VII əsrlər; Yenisey- VI-X əsrlər);
  2. klassik (VIII əsrin birinci yarısında II xaqanlıq dövrü abidələri);
  3. gec dövr (VIII-IX əsrlərin ikinci yarısı və Uyğur xaqanlığı dövrü abidələri; IX əsr Şərqi Türküstan abidələri). [9.7]

     N.A.Baskakova görə:

1. Altay dövrü; 2. Hun dövrü; 3. Qədim türk dövrü; 4. Orta türk dövrü; 5. Yeni türk dövrü; 6. Ən yeni türk dövrü. [10. 15]

     Fərhad Zeynalov isə bölgünü belə aparmışdır:

1. Ən qədim türk dövrü; 2. Qədim türk dövrü; 3. Orta türk dövrü; 4. Yeni türk dövrü. [11. 68]

   Abidələrin təsnifində də müxtəlif fikirlər səslənmiş, müxtəlif yanaşmalar ortaya atılmışdır. Məsələn, S.Q. Klyaştornı bu bölgünü abidələr tapılan əraziyə, bölgəyə görə aparmışdır:

  1. Şimali Monqolustan abidələri;
  2. Yenisey abidələri;
  3. Lena-Baykal abidələri;
  4. Altay abidələri;
  5. Şərqi Türküstan abidələri;
  6. Orta Asiya abidələri;
  7. Şərqi Avropa abidələri;
  8. Qafqaz yazılı abidələri.[ 12.23]

Məsələyə daha qolobal yanaşan Məmmədəli Qıpçaq isə bu bölgünü aşağıdakı kimi aparmışdır:

  1. Tarixilik prinsipinə görə;
  2. Əlifba növünə görə;
  3. Üzərində yazılan məlumata görə;
  4. Milli mənsubiyyətinə görə:
  5. Oğuz abidələri;
  6. Qırğız abidələri;
  7. Uyğur abidələri;
  8. Runi əlifba ilə yazılmış uyğur abidələri;
  9. Uyğur əlifbası ilə yazılmış uyğur abidələri;

   5. Janr və məzmununa görə.[ 1. 29-32]

      Qədim türklər çinlilərlə qonşu yaşayırdılar. İstər abidələr tapılan dövrdə, istərsə də sonrakı dövrlərdə  onların əlifba qismində niyə heroqlifləri götürməmələri ilə bağlı suallar meydana çıxır. Fikrimizcə Türk xaqanlığının rəsmi ideologiyası başqa millətlərlə qarışmamış “türk xalqını” qorumaq olduğundan onlar prinsipiallıq baxımından belə yolu seçməmişlər.  Bu baxımdan da çoxsaylı çin xalqı və onun qədim köklərə malik mədəniyyəti türk mədəniyyəti üçün təhlükə kimi qəbul edilirdi. Türklərin əsas ideoloji prinsiplərindən biri də bunu təsdiq edir:“Çindən uzaq dur. Çindən çox da uzaqlaşma”[13. 337]

       Qədim türklər çinlilər tərəfindən assimilyasiyaya məruz qalaraq onların ara­sın­da “əriyib gedəcəklərini” başa düşürdülər. Buna iki aspektdən yanaşmaq olar: bi­rin­ci­si, cin əlifbasının türklər tərəfindən qəbulu eyni zamanda o xalqın mədə­niy­yə­ti­nin də qəbulu anlamına gəlirdi; ikincisi, bu əlifba türk ruhuna uyğun gəlmirdi. Türk əlifbası həqiqətən də cəmiyyətin yalnız yüksək təbəqələri və dini xadimlərin işi­nə yarayan bir əlifba deyil, sözün əsl mənasında ümumxalq əlifbası oldu. “... Ən əsası da odur ki, runi əlifba qədim türk danışıq dili qaydalarına tam uyğun idi. Bu baxımdan da runi əlifba mükəmməl yazı sayılırdı.” [6. 139]

      Yazıların böyük qisminin gündəlik məişət əşyalarının üzərinə həkk olunduğunu nəzərə alsaq ortaya çıxır ki, necə olmasından asılı olmayaraq yazılar böyük xalq kütlələri tərəfindən oxunurdu. Bütün bunlar runi yazıların ən müxtəlif məqsədlərlə, geniş istifadə olunduğundan və yüksək yazı mədəniyyə­ti­nin mövcudluğundan xəbər verir.

      “Heç bir xalq, heç bir mədəniyyət onu nəsillərdən-nəsillərə ötürmə imkanları olmadan var ola bilməz. Tarix boyu informasiya ötürülməsinin bir neçə forması yaranmışdır. Mərasim, ayin və adət-ənənələr belə üsullardandır. Məhz buna görə biz öz xalqımızın tarixini bilir və yadda saxlayırıq.” [14. 160]

Həyatımızda olan hər şey o qədər sürətlə dəyişir ki, gələcək əsrlərin bizə nə gətirəcəyini,hansı sınaq və problemlər gözlədiyini, insanlığın nələri həyata keçirəcəyini, nəyi tarix təkərinin kölgəsinə buraxacağını nə əvvəlcədən görmək, nə də hesablamaq mümkün olmur. Nə yaxşı ki, dünyada əsrlər boyu yaradılan, əcdadlarımız tərəfindən müqəddəscəsinə qorunan-mədəniyyət deyilən bir məfhum var. Axı mədəniyyət-yalnız gözəl incəsənət əsərləri deyi. Bu, cəmiyyətin mənəvi həyatı, elmin nailiyyətləri, şəxsiyyətin mənəvi dünyası, hər-hansı bir şeyin inkişaf səviyyəsi və s. deməkdir.

Bu baxımdan da Qədim Türk yazılı abidələri bizi tariximizə, əcdadlarımıza bağlayan əsas bağlardan biridir və baba mirasına sahib çıxmaq, öyrənmək və təbiğ etmək qarşımızda duran ən vacib məsələlərdəndir desək yəqin ki, heç kim bizi qınamaz.

 

ƏDƏBİYYAT:

1. Vəliyeva G.  Qədim türk dili. Bakı, 2005

2. Şükürlü Ə. Qədim türk yazılı abidələrinin dili. Bakı, 1993

3. Хусаинов Г. Б. Духовный мир башкирского народа. Уфа, 2003

4. Аристов Н.А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей // Живая старина. Вып. III и IV. СПб., 1896

5.Киселёв С.В. Древняя история Южной Сибири // Материалы и исследования по археологии СССР. 1949. № 9

6. Кызласов И. Л. Рунические письменности евразийских степей.  Москва, 1994

7. Батманов И.А. Язык енисейских памятников древнетюркской пись­­мен­нос­ти. Фрунзе, 1959

8. А. фон Габен. Культура письма и печатания у древних тюрков. “Зарубежная тюркология”, Москва, 1986, вып. 1 

9. Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники как источ­ник по истории Средней Азии. М., 1979

10. Баскаков Н.А. Тюркские языки. Москва, 1960

11. Zeynalov F.R. Türkologiyanın əsasları. Bakı, 1981

12. Rəcəbov Ə., Məmmədov Y. Orxon-Yenisey abidələri. Bakı, 1993

13. Гумилев Л. Н. Древние тюрки.  Москва, 1993

14. Андиада И.П. Исторические очерки: Учебное пособие. Москва, “Академия”, 2009

 

Açar sözlər: qədim türk yazılı abidələri, qədim türklər, qədim türk əlifbası, runi yazı.

Ключевые слова: древнетюркские письменные памятники, древные тюрки, древнотюркский алфавит, рунический писменность.

Keywords: the ancient turkish written monuments, ancient turkish, ancient turkish alphabet, runic system of writing.

 

РЕЗЮМЕ

ЗЕРКАЛО ИСТОРИИ - ДРЕВНЕТЮРКСКИЕ ПИСЬМЕННЫЕ ПАМЯТНИКИ

В статье с научный призмы рассмотрены цикл публикаций и статьей, научных трудов выдающийся тюркологов в которых исследованы актуаль­ные проблемы изучения древнетюркской культуры.

 Древнетюркские письменные памятники являются весьма достоверным ис­точником для изучения событий, традиций и обычаев древнетюркского эт­носа этого периода. Изучение рунического письма способствовало расши­ре­нию знаний о древнетюркской культуре и позволяет нам заглянуть в прош­лое наших предков. Наличие письменности доказывает высокий уро­вень развития древних тюрков и развеет миф о безграмотности этого ко­че­во­го народа.

   


ХанбабайеваЭцлзарГянбярялигызы

İngilis və Azərbaycan dillərində müəyyən əhvali-ruhiyyə bildirən

(rəğbət, təşəkkür, şikayət, and) nitq felləri

       İnsanlar öz danışıqları, nitqləri vasitəsilə kiməsə rəğbətini, şikayətini açıq səkildə söyləyə bilər, kimisə inandırmaq üçün müxtəlif inanclara söykənərək söz verə bilərlər. Bütün bu proseslər “əşyanın iş, hərəkət və halını bildirən nitq hissəsi ilə- fellə” [21, 147] ifadə olunur. Felin məna növlərinin içərisində nitq fellərinin müəyyən bir qismi daha çox müxtəlif əhvali- ruhiyyə ifadə edirlər. Belə fellər müəyyən şəraitdə insan emosiyasıni, hisslərini və bəzən də insan xarakterini öz semanti­ka­la­rında ifadə edir. Nitqin birbaşa insan təfəkkürü ilə əlaqəsi, ətraf aləm olaylarına insan şüu¬run¬dakı psixoloji reaksiyasının insan nitqində inikası ilə nəticələnir və nitq aktı sevinc, minnətdarlıq, rəğbət, yaxud bunlar98a zidd olan narazılıq, şikayət və s. əks etdirir. Bu cəhətləri ümumiləşdirərək biz rəğbət, şikayət və and bildirən nitq fellərinin bir qrupda verməyi məsləhət bildik.

Tərifləmək - Ərəb mənşəli “tərif” mücərrəd mənalı isminə -lə fel düzəldən şəkil¬çisinin əlavə olunması ilə yaranan düzəltmə söz olan bu fel kiminsə işindən, əmə¬lindən razı qaldığı halda onu tərif etmək, mədh etmək, vəsf etmək mənalarını ifadə edir [8, 322]. Məsələn: Yarış qabaqcıllarını tərifləmək. Mədh etdiyim çinar boyundur sənin (M.Müşfiq).

 Tərifləmək feli tərif etmək, mədh etmək, vəsf etmək mürəkkəb fellərinə sinonim, pisləmək felinə isə antonimdir.

Vəsf etmək — bu fel “tərifləmək” felinə sinonim olsa da müəyyən məna çalarlarına görə semantik tutumu daha genişdir. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində onun iki mənası verilir:

 1. Bir şeyin xüsusiyyətlərini, sifətlərini, keyfiyyətlərini təfərrüatı ilə göstərmək, təsvir etmək. Vəsf eləyim bir şeirlə dayandığım təpəni (S.Vurğun).

2. Tərif etmək, mədh etmək. Edər vaiz mükərrər vəsf abi-kövsəri (Q.Zakir). [8, 481].

Mədh etmək (eləmək, qılmaq)- Ərəb mənşəli “mədh” (tərif) mücərrəd ismi və etmək, eləmək və qılmaq köməkçi fellərinin birgə işlənməsindən yaranan mürəkkəb quruluşlu bu felin izahlı lüğətdə aşağıdakı mənaları var [7, 317]:

 Tərifləmək, vəsf etmək. Məsələn: Məhd etdiyim çinar boyundur sənin (M.Müşviq).

Təşəkkür etmək- ərəb mənşəli “təşəkkür” mücərrəd mənalı ismi və “etmək” köməkçi felinin yanaşı işlənməsi ilə yaranan bu mürəkkəb quruluşlu təsirsiz felin məna tutumu “təşəkkür ifadə edən sözlər söyləmək, öz razılığını, minnətdarlığını bildirmək, minnətdarlıq etmək” mənalarını əhatə edir [8, 332].

Pisləmək-Türk mənşəli “pis” keyfiyyət bildirən sifətinə -lə şəkilçisinin birləşməsi vasitəsi ilə yaranmış bu düzəltmə quruluşlu təsirli fel aşağıdakı mənaları özündə ehtiva edir:

Haqqında pis fikir, pis rəy söyləmək; pis hesab etmək. Hərəkətini pisləmək, işini pisləmək [7, 605].

Təhqir etmək- ərəb mənşəli “təhqir” mücərrəd mənalı ismi və etmək köməkçi felinin birgə işlənməsi ilə yaranan bu mürəkkəb quruluşlu  təsirli nitq feli “heysiyyətini alçaltmaq, mənliyinə toxunmaq, şərəfsiz etmək, həqarət etmək, alçaltmaq” mənalarını ifadə edir. Onlar təhqir etmədi, Sən təhqir etdin onu (B.Vahabzadə). [8, 291].

Təhqir etmək feli “söymək”, “alçaltmaq”, “heysiyyətinə toxunmaq” felləri ilə sinonim, “tərifləmək” feli ilə antonim mövqedə dayanır.

Söymək  - təhqir etmək felinə sinonim olan bu təsirli fel izahlı lüğətdə aşağıdakı kimi şərh edilir:

1. Nalayiq, pis, ədəbsiz sözlərlə təhqir etmək. Əlbəttə, adam kasıb olanda onu söyərlər də, döyərlər də (Ə.Haqverdiyev).

2. Pisləmək, danlamaq, kəskin sözlərlə məzəmmətləmək. Geridə qaldığımız üçün bizi söyürlər  (B.Bayramov). [8, 147].

Şikayətlənmək - qayıdış növdə olan bu fel ərəb mənşəli “sikayət” sözündən formalaşıb, morfoloji cəhətdən düzəltmədir. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində onun iki mənası qeyd edilir:

 1.Halından, vəziyyətindən və s.-dən şikayət etmək, məmnunsuzluğunu bildirmək. İzzətin səs-küyündən şikayətlənən bu ev indi  çıraqsız, zülmət bir dama bənzəyirdi (Mir Cəlal). [8, 223].

2. Gileylənmək. Məşədi Kazım ağadan şikayətləndi  (M.S.Ordubadi).

And içmək - bu tərkibi fel işlənmə məqamına, şəraitinə görə çox maraqlıdır və əksər hallarda yüksək pafosla səslənir. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində onun iki mənası verilir:

1. Müqəddəs, yaxud böyük və əziz sayılan bir şəxsin və ya şeyin adını çəkməklə öz sözünə, vədinə, yaxud öhdəsinə aldığı vəzifəni layiqincə yerinə yetirəcəyinə inan­dırmaq. Musa dayının nə üçün and içmədiyi Firidunun fikrində anlaşılmaz bir sirr olaraq qalmışdı  (M.İbrahimov).

2. Söz vermək. Camaatın vəziyyəti elə idi ki, guya hamı əlini bir işə vurma-yacağına and içmişdi  (Ə.Vəliyev). [50, 117].

To praise feli bir şeyin haqqında xöş mühakimə ifadə etmək; nəyisə bəyənməyi ifadə etməkdir [120, 49]. Sadə quruluşlu bu qaydalı felin ingilis dili lüğətlərində [105, 906; 52, 199; 32, 1117] aşağıdakı mənaları verilir:

1. Tərifləmək, mədh etmək, tərif etmək. Bu mənada bu fel əksər hallarda “for” sözönüsü və “as” zərfi ilə işlənir. Məsələn, He praised her for all her hard work.- O qızı bütün çətin işinə görə təriflədi; Critics praised the work as highly original.- Tənqidçilər işi yüksək orijinal kimi təriflədilər.

2. Tərifini göylərə qaldırmaq; bərk tərifləmək. To praise to the sky- tərifləyib göyə qaldırmaq.

3. arx. dial. Qiymətləndirmək.

To praise feli to acclaim, to ackowledge, to admire, to adore, to applaud, to approve, to bless, to celebrate, to cheer, to compliment, to congratulate, to exalt, to extol, to flatter, to give thanks to, to glorify, to hail, to honour, to laud, to magnify, to pay tribute to, to pro­mote, to rave over, to recognise, to wax lyrical, to worship felləri ilə eyni sinonim cər­gədə dayanır və to criticise və to revile felləri ilə antonim münasibətdə olur [101, 268].

To glorify feli şöhrətləndirməklə əzəmətli etmək; xüsusilə ilahi bir şöhrətə yüksəltmək mənasındadır [120, 123]. Latın mənşəli “gloria” (şəfəq, şöhrət) ismi və -fy fel düzəldən şəkilçinin vasıtəsi ilə yaranan düzəltmə quruluşlu bu qaydalı felin ingilis dili lüğətlərində [105, 503; 50, 589; 32, 658] aşağıdakı mənaları verilir:

1. Şöhrətləndirmək; şöhrət gətirmək. The names which glorify this age- əsrimizi şöhrətləndirən adlar; This is the book which glorifies the horrors of war.-Bu müharibənin dəhşətlərini şöhrətləndirən kitabdır.

2. Tərifləmək. To glorify common life- sadə həyatı tərifləmək.

3. Tərifinini göylərə qaldırmaq, tərifini göylərə çıxarmaq, bərk tərifləmək. Həddən artıq şişirtmək,

To glorify feli to bless, to celebrate, to eulogise, to exalt, to extol, to honour, to idolise, to magnify, to praise, to revere, to venerate, to worship felləri ilə sinonim, to denounce, to vilify felləri ilə antonym münasibətdə olur [101, 152].

To thank feli hansısa hərəkətə görə bir kəsə hərarətli hisslərini söyləməkdir [120, 49]. Sadə quruluşlu bu qaydalı felin ingilis dili lüğətlərində [105, 1235; 52, 635; 32, 1422] aşağıdakı mənaları verilir:

Təşəkkür etmək, minnətdarlıq bildirmək. Təşəkkürün səbəbini göstərəndə bu fel “for” sözönüsü ilə işlənir. Məsələn, to thank someone for a gift- hədiyyəyə görə bir kəsə təşəkkür etmək; to thank sincerely- səmimi minnətdarlıq bildirmək.

Bu fel müəyyən sözlərlə birləşərək sərbəst və sabit feli birləşmələr əmələ gətirir. Məsələn, Thank you.- sağ; to thank one’s lucky stars- uğura görə özünü təbrik etmək; Thank God!- Allaha şükür!; She never said thank you. (J. D. Salinger “The Catcher in the Rye”).- O heç vaxt sağ ol demədi.

To thank feli to acknowledge, to appreciate, to be grateful, to credit, to recognize, to say thank you felləri ilə sinonimlik kəsb edə bilir [101, 352].

To blame feli günahkar baxmaq, səhvə görə cavabdeh hesab etmək mənası daşıyır [120, 15]. Sadə quruluşlu bu qaydalı felin ingilis dili lüğətlərində [105, 111; 50, 163; 32, 144] aşağıdakı mənaları verilir:

1. Günahlandırmaq, günahkar hesab etmək, suçlu bilmək, təqsirkar hesab etmək, təqsirləndirmək. Bu mənada to blame feli “for” sözönüsü ilə işlənir. Məsələn, to blame smb. for smth.- bir kəsi bir şeyə görə günahlandırmaq; to be much to blame- çox günahkar olmaq. Məsələn, He is entirely to blame on.- O, tamamilə günahkardır.

2. Məzəmmətləmək, qınamaq, məzəmmət etmək. Məsələn, She blamed herself for having commited an error.- O, səhv etdiyinə görə özünü qınadı.

To blame feli ümümişlək söz kimi atalar sözlərinin və müəyyən nitq ifadələrinin tərkibində işlənmə imkanına malikdir. Məsələn: A bad workman often blames his tools.- Pis işçi tez-tez öz alətlərini günahkar hesab edir. I’ll blame you to shut the door.-Zəhmət olmasa qapını örtün.

To blame feli to accuse, to admonish, to censure, to charge, to chide, to condemn, to charge, to criticize, to disapprove, to find fault with, to rebuke, to reprehend, to reprimand, to reproach, to reprove, to tax, to upbraid felləri ilə sinonim, to exonerate, to vindicate felləri ilə antonim cərgə yaradır [101, 36].

 To censure feli daha güclü tərzdə nəyisə bəyənməməyi, yaxud nəyinsə günahını ifadə etmək deməkdir [120, 51]. Sadə quruluşlu bu qaydalı felin ingilis dili lüğətlərində [105, 179; 50, 233; 32, 229] aşağıdakı mənaları verilir:

1. Məzəmmətləmək, məzəmmət etmək; danlamaq, pisləmək, tənə vurmaq, qınamaq; Censure me in your wisdom.- Öz ağlınıza görə məni mühakimə edin. Hərə­kə­tin səbəbi göstəriləndə to censure feli “for” sözönüsü ilə işlənir və bu fel rəsmi və ictimai-siyasi sahədə daha çox işləkliyə malikdir. Məsələn: The represent­tatives censured the administration.-Nümayəndələr rəhbərliyi məzəmmət etdilər.

2. Mühakimə yürütmək, mülahizə yürütmək, fikir söyləmək, hökm vermək, qiymət vermək;

To censure feli to abuse, to admonish, to blame, to castigate, to condemn, to criticize, to denounce, to rebuke, to reprehend, to reprimand, to reproach, to reprove, to scold, to tell of, to upbraid, to approve, to compliment, to praise felləri ilə sinonimlik, to approval, to compliment, to praise felləri ilə antonimlik təşkil edir [101, 53].

To condemn feli nəyi isə bəyənməməyi ifadə etmək, nəyinsə səhv olduğunu bildirməkdir. [120, 51]. Sadə quruluşlu bu qaydalı felin ingilis dili lüğətlərində [105, 238; 50, 293; 32, 313] aşağıdakı mənaları verilir:

1. Qınamaq, töhmətləndirmək, pisləmək, məzəmmət etmək; to condemn a person for his conduct- bir şəxsi hərəkətinə görə qınamaq, pisləmək; Bu mənada to condemn feli “for” sözönüsü və “as” zərfi ilə işlənir. Məsələn: We all condemned cruelty to children.- Biz hamımız uşaqlara qarşı qəddarlığı pislədik. The papers were quick to condemn him for his mistake.- Səhvinə görə onu qəzetlər tez qınamalı oldular.

2. hüq. günahkar hesab etmək, həbs etmək, məhkum etmək, iş kəsmək; to condemn to death (hard labour)- ölümə (ağır əməyə) məhkum etmək; to condemn to imprisonment- iş kəsmək, həbsxanaya salmaq. Məsələn: He was found quilty and condemned to be shot.- O, günahkar hesab olundu və güllələnməyə məhkum edildi.

3. Məhkum olunmaq. To be condemned to inactivity (to silence, to poverty)- fəaliyyətsizliyə (sakitliyə, kasıbçılığa) məhkum olunmaq.

4. Brak etmək, yararsız hesab etmək, zay hesab etmək;

5. Müsadirə etmək, həbs qoymaq; zəbt etmək, müsadirə etmək, almaq (zorla);

6. İfşa etmək, cinayət başında tutmaq, meydana çıxartmaq, açmaq, bildirmək, aşkar etmək, məlum etmək, ələ vermək. Her nervous looks condemn her.- Onun əsəbi baxışları onu ələ verir.

7. Möhkəm mıxlamaq, bərk mıxlamaq, kip mıxlamaq (qapını, pəncərəni).

To condemn feli to ban, to blame, to castigate, to censure, to convict, to damn, to denounce, to disapprove, to disparage, to doom, to reprehend, to reproach, to reprove, to revile, to slam, to slate, to upbraid felləri ilə sinonim, to approve, to praise felləri ilə antonim münasibətdə olur [101, 67].

To denounce feli nəyisə bəyənməməyi ifadə etməkdir [120, 51]. Sadə quruluşlu bu qaydalı felin ingilis dili lüğətlərində [105, 310; 50, 362; 32, 412] aşağıdakı mə¬naları verilir:

1. Pisləmək, bəyənməmək, məzəmmət etmək, qınamaq. Məsələn: She denoun¬ced the government’s handling of the crisis.- O, hökumətin böhranı izah etməsini pislədi.

2. Təqsirləndirmək, müqəssir etmək, məhkum etmək, müttəhim hesab etmək, ittiham etmək; Bu mənada to denounce feli “for” sözönüsü ilə işlənir. Məsələn: to denounce smb. for theft- bir kəsi oğurluqda ittiham etmək;

3. İfşa etmək; to denounce smb. as an impostor- bir kəsi yalançı kimi ifşa etmək. Məsələn: They were denounced to the authorities as counter-revolutionaties.- Onlar  rəsmi dairələrdə əks inqilabçı olmaqda ittiham olundular.

4. Ləğv etmək, etibarsız elan etmək (müqaviləni); to denounce a treaty- müqaviləni ləğv etmək; to denounce a truce- təcili olaraq sülhün pozulduğunu elan etmək.

5. Xəbərdarlıq etmək, qabaqcadan xəbər vermək (təhlükə və s.);

To denounce feli to accuse, to arraign, to attack, to censure, to condemn, to declaim against, to decry, to fulminate, to impugn, to revile, to vilify felləri ilə sinonim, to acclaim və to praise felləri ilə antonim münasibətdə olur [101, 88].

To insult feli kobud tərzdə danışmaq, yaxud hərəkət etmək deməkdir [120, 65]. Sadə quruluşlu bu qaydalı felin ingilis dili lüğətlərində [105, 620; 50, 723; 32, 830] aşağıdakı mənaları verilir:

1. Təhqir etmək, alçaltmaq, incitmək; to insult smb.- bir kəsi təhqir etmək; to insult smb. by word or act- kimisə sözlə, yaxud hərəkətlə təhqir etmək; to insult on/ upon, over / smth., smb.- bir kəsi təhqir etmək, alçaltmaq. Məsələn. I did not mean to insult you.- Mən sizi təhqir etmək fikrində deyildim.

2. arx. özünü həyasızcasına aparmaq.

3. arx. üstünə düşmək, hücüm etmək.

To insult feli to abuse, to affront, to indignity, to insolence, to libel, to offence, to outrage, to rudeness, to slander, to slap in the face, to slaight, to snub felləri ilə sinonimlik, to compliment, to honour, to praise felləri ilə antonimlik təşkil edir [101, 190-191].

To reproach feli məzəmmət etmək, günahlandırmaq, yaxud yumşaq tərzdə səhvi bildirmək; mehriban tərzdə səhvi düzəltmək niyyəti ilə edilən məzəmmət mənası ifadə edir. [120, 135]. Sadə quruluşlu bu qaydalı felin ingilis dili lüğətlərində [105, 994; 52, 312; 32, 1213] aşağıdakı mənaları verilir:

1. Danlamaq, qınamaq, tənə vurmaq, məzəmmət etmək. Bu mənada to reproach feli “for” sözönüsü ilə işlənir. Məsələn, She reproached him gently for forgrtting their anniversary.- Qız oğlanı ildönümlərini unutduğuna görə incə tərzdə məzəmmət etdi; I have nothing to reproach myself with.-Özümü məzəmmət etməyə heç bir şey yoxdur.

2. arx. rüsvay etmək, biabır etmək. Məsələn, This will reproach him.- Bu onu biabır edəcək.

To reproach feli to abuse, to blame, to censure, to chide, to condemn, to criticize, to defame, to discredit, to disparage, to rebuke, to reprehend, to reprimand, reprove, to scold, to upbraid fellərinə sinonim ola bilir [101, 294].

To scold feli kəskin tərzdə, qəzəblə günahlandırmaq, qəzəblə məzəmmət etməkdir [120, 136]. Sadə quruluşlu bu qaydalı felin ingilis dili lüğətlərində [105, 1051; 52, 384; 32, 1265] aşağıdakı mənaları verilir:

1. Danlamaq, qınamaq, məzəmmətlənmək, məzəmmət etmək, söymək, abrını almaq; to scold a naughty child- dəcəl uşağı danlamaq; to scold a servant- xidmətçini qınamaq, xidmətçini danlamaq, to scold smb. for smth.- bir kəsi nəyə görəsə danlamaq, to scold smb. for doing smth.- bir kəsi nəyisə etdiyinə görə danlamaq; to scold and grumble on the most trivial pretext- hər boş şeyə görə donquldanmaq; to be more ready to laugh than to scold- şən xasiyyətli olmaq. Məsələn, He scolded me because I left the window open.-Pəncərəni açıq qoyduğuma görə o, məni danladı.

2. Deyinmək, donquldanmaq, mırıldamaq, to be always scolding- həmişə deyinmək, donquldanmaq.

To scold feli to admonish, to blame, to censure, to chide, to find fault with, to lecture, to nag, to rebuke, to reprimand, to reproach, to take to task, to tell off, to tick off, to upbraid felləri ilə  sinonim, to commend, to praise felləri ilə antonim münasibətdə olur [101, 309].

To complain felinin semantikasının əsasında ağrı, narazılıq, bezmə, razılaşmama əks etdirən hərəkət dayanır [120, 50]. Sadə quruluşlu bu qaydalı felin ingilis dili lüğətlərində [105, 232; 50, 289; 32, 304] aşağıdakı mənaları verilir:

1. Şikayət etmək, narazılıq etmək, şıkayətlənmək, gileylənmək. “To complain” feli özündən sonra sözönülü tamamlıq qəbul edir: to complain to smb. about/ of smth.- kiməsə nə haqqındasa şıkayət etmək; to complain of headaches- başağrılrından şıka­yət­lənmək; to complain of loneliness- tənhalıqdan şıkayətlənmək; to complain of food- ərzaqdan şikayətlənmək; to complain of boredom- sıxıntıdan şıkayətlənmək; to complain of misunders-tood- səhv başa düşülmək. Məsələn, He is always complaining of headaches.- O, həmişə baş ağrılarından şıkayətlənir.

2. hüq. şikayət etmək, cinayət işi açmaq, cinayət işi qaldırmaq;

3. poeziya.yanıqlı, həzin-həzin şikayətlənmək; inildəmək;

To complain feli to beef, to bemoan, to bewail, to carp, to deplore, to fuss, to gripe, to groan, to grouse, to growl, to grumble, to moan, to whine felləri ilə eyni sinonim sıra təşkil edir [101, 64].

To oath-Bu söz əksər lüğətlərdə isim kimi oath (and) verilir. Ancaq Qalperinin redaktəsi ilə hazırlanmış “Böyük ingilis- rus dillərinin lüğəti”ndə bu sözün fel formasına da rast gəldik. Sadə quruluşlu bu felin bu lüğətdə [52, 50] aşağıdakı mənaları verilir:

1. And içmək.

2. And söyləmək, vəd vermək.

To swear (swore, sworn) feli ciddi tərzdə vəd vermək; allahdan həqiqətə şahid olmağı xahiş etmək deməkdir 120, 50]. Sadə quruluşlu bu qaydasız felin ingilis dili lüğətlərində [105, 1206; 52, 597; 32, 1399] aşağıdakı mənaları verilir:

1. And içmək. Bu mənada to swear feli “on” sözönüsü ilə işlənir. To swear on the Bible- İncilə (Bibliyaya) and içmək. Məsələn, I swear on the Bible he is right.- İncilə and içirəm ki, o haqlıdır. to swear on one’s honour- kiminsə şərəfinə and içmək; to swear to do smth.- nəyisə etməyə and içmək. təntənəli söz vermək; to swear solemnly- təntənəli tərzdə and içmək; to swear repeatedly- and- aman etmək; to swear an oath- and içmək; to swear friendship- dostluğa and içmək; to swear eternal fidelity- əbədi sədaqətə and içmək; məsələn, He had sworn a solemn oath to return.- O qayıtmağa təntənəli şəkildə and içmişdi.

Bu fel bu sözönüsü ilə də kombinasiyalarda iştirak edir: to swear by smth., smb.- a) nəyəsə, kiməsə and içmək, Allaha and içmək. He swore by all the gods.- O, bütün Allahları şahidliyə çağırdı. b) dua etmək, nəyəsə hədsiz inanmaq. Məsələn, He swears by this doctor.- O, bu həkimə hədsiz inanır. hüq. and içməklə şahidlik etmək, and altında ifadə vermək, to swear to smth.- and altında nəyisə təsdiq etmək. Məsələn, Will you swear to it that you were not there?- Siz and içəcəksiniz ki, orada olmamısınız? to swear an accusation (a charge) against smb.- and içməklə kiminsə günahlandırılmsını təsdiqləmək; to swear the peace against smb.- başqa bir şəxs tərəfindən təhlükəyə məruz qaldığına and içmək və təhlükəsizliyi tələb etmək;

2. hüq. And qəbul etmək, and içmək. Məsələn, I think he was swearing, but I am not certain. (Ch. Brontë “Jane Eyre”)-Məncə o, and içirdi, amma əmin deyiləm. to swear allegiance- sədaqətli olmağa and içmək.

3. And içməyə məcbur etmək. Bu mənada to swear feli “to” sözönüsü ilə işlənir. to swear smb. to secrecy- bir kəsi sirri saxlayacağına and içdirmək; to swear a witness- şa­hi­də and içdirmək və s. Məsələn, The judges were sworn into office .- Hakimlər xidməti and içdilər.

4. Danlamaq, abirlamaq, abrını almaq, küfr danışmaq; to swear an oath- söy¬mək, donquldanmaq. Məsələn, He swore under his breath.- O, sakitcə donquldandı.

To swear feli bir sıra sözönülərlə birləşərək tərkibi fellər əmələ gəririr ki, bu tərkibi fellərin ifadə etdikləri məna nüvə mənadan uzaqlaşır və periferik məna olur. Məsələn, to swear off- and içməkdən imtina etmək, boyun qaçırmaq; to swear off drink-içməməyə and içmək, söz vermək, içməkdən tövbə etmək; to swear out- həbs üçün səlahiyyət əldə etmək. və s.

To swear feli and içmək mənasında to affirm, to assert, to asseverate, to attest, to avow, to declare, to insist, to promise, to testify, to vow, to warrant, danlamq, abrını almaq, küfr danışmaq mənasında isə to blaspheme, to curse felləri ilə sinonimlik təşkil edir [101, 345].

To vow feli insanın bağlandığı hər hansı bir hərəkət, xidmət yaxud şəraitlə bağlı təntənəli vəd yaxud bəyanat vermək bildirir [120, 50]. Sadə quruluşlu bu qaydalı felin ingilis dili lüğətlərində [105, 1334; 50, 791-792; 32, 1537] aşağıdakı mənaları verilir:

1. And içmək. To vow vengeance against smb.- bir kəsdən intiqam almaq haqqında and içmək; to vow celibacy- subay qalmağa and içmək; to vow obedience- itaətkar­lığa and içmək. Məsələn, He vowed that one day he would return.- O, and içdi ki, bir gün qayıdacaq.

2. Təntənəli surətdə vəd vermək. Məsələn, The king vowed an abbey to God for the victory.- Kral Allaha and içdi ki, qələbə qazanıldıqda abbatlıq yaradacaq.

3. Həsr etmək, məhkum etmək, düçar etmək. Bu mənada “to vow” feli “to” sözönüsü ilə işlənir. Məsələn, to vow oneself to a life of self- sacrifice- özünü baş¬qalarına xidmət etməyə həsr etmək.

To vow feli to affirm, to consecrate, to dedicate, to devote, to maintain, to pledge, to profess, to promise, to swear felləri ilə sinonim ola bilir [101, 386].

 

Ядябиййат

  1. Н.Мяммядов, А.Ахундов. Дилчилийя эириш.Б.,
  2. Й.Сейидов. Азярбайъан дилинин грамматикасы. Морфолоэийа.Б., 2000.
  3. А.Ахундов. Цмуми дилчилик.Б., 1979.

 

 


Əliyeva Şəhla Xankişi qızı

FEİLİ BİRLƏŞMƏLƏR ARASINDA SİNTAKTİK ƏLAQƏLƏR

               Azərbaycan dilinin qrammatikasında söz birləşmələri və onların arasındakı sintaktik əlaqə vasitələri daim diqqət mərkəzində dayanmalıdır. Ona görə ki, söz birləşmələri həm leksikanın tədqiqat obyekti olan söz, həm də sintaksisin daha böyük vahidi olan cümlə ilə oxşar əlamətlərə malikdir. Söz birləşmələrinə nəzər salanda görürük ki, onların söz və cümlələrlə oxşar cəhətlərinin olması ilə yanaşı, onların həmin dilçilik vahidlərindən kəskin fərqləri də vardır. “Söz birləşməsi özünəməxsus xüsusiyyətlərə malik sintaktik vahid olmaqla yanaşı, bir tərəfdən sözlə, digər tərəfdən cümlə ilə bağlıdır. Lakin onlar müxtəlif, həm də bir-birinə münasibətdə müstəqil dil vahidləri olub, hərəsinin özünəməxsus xüsusiyyətləri, fəaliyyət dairəsi və rolu vardır” (1, 23). Sözlə oxşarlıq əsasən müəyyən əşyaları adlandırmaq, cümlə ilə oxşarlıq isə onların iki və daha artıq sözdən ibarət olması, aralarında müəyyən sintaktik əlaqələrin olması məsələsidir. Lakin söz birləşmələrini onlardan ciddi fərqlər və özünəməxsus xüsusiyyətlər ayırır. Belə ki, sözdən fərqli olaraq söz birləşmələri adlandırmaya xidmət etsə də, iki və daha artıq sözün məna və qrammatiq cəhətdən birləşməsidir. Cümlə ilə əsas fərqi isə anlayışların adlandırılmasına görədir. Deyilənlərdən aydın olur ki,  söz birləşmələri sözdən və cümlədən fərqli xüsusiyyətlərə malik olaraq iki və daha artıq sözlərin təsadüfən deyil, məna və qrammatik cəhətdən birləşməsidir. “Söz birləşmələri sözlərin təsadüfi yığımı olmayıb, irəli sürülən fikrin, haqqında söhbət gedən anlayışın tələbindən asılı olaraq istifadə edilən sözlərin sintaktik birləşməsidir” (3, 7). Göründüyü kimi təsadüfən birləşməyən sözlərin arasında sintaktik, xüsusilə də tabelilik əlaqələri mövcuddur ki, bu da diqqət çəkməyə bilməz.

               Söz birləşmələri bir sıra xüsusiyyətlərinə görə müəyyən növlərə bölünə bilər; əsas tərəfin ifadə vasitələrinə görə - ismi, feili, zərf  birləşmələrinə, quruluşuna görə sadəmürəkkəb, əlaqələnmə xüsusiyyətinə görə sabitsərbəst söz birləşmələri. Bun­ların hərəsi ayrıca bir tədqiqatın obyekti olduğunu nəzərə alaraq biz bu məqaləmizdə feili birləşmələr və onların arasındakı tabelilik əlaqələrindən danışmağı qarşımıza məqsəd qoymuşuq.

               Söz  birləşmələri içərisində feili birləşmələrin xüsusi rolu vardır. Digər söz birləşmələri (ismi və zərf birləşmələr) ilə ümumi xüsusiyyətlərə malik olan feili birləşmələrin həmin birləşmələrdən fəqli – özəl cəhətləri də var. Belə fərqli cəhətlər feili birləşmələr arasında olan məna və qarammatik əlaqələrdə özünü göstərir. Elə buna görə də feli birləşmələr arasındakı əlaqələrdən ayrıca danışmaq zərurəti yaranır.

               Söz birləşmələrinə verilən tərifdə olduğu kimi, feili birləşmələrdə də iki və daha artıq söz (əsas tərəf feil olmaqla) mənaqrammatik cəhətdən birləşir. Əgər onlardan hansısa biri olmursa, yəni ya məna, ya da qrammatik əlaqələnmə yoxdursa, həmin birləşməyə feili birləşmə deyə bilmərik. Buna uyğun olaraq əsas tərəfinin ifadəsinə görə ismi birləşmədən fərqlənən feili birləşmə, qeyd etdiyimiz kimi, həm də məna və qrammatik cəhətdən əlaqələnməyə görə də ismi birləşmələrdən fərqlənir. “Müxtəlif tip söz birləşmələrinin yaranması, onların arasındakı fərq birləşməyə daxil olan sözlərin hansı nitq hissəsi ilə və onların arasındakı sintaktik əlaqə üsullarına görə müəyyənləşir” (3, 10). Belə ki, ismi birləşmələr arasında məna əlaqəsi kimi çıxış edən atributiv əlaqə (tərbiyəli uşaq), yaxud  sintaktik (tabelilik) əlaqə olan uzlaşma əlaqəsi (ağılın gücü) olduğu halda, feili birləşmələrdə həmin əlaqələrə rast gəlinmir. Bunun əksinə olaraq feili birləşmələr arasında məna əlaqəsi olan obyekt (dərsi oxumaq)relyativ (yaxşı oxumaq)  əlaqələr,  tabelilik əlaqəsi olan yanaşma (yaxşı oxumaq)idarə (dərsi oxumaq) əlaqələri özünü göstərir. Göründüyü kimi, dərsi oxumaq feili birləşməsində məna əlaqəsi obyekt, qrammatik əlaqə isə idarə; yaxşı oxumaq birləşməsində isə relyativyanaşma əlaqələri var.

               Qeyd edək ki, sintaktik əlaqələr iki formada təzahür edir: tabesizlik əlaqələri, tabelilik əlaqələri. Bəhs etdiyimiz feili birləşmələrdə tabesizlik əlaqəsindən söhbət gedə bilməz (ətraflı bax: 3, 83-90), belə birləşmələr arasında yalnız tabelilik əlaqələri mövcud olur. 

               Azərbaycan dilində feili birləşmələrin əmələ gəlməsi üç forma ilə: feili bağla­ma, feili sifət və məsdərlə bağlıdır. Bu adlar altında başa düşülən söz qrupları feilə daxil olan, öz-özlüyündə heç bir predikativlik bildirməyən sözlərdən ibarətdir. Bu sözlərin hamısı feilə daxil olub, onun hissələri olmaqla bərabər, başqa nitq his­sə­lərinin də xüsusiyyətini özündə əks etdirir. Həmin sözlərin feili birləşmə yarada bil­mələri də onların bu ikili xüsusiyyətindən irəli gəlir (1, 54). Buradan aydın olur ki, feilin təsriflənməyən formaları hesab olunan məsdər, feili sifət və feili bağlama şəxsə, kəmiyyətə və zamana görə dəyişə bilmədiyi üçün nominativ xarakter daşıyır, ikili xüsusiyyətə malik olur. Feilin belə formaları feilin ətrafına söz toplayıb tərkib əmələ gətirmə xüsusiyyətini daşıdığı üçün onlardan əvvəl gələn sözləri məna və qrammatik cəhətdən özünə birləşdirir və müvafiq adlarla adlanan tərkiblər əmələ gətirir: məsdər tərkibi, feili sifət tərkibi və feili bağlama tərkibi. Bunlar müvafiq olaraq feilin təsrif­lənməyən formalarının adı ilə ifadə olunan tərkiblər kimi şərh edilsə də, bunlar ümu­milikdə feili birləşmə adı altında öyrənilir və onlar arasındakı əlaqələr ayrı-ayrılıqda deyil, birlikdə feili birləşmələr arasındakı əlaqələr kimi şərh edilir.

               Tabelilik əlaqələrində adından da göründüyü kimi bir-biri ilə tabelilik əlaqəsinə girən sözlərin biri digərinə tabe olur. Yəni birləşmənin bir tərəfi tabe edən, o biri tərəfi isə tabe olan tərəflər hesab olunur.  Bunları başqa adlarla da adlandırmaq olar: əsas tərəf, asılı tərəf; birinci tərəf, ikinci tərəf. Feili birləşmələrdə tabe edən - əsas tərəf həmişə feil olmalı, ikinci gəlməli və özündən əvvəl gələn sözləri özünə tabe etməlidir. Bu bir riyazi düstur xarakteri daşıyır, ondan kənara çıxmaq olmaz.

               Qeyd olunduğu kimi, feili birləşmələrin yaranmasında əsas rol oynayan feilin təsriflənməyən formaları şəxsə və kəmiyyətə görə dəyişə bilmədiyi üçün feili birləş­mələr arasında uzlaşma əlaqəsi olmur. Feili birləşmələr arasında tabelilik əlaqələri olan yanaşma, idarə və adlıq hallı feili birləşmələrdə özünü göstərən subyekt əlaqəsi mövcuddur. Buna uyğun olaraq biz də feili birləşmələr arasında olan bu əlaqələrə ayrılıqda nəzər salacağıq.

               Feili birləşmələr arasındakı əlaqələrin yaranmasında və onların müxtəliflik­lə­rinin mövcudluğunda birləşmənin əsas tərəfi kimi işlənən feillərin təsirli və ya təsirsiz ol­ma­sından, onlardan əvvəl gəlib asılı söz funksiyasını daşıyan müxtəlif formalı söz­lərdən çox şey asılıdır. Məsələn, əgər təsriflənməyən feillərdən əvvəl gələn söz ismin adlıq halındadırsa, həmin birləşmə arasında subyekt əlaqəsi; ismin digər halları (yiyə­likdən başqa) işlənərsə, birləşmə arasında idarə əlaqəsi; zərf, feil, qeyri-müəyyən tə­sirlik halın­da olan söz və qoşmalı sözlər gələrsə, belə birləşmə arasında yanaşma əlaqəsi ola­caq. Bun­­dan başqa, əgər əsas tərəf olan feil təsirli feildirsə, o özündən əv­vəl gələn sözün is­min müəyyən təsirlik halda olmasını tələb edəcək ki, belə birləşmə arasında yalnız idarə əlaqəsi olacaq. Təsirsiz feil olanda isə idarə əlaqəsi də, yanaşma əlaqəsi də ola biləcək.

               İndi isə feili birləşmələr arasında mövcud olan belə əlaqələri ayrılıqda diqqətdən keçirək.

  1. İdarə əlaqəli feili birləşmələr

İdarə əlaqəsinin qrammatik-morfoloji göstəricisi ismin hal şəkilçiləridir. Prof. Y.Seyidov yazır: “İdarə əlaqəsi, əsasən obyekt və relyativ əlaqəli birləşmələrin tərəf­ləri arasında olur. İdarə əlaqəsinin əsas xüsusiyyəti bundan ibarətdir ki, burada tabe söz tabe olduğu sözün tələbi ilə ismin bu və ya digər halında durmalı olur. İdarə əla­qəsi ismin halları ilə əlaqədar olduğundan bu əlaqə əsasında yaranan birləşmələrin ta­be tərəfi hallana bilən, yəni substantiv, ya da müvəqqəti olaraq substantivləşən söz­lər­dən ibarət olur. Hallana bilməyən sözlər heç vaxt bu birləşmələrin tabe tərəfi kimi çı­xış edə bilmir” (4, 100). Göründüyü kimi, idarə əlaqəsinin  əsas morfoloji əlaməti is­min hal şəkilçiləridir. Söz birləşmələrinin tərkibində asılı tərəf kimi iştirak edən sö­zün hal şəkilçisi qəbul etməsi adi qaydada sözün hallanmasından çox fərqlənir. Belə ki, birləşmə daxilində sözün hal şəkilçisi adi hallanmadan fərqli olaraq özündən sonra gələn əsas sözdən asılı olur və həmin sözün tələbindən asılı olaraq ismin müxtəlif halında işlənə bilir. Bu zaman asılı tərəf də, əsas tərəf də müxtəlif əsas nitq hissələri ilə ifadə oluna bilir. Lakin onların işləkliyi bu və ya digər dərəcədə bir-birindən fərq­lənir. Yəni idarə əlaqəsində asılı tərəf hal şəkilçisi qəbul etmək üçün əsasən isimdən ibarət olmalı, yaxud da həmin söz mütləq isimləşməlidir. Əsas tərəf isə digər əsas nitq hissələrindən ibarət ola bilsə də, əsasən feillərlə ifadə olunur. Prof. Y.Seyidov bunu belə izah edir: “İdarə əlaqəsi ilə yaranan birləşmələrin tabe edən tərəfi, əsasən və baş­lıca olaraq feillərdən ibarət olur. Bu da feilin öz xüsusiyyətindən meydana gəlir. Belə ki, feil iş, hal və hərəkət bildirən bir nitq hissəsidir. Hər bir iş, hal və hərəkət isə müəy­yən obyekt üzərində görülür və yaxud obyekt və məkanla əlaqədar olur. İkinci tərəf­dən feildə təsir kateqoriyası vardır. Bu xüsusiyyətlər feilə imkan verir ki, o, cümlə daxilində öz ətrafına müxtəlif sözlər toplamaqla feili birləşmələr yaratsın. Belə feili birləşmələrdə feil özü əsas, aparıcı olur, onun ətrafında toplanmış sözlər isə həmin fei­li bu və ya başqa cəhətdən izah edir. Feil ətrafına toplanan sözlərin əksəriyyəti məhz idarə əlaqəsi ilə ona bağlanır” (4, 101).

Məlum olduğu kimi, feili birləşmələrin asılı tərəfi adlardan (isim, sifət, say, əvəzlik, zərf), feillərdən və ismi və feili birləşmələrdən ibarət olur. Həmin asılı tərəfin ifadə vasitələrinin heç də hamısında mövcud olan sintaktik əlaqələr eyni olmur. Onlar arasında əsas sözün funksiyasından asılı olaraq fərqli əlaqələr ola bilir. Onlardan biri də idarə əlaqəsidir. İdarə əlaqəsi vasitəsilə əlaqələnib birləşən feili birləşmələrin asılı tərəfləri yönlük, təsirlik, yerlik  və çıxışlıq halları ilə işlənən isim və isimləşmiş digər ad bildirən nitq hissələri, həmin hal şəkilçilərini qəbul etmiş feili sifət və məsdər­lər­dən ibarət olmalıdır. Prof. Q.Kazımov bu barədə yazır: “İsmin yönlük, təsirlik, yerlik və çıxışlıq hallarında olan adlar, feili sifətlər, məsdərlər və bəzi zərflər feili sifət, feili bağlama və məsdərlərlə əlaqələnərək idarə əlaqəli feili birləşmələr əmələ gətirir” (2, 57).

İdarə əlaqəli feili birləşmələri asılı tərəfin ifadəsinə görə şərti olaraq bir neçə yerə bölmək olar:

a) Asılı tərəfi yönlük hallı feili birləşmələrdə idarə əlaqəsi: həyata gəlmək, yüksəyə qalx­maq, dağa çıxmaq, kitaba baxmaq, şəhərə buraxılan, dünyaya gələn, ağaca söy­kənərək, evə çatarkən, sənə dedikcə, ikiyə bölmədən, zirvəyə qalxmamış, atasına güvənən və s.

b) Asılı tərəfi təsirlik hallı feili birləşmələrdə idarə əlaqəsi: işlərimizi korlayan, gözünü sıxdıqca, oğlunu oyatmaq, gözəlləri sevmək, bizi görən, ölünü ağlamaq, sizi dinləyən, uşağı səsləyəndə və s.

c) Asılı tərəfi yerlik hallı feili birləşmələrdə idarə əlaqəsi: həyətdə oynayan, torpaqda əkilmiş, dənizdə üzdükcə, sizdə yaşayanda, dildə ifadə olunan, irəlidə getmək, quruda yaşayan, suda boğulanda və s.

d) Asılı tərəfi çıxışlıq hallı feili birləşmələrdə idarə əlaqəsi: döyüşdən qayıdan, divardan asmaq, onlardan danışmaq və s.

e) Asılı tərəfi feili sifət və məsdərli feili birləşmələrdə idarə əlaqəsi (bunlar əsas tərəflə idarə əlaqəsinə girmək üçün mütləq hal şəkilçisi qəbul etməlidir): oxuyanı sevmək, oxumağı düşünmək, gözləməkdən yorulan, oynamağa getmək, danışanı dinləmək və s.

  1. Yanaşma əlaqəli feili birləşmələr

Yanaşma əlaqəsinin morfoloji əlaməti yoxdur. Tabelilik əlaqəsinin bu növü söz sırası və intonasiya əsasında qurulur. Asılı tərəf əvvəl, əsas tərəf sonar işlənir. Asılı tərəf əsas tərəfə yanaşır və tabe olur (2, 14).

Yanaşma əlaqəli feili birləşmələrin asılı tərəfləri ismin qeyri-müəyyən təsirlik halında olan isim və isimləşmiş söz, feil, zərf (hal şəkilçisi qəbul edən zərflər istisnadr) və qoşmalı sözlərdən ibarət olur:

a) Asılı tərəfi qeyri-müəyyən təsirlik hallı feili birləşmələrdə yanaşma əlaqəsi: kitab oxumaq, mahnı bəstələmək, qiymət almış, sifariş almaq, göstəriş vermək, məktub yazanda və s.

b) Asılı tərəfi feillə ifadə olunan feili birləşmələrdə yanaşma əlaqəsi: oxuyub öyrənmək, oxuyub öyrənəndə, durub baxanda, qışqırıb ağlamaq, gülə-gülə danışmaq və s.

c) Asılı tərəfi zərflə ifadə olunan feili birləşmələrdə yanaşma əlaqəsi: tez gəlmək, indi getmək, asta-asta danışanda, cəld işləmək və s.

d) Asılı tərəfi qoşmalı sözlərlə ifadə olunan feili birləşmələr arasında yanaşma əlaqəsi: şir kimi vuruşduqca, evə sarı getmək, oxumaq üçün gələndə, danışan kimi əsəbiləşən, ağaclara qədər getmək, daş kimi yatan və s.

  1. Subyekt əlaqəli feili birləşmələr

               Subyekt əlaqəsi yalnız feili birləşmələrə aiddir. Asılı tərəf adlıq halda isim (isimləşmiş sözlər) və əvəzliklərlə, əsas tərəf feili sifət, feili bağlama və məsdərlə ifadə olunur. Bu cür birləşmələrdə hərəkətlə onun subyekti arasındakı əlaqə və münasibət ifadə olunur. Tərəflər arasındakı sintaktik əlaqə hazırkı tabelilik əlaqələri əsasında izah edilə bilmir. Adlıq halda subyekt bildirən sözlər mübtəda hesab edilmədiyindən feili birləşmə budaq cümlə sayılmır. Bunun əsas səbəbi feili sifət, feili bağlama və məsdərin şəxslər üzrə dəyişməməsi, təsriflənməməsidir. Bu cür birləşmələrdə hərəkətlə subyekt arasındakı əlaqə analitik yolla, söz sırası və intonasiya ilə tənzimlənir və onlar cümlənin bir mürəkkəb üzvü olur (2, 61).

               Göründüyü kimi, subyekt əlaqəli feili birləşmələrin təkcə bir tipi var.Yəni belə əlaqəyə yalnız adlıq hallı feili birləşmələrdə rast gəlinir. Məsələn, sən güldükcə, Həsən ağladıqca, biz gələrkən, sən oxuyan, biz gələndə, Əli çatar-çatmaz, uşaq gəlməyincə, siz gördüyünüz, biz aldığımız və s.

               Nəticə olaraq qeyd edək ki, söz birləşmələrinin əsas tərəfin ifadəsinə  görə bir növü olan feili birləşmələr arasında məna əlaqəsi kimi obyektrelyativ əlaqələr, tabelilik əlaqəsi kimi isə əsasən idarəyanaşma əlaqələri olur. Bununla yanaşı, o da məlum oldu ki, bəzi feili birləşmələr arasında yanaşma və idarə əlaqələri kimi qəbul edə bilməyəcəyimiz cəhətlər olduğu üçün həmin tipli birləşmələr arasındakı əlaqələri dilimizdə tədqiqatçılar subyekt əlaqəsi kimi qeyd edirlər. Biz də məqalə­mizdə həmin fikri əsas tutmuşuq və bunu məqbul hesab edirik. Həmçinin inanırıq ki, feili birləşmələr arasındakı sintaktik əlaqələr gələcəkdə daha geniş formada tədqiqata cəlb olunacaq və sanballı elmi fikirlər ərsəyə gələcək.                 

                             

Ədəbiyyat

1.Abdullayev Ə.Z., Cəfərov N.Q., Seyidov Y.M., Həsənov A.Q. Müasir Azərbaycan dili. IV hissə. Sintaksis. Bakı, 2009, 320 s.

2.Kazımov Q.Ş. Müasir Azərbaycan dili. Sintaksis. Bakı, “Təhsil”, 2007, 496 s.

3.Müasir Azərbaycan dilində söz birləşmələri. Bakı, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Nəşriyyatı, 1961, 148 s.

4.Seyidov Y. Azərbaycan ədəbi dilində söz birləşmələri. Bakı, “Maarif”, 1966, 350 s.

5.Seyidov Y. Əsərləri. 15 cilddə. IX cild. Bakı, “Bakı Universiteti” nəşriyyatı, 2010, 672 s.

Açar sözlər: feili birləşmlər, feili sifət, feili bağlama, sintaktik əlaqə, idarə əlaqəsi, yanaşma əlaqəsi

 

РЕЗЮМЕ

                                          Синтаксические связи в глагольных словосочетаниях

В статье рассматривается одна из актуальных проблем грамматики – гла­голь­ные словосочетания и связи, возникающие между ними. В этих словосо­четаниях значения и грамматическая связь выражаются между действием и объектом. Синтаксическая связь представлена примыканием и управлением. В статье эта связь показана на конкретных примерах. К исследованию прив­лечены также работы выдающихся лингвистов, посвященные этой проблеме.

Ключевые слова: глагольные словосочетания, причастие, деепричастие, синтаксическая связь, примыкание, управление

SUMMARY

Syntactic relations in the verb combinations

The article discusses one of the problems of grammar - verb combinations and connections arising between them. In these phrases and grammatical meaning relationship expressed between the action and the object. Syntactic relations presented adjacently and management. The article illustrates this relationship with specific examples. It also involves the study of the work of prominent linguists dedicated to this issue.

Keywords: verb combinations, participle, gerund, syntactic relations, contiguity, management

 

Rəyçi: dos. R.Quliyeva


Günel Babanlı

MÜXTƏLİF İSTİQAMƏTLƏRDƏ SUBSTANTİVLƏŞMƏ

 “Substantivləşmə” termini ingilis dilində “substanje”, “substantive” sözündən olub və mənası əşya, isim deməkdir. Bu anlayış sifət, say, əvəzlik, zərf və feilin müəyyən kontekstdə əşyalıq məzmunu kəsb etməsi və ismə məxsus bütün morfoloji əlamətlərin öz üzərinə keçirilməsi prosesinə əsaslanır.  

Substantivləşmə konversiyanın növlərindən biridir. Konversiyanın bu növündə müxtəlif nitq hissələrindən isim yaradılır. Bu prosesə konversiya yolu ilə isim yaradıcılığı da demək olar.

Müasir dilçilikdə substantivləşmənin öyrənilməsinin iki aspekti vardır:

1)       substantivləşmə sözyaratma üsulu, qeyri-morfolji, (morfoloji – sintaktik) üsulun bir növü olaraq öyrənilir;

2)       substantivləşmə başqa nitq hissələrinin tərkibinin zənginləşməsinin morfoloji prosesi kimi öyrənilir.

Bir qrup dilçilər substantivləşməni başqa nitq hissəsinə məxsus sözlərin tam ismə keçməsi kimi izah edirlər. Başqa dilçilər isə daimi və müvəqqəti substan­tivləşmə deyə onun iki növü olduğunu qeyd edirlər. C.Cəfərovun fikrincə məsələyə göstərilən şəkil­lərdə yanaşmaq düzgün olmaz. Əvvəla, substantivləşmənin özü keçid prosesidir, keçid prosesinin isə tam və müvəqqəti növü ola bilməz. Bu prosesin özü tamamilə müvəqqəti halı əks etdirir. O, başqa nitq hissələrindən sözlərin ismə keçmə­sinin ara pilləsidir. Bu pillədə söz hələ tam isimləşmir. Həmin sözlərdə qovuşuq xüsusiyyətlik əmələ gəlir, yəni bu pillədə başqa nitq hissəsinə məxsus hər hansı söz öz əvvəlki xüsusiyyətlərini saxlamaqla bərabər qismən də isimlik əlaməti kəsb edir. Bu haqda F.Zeynalov yazır: “ Lakin qeyd etmək lazımdır ki, substantivləşmə prosesi qəti şəkildə bir nitq hissəsini di­gər nitq hissəsinə çevirmir. Burada zahiri bir dəyi­şik­lik baş verir. Əslində isə substan­tivləşən nitq hissəsi öz əvvəlki daxilin məzmununu saxlayır, müəyyən bir cümlə daxi­lində müvəqqəti dəyişikliyə uğrayır”.  (1, s.15) Buradan belə bir nəticə çıxır ki, substan­tivləşmə tam ismə keçmə demək deyildir. O, keçidin ara pilləsidr. Substan­tiv­ləşmənin səbəbinin izahı da maraqlıdır. Belə ki, bəziləri substantivləşmənin səbəbini başqa nitq hissələrinin yalnız ismə məxsus cüm­lə üzvü yerində işlənməsində görürlər. “Müasir Azər­baycan dili” kitabında bu haqda yazılır: “ Qalan nitq hissələri mübtəda olarkən mütləq substantivləşir”. (2, s. 175) “Azərbaycan dilinin qrammatikası” (1-ci hissə) ki­ta­bında da eyni fikir söylə­nilir: Məlum olduğu kimi cümlədə mübtəda, tamamlıq və qismən də zərflik vəzifə­sində çıxış etmək isimlərə məxsus bir xüsusiy­yətdir. Başqa nitq hissələri cümlənin mübtə­dası və tamamlığı vəzifəsində çıxış etdikdə öz əvvəlki keyfiy­yətini dəyişir. Cüm­lədəki yerindən asılı olaraq gözəl, yaxşı, pis, cavan, qoca və s. sözlər mübtəda və ta­mamlıq vəzifəsində çıxış etdikdə onlar əlamət və keyfiyyət bildirmək xüsusiyyəti də kəsb edir. Əks halda o (sifət) cümlənin mübtədası və tamamlığı ola bilməz”. (3, s. 59)

Azərbaycan dilçiliyində substantivləşmə belə izah olunur: başqa nitq hissələrinə məxsus sözlərin ismə çevrilməsi. Adətən belə sözlər əşyanın əlamətini, keyfiyyətini miqdarını və s. əks etdirməkdən çevrilib bilavasitə əşyanın özünü əks etdirməyə başlamış olur. Yaxşı yaxşıya uğrar, yaman yamana yetər. (M.Füzuli) Üçdə alacağı yox, beşdə verəcəyi. Əmması var.

Natamam  substantivləşmə. Atılmış isim (təyinlənən) asanlıqla bərpa oluna bilən substantivləşmə. Hər yetən gözələ gözəl demərəm. (M.Vaqif)

Tam substantivləşmə sifətlərin qəti olaraq ismə çevrilməsindən ibarət substan­tivləşmə: toxucu, əyirici, kor, keçəl, pambıqçı. Tam substantivləşən sözlər dilin lüğət tərkibinə daxil olur, semantik sözdüzəltmə vasitəsi hesab olunur.

Şərti substantivləşmə. Yalnız müəyyən mətndə, situasiyada sözün atılması ilə yaranan substantivləşmə. Ağlar nə istəyir bu qaralardan (S.Vurğun).

Sözün fonetik qabığında və cildində heç bir dəyişiklik edilmədən bir nitq hissəsi digəri ilə əvəzlənir, başlanğıc söz forma ilə sonrakı söz forma üst – üstə düşür. İngilis dilində bu hadisəni araşdıran A.Smirnitski iki oxşar sözü hammer (isim) və hammer (feil) qarşılaşdırır. Bu oxşar formalar nəinki öz sintaktik funksiyasına görə, eləcə də paradiqmalarına görə fərqlənir. Belə ki, hammer sözünün feil kimi hammer, ham­mered (çəkicləmək) isim kimi isə (many) hammers (çəkic) paradiqmaları möv­cud­dur. Substan­tivləşmə üç cəhətin–leksik məna, sintaktik vəzifə və morfoloji əlamətin vəhdəti əsasında baş verir.  Hər hansı bir nitq hissəsi yalnız göstərilən bu cəhətlərə malik olarkən substantivləşir.

Substantivləşmə, əsasən üç vəziyyətdə yaranır:      

  1.                  1.      Təyin olunan isim düşür, təyinedici söz bir növ onu əvəz edir, yəni təyin etdiyi sözün də varlığını qismən özündə əks etdirir və bunun əvəzində özünün bəzi xüsusiyyətlərini itirir: Məs.: Qırmızıları ağa qatacam. Üçüncülər yarışda birinci yeri tutdular. İş get gedə qalıbdır. Bu cümlələrdə qırmızı, ağ  sözləri alma ismini (qırmızı almaları ağ almalara), üçüncülər sözü sinif şagirdləri ismini (üçüncü sinif şagirdləri) get–gələ sözü vəziyyət ismini (get–gəl vəziyyətinə) əvəz etmiş və həmin isimlərin leksik–qrammatik xüsusiyyətlərini qismən özlərində əks etdirmişdir.
  2.                  2.      Heç bir əvəzetmə xüsusiyyəti olmadan başqa nitq hissəsinə aid sözlər ikinci növ təyini söz birləşməsinin birinci tərəfində işlənərək substantivləşir. Məs.: Qırmızı sözü sifətdir. Get əmri verildi. Beş sözü çox işlənir və s.
  3.                  3.      Bu tip substantivləşmə nə cümlədən təyin olunan sözün düşməsi, nə də subs­tan­tivləşən sözün ikinci növ təyini söz birləşməsinin birinci tərəfində işlənməsi nəticəsində deyil, başqa nitq hissələrinə məxsus sözlərin sadəcə olaraq ad kimi işlənməsi nəticəsində baş verir: Məs.: Dursun, Qızqayıt, Dayandur, Tapdıq və s., kimi feillərin ad kimi işlənməsi buna misal ola bilər. Substantivləşmə hadisəsinin əhatə dairəsi çox genişdir, demək olar ki, bütün nitq hissələrinə aid sözlər substantivləşə bilir. Substan­tivləşmiş sifətlərin mənşəyi, inkişafı və işlənməsi məsələsi əsaslı şəkildə və ətraflı olaraq ilk dəfə A.Potebnya tərəfindən araşdırılmışdır. Sifətlərin substantiv funksiyada işlənməsinin çoxluğunu alim dilin tarixinə dair faktlarla əsaslandırır. A.Potebnya rus dilçiliyində ilk dəfə olaraq dildə substantivatların müxtəlif əmələ­gəlmə yollarına diqqət yetirmiş və substantivləşməni analogiya əsasında mövcud modellər üzrə sözyaratmada fərqləndirmişdir. (4)  Onun bu tezisi sonralar A.Şaxma­tov və A.Peşkovskinin əsərlərində inkişaf etdirilərək, rus dilində substantivləşmə məsələlərinin öyrənilməsində mühüm növbəti mərhələyə çevrildi. A.Şaxmatov subs­tan­tivləşmə probleminə toxunaraq qeyd edir ki, substantivləşmə zamanı morfoloji deyil, sintaktik amil həlledicidir. “İstənilən nitq hissəsi mübtəda və tamamlıq funksiyasında ismə keçə bilər”. (5)

Nitq hissələri içərisində ən çox substantivləşən sifətdir. Sifətlər leksik məna­larına görə çox müxtəlifdir. Onların bu mənalarından asılı olaraq substantivləşmə dərəcələri də bir-birindən fərqlənir. Məsələn, dad bildirən sifətlər başqa sifətlərə nisbətən daha az substantivləşmə qabiliyyətinə malikdir. Eləcə də rəng bildirən sifətlər insanla bilavasitə bağlı olan, yəni insanların yaş dərəcələrini, onların zahiri formalarını, ictimai vəziy­yətlərini bildirən sifətlərə nisbətən daha az substantivləşir. Rəng bildirən sifətlərdən qırmızı, qara, sarı, ağ, göy sifətlərinin substantivləşməsinə daha çox rast gəlmək müm­kündür. Məsələn: Qaranı ağa qarışdıracağam deyib orta­dan çıxdı (M.İbrahimov). On­lar­da qırmızı geyməsinlər (S.Vurğun). Məkan bildirən sifətlərdən böyük, kiçik, uzun, gö­dək sifətləri daha çox substantivləşə bilir. Məsələn: Gödək atıldı vurdu uzunun başına; uzun dedi: Əcəb yadıma saldın (Atalar sözü). Dad və lamisə üzvlərimizlə dərk edilə bilən keyfiyyətləri bildirən sifətlərin hamısı sub­stantivləşə bilir. Məsələn: Soyuqdan qırılarlar, acından ölərlər (M.İbrahimov). Ağır, yüngül nə varsa yığışdır. İnsan və hey­van­ların xarici cismani xüsusiyyətləri, xasiyyət, psixoloji vərdiş kimi daxili keyfiy­yətlərini bildirən sifətlər başqa qruplara nisbətən daha çox substantivləşir. Məsələn: Bizi 28 yaşlarında hündür boylu bir gənc qarşıladı (C.Cab­­barlı). Atın dəlisi, igidin ağıllısı (M.İbrahimov). İctimai vəziyyət və münasibət ifadə edən sifətlərin substantivləşməsi. Məsələn, Aldı öz payını Qızyetər qarı, onunla birlikdə kənd yoxsulları (S.Vurğun). O, ancaq qaçmaq, bu dirilər məzarından uzaqlaşmaq istəyirdi (C.Cabbarlı). Seçmə, ayırma mənası bildirən sifətlərin sub­s­tantivləşməsi. Məsələn, Nə olar qızım Məmməd də özünə bir başqasını tapar (C.Cabbarlı). Özgələrlə oturub-durma amandır (mahnı). Ümumi keyfiyyət və əlamət bildirən sifətlərin substantivləşməsi. Məsələn, Görünür, özün də yaxşı ustasan, çünki yaxşının qədrini yaxşı bilər (M.İbrahimov). Adam gərək dünyada yaxşı ilə yamanı bilsin (C.Cabbarlı). Dərəcə əlamətləri sifətlərin substantivləşməsi. Məlum olduğu kimi, sifətlər həmdə dərəcə əlamətlərini qəbul etmə xüsusiyyətlərinə görə fərqlənirlər. Bir qisim sifətlər, o cümlədən dad və rəng bildirən sifətlər dərəcələr üzrə çox asanlıqla dəyişilir. Məsələn, qırmızı, qırmızımtıl, şirin, şipşirin. Digər sifətlər isə də­rə­cələr üzrə nisbətən zəif dəyişir. Məsələn, ac, kasıb, kor, topal kimi sifətləri ağımtıl, apağ, korumtul, toptopal və s. şəklində dərəcələr üzrə dəyişmək olmur. Ona görə də ikinci qrupdan olan sifətlərin dərəcə əlaməti qəbul edib  substantivləşməsi mümkün deyil. Ancaq, az da olsa birinci qrupdan olan sifətlərin dərəcə əlaməti qəbul edib  substantivləşməsinə rast gəlmək olur. Məsələn, İstəyirsən lap qıpqırmızılarını seç götür. Gödərəklərini bir kənara qoy və s.

Sifətlərin quruluşca xüsusiyyətləri onların substantivləşmə dərəcələrinə təsir edən amillərdəndir. Məlum olduğu kimi, sifətlər quruluşca sadə, düzəltmə və mü­rəkkəb olur. Sadə və mürəkkəb sifətlərə nisbətən düzəltmə sifətlərin substantiv­ləş­məsinə daha tez–tez rast gəlmək mümkündür.

Sadə sifətlərin substantivləşməsi. Məsələn, İsti adamın bədəninə sarı yağ kimi yayılır (Ə.Vəliyev). Yazıq keçib bunun əlinə düzəldə də bilmir (M.İbrahimov) və s. Düzəltmə sifətlərin substantivləşməsi. Məsələn, Günahkar keçərkən yıxılıb qalar (S.Vur­ğun). Hökümdar tacından daha keç dedi (S.Vurğun). Mürəkkəb sifətlərin subs­tan­tivləşməsi. Məsələn, Yaşılbaşlar qanad çırpar suyuna (S.Vurğun).  Qarabirçəyin yanıqlı səsi daş divarlı, tək pəncərəli otaqçanı başına götürmüşdü (C.Rəhimov). Subs­tantivləşmiş sifətlər ismin bütün halları üzrə dəyişə bilir: a) Adlıq halda işlənmiş substantivləşmiş sifətlər; məsələn,  Qoca adi bir  diqqətlə Firudinə baxıb, əlini sıxdı (M.İbrahimov). b) Yiyəlik halda işlənmiş substantivləşmiş sifətlər; məsələn,  Məm­məd və Əli gəncin qollarını qatlayıb, dalında bağladılar və ağaca tərəf sürdülər  (M.İbrahimov). c) Yönlük halda işlənmiş substantivləşmiş sifətlər; məsələn,  Elə alçağa ölüm də azdır ( S.Vurğun). q) Təsirlik halda işlənmiş substantivləşmiş sifətlər; məsələn,  Bir dağ ki, hər zaman haqsızı haqlar, Qaçağı– qulduru gizləyib saxlar (S.Vurğun). d) Yerlik və çıxışlıq halda işlənmiş substantivləşmiş sifətlər; məsələn, Atalar yaxşı deyib, igidin igiddən ehtiyyatı artıq olar (M.İbrahimov). Xüsusən, Tehranın istilərində dəstə-dəstə uca çinarların başına qonub bir–birinə nay verə­rək qaqqildaşan qarğaların səsi qulağımdan çəkilmirdi (M.İbrahimov). Substan­tivləşmiş sifətlər isimlər kimi mənsubiyyət şəkilçilərini də qəbul edir. Məsələn, Mənim böyüyüm, sənin kiçiyindir. Atın dəlisi, igidin ağıllısı (M.İbrahimov).

Göründüyü kimi, substantivləşmiş sifətlər ismə məxsus morfoloji əlamətləri çox asanlıqla qəbul edib işlənir. (6, s. 168) Substantivləşmiş sifətlərin sintaktik rolu adi sifətlərin vəzifəsindən fərqlənir.  Substantivləşmiş sifətlər əsasən mübtəda və tamamlıq kimi işlənir: Məsələn, Gözəl duyğulardan uzaq o düşkün, insan paltarında bir canavardır ( S.Vurğun). Elə alçağa ölüm də azdır ( S.Vurğun). (7, s. 59) Sayların da substan­tivləşməsi məsələsi maraqlıdır. Məlum olduğu kimi, saylar miqdar və sıra anlayışları bildirən söz qruplarıdır. Əsasən əşyalardan əvvəl gəlir, onların miqdarını və ya sırasını müəyyənləşdirir. Məhz saylar bu vəzifə ilə əlaqədar törəmişlər və dildə bu vəzifələrdə işlənir. Məsələn, Beş kitab, on qələm, xeyli adam və s.

Saylar substantivləşdikdə həm mənalarında, həm morfoloji quruluşlarında, həm də sintaktik vəzifələrində bir sıra dəyişikliklər baş verir.

Sayların bütün növləri substantivləşə bilir. a)Miqdar saylarının substantivləş­mə­si; Məsələn, Otuz ikidən üç çıxanda iyirmi doqquz qalar. İkimiz də o köpək oğlunun zindanında yatmışıq...(M.İbrahimov). b)Sıra saylarının substantivləşməsi; Məsələn, Birincilər bizim mədənin hesabındadır (M.Süleymanov). Beşincilər yarışda birinci yeri tutdular. v)Qeyri–müəyyən saylarının substantivləşməsi; Məsələn, Kürdün çoxu at üstündə doğulub, at üstündə də ölür (M.İbrahimov). q)Kəsr saylarının substan­tiv­ləşməsi; Məsələn, Onların xəyalından keçənləri, həqiqi düşüncələrinin yüzdən birini belə ifadə etmir, ona görə də daha kəskin ifadə tapmağa çalışırdılar (M.İbrahimov).

Substantivləşən sayların məna xüsusiyyətləri çox rəngarəngdir. Saylar substan­tivləşərkən miqdar anlayışı ilə yanaşı əşyavilik mənası–şəxs və əşya anlayışı kəsb edir; Məsələn, Bu il səkkizincilərdə dövlət imtahanı verir. Yoldaşım üçüncüdə əyləşmişdir. Hər ikisi sürətlə uzaqlaşmaqda olanda təqib etdilər  (M.İbrahimov). Üçümüz hər ay səkkiz tümənə kirayəsilə belecə bu otaqda oluruq (M.İbrahimov). Bu cümlələrdə üçümüz sözü miqdar anlayışı ilə bərabər, həm də şəxs; üçüncüdə, ikisi sözləri isə həmdə əşya anlayışları ifadə etmişdir. Substantivləşmiş sayların morfoloji əlamətləri ondan ibarətdir ki, onlar isimlər kimi hallanır, mənsubiyyət üzrə dəyişir, kəmiyyət şəkilçiləri qəbul edir. Substantivləşmiş saylar ismin bütün halları üzrə dəyişir. Məsələn, İyirmi üstə gələk beş bərabərdir beşə; iyirminin yarısı ondur; üçü ikiyə vuranda altı edər və s. Substantivləşmiş saylar hər üç şəxsə aid mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir. Məsələn, Mənim dördüm sənin beşindən yaxşıdır. Üçümüz hər ay səkkiz tümənə kirayəsilə belecə bu otaqda oluruq (M.İbrahimov). Oturanlardan biri danışır o biri isə dinləyirdi (M.İbrahimov).

Substantivləşmiş saylar cəm şəkilçiləri ilə də işlənə bilir. Məsələn, İkilər bizim düşmənimizdir, biz beşlər uğrunda mübarizə aparırıq. Substantivləşmiş saylar bəzən eyni zamanda həm cəm, həm mənsubiyyət, həm də hal şəkilçilərini qəbul edərək işlənir. Bu halda saylara əvvəlcə kəmiyyət, sonra mənsubiyyət nəhayət hal şəkilçiləri qoşulur. Məsələn, Onlar bizim milyonlarımızdan azdır. Bu bayraq iyirmi­altıları­mız­dan yadigar qalmışdır və s. Substantivləşmiş saylar, əsasən, mübtəda, tamamlıq və qismən də xəbər vəifəsində işlənir. Məsələn, Orası elədir, ikimiz də razıyıq (C.Cab­barlı). İndi növbə üçüncülərindir. Bacarmazsınız, çünki milyonlardan yüz qat azsınız (S.Vurğun).

Feil formaları təsrif və qeyri–təsrif deyə iki yerə ayrılır. Bunların substantivləşməyə münasibəti bir–birindən fərqlənir: Belə ki, feilin qeyri–təsrif formaları asanlıqla substantivləşdiyi halda, təsrif formalarında biz bunu görmürük.

Feilin qeyri–təsrif formalarına məsdər, feili sifət və feili bağlama daxildir.

Məsdər özlüyündə ikili xüsusiyyətə malikdir. Onda həm hərəkətlilik, həm də əşyavilik anlayışları özünü göstərir. O asanlıqla feilin leksik–qrammatik və ismin qrammatik kateqoriyaları üzrə dəyişdirilə bilir. Məsdəri feilin ilkin forması da adlandırmaq olar. Başqa sözlə məsdərin feilin adıdır. Bu forma da bir növ isimin adlıq halına bənzəyir. Məhz adlıq sözü də ad sözündən götürülmüşdür. Doğrudan da, saf mənada məsdər feilin adını bildirməkdən başqa heç bir əlavə vəzifə daşımır.

Feilin əmr formasıda bir növ feilin adına oxşayır. Məsələn, gəl, get, oxu və s. Ancaq qeyd etmək lazımdır ki, feilin əmr forması həmçinin gələcək zamana və ikinci şəxsin təkinə aid olur. Deməli feilin əmr forması bir növ təsrif forması dır ki, onun da əsil vəzifəsi ad bildirmək deyil, zaman və şəxs mənaları ifadə etməkdir. Bütün bu xüsusiyyətlərinə görədir ki, feilin məsdər forması asanlıqla isim kimi hal və mən­subiyyət üzrə dəyişir, əsasən mübtəda, tamamlıq vəzifəsində işlənir. Məsələn, Ancaq keçmək mümkün deyildi; tələsmək lazım deyil (S.Rəhimov). Yaşamağın qədrini cavanlıqdan bilmək lazımdır və s.

Feili sifət adlandırılan feil formalarının bütün növləri çox asanlıqla substan­tivləşə bilir. a) mış, miş, muş, müş şəkilçili feli  sifətlərin substantivləşməsi; Məsələn, Ayaz sakit bir yerə çıxdıqda burnuna tünd bişmiş iyi dəydi (M.İbrahimov). b) acaq, əcək şəkilçili feli sifətlərin substantivləşməsi; Məsələn, Mirzə Kərim isə insafən, pul üçün Həsəni tələsdirmirdi, hətta yeni at alacağını söyləmişdir (C.Cabbarlı). v) an, ən şəkilçili feli sifətlərin substantivləşməsi; Məsələn, Oxuyanda (oxuyan müğənnidə) zəif cəhətlər çox idi (M.İbrahimov). q) dıq, dik, duq, dük şəkilçili feili sifətlərin substantivləşməsi; Məsələn, Bilirsiniz, sizin dedikləriniz doğrudur (C.Cabbarlı). d) malı, məli şəkilçili feili sifətlərin substantivləşə bilir.

Məlum olduğu üzrə feili sifətlərin mənasında hərəkət anlayışı qeyri–dinamik vəziyyətə düşərək atrubitivlik xüsusiyyəti kəsb edir. Məsələn, oxumuş adam, yazılası məktub, yeməli meyvə və s. Substantivləşmiş feili sifətlər isə əsil feili sifətlərdən fərqlənir. Substantivləşmiş feili sifətlər qeyri–dinamik hərəkət, atrubitivlik anlayışı ilə yanaşı, həm də isimlik mənası ifadə edir, yəni eyni zamanda iş görənin və ya üzərində iş icra olunanın adını bildirir. Məsələn, Elə danışın ki, oxuyan sözünüzün qərəzsiz olduğuna inansın (M.İbrahimov). Yazılanlar da deyilənlər, də yalandır (M.İbrahimov). Bu cümlələrdə oxuyan, yazılan, deyilən feili sifətləri hərəkət və atrubitivlik anlayışı ilə yanaşı, həm də, şəxs, əşya mənası   da ifadə etmişdir.

Substantivləşmiş feili sifətlərin feilə məxsus şəkilçilərlə bərabər, həm də ismə məxsus hal, mənsubiyyət, kəmiyyət şəkilçiləri ilə də işlənir. Substantivləşmiş feili sifətlər isimin bütün halları üzrə dəyişə bilir. a) Substantivləşmiş feili sifətlərin adlıq halda işlənməsi. Məsələn, Bilirsiniz, sizin dedikləriniz doğrudur...(C.Cabbarlı). b) Substantivləşmiş feili sifətlərin yiyəlik halda işlənməsi. Məsələn, Həqiqi sevənlərin dillərindən artıq gözləri, qəlbləri, baxışları, danışır (M.İbrahimov). c) Substan­tiv­ləşmiş feili sifətlərin yönlük halda işlənməsi. Məsələn, Firudun otağın buraxdığı ağır təsiri biruzə verməmək üçün altdan yuxarı gələnlərə baxan dörd–beş yaşlı qız uşağının əlindən tutdu (M.İbrahimov). d) Substantivləşmiş feili sifətlərin təsirlik halda işlənməsi. Məsələn, Əlindən gələni iki qaba çək (S.Vurğun). e) Substantiv­ləş­miş feili sifətlərin yerlik halda işlənməsi. Məsələn, Oxuyanda zəif cəhətlər çox idi (M.İbrahimov). g) Substantivləşmiş feili sifətlərin çıxışlıq halda işlənməsi. Məsələn, Sən bu naz–nemət içində böyüyənlərdən nə gözləyirsən (M.İbrahimov). Substantiv­ləşmiş feili sifətlər hər üç şəxsə aid mənsubiyyət şəkilçilərini asanlıqla qəbul edib işlənirlər. Məsələn, Olanımız budur (M.İbrahimov). Dolanacağın necədir (M.İbra­hi­mov). Sərhəngin axtardığı da elə budur (M.İbrahimov). Substantivləşmiş feili sifətlər kəmiyyət kateqoriyası üzrə də dəyişə bilir. Məsələn, Çörək və azadlıq həsrətilə yaşayanlar belə düşünürdü (M.İbrahimov). Substantivləşmiş feili sifətlər cümlədə əsasən mübtəda və xəbər vəzifələrində işlədilir. Məsələn, Gələn Şəmsiyyənin şoferi idi. Gələcək də oradadır (M.İbrahimov). Oxuyanda zəif cəhətlər çox idi (M.İbrahi­mov). Çünki o da bunun atasının getdiyi yolu gedənlərdəndir (M.İbrahimov).

Feili bağlamalar ən az substantivləşən söz qrupudur. Bunların substantivləş­mə­sinə yalnız dilçilik ədəbiyyatında bu qrup sözlərdən bəhs edərkən rast gəlmək mümkündür. Məsələn, Açıb feli bağlamadır. Kövrəlib zərflikdir və s. Bu cümlələrdə işlənən açıb, kövrəlib feili bağlamaları substantivləşmişdir.

Məlum olduğu kimi, əvəzliklər isim, sifət, say və zərfin yerində işlənən söz qrupudur. Başqa sözlə, əvəzliklərin müəyyən qismi (şəxs, qeyri–müəyyən, sual) isimlərlə, müəyyən qismi (işara, təyini) sifətlərlə, üçüncü qismiisimlərlə, saylarla, sifətlərlə, (qeyri–müəyyən, sual) əlaqədardır. Şəxs, qeyri–müəyyən, sual əvəzlikləri cümlədə isim kimi işlənir. Ona görə də belə əvəzliklərin  substantivləşməsindən bəhs etmək bizcə artıq olar. Burada yalnız sifət, say və zərfin yerində işlənən təyini, qeyri–müəyyən, sual əvəzliklərinin substantivləşməsindən danışmaq mümkündür.

 a) İşarə və təyini əvəzliklərin substantivləşməsi – İşarə və təyini əvəzliklər adə­tən sifəti əvəz edir və sifətlər kimi isimlərin əvvəlində gəlir, onları müxtəlif cəhətdən müəyyənləşdirir. İşarə və təyini əvəzliklər özlərinin əsil vəzifələrində işləndikdə heç bir şəkilçi qəbul etmir. Lakin həmin əvəzliklər substantivləşdikdə isim mənası ifadə edir, hallanır və cəmlənir. Bu zaman onlar ismin, yaxud da substantivləşmiş başqa söz­lərin yerində işlənir. Məsələn, Bunu apar, elələrini kənara qoy, belələrindən danışma və s.

b) Qeyri–müəyyən sual əvəzliklərinin  substantivləşməsi – Qeyri–müəyyən sual əvəzliklərinin əksəriyyəti ismin yerində işlədilir, ismi əvəz edir. Belə halda bu əvəzliklərin vəziyyəti də şəxs əvəzliklərində olduğu kimidir. Yəni bunlarda ismin yerində işləndiyi üçün təbiidir ki, isim kimi hallanacaq, cəmlənəcək və mənsubiyyət üzrə dəyişəcək. Lakin bu əvəzliklərin müəyyən qismi sifəti, sayı və s. əvəz edir. Belə əvəzliklərə necə (kitab), bəzi (yoldaşlar), hansı (dəftər) və s. sözləri misal göstərə bilərik. Yalnız bu əvəzliklər substantivləşdikdə ismə məxsus xüsusiyyətlər kəsb edir və bir növ ismi əvəz edən əvəzliklərə oxşayır. (8, s. 21-27)

Nitq hissələrinin substantivləşməsini nəzərdən keçirdikdə belə bir nəticəyə gəlmək olur ki, yalnız bilavasitə isimlərlə bağlı olan, onları müəyyənləşdirən sözlər substan­tivləşə bilər. Məhz buna görə də sifətlərin, sayların, feili sifətlərin substantivləşməsinə çox rast gəlmək mümkündür. Bilavasitə isimlə əlaqədar olmayan sözlər nadir hallarda substantivləşir. 

ƏDƏBİYYAT

1)          Zeynalov F. Türk dillərinin müqayisəli qrammatikası. Bakı, ADU–nun nəşriyyatı, 1974

2)          Müasir Azərbaycan dili. Bakı, ADU–nun nəşriyyatı,

3)          Потебня А.А. Из записок по русской грамматике. М.,1958

4)          Шахматов  А.А. Синтаксис русского языка. Л., 1941

5)          M. Hüseynzadə. Müasir Azərbaycan dili. Bakı, Azərnəşr, 1963

6)          Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası. Bakı, 1961

7)        Cəfərov C. Nitq hissələrində keçid prosesləri. Bakı, APİ – nin nəşri, 1983          

SUMMARY

Substantiation derived from the Latin term "substantium", the literal meaning of the word is a noun. Substantiation usually has a new quality that shows itself in the parts of speech are used as subject and object, but not as a  means of expression of these members.

Substantiation is formed on the basis of the unity of the three aspects - lexical meaning, the syntactic and morphological feature. The process of Substantiation is very wide, almost all the parts of speech of words can substantivized. More Substantivized parts of speech is an adjective.

It can be concluded that while substantiating parts of speech only words directly related to the noun. Thus, you can find many substantivized adjectives, numerals, verbal adjectives. Words that directly relate to the noun would rarely substantives.

РЕЗЮМЕ

   Субстантивация происходить из латинского термина "substantium", букваль­ное значение слова является существительное. Субстантивация обычно имеются виду новые качество показывающий себя в частях речи, которые используется в качестве  субъекта и объекта, но не является средством выражения этих членов.

Субстантивация исходить на основе единства три аспекта – лексическое значение, синтаксическое функция и морфологические качество. Охват про­цесса Субстантивации очень широкий, почти все части речи слов может субс­тантивировать. Больше субстантивированный част речи является прилага­тельное.

При рассмотрении субстантивации частей речи можно прийти к выводы что только слова связано непосредственно с  существительным . Таким образом, можно встретить много субстантивированных  прилагательных, числи­тельных, вербальных прилагательных.  Слова, которые непосредственно имеют отношение к существительным, очень редко может субстанти­вироваться.

Açar sözlər:substantivləşmə, isim, sifət, say, əvəzlik, feil

Ключевые слова:субстантивация, существительное, прилагательное, числительное, местоимение, глагол

Key words: substantivization, noun, adjectives, numerals, pronouns, verb

 

Rəyçi: dos.M.T.Məmmədov

Bənövşə Niyaz qızı Hacıyeva

Müasir türk ədəbi dilinin sintaktik quruluşunda “zərf+fel” tipli birləşmələrin yeri və bu tip birləşmələrdə məna əlaqələrinin əsas xüsusiyyətləri

Müasir türk ədəbi dilində əsas tərəfi felin afinit formalarından biri ilə (məsdər, feli sifət və feli bağlama) ifadə olunan feli birləşmələrin əsas qruplarından birini də “zərf+fel” tipli birləşmələr təşkil edir. Belə birləşmələrdə tabeedici komponent vəzifəsində felin afinit formalarından biri çıxış edirsə, tabe tərəf kimi zərflər müxtəlif məna növləri ilə təmsil olunur. Bu tip birləşmələri nəzərdə tutan Y.M.Seyidov yazır ki, “zərf+fel” tipli birləşmələrin feli birləşmələr daxilində növ kimi fərqləndirici cəhəti onların birinci tərəflərinin zərflə ifadə olunmasıdır (9, s.373).

 Təkcə müasir Azərbaycan dilində deyil, eləcə də müasir türk ədəbi dilində də bu cəhət  “zərf+fel” tipli birləşmələrin fərqləndirici xüsusiyyəti hesab oluna bilər. Bunu müasir türk ədəbi dilindən gətirdiyimiz aşağıdakı nümunələr də aydın şəkildə göstərir. Müq. et: Içeri dalan polisler, her an bir çatışmayla karşılaşacak gibi gözlerini dört açmış olarak evin içine girdiler (Bolat, 101); Ama sizin ağzınızdan, sizin gözünüzle, o gece bana yumruk atıp da ortadan bir gölge gibi kaybolan gencin kim olduğunu merak ediyorum... (Bolat, 150); Mahmudabad'dan ayrılırken geride bıraktıkları yıkıntı ve cesetler, onlara yanlış duymadıklarını ispat ediyordu (Çamur­oğlu, 54); Evlilik denilen kurum, insanı sonsuza kadar süreceğine inandırıp ardından pat diye ortada bırakıveren bir yanılsamadan başka neydi ki sonuçta? (Şafak, 44) Telefon kulübelerinde uyuyan çocuklara // Bir merhaba demek sessizce (Sadri, 41).

Müasir türk ədəbi dilində “zərf+fel” tipli feli birləşmələrdə komponentlər arasındakı məna əlaqələri, əsasən, birləşmənin birinci tərəflərinin semantikası ilə müəyyən olunur. Türkoloji dilçilikdə, o cümlədən də türk dilçiliyində zərfə bir nitq hissəsi kimi münasibət eyni olmamışdır. Türkoloqların bir qismi bəzi hallarda zərfi ayrıca bir nitq hissəsi hesab etməmişdir. Bu isə öz növbəsində “zərf+fel” tipli feli birləşmələrin özünün bütövlükdə inkar olunmasına gətirib çıxarmışdır. Bunu nəzərə alaraq birinci tərəfi zərf, ikinci tərəfi isə felin afinit formalarından biri ilə ifadə olunan birləşmələrin komponentləri arasında məna əlaqələrinin şərhinə keçməzdən əvvəl bu problemlə bağlı türkoloji dilçilikdə mövcud olan ayrı-ayrı mülahizələrə öz münasibətimizi bildirmək istəyirik.

Azərbaycan dilçilərindən M.Hüseynzadə zərfi aşağıdakı kimi müəyyənləşdirir: “İş və hərəkətin icra tərzini, zamanını, yerini, miqdarını, eləcə də əlamətin əlamətini bildirən sözlərə zərf deyilir.

Bütün nitq hissələrində olduğu kimi, zərfin də başqa nitq hissələri ilə şəkilcə eyniliyi var. Tərzi hərəkət zərfinin bir qismi şəkilcə sifətlərlə (sifət-zərf), kəmiyyət zərflərinin bir qismi saylarla (say-zərf) ortaqdır. Bunları bir-birindən ayırmaq üçün cümlədəki yerini, daşıdığı vəzifəsini, əşyaya, hərəkətə və ya hadisəyə aid olmasını nəzərə almaq lazımdır. Sifət əşyaya, zərf isə hərəkətə, felə, əlamətə (sifət və ya zərfə) aid olur” (3, s.229). Qeyd etmək lazımdır ki, zərfin bir nitq hissəsi kimi müəyyən edilməsində əsas götürülən bu prinsiplərə Azərbaycan dilinə dair yazılmış digər əsərlərdə də rast gəlirik (3, s. 89-101; 53, s. 147-152; 4, s. 347-408). B.Xəlilov yazır ki, Azərbaycan dilçilik ədəbiyyatında zərflərin sintaktik cəhətdən, əsasən, cümlə daxilində izah olunması onların uzun müddət digər nitq hissələrilə qarışdırılmasına səbəb olmuşdur ki, bu qarışıqlıq indinin özündə də davam etməkdədir. Müasir türk dilləri qrupunda, o cümlədən də müasir Azərbaycan dilində zərf sahəsində ən çətin və mübahisəli məsələ hansı sözün zərfə aid olub-olmamasıdır. Bu sahədə türkoloqların müxtəlif fikirlər söylədiklərini və onların müxtəlif üsullardan istifadə etdiklərini görürük (4, s.278). Lakin qeyd eləmək lazımdır ki, B.Xəlilovun zərf haqqındakı mülahizələri M.Hüseynzadənin fikirlərindən əsaslı şəkildə fərqlənmir (3, s. 277-290).

Azərbaycan dilçilərindən Y.M.Seyidovun zərf barəsindəki fikirləri digər dilçilərin fikirlərindən əsaslı şəkildə fərqlənir. O bu münasibətlə yazır: “Ümumi dilçilikdə, həmin dilçiliyin əsaslandığı dillərdə, məsələn, rus dilində zərfin əsas əlamətlərindən biri, bəlkə də birincisi onun qrammatik cəhətdən dəyişməzliyi hesab olunur. Bu xüsusiyyət, əslində, Azərbaycan dilinin zərflərinə də aiddir. Azərbaycan dilində zərf hesab edilən bir sıra sözlər nitqdə qrammatik dəyişikliyə məruz qalırsa, məsələn, hallanırsa, bu o deməkdir ki, onların bir qismi zərf deyil, bir qismi isə zərf kimi inkişafını başa çatdırmayıb” (9, s.363).

Y.M.Seyidov daha sonra fikrinə davam edərək yazır ki, zərflər hərəkətin əlamətini bildirən sözlər olmaqla, dilin inkişafının nisbətən sonrakı dövrlərinə aiddir. İnsanlar əşyanın əlaməti, hərəkəti haqqında anlayışları dərk etdikdən sonra hərəkətin əlamətini dərk etməyə başlamışlar. Bu halda dildə əvvəldən yaranaraq, başqa nitq hissələrinin tərkibinə daxil olan sözlərdən hərəkətin əlamətini bildirmək məqsədi ilə istifadə etmişlər. Bu prosesdə həmin sözlər bəzən qrammatik cəhətdən yeni forma almış, bəziləri isə heç bir forma dəyişikliyinə uğramadan yeni rolda çıxış etmişdir. Nəticədə, həmin sözlərin bir qismi zərfləşmiş, bir qismi isə əslindən ayrılmadan həm də nitqdə zərfin rolunu oynamışdır. Bu o deməkdir ki, ismin çıxışlıq halında olan bir və çox sözləri (birdən, çoxdan) zərf olmuşdur; qaçaraq, çaparaq feli bağlamaları vurğusunu dəyişərək zərfə çevrilmişdir; gecə, gündüz, səhər, axşam, az, çox, yaxşı, pis sözləri yeri gələndə hərəkətin əlamətini bildirsə də, bütün vəziyyətlərdə isim, say, sifət olaraq qalmışlar (9, s. 364).

Türk dilçilərindən M.Erginə görə, zərflər zaman, yer, hal və miqdar isimləridir. Ayrıca sifət olmadığı kimi, ayrıca da zərf yoxdur. Sifət də, zərf də ismin söz birləşmələri və cümlədə yerinə yetirdiyi funksiyasıına görə aldığı addır... Zərf isə söz birləşməsi və cümlələrdə sifətin, felin və ya başqa bir zərfin mənasını dəyişdirən isimlərə verdiyimiz addır (21, s. 258). Digər türk dilçilərinin əsərlərində də uyğun mülahizələrlə qarşılaşırıq. Müasir türk ədəbi dilinin morfologiyasını tədqiq edən R.Rüstəmov zərflərlə bağlı yazır: “Zərflər hal və hərəkətin, işin icrasının yerini, miqdarını,səbəb və məqsədini, tərzini, zamanını bildirir.

Zərflər cümlədə icra olunan işin əlamətini, hətta əlamətin əlamətini bildirməyə xidmət edir. Əgər sifət, say və əvəzlik daha çox isimlərə xidmət edirsə, zərflər əsasən fellərə xidmət edir, onu müxtəlif münasibətə görə təyin edir, aydınlaşdırır. Zərflər morfoloji quruluşuna və mənasına görə müxtəlif olur” (7, s.154).

Qeyd eləmək lazımdır ki, zərfin bir nitq hissəsi kimi müəyyənləşdirilməsi problemi türkoloji dilçilikdə də mübahisəli şəkildə qalmaqdadır. Görkəmli türkoloq N.K.Dmitriyev başqırd dilindəki Yaxşı bala yaxşı uxuy “Yaxşı uşaq yaxşı oxuyur” cümləsini nəzərdə tutaraq yazır: “Heç bir əsas yoxdur ki, birinci yaxşı-nı sifət, ikinci yaxşı-nı isə zərf hesab edəsən, hansı sintaktik funksiyada çıxış etməsindən asılı olmayaraq, başqırd dilində yaxşı sifətdir və sifət olaraq qalır” (16, s. 97). Müasir noqay dilinin materiallarına əsaslanaraq M.F.Saruyeva zərflərin semantik, morfoloji və sintaktik prinsiplər əsasında müəyyənləşdirilməsini və bu zaman həmin prinsiplərin vəhdət halında götürülməsini məqsədəuyğun hesab edir: “Əlbəttə, türkoloqlar zərfi bir və yaxud iki əlamət əsasında müəyyənləşdirməkdə haqsızdırlar. Türk dillərində hər hansı bir əlamət spesifik xüsusiyyət kəsb etmiş olsa da, onları ayrılıqda götürməklə sözü tam səciyyələndirmək olmaz” (8, s. 267).

Tatar dilçisi F.Qəniyev belə hesab edir ki, atributiv isimlərin isim qabağında təyin kimi çıxışı onların isimlik xüsusiyyətini itirməsi və konversiya yolu ilə sifətə çev­rilməsi, sifətin fel qarşısında zərflik kimi çıxışı onların konversiya yolu ilə zərfə çevrilməsidir (15, s. 278-284). Q.A.Bertaqayev monqol dili materialları əsasında belə bir mülahizə irəli sürür ki, monqol dilində eyni söz ismə aid olanda sifət, felə aid olanda isə zərf olur (14, s. 93). O.P.Sunik Q.A.Bertaqayevdən fərqli olaraq bir sözün yalnız bir nitq hissəsinə aid ola bilməsini söyləyir (18, s. 105). N.A.Baskakov əvvəl­lər funksional aspekti əsas götürərək, eyni sözü işlənmə yerinə görə həm sifət, həm də zərf hesab etsə də (12, s. 204-205), sonralar bu mövqeyindən geri çəkilmişdir (13, s. 235-236).

Bizim fikrimizcə, bir sözün bir neçə nitq hissəsinə aid ola bilməsi imkanı haqqında məsələ morfoloji formalaşması zəif olan dillərlə (məsələn, Çin, Vyetnam, Laos dilləri və s.) əlaqədar meydana çıxmışdır. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, B.A.Serebrennikov belə bir fikri, yəni morfoloji vasitələr sistemi zəif inkişaf etmiş dillərdə sözün hər bir nitq hissəsi formasında çıxış edə bilməsi imkanını tamamilə səhv hesab edir. B.A.Serebrennikov sonra sözünə davam edərək yazır: “Burada görünüş mahiyyət kimi təqdim olunur, tarixi plan sinxron planla qarışdırılır. Tatar dilindəki matur sözü üç mövqedə işlədilir. Lakin bu o demək deyil ki, bu söz yerindən asılı olaraq, sifət, isim və zərf olur” (8, s. 114).

Nitq hissələri ilə cümlə üzvləri arasında paralellər görən,nitq hissələrinin mənşəyini, formalaşma və müəyyənləşməsini cümlə üzvləri ilə əlaqələndirən İ.İ.Meşşaninov bu münasibətlə yazır: “Bir nitq hissəsinə məxsus qrammatik kateqoriyaları özündə hifz edən söz özünə məxsus olmayan mövqedə çıxış edəndə də həmin kateqoriyanı qoruyub saxlayır.” (7, 247-248).

Məhz İ.T.Məmmədov İ.İ.Meşşaninovun yolu ilə gedərək yazır: “Eyni leksik mənalı , hətta tamamilə eyni formalı söz (yaxşı, pis, duzlu) isimləri təyin etdikdə sifət, felləri (hərəkəti) təyin etdikdə zərf olur” (18, s. 10).

Azərbaycan dili zərflərini tarixi inkişaf fonunda araşdıran T.İ.Hacıyev yazır ki, bir nitq hissəsi kimi zərfin əsas qrammatik semantikası əlamətdir; zərf həmişə hərəkət və əlamətin əlaməti kimi səciyyələndirilir. Fəlsəfi mənada hərəkət özü də materiyanın əlaməti olduğundan nitq hissəsinin qrammatik semantikası daha da ümumiləşdirilir və sadəcə əlamətin əlaməti kimi qiymətləndirilir. Təbii ki, aqlütinativ dil olmaq etibarı ilə Azərbaycan dili zərflərinin formal göstəriciləri də olmalıdır. Düzdür, zərfin bilavasitə özünəməxsus göstəriciləri azdır. Ancaq bu, həmin nitq hissələrinin leksik-qrammatik müəyyənliyini inkar etmir. Əksinə, türk dillərində, o cümlədən Azərbaycan dilində dövrümüzə görə, analitizm, keçmişə getdikcə isə aqlütinasiya gücləndiyi üçün tarixən zərf şəkilçiləri müasir vəziyyətdəkinə nisbətən fəaldır. Müasir Azərbaycan dilindəki sifət-zərf uyğunluğu orta əsrlərin yazılı nümunələrində də özünü göstərir, deməli, bu qədimdən gələn xüsusiyyətdir (2, s. 179).

Qeyd edək ki, hərəkətin materiyanın əlaməti olması danılmaz bir həqiqətdir. Lakin zərfin semantikasının müəyyənləşməsində bunun hər hansı bir rola malik olması barədə fikir yürütmək, mülahizə irəli sürmək özünü heç bir cəhətdən doğrult­mur və doğrulda da bilməz. Analitizmlə sintetizmin korrelyasiyası, iltisaqiliklə flek­tiv­liyin, yaxud amorfluğun oppozisiya təşkil etməsi nəzəri dilçilikdə qeyd olunur və bu, adi bir hal hesab oluna bilər. Lakin aqqlütinasiya heç vaxt analitizmə qarşı dura bilməz. Belə bir nümunə göstərək. Həm müasir ingilis, həm də müasir malay dillə­rində analitizm çox güclüdür. Lakin  məlumdur ki, ingilis dili flektiv, malay dili isə iltisaqi dillər qrupuna aiddir. Deməli, burada anlayışlar bir-biri ilə qarışdırılır, müqa­yi­səyə gəlməyəcək substansiyalar bir-biri ilə qarşı-qarşıya qoyulur. Bütün bunları nəzərə alaraq deyə bilərik ki, zərf düzəldən şəkilçilərin müasir vəziyyətdəkinə nisbə­tən tarixən daha işlək olması mülahizəsi əsaslandırılmır və əsaslandırıla da bilməz. Çünki qədimə getdikcə türk dillərində amorfluq əlamətləri özünü daha aydın şəkildə göstərməyə başlayır ki, amorf quruluşda da şəkilçi morfemdən danışmağın özü müm­kün deyil.

Lakin T.İ.Hacıyevin belə bir mülahizəsi ilə razıyıq ki, əslində qrammatik formaların, morfemlərin müştərəkliyi sifət və zərfin leksik semantikası ilə bağlıdır ─ biri əşyanın,biri hərəkətin olmaqla hər ikisi əlamət bildirir, əlamət anlayışının da məlum şəkilçiləri və qrammatik qəlibləri var. Buna görə də sifətlə zərfin sözyaratma formaları ümumən üst-üstə düşür. Təbii ki, bu üst-üstə düşmə prosesi sonrakı abstraksiya fəaliyyətinin nəticəsidir. Yəni insan təfəkkürünün inkişafı o həddə çatır ki, ümumi əlamətləri konkret əlamətlərə qarşı qoyur və onlardan üstün tutur. Azərbaycan dili tarixinin sifətlə zərfin qrammatik ifadə vasitələrinin dövrümüzə doğru uyğunluğunun artdığına çoxlu material verməsi bununla bağlıdır (2, s. 180). Doğrudan da, Azərbaycan orta əsrlər yazılı abidələrinin dili aydın şəkildə göstərir ki, bu gün sifət və zərf üçün eyni dərəcədə işlək olan təkrarlarla söz yaradıcılığı tarixən məhz zərf üçün ixtisaslaşmışdır.

Müasir türk ədəbi dilində “zərf+fel” tipli feli birləşmələri müəyyənləşdirərkən xüsusi kriteriyadan çıxış etmək lazım gəlir. Türkoloji dilçilikdə bu problemə müxtəlif yanaşmalar mövcuddur. Lakin biz bu məsələdə Y.M.Seyidovun müəyyənləşdirdiyi kriteriyalardan çıxış edirik. O, bu münasibətlə yazır: “Birinci tərəflərinin ifadəsinə gö­rə “zərf+fel” tipli birləşmələrə iki cəhətdən yanaşmaq olar. Bir halda “zərf” sözü­nün məhdud termin mənasını əsas alıb, yalnız o birləşmələrdən bəhs etmək olar ki, onların birinci tərəfləri zərflə ifadə olunur. İkinci halda isə birinci tərəfi zərflərlə və zərf mövqeyində çıxış edən sözlərlə ifadə olunan birləşmələrin hamısını nəzərə almaq olar. İkinci vəziyyət bu birləşmələrin birinci tərəflərinin ifadə vasitələrini söz miqdarı cəhətdən genişləndirsə də, mahiyyətcə birləşməyə ciddi təsir göstərmir”(9, s.373).

Bəri başdan qeyd eləmək lazımdır ki, “zərf kimi çıxış etmək” ifadəsi müxtəlif anlamlarda başa düşülə bilər ki, bunun nəticəsində də zərflərlə fellərin birləşməsindən əmələ gələn feli birləşmələri müəyyənləşdirmək çətinləşər. Başqa sözlə desək, “zərf kimi çıxış etmək” ifadəsi altında heç də zərflik funksiyasında çıxış etməyi başa düşmək lazım deyil. Çünki məkan mənalı isimlərin hamısı cümlədə yer zərfliyi funk­siyasında çıxış edə bilir. Bu halda biz isimlərlə fellərdən düzəlmiş feli birləşmələri “zərf+fel” tipli birləşmələr kimi təqdim etmək zorunda qalırıq ki, onlar əslində “ad+fel” tipli feli birləşmələrdir. Bütün bunları nəzərə alan Y.M.Seyidov yazır: “Dilçilərin belə bir mütləq mövqeyi yoxdur ki, yer, zaman, tərz, kəmiyyət bildirmək, eləcə də hərəkətin yerini, zamanını, tərzini, kəmiyyətini bildirmək zərfə və ancaq zərfə aid xüsusiyyətdir. Eyni leksik-qrammatik mənalar zərfə aid olduğu kimi, ismə, sifətə, saya, əvəzliyə də aiddir. Bu istiqamətdə söhbəti davam etdirib məsələdən uzaq­laşmaq istəmir və oxucunun nəzərinə çatdırırıq ki, “zərf kimi çıxış etmək” fikrini o sözlərə aid edirik ki, onlar bu mövqedə öz əsl mənalarından az-çox uzaqlaşır, bir qədər məcazi məna alır, bəzən qeyri-müəyyənlik qazanır və onların həmin mövqedə başqa bir nitq hissəsi və zərf olması mübahisə törədir. Məsələn, bir sıra mənbələrdə olduğu kimi, biz də o fikirdəyik ki, türk dillərində, eləcə də Azərbaycan dilində yaxsı sözü qrammatik-semantik mövqeyindən asılı olmayaraq, hər yerdə sifətdir. Lakin bir həqiqəti də inkar etmək olmaz ki, yaxşı oxumaq birləşməsindəki yaxşı sözü, yaxşı kitab birləşməsindəki yaxşı sözünün həm eynidir, həm də eyni deyildir. O mənada eynidir ki, burada yaxşı sözünün ümumi leksik əsası dəyişmir, sözü müstəqil leksik vahid kimi şərtləndirən əsas məna kimi qalır. Varlığın əlamətini bildirmək üçün dün­ya­ya gələn yaxşı sözü yaxşı oxumaq birləşməsində elə mühüm keyfiyyət qazanmır ki, o, yeni lekdik vahid hesab oluna bilsin. Lakin yaxşı sözünün yaxşı oxumaq birləşməsində heç bir məna dəyişikliyinə uğramadığını da demək olmaz. Burada bir qədər mücərrədləşmə, əşyadan uzaqlaşma prosesi var. Elə bu tipli sözlərin ikinci mövqedə zərf olub-olmaması haqqında fikir ayrılığı da buradan gəlir. Belə sözləri “zərf+fel” tipli birləşmələrin birinci tərəfi kimi verərkən biz heç də onların bu mövqedə zərf olduğunu demək istəmirik. Eyni fikri çox, az, xeyli sözləri haqqında da demək olar” (9, s. 374).

Biz də müasir türk ədəbi dilindəki “zərf+fel” tipli birləşmələri müəyyən­ləşdirərkən “zərf+fel” formulunu bir qədər geniş mənada alır və bu birləşmələrin birinci tərəfini prinsip etibarı ilə heç də bir nitq hissəsi kimi zərf daxil olan sözlərlə məhdudlaşdırmırıq.

 Müasir türk ədəbi dilində asılı (birinci) komponenti zərflərlə, əsas tərəfi isə felin afinit formalarından biri ilə  ifadə olunan feli birləşmələrin müxtəlif variantları müşahidə olunur. Bu struktur variantları ətraflı tədqiq etdikdən sonra həmin feli birləşmələri meydana çıxaran ayrı-ayrı komponentlər arasındakı məna münasibət­lərini müəyyənləşdirmək olar. İkinci bir tərəfdən nəzərə almaq lazımdır ki, “zərf+fel” tipli birləşmələrin struktur variantlarının araşdırılması təkcə müasir türk ədəbi dilində deyil, eləcə də digər türk dillərində bu tipli birləşmələrin xarakterik xüsusiyyətlərinin ortaya çıxarılmasına kömək edə bilər.Müasir türk ədəbi dilində “zərf+fel” tipli feli birləşmələr digər feli birləşmələrdən, yəni “ad+fel” və “fel+fel” tipli birləşmələrdən kəmiyyətcə azdır. Bu cəhət zərfin müasir türk ədəbi dilinin qrammatik quruluşunda tutduğu yerlə bağlıdır. Müasir türk ədəbi dilində, eləcə də digər türk dillərində zərflər xüsusi nitq hissəsi kimi tam formalaşmadığından zərfin iştirakı ilə əmələ gələn feli birləşmələr digər feli birləşmə tipləri ilə müqayisədə seyrək işlənir.

 “Zərf+fel” tipli birləşmələr içərisində birinci komponenti tərzi-hərəkət zərfləri, ikinci komponenti isə felin afinit formaları ilə formalaşan feli birləşmələr daha çox işlənmə tezliyinə malikdir. Bu tip birləşmələrdə ikinci komponentin feli bağlama, feli sifət, yaxud məsdərlə ifadə olunması komponentlər arasında qrammatik və semantik əlaqələrə ciddi təsir göstərə bilmir. Birinci tərəfi tərzi-hərəkət zərfi ilə formalaşan feli birləşmələrin ikinci komponenti kimi daha çox –ıb4 şəkilçili feli bağlamalar, -an2 şəkilçili feli sifətlər və məsdərlər çıxış edir.  Birinci komponenti zaman zərfləri ilə ifadə olunan feli birləşmələr birinci komponenti tərzi-hərəkət zərfləri ilə ifadə olunan feli birləşmələrdən az işlənsə də,birinci komponenti yer və miqdar zərfləri ilə formalaşan feli birləşmələrdən daha üstündür. Bu cəhət yer və miqdar zərflərinin kəmiyyətcə azlığı ilə birbaşa bağlıdır. “Zərf+fel” tipli feli birləşmələr arasında ən seyrək müşahidə olunanı birinci komponenti miqdar zərfləri ilə ifadə olunan feli birləşmələrdir. Belə birləşmələrdə ikinci komponent kimi daha çox –ıb4 şəkilçili feli bağlamalar iştirak edir. Feli birləşmənin bu tipinin müasir türk ədəbi dilinin sintaktik quruluşunda tutduğu yer çox zəifdir.    

Ə D Ə B İ Y Y A T

a) Azərbaycan dilində

1. Abdinova S.Ə. “Kitabi-Dədə Qorqud”un dilində feli birləşmələr, NDA, Bakı, 2002. 23 s.

2. Hacıyev T.İ. Zərf. Mirzəzadə H. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası, Bakı, Bakı Universiteti nəşriyyatı, 1990. 179-194 s.

3. Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili. Morfologiya, Bakı, “Maarif” nəşriyyatı, 1983. 320 s.

4. Xəlilov B. Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası, II hissə, Bakı, “Nurlan” nəşriyyatı, 2007. 354 s.

5. Məmmədov İ.T. Morfologiyaya giriş. Müasir Azərbaycan dili. Morfologiya, II cild, Bakı, “Elm” nəşriyyatı, 1980. 5-12 s.

6. Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası, Bakı, APİ nəşri, 1961. 190 s.

7. Rüstəmov R. Türk dilinin morfologiyası, Bakı, “Nurlan” nəşriyyatı,  2007. 208 s.

8. Serebrennikov B.A., Hacıyeva N.Z. Türk dillərinin müqayisəli tarixi qrammatikası, Bakı, “Səda” nəşriyyatı, 2002. 380 s.

9. Seyidov Y. Azərbaycan dilində söz birləşmələri, Bakı, Bakı Universiteti nəşriyyatı, 1992. 408 s.

10. Seyidov Y. Azərbaycan dilinin qrammatikası. Morfologiya (nəzəri kurs), Bakı, Bakı Universiteti nəşriyyatı, 2000. 403 s.

11. Zeynalov F.R. Türk dillərinin müqayisəli qrammatikası, I hissə (Fonetika, leksika, morfologiya), Bakı, “MBM” nəşriyyatı, 2008. 453 s.

b) rus dilində

12. Баскаков Н.А. Двойственная природа слова и проблема частей речи (на материале тюркских языков). Вопросы теории частей речи, М., Наука, 1963. с. 230-242.

13. Баскаков Н.А. Историко-типологическая характеристика структуры тюркских языков. Словосочетание и предложение, М., Наука, 1975. с. 287.

14. Бертагаев Т.А. О спорных вопросах грамматики (на материале монгольских языков). Вопросы составления описательных грамматик, М., Издательство АН СССР, 1961. с. 80-99.

15. Ганиев Ф.А. К вопросу о классификации частей речи в современном татарском языке (на материале существительных, прилагательных и наречий). Вопросы тюркологии, Баку, Издательство «Элм», 1971.с. 27

 16. Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка, М.-Л., Издательство АН СССР, 1948,  276 с.

17. Мещанинов И.И. Члены предложения и части речи, Л., Наука, 1978.  387c.

18. Суник О.П. О частях речи в тунгусо-маньчжурских языках.

c) türk dilində

19. Banguoğlu T. Türkçenin Grameri, Ankara, 3. Basılış. Ankara TKK Basımevi, 1990, 628 s.

20. Bilgegil K. Türkçe Dil Bilgisi, Ankara yayınları, 2010, 286 s.

21. Ergin M. Türk Dil Bilgisi, İstanbul, Boğaziçi Yayınları, 1987. 407 s.

22. Hatiboğlu V. Türkçenin Sözdizimi, Ankara, 1972, 286s.

 

Xülasə

Məqalədə “zərf+fel” tipli birləşmələr tədqiqata cəlb olunmuşdur.Türk dillərində zərfin bir nitq hissəsi kimi formalaşması məsələsinə toxunulmuş,”zərf+fel” tipli birləşmələrdə məna əlaqələri araşdırılmışdır.

 

Summary

The article deals with analysis of  “adverb+verb” type of phrases. Semantic relations in “adverb+verb” type of phrases were analyzed in this article along with  the issues of emerging of adverb as a part of  speech in Turkish language.

 

Açar sözlər: zərf, feli birləşmə, zərf+fel tipli birləşmələr, zaman, səbəb, tərzi -hərəkət əlaqələri

Key words: adverb, verbal phrase, adverb +verb type of phrases, semantic relations of time, cause and manner.

 

Rəyçi: prof.R.Ə.Rüstəmov

                                                                                                   


Щаъыйева Ниэар Мящяммяд гызы

Ара сюзлярин ъцмлядя йаратдыьы мяна инъяликляри вя ифадя васитяляри

Ъцмля дахилиндя субйектив модаллыьы ифадя етмяк цчцн ясас васитялярдян бири дя ара сюзлярдир. Бу сюзляр, ифадяляр васитясиля обйектив модаллыг йени чаларлыьа доьру истигамятляндирилир. Синтактик васитяляр, синтактик категорийа  щесаб олунан ара сюзляр юз ящямиййятини, юз вязифясини йалныз ъцмля  дахилиндя  юзцнц эюстярир. Яэяр обйектив модаллыг предикатда – хябярдя, ъцмлянин ясас цзвцндя юзцнц эюстярирся, субйектив модаллыг  ися юзцнц ъцмлядя ядатлар, нидалар, ара сюзляр (морфолоэийада модал сюзляр)  васитясиля ифадя олунур, юзцнц эюстярир. Мяшщур тцрколог Ф.Зейналов йазыр: «Субйектив модаллыг «шяхси щисслярин» ифадяси дейил, субйектив модаллыг данышанын реал эерчяклийя  сюйлянилян фикря мцнасибятини билдирмякдир» (3, сящ.35).

Ара сюзлярин ъцмлядяки модаллыг йаратмаг фикриня бахышлар, мцнасибятляр фярглидир. Мялумдур ки,  инсанлар фикирлярини ъцмля васитясиля бир бирляриня чатдырырлар. Ъцмлянин формалашмасы цчцн ясас яламятлярдян бири дя модаллыгдыр. Й.Сейидов йазырды ки, «Модаллыг мцщцм грамматик категорийалардан олуб, ъцмлянин ясас яламятляриндян бири сайылыр»(4, сящ. 35).

 Бизим фикримизъя, ара сюзляр, бир чох мцяллифлярин гейд етдийи кими, ъцмлядя модаллыг ямяля эятирмир. Ъцмлядя онсуз да модаллыг олур. Ара сюзляр ъцмлядя олан модаллыьа ялавя  мяна  чаларлыглары эятирир, ъцмлядяки  модаллыьы йени, нисбя­тян фяргли истигамятя йюнялдир. В.Виноградов да эерчяклийя емосионал мцнасибяти модаллыьа дахил етмир, лакин гаршылыглы ялагядя дцзэцн гейд едир. Мялумдур ки, данышанын эерчяклийя мянтиги мцнасибяти модаллыьын ясас тязащцрцдцр ки, бу да предикативликля бирликдя тязащцр едир. ъцмлядя олан субйектив модаллыглар ара сюзляр васитясиля реаллашыр.

Ара сюзлярин ишлянмя даиряси чох эенишдир. Бу сюзляр демяк олар ки, яксяриййят цслубларда ишлянир. Беля сюз вя ифадяляр елми, ядяби, бядии, данышыг дилиндя эениш ишлянир. Рус дилчиси А.Пешковски щяля ХХ ясрин яввялляриндя гейд едирди ки, «бу сюзляр (ара сюзляр) нитгдя юзцня ращат йер тапан йад цнсцр дейилдир».

Ъцмлянин мцхтялиф нювляриндя ара сюзляр ишляня билир. Беля сюзляр щяр мя­гамда, ъцмлянин щяр йериндя ишляня биляр. Щятта еля ъцмляляр олур ки, орада ара сюз­лярин ишлянмяси ваъиб олур, зярурилик кясб едир. Лакин еля ъцмляляр дя олур ки, орада ара сюзляри ишлятмяк мцмкцн олмур. Мясялян,  нягли вя суал ъцмляляриндя ара сюзляр ъцмлянин щяр йериндя сярбяст ишляня билир,  онларын васитясиля ъцмлядяки реал эерчяклийя субйектив мцнасибятляр билдирилир. Нягли вя суал ъцмляляриндя ара сюзляр ъцмлянин щяр йериндя ишляня билир. Ара сюзляр йа бцтювлцкдя ъцмляйя, йа да ъцмлянин  мцхтялиф цзвляриня аи дола билир, бу вахт аид олдуглары ъцмля цзвцнцн йанында ишлянир. Ара сюзлярин йерини дяйишдикдя онун аид олдуьу цзв дя, йаратдыьы мяна да дяйишир. Ара сюзляринин ъцмлядяки аидлийини ашаьыдакы шякилдя груплаш­дырмаг олар:

Ы Ара сюзляр бцтцн ъцмляйя аид олур;

ЫЫ Ара сюзляр ъцмлянин бир щиссясиня: а) субйект групуна; б) обйект групуна аид олур; ЫЫЫ Ара сюзляр айры-айры ъцмля цзвцня аид олур. Мясялян: 1) Доьрусу, онун щяйаты тящлцкядя иди (Я.А).  2) Мяним бурада олдуьумдан, йягин ки, хябяри йохдур (Щ.Х). 3) Демяли, бир няфяр бцтюв бир халгдыр (Я.К).

Ара сюзляр аид олдуьу цзря, ъцмляйя мцхтялиф мяналар верир вя онлары ъцмлядян чыхардыгда мянада дяйишиклик юзцнц эюстярир. Ара сюзлярин ъцмлядян чыхарылмасы иля мянайа хялял эялиб, эялмямяси мясяляси дя дилчиликдя мцбащисялидир. Беля ки, бязи дилчиляр иддиа едирляр ки, ара сюзляри ъцмлядян чыхардыгда мянайа хялял эялир, бязиляри щесаб едирляр ки, мянайа хялял эялмир. Бязи дилчиляр гейд едирляр ки, ара сюзляр ъцмлядя мяна ялагясини там сахлайыр, щятта онлар лексик мяналарыны да сахлайырлар.

Бизим фикримизъя, ара сюзляр, доьрудан да, аид олдуглары ъцмляйя щям грамматик, щям семантик ъящятдян баьлы олурлар. фикримизи бир ъцмля иля сцбут етмяйя чалышаъаьыг. Мясялян: Гязети йолдашымын ялиндян алдым, санки щярфляри эюзцмля йейяъякдим (М.Ъ).  Бу ъцмлядя санки модал сюзцнц ихтисар етсяк, Гязети йолдашымын ялиндян алдым, щярифляри эюзцмля йейяъякдим – бурадакы  мянанын  позулдуьунун изащына ещтийаъ йохдур.

Ямр вя нида ъцмляляриндя ара сюзляр нягли вя суал ъцмляляриня нисбятян аз ишлянир. Йалныз бир гисм ямр вя  нида ъцмляляриндя ара сюзляр ишлянир. Мялумдур ки,  Ы шяхсдя ямр ъцмляляриндя арзу, истяк мянасы ясас йер тутдуьундан беля ъцмлялярдя ара сюзцн ишлянмяси зярурилик кясб етмир. Бязи щалларда беля ъцмлялярдя мцтляг, эяряк ара чюзляри ишлянир. Мяс: Мян дя эяряк эялим.  Хябяри ЫЫ шяхс тякдя ифадя олунан ямр ъцмляляриндя ямр, тящрик, тякид вя с. мяналар ифадя олунур. Беля ъцмляляр конкретлик ифадя едян мцтляг, шяксиз, сюзсцз типли ара сюзляр ишлянир. Мясялян: Эет,  Садыг, мцтляг эет. Беля ъцмлялярдя шцбщя, ещтималлыг билдирян ара сюзляр  ишлянмир.  Нида ъцмляляриндя дя ара сюзляр чох аз ишлянир. Бу онларла ялагядардыр ки, нида ъцмляляри юзц щям данышанын емосионал дуйьу вя щяйяъанларыны, щям дя онун башга шяхс вя яшйалара олан емосионал  дуйьу вя щяйяъанларыны, емосионал –ягли мцнасибятлярини ифадя едя билир. Лакин дилдя нида ъцмляляриндя дя ара сюзлярин ишлянмясиня аз да олса, тясадцф едилир. Мяс: 1) Эюзцн йахшы эюрмцр, дейясян! 2) Эедиб халгын зящлясини тюкцрсян, йягин! (М.Ъ).

Ара сюзляр нитг дя даща рянэарянэ, мцхтялиф мяна чаларлыглары ямяля эятирир­ляр, чцнки модал сюзлярин сярщядди ара сюз, ара сюз бирляшмяляриня нисбятян дардыр. Дейя билярик ки, модал сюзляр ара сюзлярин ифадя васитяляриндян биридир. Дилдяки мцхтялиф емосионал мцнасибятляри – дяр, севинъ, горху, тяяъъцб, кя фикир ардыъыллыьы, мянбяйи, истинад нюгтяси вя с. билдирян  мцхтялиф сюзляри, дил ващидлярини модал сюзляр сырасына дахил етмяк дцзэцн дейилдир. Беля сюз вя ифадяляри ара сюзляря, ара сюз бирляшмяляриня аид етмяк даща мягсядуйьундур. Зяннимизъя, ара сюзляр, ара сюз бирляшмяляри бцтювлцкдя ъцмляйя, йахуд ъцмлянин бир щиссясиня, тяк-тяк цзвцня аид олараг ъцмлядя ифадя олунан модаллыглара мцяййян  истигамятляр, чаларлыглар верир. Нитгдя ифадя олунан эерчяклийя мцнасибят бахымындан ара сюзляри (ара сюз бирляшмялярини) ашаьыдакы шякилдя груплашдырмаг мягсядяуйьундур.

Ы Нитгдяки эерчяклийя мцхтялиф мцнасибят билдирян ара сюзляр (ара сюз бирляшмяляри).

Рус дилчилийи вя Азярбайъан дилчилийиндяки (Й.Сейидовун бюлэцсц) яняняви бюлэцляря ясасланараг групларын юзцнц дя йарымгруплара бюлмякля ара сюзлярин дягиг тяснифатыны вермяк лазымдыр.

а) Нитгдяки  эерчяклийя эцман, шцбщя, ещтимал мцнасибятляри билдирмяк ъящятиндян хидмят едян ара сюзляр;

б) Щягигилик, доьрулуг мцнасибятляри билдирян ара сюзляр;

ъ) Нитгдяки эерчяклийи мцгайися ролу иля эюстярян ара сюзляр.

ЫЫ Фикрин мянбяйини эюстярян ара сюзляр.

ЫЫЫ Нитг щиссяляри арасындакы ялагяни эюстярян ара сюзляр.

а) Нятиъя билдирян ара сюзляр;

б) Цмумиляшдирмя билдирян ара сюзляр;

ъ) Нитгин ардыъыллыьыны эюстярян ара сюзляр;

д) Дягигляшдирмя мянасы билдирян ара сюзляр.

ЫВ Мцхтялиф емосионал мцнасибятляри билдирян ара сюзляр;

В Фикрин адилийини, эерчяклийини эюстярян ара сюзляр;

ВЫ Фикрин ифадя тярзини эюстярян ара сюзляр;

ВЫЫ Динляйиъинин диггятини ъялб етмяк цчцн ишлянян ара сюзляр.

Ара сюзлярин эюстярилян бюлэцйя ясасян нитгдяки ролуну нязяря чатдырмаг цчцн дил фактларына мцраъият етмяк йериня дцшярди.

Ы Нитгдяки эерчяклийя мцхтялиф мцнасибятляри дя йарымгруплара бюляряк ашаьыдакы нцмуняляр ясасында изащ етмяк лазымдыр.

а) Ещтимал, эцман, шцбщя билдирян ара сюзляр: ещтимал, эцман, бялкя дя, йохса, дейясян, эяряк ки, йягин вя с. «Йягин» ара сюзц бязи китабларда йягинлик билдирян модал сюзляря дахил едилир. Бу сюз «бялкя» ара сюзцнцн синонимии кими ишляндикдя эцман, шцбщя мцнасибяти билдирир. Мясялян, 1) Йягин ки, атлары оьурлайан одур (М.Щ). 2) Атам, йягин, Нярэизэиля эетдийимиздян хябяр тутуб (Я.А). 3) Йягин ки, еля буна эюря цзцнцз эцлмцр (О.С).  Бялкя ара сюзц ещтимал  мцнасибяти йарадараг дилдя даща эениш ишлянир. Бялкя йанылмышыг биз, севда  ютярэидир бир гонаг кими (Б.В).  Дейясян еля буна эюря  сусдулар (М.Щ).

б) Щягигилик, доьрулуг мцнасибятляри билдирян ара сюзляр: ялбяття, шцбщясиз, доьру, эерчяк, щягиги, щягигятян, яслиндя, шяксиз вя с.

Беля ара сюзляр ъцмлядя  тясдиг мянасы да ифадя едир. ъцмлядя ифадя олунан фикрин щягигилийини, доьрулуьуну тясдиг едир.

1)                      Ялбяття, мцкафата йахшы ишляйянляр лайигдирляр (Я.Ъ).

2)                      Шцбщясиз ки, онун тюрятдийи ъинайятляр бцтцн ел-обайа бяллидир (М.Г).

3)                      Доьрусу, ушаглар йаман сакит идиляр (Б.Б.).

4)                      Гыз, эюзял олмаьа эюзялсян, шяксиз, анъаг щюрцклярин инди эяряксиздир.

Азярбайъан дилиндя щягигилик, доьрулуг мцнасибятляри билдирян  ара сюзляр сырасына фикри тясдиг етмяйя хидмят едян бир нечя ара сюзц дя дахил етмяк олар: валлащ, биллащ, нейняк, гой олсун вя с. Бизъя, беля ара сюзляр ян чох данышыг дилиндя ишлянир. Мяс: 1) Бир йана баханда бу капитан пис адама охшамыр, валлащ (М.Щ). 2)  Валлащ-биллащ щеч нядян хябярим йохдур (М.Щ). Нейняк, а бала, гой сян дейян олсун.

ъ) Ъцмлядяки фикрин диэяр фикирля мцгайисясини билдирян ара сюзляр: санки, эуйа, эуйа ки, дейясян вя с. Бу типли ара сюзлярля щягигят олмайан вя ола билянля мцгайисяли шякилдя верилир. Мясялян: 1) Ох атылыр, санки каман сяслянир (М.С). 2) Юзцнц еля апарырды ки, эуйа кишийя иши дцшмцшдц (И.Г). 3) Еля бил ъамаатын цстцня су ялянмишди (И.Ш).

Бу типли ифадяляр яслиндя щягигят олмайан фикри башгасы иля мцгайися едир, она бянзядир. Беля ифадялярин  ъцмляйя, онун айры-айры цзвляриня баьлылыьы даща сыхдыр. Беля ара сюзляри ъцмлядян чыхаранда ъцмлянин мянасы позулур, ъцмлядяки ясас фикир айдынлашмыр.

ЫЫ Фикрин мянбяйини эюстярян ара сюзляр вя ифадяляр.

Бу група дахил олан ара сюзляр фикрин щягиги олуб-олмадыьыны щяр щансы бир мянбяйя  ясасланараг сюйляндийини эюстярир вя субйектив мцнасибятляри билдирмяк цчцн ишлянир: мянъя, бизъя, фикримъя, сизъя, зяннимъя, дейирляр, мялумата эюря вя с.

Мяс: 1) Мянъя, кифайятдир, сюйлядик буну  (М.Р). 2) Сизъя, о, шащлыгдан ял чякяндян сонра Иранда йашайа билярми?!  3) Дейирляр, мяънун хястялянмишди, щяким  голуна нештяр вуруб ган алды, йеря тюкцлян ган «Лейли» йазды (Я.Ъ).  4) Дейирляр Тутуханым Мурады юз баласы кими сахлайырмыш (Я.М).

Азярбайъан дилиндя ишлянян мян билян, мяня эюря, мяня еля эялир ки, сян билян, сяня эюря ифадяляри мянъя, сянъя ара сюзляринин синонимии кими ишлянир вя фикрин мянбяйини эюстярир. Лакин йыьъамлыг, конкретлийя эюря мянъя, сянъя вариантлары даща чох ишлянир.

ЫЫЫ Фикрин щиссяляри арасында мянтиги ялагяни эюстярян ара сюзляр.

Бу типли ара сюзляр вя ифадяляр верилян ъцмляни даща бюйцк контекстля баьламаьа хидмят едир. беля ара сюзляр фикирлярин ардыъыллыьыны, йекунуну, нятиъясини вя нитгин мцяййян бир щиссясинин дягигляшдирилмясини ифадя едирляр, билдирирляр. Беля ара сюзляри ашаьыдакы кими груплашдырмаг олар:

а) Фикрин сырасыны, ардыъыллыьыны эюстярян ара сюзляр; яввяла, яввялян, биринъи, биринъиси, икинъи, икинъиси вя с. Мяс: 1) Яввялян, кяндлиляр сющбятин ширин мягамында буну эюръяк дурдулар айаьа, щяля, бялкя, баш да ендирдиляр. 2) Икинъиси  Мяммядщясян яминин эюзцнцн ишыьы тяк биръя ешшяйи вардыр (Ъ.М). 

б) Фикри цмумиляшдирян, йекунлашдыран вя нятиъясини билдирян ара сюзляр вя ифадяляр: цмумиййятля, демяк, демяли, хцлася, мцхтясяр, беляликля, гяряз, нящайят вя с.

Беля ара сюзляр бир фикри, йахуд бир ъцмляни юзцндян яввялки фикр вя йа ъцмля иля баьламаьа хидмят едир. яэяр беля ара сюзлярля ишлянян ъцмляни мятндян чыхарсаг, фикирдя гырыглыг, натамамлыг юзцнц эюстяряр, чцнки беля ъцмляляр яввялкинин йекунудур, нятиъясидир. Беляликля, дейя билярик ки, беля ара сюзлярдя ъцмляляри, фикирляри баьламаг хцсусиййяти дя вардыр. Мясялян:

ъ) Бир  фикрин диэяриня баьланмасына хидмят едян ара сюзляр: тутаг, туталым, мясялян, тутаг ки, вя с.

1) Тутаг ки, мян фящлянин мяваъини артырдым,  щамысыны охутдум, бундан сяня ня? (М.Щ)

2) Мясялян, биз истяйирик ки, сиз бу тящлцкяли йолдан щямишялик гайыдасыныз (М.Г).

д) Дягигляшдирмя, айырма, сечмя билдирян ара сюз вя ифадяляр: хцсусиля, ялялхцсус, хцсусян вя с. Мясялян:

1) Хцсусян Алынын эедиб гачаглара саь-саламат гошулмаьы щяр икисини севиндирди (М.Щ).

е) Гаршылашдырма вя эцзяшт мянасы билдирян ара сюзляр вя ифадяляр: яксиня, цстялик, щяр щалда, тярсиня, бунунла беля вя с. Мясялян:

1) Щяр щалда о нейлядийини щамынадн йахшы билир (М.Щ).

2) Бу сюзляр чох дейилди, цстялик бу сюзляр асанлыгла да диля йатмырды (Я.М).

Гаршылыг, зиддиййят, эцзяшт семантикалы бу ара сюз вя ифадяляр табели мцряккяб ъцмлялярин гурулмасында фяал иштирак едир: щяр щалда, бир щалда ки, кими ара сюзляр будаг ъцмлядя иштирак едир, бу сюзляря гаршылыг олараг баш ъцмлядя демяк, демяли ара сюзляри ишлянир. Мясялян: 1) Бир щалда ки, ону эюндярмишдиляр, демяли, ону гябул едяъяк шяхс мясялядян хябярдардыр (С.Я).

ЫВ Мцхтялиф емосионал мцнасибятляри билдирян ара сюзляр вя ифадяляр.

Беля ара сюзляр васитясиля ъцмлядяки эерчяклийя мцхтялиф емосионал мцнасибятляр – севинъ, кядяр, арзу, тяяссцф, тяяъъцб вя с. мцнасибятляр билдирилир. Беля ара сюзляри дя ашаьыдакы груплара бюлмяк олар.

а) Арзу билдирян ара сюзляр, даща доьрусу, ара сюз бирляшмяляри: ня олар, саьлыг олсун, евлярдян узаг, ъанындан ираг, гулаглардан узаг, башыма хейир, цстцня саьлыг вя с.

Беля ара сюз бирляшмяляри, ясасян, данышыг дилиндя чох ишлянир. Мясялян:

1)                      Саьлыг олсун, юзцм гайыдан кими щяр шейи дцзялдяъям (Я.М).

б) Тяяссцф билдирян ара сюзляр: тяяссцф, тяяссцф ки, щейиф, щейиф ки, нейним, ня еляйим, нолар вя с. Мяс:

1) Щейиф ки, сющбятимиз вур-тут беш дягигя чякди.

2) Тяяссцф ки, биз йалныз  сянэярлярдя бир-биримизя раст эялирик .

ъ)  Кядяр, севинъ щиссляри билдирян ара сюзляр вя ифадяляр: бядбяхтликдян, тярсликдян, хошбяхтликдян вя с. Мясялян:

1) Эеъя, бяхтимдян еля сойугдур ки.

2) Хошбяхтликдян, шящяримиздя щяр ъцр мейвяйя раст эялмяк олурду.

д) Тяъъцб вя мараг билдирян ара сюз вя ифадяляр: тяяъъцблцдцр, мараглыдыр, гярибядир, хейирдир, хейир ола, хейир олсун вя с. Мясялян:

1) Гярибядир, нянянин аьлына щарадан эялиб ки, мящз Ниэар онун эялини олмалыдыр (Э.Ф).

2) Мараглыдыр, Наьы онун мягсядини щарадан билир?! (И.Г)

Эюрцнцр  ки, бу типли ара сюзляр яввялляр баш ъцмля шяклиндя формалашыблар, она эюря дя ъцмлянин яввялиндя ишлянирляр. Сонрадан трансформасийайа уьрайараг ъцм­лядя ифадя олунан эерчяклийя тяяъъцб, мараг, разылыг мцнасибятлярини форма­лашдырыблар. Онлар, ясасян, аид олдуглары ъцмлядян яввял эялир. Проф. Я.Абдуллайев гейд едир ки, «…ейни заманда данышанын будаг ъцмлядяки фикря мцхтялиф  суб­йектив мцнасибятлярини (мараг, тяяъъцб, инам, наразылыг, разылыг вя с.) ифадя едир» (2, сящ. 173).  Бу тядгигатлара ясасланараг, беля бир  мцлащизя сюйляйя билярик ки, бу типли ифадялярин ара сюзляр кими ишлянмяси дилимизин мцасир  инкишаф мярщялясиня шамил едиля биляр. Беля ифадяляр дилимизин мцасир сявиййясиндя инкишаф едяряк монолит бир конструксийа щалында формалашыр. Даща доьрусу «мцряккяб ъцмля юзц дя инкишаф едяряк даща гыса монолит бир конструксийайа ъан атыр» (1, сящ. 5).

В Фикрин адилийини эюстярян ара сюзляр вя ифадяляр.

Бурайа дахилдир: адятян, тябии, гайдадыр, мялумдур, тябиидир, адятя эюря вя с.  Мясялян: 1) Щямин вахтлар о, адятян, идаряйя эетмяйя щазырлашар, фярящлянярди. 2) Тябии ки, охуъулар сещирли цч щярфин мянасынын изащына тялясир.

ВЫ Фикрин ифадя формасыны эюстярян ара сюзляр вя ифадяляр.

Беля ара сюзляря – зарафатсыз, юз арамыздыр, иъазянизля, виъданла десяк, ачыьы, кяся десяк, гыса десяк, ядалятля десяк вя с. кими ифадяляр дахилдир. Беля ара сюз вя ифадяляр данышыг дилиндя даща чох ишлянир вя инсанларын данышыг манерасыны сяъиййяляндирир. Бу сюзляр васитясиля дейилян сюзцн цслубуна уйьун данышан шяхс юз субйектив мцнасибятлярини ифадя едир. йухарыда эюстярдийимиз йумшаг десяк, гыса десяк, ялбяття десяк вя с. ифадяляр «демяк» сюзц ясас йер тутан шярт будаг ъцмлясинин трансформасийайа уьрамасы нятиъясиндя  ямяля эялмишдир:

1)                      Ачыьы, мян сяни йахшы баша дцшцрям (М.Щ).

2)                      Яла йердир, зарафатсыз (Я.М).

3)                      Кясяси, дцз бир щяфтя ъябщядя щеч бир дяйишиклик  олмады .

4)                      Ачыьы, сянин ананда щеч бир хястялик йохдур (М.Ъ).

ВЫЫ  Динляйиъинин диггятини ъялб едян ара сюз вя ара сюз бирляшмяляри.

Беля ара сюз вя ифадяляря – инанын, билирсянми, буйурун, эюрцрсян, баьышлайын кими сюз вя ифадяляр аиддир. Беля ара сюзляр вя ифадяляр ян чох данышыг дилиндя ишлянир. Беля сюзляр васитясиля данышан динляйянин диггятини ъялб едир, сонра фикрини сюйляйир. Мясялян:

1)                      Буйурун, бурада пярдяли пянъярядя яйляшин.

2)                      Инан ки, бундан сонра сизи щеч кяс излямяйяъякдир.

3)                      Эюрцрсцнцзмц, йолдашлар, бу да бир факт.

4)                      Эюрцрсянми, неъя эюзял шящярдир.

Беля ара сюзлярин бязиляриндя «мы4»  ядатлары да ишлянир. Бурайа гядяр дедикляримиздян айдын олур ки, ара сюзляр вя ифадяляр зянэин вя мянаъа мцхтялиф модал мцнасибятляр билдирян синтактик категорийадыр. Бу сюзляр васитясиля нитгдя мцхтялиф емосионал, експрессив, субйектив мцнасибятляр ифадя  олунур. Бязян ъцмлядя бир вя йа бир нечя ара сюз вя ифадяляр ишлянир ки, бу да ифадя олунан модал мцнасибяти  эцъляндирир, бу мцнасибятляр даща габарыг нязяря чапдырылыр. Ара сюзляр ъцмлянин щяр йериня ишляня билир. Азярбайъан дилчилийиндя Й.Сейидов  ара сюзлярдян бящс едяркян, онларын ифадя етдийи мяна инъяликлярини эюстярмякля йанашы онларын тюрямя йолларындан да бящс етмишдир. Мцяллиф ара сюз, ара сюз бирляшмяляринин адларла, феллярля вя сюз бирляшмяляри иля ифадя олундуьуну эюстярмишдир. Ара сюзлярин ифадя васитяляри щаггында чох эениш данышмыг олар. Бу сащядя тцрколоэийа вя Азярбайъан дилчилийиндя кифайят гядяр данышылмыш, мцхтялиф фикирляр иряли сцрцлмцшдцр. Бцтцн бунлары йекунлашдырараг ара сюзлярин вя ара сюз бирляшмяляринин ашаьыдакы васитялярля ифадя олундуьуну эюстяря билярик:

  1. Нитг щиссяляри иля ифадя олунан ара сюзляр
  2. Синтактик йолла ямяля эялян ара сюзляр.

Ы Нитг щиссяляри иля ямяля эялян, ифадя олунан ара сюзляр, ара сюз бирляшмяляри дедикдя модал сюзлярля ифадя олунан ара сюз вя ара сюз бирляшмяляри нязярдя тутулур. Синтактик йолдан фяргли олараг бурада ара сюз, ара сюз бирляшмяляри ифадяси бирбаша характер дашыйыр. Йяни сюз артыг юз зямининдян  айрылараг модал сюзя чеврилир вя модал сюзлярин дя ъцмлядяки синтактик вязифяси ара сюздцр. Модал сюзляр юзляри дя етимоложи ъящятдян ики гисмя айрылыр:

а) Адларла ифадя олунан модал сюзляр.

б) Феллярля ифадя олунан модал сюзляр.

ЫЫ Синтактик йолла ямяля эялян ара сюзляр, ара сюз бирляшмяляри дедикдя биз бус юз вя ифадялярин нитг щиссяляри иля ялагядар олмадыьыны демяк истямирик. Лакин беля сюз вя ифадялярин йаранмасы, ямяля эялмяси бир баша дейил, синтактик йолла эедир. Щяр щансы бир сюз вя йа ифадя бир вязиййятдя ъцмля цзвц, йахуд да табели мцряккяб ъцмлянин баш вя йа будаг ъцмляси кими чыхыш едир. Башга вязиййятдя ейни формада, ейни сяс тяркибиндя ара сюз вя йа ара сюз бирляшмяси кими чыхыш едир. Бу щал о заман баш верир ки, сюз вя йа ифадя нитг щиссялийини дейил, синтактик вязифясини итирир. Айрылыгда, ъцмлядян кянар биз щямин сюзляри мцхтялиф нитг щиссяляриня дахил едя билирик вя онун морфоложи характеристикасыны сюйляйя билирик.

Ара сюз вя ара сюз бирляшмяляринин синтактик йолла ямяля эялмяси цчцн ашаьыдакы йоллар мювъуддур:

Ы Табели мцряккяб ъцмлянинбаш ъцмлясинин трансформасийасындан ямяля эялян ара сюзляр, ара сюз бирляшмяляри.

ЫЫ Табели мцряккяб ъцмлянин будаг ъцмлясинин трансформасийасындан ямяля эялян ара сюз, ара сюз бирляшмяляри.

ЫЫЫ Мцхтялиф ъцмля цзвляринин синтактик вязифясини итирмяси нятиъясиндя ямяля эялян ара сюзляр, ара сюз бирляшмяляри.

Ара сюз вя ифадяляр синтаксисдя, синтактик категорийалар арасында мцщцм йер тутур вя  ъцмлядя  субйектив модаллыьын ифадясиня  хидмят едир. Ара сюзляр вя  ифадяляр нитгин там, дцзэцн, дольун  ифадя едилмяси цчцн мцщцм ящямиййят кясб едир. Она  эюря дя бу нитг ващидляринин даим тядгиг едилиб юйрянилмясиня ещтийаъ вардыр.                        

 

ИСТИФАДЯ ЕДИЛМИШ ЯДЯБИЙЙАТ

  1. Е.Щясянова. Мцасир Азярбайъан дилиндя гаршылыг типли табели мцряккяб ъцмляляр. Намизядлик диссертасийасы, Бакы, 1970, сящ. 5
  2. Я.Абдуллайев. Мцасир Азярбайъан дилиндя табели мцряккяб ъцмляляр. Бакы, 1974, сящ. 173
  3. Ф.Р.Зейналов. Категория модальности и ее выражения в тюркских языков. «Советская тюркология», Баку, 1970. №2
  4. Мцасир Азярбайъан дили. Бакы, 1972, сящ. 35

                                                      Ачар сюзляр: ара сюз, модал сюз,  нида,ямр,  нитг щиссяляри, сюз бирляшмяляри, синтактик категорийа

 

РЕЗЮМЕ

В статье говорится о важной роли вводных слов и выражений в синтаксисе, о выражении вводными конструкциями субъективной модальности в предложении. Показано, что вводные слова служат для выражения полноты, правильности речи, поэтому есть необходимость в исследовании этих речевых единиц.

Ключевые слова: вводное слово, модальное слово, междометие, части речи, словосочетания, синтаксическая категория

SUMMARY

Shades of values and means of expression of parenthesises in the offer

In article it is told about an important role of parenthesises and expressions in syntax, about expression by introduction designs of a subjective modality in the offer. It is shown that parenthesises serve for expression of completeness, correctness of speech, therefore there is a necessity for research of these speech units.

 

Keywords: a parenthesis, a modal word, an interjection, parts of speech, word combinations, a syntactic category

 

Ряйчи:                Р.И.Гулийева,  филолоэийацзряфялсяфядоктору, досент


İsgəndərova Vüsalə Fazil qızı

PRONOMİNAL NÖVÜN TƏSİRLİ-TƏSİRSZ FELLƏRLƏ ƏLAQƏSİ

     Истяр йалныз франсыз дилиндя, истярся дя франсыз вя Азярбайъан дилляринин мцгайисяли-тиположи тядгиги заманы тясирлилик вя тясирсизлик хцсусиййятляриня малик олан икивалентли феллярин грамматик вя лексик-семантик хцсусиййтляри диггяти чох да ъялб етмямиш, бу щагда эениш тядгигат иши апарылмамыш, о ъцмлядян франсыз дилинин фяргли дил гурулушуна малик олан Азячрбайъан дили иля мцгайисяси вя франсыз дилинин Азярбайъанлы дилюйрянянляря тядриси заманы бу сащядя мейдана чыхан чятинликляр нязяря алынмамышдыр.  Амма франсыз дилинин тядриси заманы франсыз вя Азярбайъан дилляриндя башга сащялярдя олдуьу кими, тясирли вя тясирсиз фелли конструксийаларын тядрисиндя дя бир сыра фяргли вя тядгигата ещтийаъы олан мягамлар мейдана чыхыр. Мясялян, франсыз дилиндя Ali voit вя Ali voit une maison конструксийаларында воирфели лексик-семантик бахымдан ейнидир; щяр ики конструксийада фел воир-дыр.  Бу, Азярбайъан дилиндя дя белядир: Ali voit –Ялиэюрцрвя Ali voit une maison- Ялибиревэюрцр.Щяр ики дилдя биринъи ъцмлядявоирфели цмуми мянада ишляняряк мцбтяданын физики хцсусиййятини, йяни Ялинин няйи эюрмясини дейил, онун эюрмя  габилиййятиня малик олмасыны билдирир. Шцбщясиз ки, бу щалда воиртясирсиз мяна кясб едир вя обйект  ишлянмяся беля фел таммяналы олур вя обйектин ишлянмясиня ещтийаъ дуйулмур. Икинъи ъцмлядя ися воирфелинин щярякяти обйект цзяриня йюнялир вя иш une maisonваситясиз тамамлыьы цзяриндя иъра олунур, беляликля, щямин фел тясирли фел функсийасыны йериня йетирир. Бу щалда ясас дейим Ялинин эюрмя габилиййятинин хцсусиййятиня дейил, онун мящз няйи эюрмясиня йюнялдилмишдир ки, бу да фонематик вя график бахымдан ейни бир фелин щеч бир морфоложи дяйишиклийя уьрамадан тясирли вя тясирсиз мяна кясб етмяси фелин семантикасы иля йанашы, ясасян ъцмлянин коммуникатив йцкц вя дейимин мягсяди иля, щабеля фелля ишэюрян арасындакы лексик-семантик вя функсионал ялагялярин хцсусиййяти иля баьлыдыр. Истяр франсыз вя истярся дя Азярбайъан дилиндя бу ъцр икивалентли фелляря тез-тез раст эялинир. Апардыьымыз арашдырмалар эюстярди ки, франсыз дилиндя васитясиз вя васитяли мяна кясб едян феллярин сайы Азярбайъан дилиня нисбятян хейли артыгдыр. Бу типли фелляр роман дилчилийиндя икивалентлифелляр, кечиъифелляр, синонимфелляр, диатетикбахымданнейтралфелляр, трансформасийайауьрамышфелляр, пермутасийайамярузгалмышфелляр, симметрикфелляр,башайагфеллярвяс. кимиадландырылмышдыр.  Бязи дилчиляр ися бунлара омонимфеллярады вермишляр. Мясялянин ясас мащиййяти ися адындан асылы олмайараг бу феллярин икили синтактик вя лексик-семантик хцсусиййятляря малик олмалары, онларын бязиляринин щяр ики дилдя ейни, бюйцк яксяриййятинин ися франсыз дилиндя ейни олмасы, Азярбайъан дилиндя ися тясирсиз фел кюкцня тясирли фел дцзялдян шякилчилярин артырылмасы иля фяргли фонематик-график формайа малик олан фел дцзялдилмяси вя бунунла да щяр ики дил арасында йаранмыш лексик-семантик вя синтактик интерференсийанын щямин диллярин юйрянилмясиндя мейдана чыхардыьы чятинликлярдир. Fransız dilində eyni bir fel təsirli və təsirsiz mənalarda işləndikdə təsirsiz məna bir sıra fellərdə pronominal növ ilə əvəzlənə bilir.  Il casse la branche – O, budağı sındırır.  La branche casse – Budaq sınır. La branche se casse – Budaq sınır. Bəzən sanki fransız dilində bütüın təsirsiz mənada işlənən felləri pronominal növlə əvəz etmək olar. Amma nəzərə almaq lazımdır ki, bu hal mübtədanın semantik təbiəti ilə bağlıdır. Çünki tədqiqat göstərir ki, bəzi hallarda mübtəda və felin eyni olmasına baxmayaraq, bir cümlədə təsirsiz feli müvafiq pronominal fellə əvəz etmək mümkündür, digərində isə bu hal mümkün deyil. Məsələn, La voiture ralentit (Maşın yavaşıyır, sürətini azaldır) cümləsində ralentir  təsirsiz mənada işlənmişdir. La production se ralentit  (Istehsal zəifləyir, yavaşıyır, tempini azaldır) cümləsində bu felin təsirsiz mənası orta qayıdış növlə ifadə olunur. Cümləni  La production ralentit kimi də işlətmək mümkündür. La production ralentit ilə La production se ralentit  arasındakı funksional fərq hər iki cümlənin mübtədası ilə ralentir feli arasındakı semantik əlaqələrin xüsusiyyətidir.  Belə ki, birinci  halda  təsirsiz felin işlənməsi prosesin təbii xarakterini bildirir, ikinci cümlədə isə hərəkətin xarakteri başqa təsirlərlə bağlıdır, burada xarici faktorlar əsas rol oynaya bilər. Yaxud  Ce tissu blanchit  Ce tissu se blanchit cümlələrinin hər ikisində fel ağarır mənasında işlənmişdir : Bu parça ağarır. Birinci cümlədə fel təsirsiz mənada, ikinci cümlədə isə orta qayıdış mənada işlənmişdir. Birinci cümlədə felin mübtəda ilə semantik əlaqəsi parçanın tərkibindən, xassəsindən irəli gəlir : Bu parçanın xammalının tərkibi elədir ki, o, zaman keçdikcə solmağa, ağarmağa məruz qalmalıdır.  Ikinci cümlədə isə təsirsiz felin pronominal növlə əvəzlənməsi parçanın rənginin xarici təsir nəticəsində dəyişməsini bilidirir : parça günəş şüalarının təsirinə məruz qaldığı üçün ağarır : Ce tissu est longtemps resté sous les raillons du soleil et il s’est blanchi beaucoup (1, 153).  L’aube blanchit l’horizon.  L’horizon blanchit.  L’horizon se blanchit. (2, 212). Birinci cümlədə blanchir təsirli mənada, ikini cümlədə təsirsiz mənada, üçüncü cümlədə isə pronominal mənada işlənmişdir. L’horizon blanchit cümləsində üfüqün ağarması təbii haldır, dan yeri  sökülən zaman üfüq ağarır. L’horizon se blanchit-dəüfüqün ağarması günəşin çıxması ilə bağlı ola bilər. Tədqiqat göstərir ki, fransız dilində təsirli və təsirsiz mənalarda işdlənən bir çox fellərirn təsirsiz mənası pronominal növlə əvəzlənə bilir. Doğrudur, bu hal dilçilər tərəfindən tam  qəbul edilməsə də, bizim fikrimizcə, bu qrammatik-semantik məna müəyyən inkişaf mərhələsi keçirir və hələlik tam qrammatik-semantik qrup kimi öz əksini tapa bilməmişdir. Amma hər halda  təsirsiz mənada eyni fel pronominal mənada işlənməsi  fransız dili qanunlarına tam müvafiq gəlir. Belə cümlələrdə təsirsiz fel təbii proses bildirdiyi halda, pronominal mənada prosesin, vəziyyətin, halın dəyişməsi ifadə olunur. Amma  Brüno qeyd edir ki, təsirsiz məna ilə pronominal məna müxtəlif qrammatik formalarla ifadə olunsa da, hər ikisi eyni semantikaya malikdir (3, 2980). Alimin fikrincə le fer rouille yaxud se rouille,  le moteur arrête  yaxud s’arrête, le fil casse yaxud  se casse cümlələrində təsirsiz fellə pronominal felin heç bir leksik-semantik frəqi yoxdur: le fer rouille se rouille hər iki kostruksiya mübtəda ilə eyni semantik-funksional əlaqədə birləşmişdir və eyni  mənanı verir: dəmir paslanır;  le moteur arrête  və s’arrête konstruksiyaları heç bir əlavə çalarlıq ifadə etmədən motor dayanır mənasını verir  Le  fil casseLe fil se casse isə heç bir fərq olmadan Sap qırılır deməkdir.

Beləliklə, təsirsiz mənada işlənən felin mübtədası ilə təsirli mənada işlənən felin vasitəsiz tamamlığının eyniyyət təşkil etdiyi simmetrik felli cümlələrdə təsirsiz məna­nın orta qayıdış növlə ifadə olunması fransız dilində üstünlük təşkil edir. Bu halın əsas səbəbi bir tərəfdən mübtəda ilə təsirsiz fel arasındakı daxili leksik-semantik əla­qələrin xarakteri ilə, digər tərəfdən isə pronominal felin ifadə etdiyi hərəkətin icra­sında meydana çıxan müxtəlif amillərin təsiri və müasir dildə ikincinin daha işlək forma kimi dildaşıyıcılar tərəfindən işlədilməsinə üstünlük verilməsi ilə izah edilə bilər. Fransız dilində felin təsirli mənasının müəyyən hallarda pronominl növlə ifadə olunması Azərbaycan dilində adi təsirsiz fellərə uyğun gəlir: le temps avancele temps s’avanse vaxt keçir kimi tərcümə olunur. Təsirsiz mənada işlənən felin müvafiq pronominral növlə əvəzlənməsi fransız di­lində semantik mənanın ikişafı və bunun da öz növbəsində qrammatik formaya tə­siri ilə müşayiət olunduğunu yuxarıda qeyd etdik.  Qrammatik sinonim kimi işlənə­nən təsirsiz və pronomial növ Azərbaycan dilində yalnız felin təsirsiz mənasına uy­ğun gəlir və əsasən hər iki forma bir məna ilə – təsirsiz məna ilə ifadə olunur. Tədqi­qat göstərir ki, fransız dilində felin təsirsiz mənasının proqnominal növlə sinonim kimi işlənməsi əsasən simmetrik təsirli-təsirsiz fellərlə baş verir. Bu isə simmetrik fellərlə mübtəda və vasitəsiz tamamlığın eyniyyət təşkil etməsi ilə sıx bağlıdır. Tədqi­qatımızın obyektindən gətirdiyimiz aşağıdakı fellərdə təsirsiz məna pronominal növlə əvəzlənir.

Abétir  (2, 5) 

1. vt L’ordinateur abétit les enfants -  Kompyuter uşaqları kütəşdirir.

2. vi Les jeuneses abétissent – Gənclər kütləşir.

3. pr. Les enfants s’abétissent – Uşaqlar kütləşir.

          Bomber (28, 220) 

 1. vt  Le vent bombe la voile – Кцляк йелкяни габардыр.

2. vi   La voile bombe – Йелкян габарыр

3. pr. La voile se bombe par le vent – Йелкян  кцляйин тясириндян габарыр.

            Boutonner (28, 237) 

1. vt   Elle boutonne sa robe – О, донуну дцймяляйир

2. vi    Sa robe boutonne derrière – Онун дону архадан дцймялянир

3. pr. Cette robe se boutonne – Бу дон дцймялянир (дцймяляняндир).

             Briser (28, 249) 

1. vt  La gelée brise la vitre –

2. vi   La vitre brie

3. pr. La vitre se brise contre le mur

             Bronzer (28, 251) 

1. vt  Les baigneurs bronzent la peau au soleil – Чимянляр дярилярини эцняшдя гаралдырлар

2. vi Les baigneurs bronzent au soleil – Чимянляр эцняшдя гаралырлар

3. pr. Les baigneurs se bronzent au soleil – Чимянляр эцняшдя гаралырлар.

             Brunir (28, 255)

1. vt  Ils brunissent le visage au soleil – Онлар цзлярини эцняш шцалары алтында гызардырлар (йандырырлар).

2. vi Le visage brunit au soleil – Цз (сифят) эцняшдян гызарыр (пюртцр).

3. pr. Ils se brunussent au soleil – Онлар эцняшин шцалары алтында гызарырлар (пюртцрляр).

            Caler  (28, 273) 

1. vt Il cale le moteur- О, мцщяррики сюндцрцр

2. vi  Le moteur cale – Мцщяррик сюнцр.

3. pr. Le moteur se cale – Мцщяррик йатыр.

             Caraméliser (28, 289) 

1. vt  Elle caramélise du chocola – О, какаону карамелляшдирир

2. vi  Le chocola caramélise – Какао карамелляшдирир (хассясини билдирир_

3. pr. Le chocola se caramélise – Какао карамелляшир (Башга бир тясир нятиъясиндя)

               Casser (28, 301)

1. vt  Il casse la branche – О, будаьы сындырыр

2. vi  La branche casse – Будаг сыныр (онда сынма хассяси вар)

3. pr. La branche se casse – Будаг сыныр (Хариъи амиллярин, мясялян, кцляйин тясири нятиъясиндя)

               Chavirer (28, 339) 

1. vt Le chauffeur chavire la voiture – Сцрцъц машыны чевирди.

2. vi La voiture chavire – Машын чеврилди

3. pr. Il s’est chaviré de cette nouvelle – О, бу хябярдян сарсылды

             Cicatriser (28, 359)

1. vt Le médicament a cicatrisé la douleur – Дярман аьрыны эютцрдц

2. vi La douleur cicatrise – Аьры дайанды

3. pr. La douleur se cicatrise – Аьры дайаныр (Дайанма хассясиня маликдир)

             Clore  (28, 375) 

1. vt  Il aime clorer toutes les  fenêtres – О, бцтцн пянъяряляри баьламаьы (баьлы сахламаьы) хошлайыр.

2. vi  Les fenêtres clorent mal – Пянъяряляр пис баьланыр (хцсусиййят билдирир)

3. pr. Ces fenêtres se clorent – Бу пянъяряляр баьланыр (юз-юзцня баьланма хассясиня маликдир)

            Continuer (28, 438) 

1. vt Le professeur continue la leçon – Мцяллим дярси давам едир .

2. vi  La leçon continue – Дярс давам едир

3. pr. La leçon se continue – Дярс узаныб эедир (тярз билдирир).

             Coucher   (28, 464) 

1. vt   Elle couche son enfant très tôt – О, ушаьыны чох тез йатырдыр.

2. vi   L’enfant couche sur le divant – Ушаг диванда йатыр. (Вязиййят билдирир)

3. pr.  L’enfant se couche très tôt – Ушаг чох тез йатыр (Ушаьын хасиййятини, адятини билдирир).

            Courber  (28, 473) 

1. vt  En marchan il courbe le dos – О, йерийян заман белини яйир

2. vi  Le dos courbe sous le fardeau – Бел йцкдян яйилир  (хцсусиййятини билдирир)

3. pr. Son dos se courbait sous le fardeau – Онун бели йцкцн тясири алтында яйилирди. (хариъя тясир нятиъясиндя алынан вязиййят).

        Crever (28, 490) 

1. vt L’enfant a crevé le ballon et il a pleuré – Ушаг шарыны партлатды вя аьлады.

2. vi Le ballon crève contre le clou – Шар мисмара дяйиб партлады

3. pr. Il travaille beaucoup, il se crève au travail – О, чох ишляйир, о, аз галыр партласын юлсцн.

Critalliser (28, 493) 

1. vt L’employé a cristalliusé le verre – Ишчи шцшяни кристала чевирди.

2. vi Le verre cristallise en prisme – Шцшя сыхылма нятиъясиндя кристаллашыр.

3. pr. Ce verre se cristallise facilement – Бу шцшя асанъа кристаллашыр, кристала чевриля билир (хцсусиййятини билдирир).

         Déchirer (28, 534) 

1. vt Les épines lui ont déchiré le bras – Тиканлар онун голуну ъырды.

2. vi Ce tissu ne déchire pas – Пу парча ъырылмыр (дахили кейфиййятини, хассясини билдирир).

3. pr. Cette robe se déchire vite – Бу дон тез ъырыландыр (кейфиййятини билдирир)

         Découvrir  (28, 543) 

1. vt  Il a découvert ses projets – О, планларынын цсцтцн ачды

2. vi La mer découvre – Дянизин суйу чякилир. (хариъи тясир нятиъясиндя вязиййяти билдирир).

3. pr. La source se decouvre – Булаг цзя чыхыр, булаг гайнайыр, йердян чыхыр (сонрадан газанылмыш кйфиййят сасында йаранмыш вязиййяти билдирир)

          Défleurir (28, 553) 

1. vt Cette année la gelée a défleuri les boutons – Бу ил шахта тумуръуглары вурду, дондурду

2. vi Les boutons ont défleuri à la gelée – Тумуръуглар шахтадан донду

3. pr. En hiver, les boutons se défleurissent vite – Гышда тумуруглар тез донур.

         Dégeler (28, 556) 

1. vt  Au printemps le soleil dégèle les rivières – Йазда эцняш чайларын бузуну яритир.

2. vi Les rivières ont dégelé  -  Чайларын бузу ярийиб (вязиййят билдирир).

3. pr. Les rivière se dégèlent déjà – Артыг чайларын бузу ярийир (хариъи амиллярин ьтяс ири нятиъясиндя вязиййят ин дяйишмясини билдирир)

        Dégonfler (28, 557) 

1. vt  Le garçon a dégonflé son abllon- Оьлан шарыны бошалтды.

2. vi  Le ballon a dégonflé  - Шар бошалды (вязиййятин дяйишмясини билдирир)

3. pr. Ces ballons se dégonfent vite – Бу шарлар тез боршалыр (яшйанын кейфиййятини, дахили хцсусиййятини билдирир)

         Dégorger (28, 557) 

1. vt  Il a décorgé le tonneau - О, чялляйин аьзыны ачыб  майени бурахды.

2. vi  Le tonneau dégorge – Чялляк (майе иля) долуб дашыр (вязиййятини билдирир).

3. pr. Ce tonneau se dégorge – Бу чялляк суйу ахыдыр.(хцсусиййятини, кейфиййятини билдирир).

        Démater (28, 571) 

1. vt  Le vent a dématé le navire- Кцляк эяминин дор аьаъларыны сындырыб атды.

2. vi Le navire a tout à fait dématé – Эяминин дор аьаъы тамамиля сыныб-тюкцлдц, эями дор аьаъсыз галды (Дор аьаъларынын кейфиййятини билдирир, онлар сыныб-тюкцляндир)

3. pr. Le navire se démate contre le vent – Кцляйин тясири нятиъясиндя эяминин дор   аьаълары сыныр (Кянар тясрлярин нятиъясиндя вязиййятин дяйишмясини билдирир)

         Désenfler (28, 604) 

1. vt  Le garçon a désenflé son ballon – Оьлан шарыны бошалтды.

2. vi La plaie ne désenfle pas – Йаранын шиши чякилмир (вязиййятини билдирир)

3. pr. La plaie commence déjà à se désenfler – Артыг йаранын шиши чякилмяйя башлайыр (щярякят билдирир).

        Désespérer (28, 606) 

1. vt  Sa situation nous désespère – Онун вязиййяти бизи цмидсизляшдирир

2. vi Nous sommes désespérés – Биз цмидсизляшмишик, цмидимизи итирмишик.

3. pr. On se désespère en le voyant pleurer – Онун аьладыьыны эюряндя адам цмидсизляшир

       Déverser  (28, 626) 

1. vt  Le charpentier a déversé le bois – Дцлэяр аьаъы яйди.

2. vi  Cette branche déverse facilement – Бу будаг асанъа яйилир (вязиййятини билдирир)

3. pr. Ce bois ne se déverse pas  - Бу аьаъ яйилян дейил (кейфиййятини билдирир)

        Déverser (homonyme)  (28, 626) 

1. vt  Les avions ont déversé les parachutistes.

2. vi   Les parachutistes qui déversent (Тюкцлцшян парашцтчцляр (онларын вязиййяти ни билдирир).

3. pr. Les parachutistes se déversent – Парашцтчцляр тюкцлцшцрляр (щярякятин давамллыьыны билдирир)

         Dévier  (28, 626) 

1. vt   L’orage a dévié les voitures – Туфан машынлар йолдан чыхартды.

2. vi Les voitures dévient – Машынлар йолдан чыхыр (онларны вязиййятин, хцсусиййятини билдирир)

3. pr. Les voitures se dévient par le mauvais temps – Машынлар пис щаванын тясири нятиъясиндя йолдан чыхырлар (хариъи тясир нятиъясиндя вязиййятин дяйишмясини билдирир).     

       Distiller  (28, 653) 

1. vt  Il distille l’eau du robinet – О, кранын суйуну дистилля едир, тямизляйир.

2. vi L’eau du robinet distille vite – Кранын суйу тез дисчтилля олунур (щярякятини билдирир).

3. pr. Le vin se distille bien – Шяраб йахшы дистилля олунур (вязиййятини билдирир)

        Durcir  (28, 679) 

1. vt  La gelée durcit la terre – Дон йери, торпаьы бяркидир.

2. vi La terre durcit au gelée – Торпаг шахтадан бяркийир (вязиййятини билдирир)

3. pr.La terre se durcit – Торпаг бяркийир (щярякятини билдирир).

       Échouer   (28, 692)

1. vt  Il a échoué le livre – О, китабы ялиндян салды.

2. vi Le livre a échoué- Китаб дцшдц.

3. pr.  Le livre s’est échoué dans l’eau- Китаб суйа дцшдц.

         Éclaircir  (28, 693)

1. vt Il faut éclaircir cette question – Бу суалы айдынлашдырмаг лазымдыр.

2. vi  Sa robe éclairsit – Онун дону солур (хариъи тясир нятиъясиндя вязиййятин дяйишмясини билдирир)

3. pr. Les questions s’éclairsissent – Суаллар айдынлашыр (вязиййятин дяйишмясини билдирир)

          Embarquer (28, 720)

1. vt  Le capitaine a embarqué les enfants les premiers – Капитан яввялъя ушаглары дцшцртдц.

2. vi  Les enfants щте embarqué les premiers – Ушаглар биринъи дцшдцляр.

3. pr. Les enfants s’embarquent- Ушаглар эямидян дцшцрляр.       

         Épaissir  (28, 773)

1. vt  La farine épaissit la soupe – Ун супу гатылашдырыр.

2. vi La soupe épaissit – Суп гатылашыр (щярякят, вязиййятин дяйишмясини билдирир)

3. pr.La soupe s’épaissit – Суп гатылашыр (щярякят, вязиййятин дяйишмясини билдирир).

         Étouffer  (28, 809)

1. vt La fumée et la poussière étouffent les enfants et les vueux- Тцстц вя тоз ушаглары вя гоъалары боьур.

2. vi Les enfants et les vieux étouffent à cause de la fumée de la ville - Ушаглар вя гоъалар тцстцнцн уъбатындан боьулурлар.

3. pr. Les malades s’étouffent en respirant – Хястяляр няфяс алдыгда боьулурлар.

Бу мисалларда тясирсиз мяна бязян прономинал нювдя орта гайыдыш мяна иля цст-цстя дцшцр вя щяр ики щалда тясирлсиз вя прономинал нювдя олан фел ейни лексик-семантик ихцсусиййят кясбя едир. Яксяр щалларда ися бу беля дейил: орта гайыдыш нювдя ишлянмиш фел даща чох тярз мянасы кясб едир ки, бу да онун тясирсиз мянада ифадя етдийи лексик-семантик хцсусиййятдян фярглянир.

Ədəbiyyat

1.J. Damourette et E. Pichon “L’Essai de grammaire et langue français”, III.1960

2.Nouveau dictionnaire français-azerbaïdjanais, Volume I, Édition “Keuvsar”, Bakou, 2011.

3.Brunot. « La Pensée et la langue ».1976

Açar sözlər: qayıdış növ, mübtəda, leksik-semantik, simmetrik fellər

РЕЗЮМЕ

Непереходной вид иногда совпадает с пронорминальным видом.И в обеих случаях глагол в непереходном и прономинальном видах означает одинаковые лексико-семантические свойства.

Ключевые слова: прономинальный вид, лексико-семантические, симметрии­ческие глаголы

SUMMARY

Intransitive meaning sometimes coincides with pronominal voice, and in both cases the verb. In intransitive and pronominal voice expesses the same lexico-semantic peculiarity.

Key words: pronominal types,  subject,  lexical semantic, symmetric verbs

Səbinə İsmayılova

Dilçilikdə “feli sifət və feli sifət tərkibləri” probleminin  tədqiqi tarixinə dair qeydlər

Türk dilləri tədqiq olunmağa başladığı gündən indiyədək yazılmış qrammatika kitablarında və eləcə də ayrı-ayrı elmi-tədqiqat əsərlərində feli sifətin morfoloji xüsusiyyətləri haqqında konkret dil faktlarına əsaslanan bir sıra mülahizələr irəli sürülmüşdür. Bu mülahizələrin hamısından burada danışmaq və onların ümumi xülasəsini vermək imkan xaricində olduğu üçün və irəlidə ayrı-ayrı məsələlərin şərhi ilə əlaqədar olaraq həmin mülahizələrdən danışıldığına görə burada mövzu haqqında olan bəzi fikirləri ümumi şəkildə nəzərdən keçirməklə kifayətlənəcəyik.

Feli sifət həm fel, həm də sifətin xüsusiyyətini ifadə edir. Məlum olduğu kimi, fel əşyanın hərəkətini, sifət isə əşyanın əlamətini bildirir. Feli sifət isə əşyanın hərəkətlə bağlı olan əlamətini bildirir.

Feli sifətin belə ikili xüsusiyyətə malik olması və cümlədəki mövqeyi (ayrı-ayrı cümlə üzvləri yerində işlənilə bilməsi və s.) onun tədqiqi işini çətinləşdirmiş və türkologiyada müxtəlif fikirlərin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. Belə ki, feli sifət bəzən ayrıca nitq hissəsi hesab edilmiş, bəzən fel, bəzən sifət bəhsinə daxil olunmuş və bəzən də feldən düzələn sifətlərlə qarışdırılmışdır.

Feli sifətin ayrıca nitq  hissəsi olması fikri türk dilləri tədqiqə başlandığı ilk günlərdən etibarən irəli sürülmüş və bu fikir türkoloji ədəbiyyatda son dövrə qədər davam etmişdir. Məsələn, türkoloqlardan L.Budaqov – Azərbaycan, A.Troyanski – tatar, A.Borovkov – uyğur dilinə aid yazdıqları qrammatika kitablarında və eləcə də R.Çumanigözov – özbək dilində haqqında danışdığımız mövzuya həsr etdiyi məqalədə feli sifəti ayrıca nitq hissəsi hesab edirlər. Lakin R.Çumanigözov həmin mövzunun müəllifi olduğu başqa mənbələrdə əvvəlki fikrini təkrar etməmiş və feli sifəti düzgün olaraq fel kateqoriyasına aid etmişdir (17, s.220-221).

Feli sifət haqqında olan fikir müxtəlifliyi türkologiyada son zamanlar bir qədər azalmışdır. Belə ki, indi onun ayrıca nitq hissəsi hesab edilməsi fikrinə təsadüf olunmur və türkoloqların, demək olar ki, hamısı hal-hazırda onu fel kateqoriyasına aid edir. Bütün bunlara baxmayaraq, feli sifətə dair bir sıra məsələlər hələ də mübahisəli şəkildə qalmaqdadır.

Feli sifətin morfoloji xüsusiyyəti haqqında olan fikir müxtəlifliyi, əsasən, onu əmələ gətirən şəkilçilərin məna çalarlığı, vəzifəsi və necə təşəkkül tapması ilə bağlıdır.

Azərbaycan dilində olan feli sifət haqqında ilk və ətraflı məlumat məşhur türkoloq, prof. Mirzə Kazım bəy tərəfindən verilmişdir. Onun məşhur qrammatika kitablarında feli sifət fel kateqoriyasına aid edilir və göstərilir ki, feli sifət hal, hərəkət və keyfiyyət bildirən sözlərin xüsusiyyətini daşıyır (22, s.272).

Prof. Kazım bəyin qrammatika kitabından sonra T.Makarov da feli sifəti fel bəhsində izah edir. O göstərir ki, feli sifətin üç zamanı vardır: indiki zaman “-an, -ən’, keçmiş zaman ‘-mış, -miş, -muş, -müş”, gələcək zaman “-ar, -ər, -r” və ya “-acaq, -əcək” şəkilçiləri ilə ifadə olunur. Feli sifət sifət kimi hallana bilir, felin ayrı-ayrı növlərində həm təsdiq, həm də inkar formada işlədilir. Feli sifətin ayrı-ayrı fel növlərində işlədilməsi və həmin məsələnin nisbətən geniş izahı müstəsna olmaqla, bu əsərdə feli sifət haqqında verilən məlumat prof. Kazım bəyin əsərlərində verilmiş məlumata nisbətən çox müxtəsər və səthidir.    

1857-ci ildə nəşr olunan “Практическое руководство турецко-татарского адербиджанского наречия” adlı əsərində görkəmli türkoloq L.Budaqov Kazım bəyin feli sifət haqqındakı fikrini qısa şəkildə olsa da, əsasən, təkrar etmiş və bununla yanaşı müəllif Kazım bəyin irəli sürdüyü müddəaların bəzisini qismən dəqiqləşdirmiş və bəzi əlavələr də etmişdir.

1861-ci ildə Mirzə Əbülhəsən bəy Vəzirovun “Учебник татарско-адербейджанского наречия” adlı kitabı çapdan çıxır. Əsərdə (fel bəhsində) yazılır: “-an” indiki, “-r, -ur” indiki və gələcək, “-miş” – keçmiş, “-acaq, -malı” gələcək zaman feli sifət şəkilçiləridir. Sonra bunların hərəsinə aid bir misal verilir və inkar formada işlədilir. Bununla da feli sifət haqqındakı məlumat tamamlanır.

Məşhur dilçi Xələfi Mirzə Məhəmməd Əfşarın “Fənni-sərfi-türki” adlı əsərində feli sifət (fel bəhsində) “feli fəri” başlığı altında aşağıdakı kimi xarakterizə edilir. Əfşar feli sifəti “ismi fail” (iş görənin adı), “ismi məful” (üzərində iş icra olunanın adı), feldən düzələn / düzəltmə sifətləri isə “sifəti müşəbbeh” terminləri altında qruplaşdırır ki, indiyədək adını çəkdiyimiz ədəbiyyatda belə bir bölgüyə rast gəlmirik.

1887-ci ildə A.Tahirovun “Самоучитель татарского языка” adlı əsərdə feli sifətin izahı əvvəldə göstərdiyimiz əsərlərdə olduğundan fərqlidir. Adını çəkdiyimiz dilçilərdən fərqli olaraq müəllif müasir dilimizdə işlənən “-(y)-ası, -əsi” feli sifət şəkilçisindən bəhs etmiş, “-acaq” ilə birlikdə bunu da gələcək zamanı bidirən feli sifət şəkilçisi hesab etmişdir (17, s.224-226).   

S.M.Qəniyevin “Полнейший самоучитель татарского языка кавказско-азербеджанского наречия” adlı kitabında isə bu şəkilçi “-çı” formasında deyil, “-ıcı” formasında işlədilir (fel bəhsində “причастие и деепричастие” başlığı altında) və göstərilir ki, “-ıcı” ilə düzələn feli sifətlər indiki zamanı bildirir.  S.M.Qəniyevin əsərində “-mış” şəkilçisi haqqında da danışılır və bu formal əlamətlə düzələn, feli sifətlərin keçmiş zamanı bildirdiyi qeyd edilir. Qeyd etmək lazımdır ki, əsərdə “-an” şəkilçili sözlər feli sifət hesab olunmur.

1900-cü ildə N.Nərimanov yazdığı qrammatika kitabında isə yalnız “-an” və “-mış” şəkilçili feli sifətlərə misal verməklə kifayətlənmişdir.

1911-ci ildə çapdan çıxan “Самоучитель татарского языка” adlı kitabda “-an, -mış, -ar, -malı” şəkilçili sözlər feli sifət hesab edilir (fel bəhsi, “причастия” adı altında) və deyilir ki, “-an” şəkilçili feli sifət hallanır, “-ar” şəkilçisi ilə düzələnlər isə hallanmır. “-an, -ar” şəkilçiləri ilə düzələn feli sifətlər indiki, “-mış” şəkilçisi ilə düzələnlər keçmiş, “-malı” ilə düzələnlər isə gələcək zamanı bildirir. Əsərdə “-ıcı” şəkilçisi (sifət bəhsində) feldən düzələn adlar adı altında izah olunur və feli sifət şəkilçisi hesab edilmir.

1929-cu ildə məşhur türkoloq, professor B.Çobanzadə və F.Ağazadənin çapdan çıxmış “Türk qrammeri” adlı kitabında da feli sifət müxtəsər şəkildə şərh edilir. Həmin kitabda bu mövzu əvvəlkilərdən fərqli olaraq, “Fel söz dəyişdirici şəkilçiləri” başlığı altında izah olunur. Əsərdə əsas nitq hissələrinə xüsusi sərlövhə ayrılmır və bunlardan yeri gəldikcə bəhs edilir. Məhz buna görə də müəlliflərin feli sifəti hansı bəhsdə, fel, yoxsa sifət bəhsində izah etmək istəmələri aydın olmur (17, s.227-229).      

Feli sifətin şərhi ilə əlaqədar bir sıra dilçi-alimlərin tədqiqatı mövcuddur. Bunlardan İ.Həsənov, A.Şərif, Ə.Babazadə, Ə.Dəmirçizadə, M.Şirəliyev, D.Quliyev, S.Cəfərov, Ə.Abasov, İ.Əfəndiyev, M.Hüseynov kimi alimlərin adlarını çəkmək olar.

Xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, 1954-cü ildə Muxtar Hüseynzadənin “Müasir Azərbaycan dili” adlı əsəri çapdan çıxır və burada feli sifətin uzun müddət “ismi fail”, “ismi məful” terminləri ilə işlənməsi, fel kimi zaman, növ, inkarlıq bildirməsi, onu (feli sifəti) əmələ gətirən şəkilçilərin bir-birindən fərqli xüsusiyyətlərə malik olması, hətta bunların bir qisminin başqa vəzifə daşıması da qeyd edilir.

1954-cü ildə C.İbrahimov “Rus və Azərbaycan dilinin müqayisəli qrammatikası” adlı kitabda feli sifət haqqında (fel bəhsində) məlumat verir və onu felə və sifətə oxşar cəhətlərini göstərir. Bu əsərdə müəllif qeyd edir ki, Azərbaycan dilində “feldən əmələ gələn düzəltmə söslərin tamamilə sifətə keçməsi üçün” dörd şərt olmalıdır: o, növ, zaman, inkarlıq bildirməməli və isimləri idarə etməməlidir. Müəllifin göstərdiyi bu şərtlər, əsasən, doğrudur, lakin kifayət deyildir, çünki bunlardan başqa da meyarlar vardır (17, s.235).

1961-ci ildə çapdan çıxan “Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası” adlı əsərdə də (fel bəhsində) feli sifət haqqında məlumat verilir. Feli sifətin başlıca xüsusiyyətləri haqqında danışılır və feli sifətlə feldən düzələn sifətlər fərqləndirilir.

1963-cü ildə Z.X.Tağızadə tərəfindən çapdan çıxan “Müasir Azərbaycan ədəbi dilində feli quruluş” adlı əsər işıq üzü görür. Burada feli sifətin morfoloji və sintaktik xüsusiyyətləri əlaqəli şəkildə izah olunur (17, s. 243-244).

Bunlardan başqa, Y.Seyidov, F.Zeynalov, A.Axundov, Ə.Abdullayev, V.Əliyev, H.Mirzəyev, N.Vəliyeva kimi alimlər yazdıqları bir sıra əsərlərdə də feli sifət haqqında az və ya çox dərəcədə məlumat vermişlər. 

Müqayisə edilən hər iki dildə feli sifətin ikili xüsusiyyətə, həm fel, həm də sifət xüsusiyyətinə malik olması və müxtəlif cümlə üzvləri vəzifəsində çıxış edə bilməsi və s. uzun müddət onun tədqiqi işini çətinləşdirmiş, ayrı-ayrı mülahizələrin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. Elə bunun nəticəsidir ki, feli sifət həm germanistikada, həm də türkologiyada, o cümlədən ingilis və Azərbaycan dilçiliyində bəzən ayrıca nitq hissəsi kimi götürülmüş, bəzən fel, bəzən də sifət kateqoriyasına aid edilmiş, müxtəlif terminlərlə izah olunmuş və beləliklə, tədris işini çətinləşdirmişdir. Demək olar ki, Azərbaycan dilində 1839-cu ildən 1924-cü ilədək fel, 1924-cü ildən 1936-cı ilədək sifət, 1936-cı ildən 1938-ci ilədək fel, 1938-ci ildən 1959-1960-cı illərədək sifət. Bundan sonra isə fel bəhsinə daxil edilmişdir.

1839 – 1924-cü  illər arasında “-an, -mış, -dıq, -acaq, -ar, -malı” şəkilçilərini dilçilərin əksiriyyəti, “-ası” və “-ıcı”  şəkilçilərini isə bəzisi feli sifətin formal əlaməti hesab etmişlər. 1924-cü ildən 1959–1960-cı illərədək feli sifət şəkilçiləri ilə feldən sifət düzəldən şəkilçilər, əsasən birlikdə şərh olunmuşdur.

Hal-hazırda “-(y)an, -ən; -mış, -miş, -muş, -müş; - (y)acaq, -əcək; -(y)ası, -əsi; -malı, -məli” şəkilçilərini dilçilərimizin hamısı, “-dıq, -dik, -duq, -dük; -ar, -ər, -r; -maz, -məz” şəkilçilərini isə əksəriyyəti feli sifətin göstəricisi hesab edir. Hətta indi feldən sifət düzəldən “-ma, -mə” şəkilçisini də feli sifətin göstəricisi hesab edənlər vardır (17, s. 311).

Müasir Azərbaycan ədəbi dilində feli sifətlər “-(y)an, -ən; -mış, -miş, -muş, -müş; -dıq, -dik, -duq, -dük; - (y)acaq, -əcək; -(y)ası, -əsi; -malı, -məli; -ar, -ər, -r; -maz, -məz” şəkilçiləri ilə düzəlir. “-(y)an, -ən; -mış, -miş, -muş, -müş; -dıq, -dik, -duq, -dük; - (y)acaq, -əcək” feli sifət düzəltməkdə məhsuldardır və feli sifətə xas olan xüsusiyyətləri ifadə etməkdə daaha geniş imkanlara malikdir.

German dilçiliyində Alis Maklin, Celce-Murcia M., Kurme G.O., Fleron S., Foster B., Frankis W.N., Glison H. A., Grinberg J.H., Haçison T., Harper K., Həvinds M., Hill A.A., Hokett Ch. F., Jus M., Makin Ronald, İstvud Con, Murfi R., Seydl E., Svon Maykl, Tomson A.J., Martinet A.V., Viteholl H. kimi tədqiqatçılar və başqaları öz əsərlərində felin təsriflənməyən formalarından biri olan “feli sifət” məfhumunu izah edir və feli sifətin fel ilə müştərək və fərqli xüsusiyyətləri, feli sifətlərdə hərəkət anlayışı, zaman, növ, inkarlıq, şəxs, idarə, tərz, zərflərin feli sifətlərlə işlənməsi, feli sifətin sifət ilə oxşar və fərqli xüsusiyyətləri və onun substantivləşməsi məsələlərini ətraflı təhlil ediblər.   

 Rus qrammatik məktəbini təmsil edən V.D.Arakin, T.A.Barabaş, L.S.Barxudarov, D.A.Ştellinq, L.P.Vinokurova, M.Qanşına, N.Vasilyevskaya, V.N. Jiqadlo, L.L. İofik, İ.P.İvanova, V.V.Burlakova, Q.Q.Poçeptsov, E.E.İsraileviç, N.N.Kaçalova, B.A.İlyiş, N.F.İrtenyeva, V.L.Kauşanskaya, R.L.Kovner, O.N.Kojevnikova, E.A.Korneyeva, A.İ.Smirnitskiy, K.A. Arkadyevskaya, L.B. Saratovskaya, T.S.Larina, V.Y.Bereslovskiy, B.S.Xaimoviç, B.İ.Rogovskaya kimi görkəmli alimlər və başqaları müasir ingilis dilində feli sifətin bəhsini, feli sifətin morfoloji xüsusiyytlərini və feli sifət tərkiblərin strukturasını tədqiq etmişlər.

Müasir ingilis dilinin tədqiqi ilə məşğul olan Azərbaycan qrammatik məktəbini təmsil edən O.İ.Musayev, N.Ç.Vəliyeva, H.K.Quliyev və başqaları müxtəlif yazılarında istər monoqrafiyalarda, istərsə də elmi məqalələrində müasir Azərbaycan, ingilis, rus və alman dilləri ilə müqayisədə feli sifət və feli sifət tərkiblərinin spesifik xüsusiyyətlərini təhlil etmişlər.

 

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT:

1. Abdullayeva N. Müasir Azərbaycan dili, Morfologiya, Bakı, ADPU-nun nəşri, 2000.

2. Аxundov А. Ümumi dilçilik. Dilçiliyin tarixi, nəzəriyyəsi və metodları, Bakı, Мааrif, 1988, 272 s.

3. Аxundov А. Felin zamanları, Bakı, 1961, 139 s.

4. Аxundov А. A., Veysəlov F.Y., Aslanov T.Ə. Azərbaycan dilçiliyi, Morfologiya, Fonetika, Sintaksis, Bakı, 2002.

5. Azərbaycan dilinin qrammatikası, I hissə, Morfologiya, Bakı, Azərbaycan SSR EA Nəşriyyatı, 1960, 324 s.

6. Azərbaycan dilinin qrammatikası, II hissə, Sintaksis, Bakı, Azərbaycan SSR EA Nəşriyyatı, 1959.

7. Bağırov Q.K. Azərbaycan dilində fellərin leksik-semantik inkişafı, Bakı, 1966, 159 s.

8. Cəfərov S., Abbasov Ə., Quliyev D. Azərbaycan dilinin qrammatikası, Bakı, 1939.

9. Əliyev V. Azərbaycan dilində felin təsriflənməyən formaları, Məsdər, Bakı, APİ, 1986, 86 s.

10. Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili, Bakı, Maarif, 1983, 320 s.

11. Kazımov Q.Ş. Azərbaycan dilinin tarixi, Bakı, Təhsil, 2003, 583 s.

12. Quliyev H.K. Müxtəlif sistemli dillərdə felin semantik təsnifatı, Bakı, 2001.

13. Qurbanov A.M. Azərbaycan Dilçiliyi Problemləri, I c., (3 cilddə), Bakı, Elm, 2004, 444 s.

14. Məmmədov N., Axundov A. Azərbaycan dilçilinin nəzəri əsasları, Bakı, Maarif, 1971, 368 s.

15. Mirzəyev H. Müasir Azərbaycan dilində təsirli və təsirsiz fellər, Bakı, Maarif, 1986.

16. Mirzəyev H. Müasir Azərbaycan dili, Bakı, Maarif, 1986.

17. Mirzəyev H. Müasir Azərbaycan dilində fel, Bakı, Maarif, 1986, 320 s.

18. Musayev O. İngilis dilinin qrammatikası, Bakı, Maarif, 1996, 392 s.

19. Seyidov Y.M. Feli tərkiblər və onların budaq cümlələri ilə əlaqəsi haqqında, ADU Elmi əsərləri N 12, 1957, s.145-156.

20. Vəliyeva N.Ç. Dil tipologiyasının aktual problemləri.Actual problems of language typology. Актуальные проблемы языковой типологии. Elm və Təhsil, Bakı, 2011, 512 s.

21. Иртеньева Н.Ф. Конструкция с инфинитивом, герундием и причастием в современном английском языке, ИЯШ, 1967.

22. Казембек М. Общая грамматика турецко-татарского языка, Казань, 1846.

23. Каушанская В.Л., Ковнер Р.Л., Кожевникова О.Н. Грамматика английского языка, Ленинград, “Просвещение”, 1973, 320 с.

Açar sözlər: feli sifət, şəkilçi, spesifik xüsusiyyətləri.

 

Р Е З Ю М Е

Заметки по историческому исследованию проблемы

“причастия и причастных конструкций” в языкознании

Данная статья посвящена изучению проблемы исторического исследо­вания причастия и причастных конструкций в современном английском и азербайджанском языках. Здесь анализируются монографии, научно-исследова­тельские статьи как отечественных, так и зарубежных учёных, представляющие различные грамматические школы. Представленное исследование и получен­ные результаты могут быть полезны студентам для углублённого типологии­ческого изучения причастия в современном азербайджанском и английском языках.

 

R E S U M E

Notes about historical investigation of the problem

“participle and participial constructions” in Linguistics

This article is devoted to the historical learning of the specific features of the participle and the participial phrases in modern English and Azerbaijani languages. Here are investigated monographs, scientific-research articles as our, so foreign scientists, who represented various grammar schools. Represented investigation and observed results would be useful for the students deal with the searching analysis of the participle in the modern Azerbaijani and English languages.

 

 

 

 

 


Firəngiz Kərimli, Cəlilova Səmayə

1920-ci illərdə söz yaradıcılığı: sadə və düzəltmə sözlər

1920-ъи илляр Азярбайъан ядяби дилиндя сюзлярин гурулушу иля баьлы мясяля щям дюврцн елми-нязяри фикриндя, щям дя дил практикасында кифайят гядяр актуал олмушдур. Бунун биринъи сябяби сюз-термин йарадыъылыьында ана дили материалына цстцнлцк верилмяси иди. Бундан иряли эялян икинъи сябяб Азярбайъан тцркъясинин, цмумян тцрк дилляринин илтисаги тябияти иди ки, гыса мцддятдя «йени гурулуш»ун, йени тясяррцфат вя щяйат системинин тялябиндян иряли эялян анлайышлары ифадя едян йени сюз-терминляр йаратмаг цчцн эениш имканлар ачыр,мцяййян алтернативляр верирди. Дил практикасына эялдикдя ися ясас сюз йарадыъылыьы тенденсийалары юзцнц ашаьыдакы шякилдя эюстярмишдир:

а) садя сюзляр сявиййясиндя – 1) цмумишляк лексиканын яняняви олараг ишлядилмяси;  2) цмумишляк лексиканын йени мяна чаларлары газанылараг ишлядилмяси; 3) рус, Авропа дилляриндян йени сюзляр алынмасы;

б) дцзялтмя сюзляр сявиййясиндя – 1) цмумишляк лексиканын яняняви олараг ишлядилмяси; 2) йени сюзляр йарадылмасы;

ъ) мцряккяб сюзляр сявиййясиндя – 1) цмумишляк лексиканын яняняви олараг ишлядилмяси; 2) йени сюзляр йарадылмасы.

Яряб, фарс мяншяли сюзляря кяскин нищилист мцнасибят, рус-Авропа алынма­ларына ися айдын мцнасибятин щяля формалашмамасы сюз йарадыъылыьында истяр-истямяз милли дил материалынын мювгейини юн плана чыхармышды. Тцркийя тцркъясиня мяхсус сюзлярин мцяййян мярщялядя елми, бядии цслубларда эениш ишлянмясиня бахмайараг, «йерли» тцркъянин янянəви сюз-алтернативляри кцтляви дил практикасында даща ардыъыл иди.

20-ъи илляр  Азярбайъанын игтисади, сосиал-сийаси, идеоложи, мядяни щяйатында ня гядяр ъидди дяйишикликляр йаратса да, тамамиля ганунауйьун иди ки, Азярбайъан тцркъясинин ясас лексикону тябии-тарихи ишляклийини давам етдирирди. Ата, ана, халг, кянд, йашамаг, данышмаг, мядяниййят, мяктяб, мямлякят, вятян, йазмаг, охумаг, иряли, эери, мцяллим, шаэирд, гыш, йай, якин, театр, клуб вя с. кими  мцхтялиф мяншяли минлярля, щятта он минлярля сюзляр дилин фяал лцьят тяркибини тяшкил етмякдя иди. Ата явязиня пядяр, ана явязиня мадяр, кянд явязиня кюй, охумаг явязиня гираят, якин явязиня зираят, театр явязиня ойун вя с. сюзлярин бир сыра функсионал цслуб мягамларында ишлянмяси ися давамлы характер дашымыр.

20-ъи иллярдя садя сюзлярин йени мяна чаларлары газанмасы дилин лексик- семантик инкишафынын ян мцщцм эюстяриъиляриндян бири сайыла биляр. Мясялян, узун мцддят дилдя ишлянян bir sıra ümumişlək söz  «йени ъямиййят»ин гурулмасы иля щям бюйцк иътимаи-сийаси мязмун кясб едир, щям дя яввялки дюврляrlя мцгайися едилмяйяъяк гядяр фяал ишляклик газаныр. Бурайа елм, маариф, мцяссися, шура, фиргя, идаряингилаб, тясяррцфат, истиглал, mилли, fəhlə вя с. kimi сюзləri дя бу вя йа диэяр дяряъядя ялавя етмяк олар. Onu yada salmağı lazım bilirik ki, quruluşca müxtəlif olan leksik vahidlər yeni dövrün ab-havası ilə bağlı yeni semantik məzmun qazanır. Burada isə biz yalnız sadə sözləri təhlilə cəlb etmişik.

ХЫХ ясрин сону ХХ ясрин яввялляриндя милли ойаныш ящвал-рущиййясинин эцълян­мяси иля фяал ишляклик ялдя едян милли сюзц 20-ъи иллярдя йени мяна – «иътимаи, халга мяхсус» анламы да дашымаьа башлайыр. Буна ишаря едян Ъ.Мяммядгулузадя «Мол­ла Нясряддин» журналынын 26 нойабр 1922-ъи ил тарихли нюмрясиндя йазыр: «Билдир Бакыда бир идарянин гапысынын цстцня гызыл суйу иля бир йекя лювщя йапышдырмышдылар.

Йазылмышды: «Идаряляри миллиляшдирян комитя».

Мян буну охуйанда чох тяяссцф елядим, йяни йазыьым эялди. Йазыьым эялди идарялярдя хидмятдя булунан минляръя тцрк дилини билмяйян миллятляря»(1).

Русъа товариш сюзцнцн гаршылыглы олараг алынан йолдаш сюзц 20-ъи иллярдян башлайараг дярин иътимаи-сийаси мяна йцкц олан ян популйар лексик ващидлярдян бириня чеврилир.

20-ъи иллярдя Азярбайъан дилиня кечян рус-Авропа мяншяли сюзлярин сайы артма­ьа, илк советизмляр мейдана чыхмаьа башлайыр. Рус дили калкаларынын мигдары чохалыр.

«Молла Нясряддин» журналынын 20-ъи илляр нюмяряляриндя онларла рус- Авропа мяншяли сюзляр ишлядилмишдир; мясялян: падвод, комиссар, милис, фамилийа, машина, техника, склад, галош, палто, иллцзийа, музыка, данос, сосиализм, микроб, педагог, академик, гастрол, артист, аероплан, курс, енсиклопедийа, сойуз, коммунист вя с.

Бу сюзлярин дя бир гисми мяншяйи етибариля дцзялтмядир, лакин Азярбайъан дилиня тяркиб щиссяляриня айрылмадан кечмиш, садя лексик ващидляр кими дярк едиляряк ишлянмишдир.

Азярбайъан тцркъясинин, цмумян тцрк дилляринин илтисаги гурулушу, дцзялтмя сюзляр васитясиля дилин лцьят тяркибини зянэинляшдирмяк имканларынын эенишлийи юзцнц 20-ъи  иллярдя даща бюйцк  вцсятля нцмайиш етдирир. Мцшащидяляр эюстярир ки, 20- ъи иллярдя:

1)кяндли, йолдаш, зящмяткеш, мядяниййят, музыкачы/мусигичи кими мцхтялиф мяншяли яняняви дцзялтмя сюзляр бу вя йа диэяр дяряъядя семантик дяйишиклийя мяруз галараг ишляклийини эенишляндирир (бу типли сюз- формалар, артыг гейд етдик ки, щаггында бящс олунан мярщялядя йаранмамышдыр);

2) -чы; -лыг; -лаш вя с. мящсулдар шякилчиляр васитясиля щям милли, щям милли­ляшмиш, щям дя рус-Авропа мяншяли алынма лексик ващидлярдян йени сюзляр йарадылыр.

Йени сюзляр дцзялтмяк щярякаты бир сыра щалларда сцни йарадыъылыг сявиййясиня енир ки, бу ъцр щаллара гаршы етиразлар да юзцнц эюстярир. «Йени йол» гязетинин 8 октйабр 1923-ъц ил тарихли нюмрясиндя йени йарадылмыш йыьынты сюзцня беля бир мцнасибят ифадя олунур: «Бу эцнлярдя тязя бир китаб чапдан чыхыб; китабын цстцндя йазылыб: «Щесаб мясяляляринин йыьынтысы», йяни бяистилащи – рус «сборник», бяистилащи – яряб «мяъмуя»... эюзял-эюзял «мяъмуя» вя  «сборник» сюзлярини гойуб башлайыблар «йыьынты» кими ахмаг-ухмаг истилащлар дцзялтмяйя»(2).

Лакин ямякчи, сцрцндцрмя (щятта узандырма), гурулуш, миллятчилик, динчилик, йениликчилик, эеричи, ирялиляйиш, анлайыш, биляэян, билдириш, битирим, истяйиш вя с. кими дцзялтмя сюзляриn мейдана чыхараг бу вя йа диэяр дяряъядя ишлянмяси эюстярирди ки, сюз йарадыъылыьынын бу йолу кифайят гядяр перспективлидир. 20-ъи иллярдя яряб, фарс, рус- Авропа мяншяли сюзлярин чохуна тцрк мяншяли шякилчиляр артырылмагла йени сюзляр  дцзялдилир; комиссарлыг, автомобилчи, йени щцруфатчы, фиргячи, налогчу, яксингилабчы, сянайеляшдирмя, коллективляшдирмя, ленинчи, коммуначы вя с. Лакин

бу, щеч дя щямишя уьурлу олмур; мясялян, проф. Б.Чобанзадя лисанчыları сюзцнц ишлядир (3;3) ки, чох кечмядян щямин сюз дилчиləri  иля явяз олунур.

Мцшащидяляр эюстярир ки, 20-ъи иллярдя йаранан, йахуд даща яввял йараныб бу иллярдя фяал ишляклик газанан дцзялтмя сюзляр ясасян ашаьыдакы сащяляря аиддир:

1) «йени гурулуш»ла ялагядар идейалары, гурумлары билдирян анлайышлар;

2) йени технолоэийалары билдирян анлайышлар;

3) маариф, елм вя мядяниййятин инкишафы иля мейдана чыхан анлайышлар.

Dövrün lüğətlərində düzəltmə sözlər kifayət qədər geniş yer tutsa da (bunların əksəriyyəti terminlərdir), bu vahidlər lüğətlərdə əks olunduğu zənginlikdə rabitəli nitq mühitini əhatə etmir ki, bu da, birinci növbədə elmi əsərlərin, dərsliklərin hələ hazırlanma mərhələsində olması ilə bağlıdır.

«Nəbatat istilatlatları» lüğətində (4) öz əksini tapmış düzəltmə sözlər, əsasən, aşağıdakı formalardadır:

-ləmə, -ləmək:  özləmə, özləmək, karbonlama və s.

-ıcı, -ici, -ucu, -ücü: sürüdücü, doğucu (təbii), boyayıcı, dalayıcı, quruyucu, qurucu, qaplayıcı, əmici, döşəyici, ötürücü, dırmanıcı və s.

-cıq, -cik, -cuq, -cük: tükcük, torcuq, camlıcıq, budaqcıq və s.

-msı: kabırqamsı, kələbəkimsi, karmaqımsı;  yumurtamsı, borumsu və s.

Kütləvi səciyyə daşıyan nitq hadisələrindən biri rus-Avropa sözlərinin qarşılığı olaraq və onların təzyiqi altında düzəltmə sözlərin yaradılmasıdır; məsələn: антирево­люционер - əks inqilabçı (5, с. 11), дирижор - musiqi təlimçisi (5, с. 27), узур­па­тор - qəsb edici (5, с. 87), анкерование - ləngərləmə (6, с. 9), величина - böyüklik (6, с. 40), зажигатель - yandırıcı (6, с. 101) və s. Lakin, bu üsül heç də həmişə ardıcıl olmur, ona görə də bu tipli sözlər yaratmaq əvəzinə «izah»  verilir; məsələn: антиреспубликанец - cümhuriyyət üsul-idarəsinə zidd olan (5, с. 11), коммунист - ümumilik tərəfdarı olan (5, с. 40) və s. Halbuki, yuxarıdakı prinsiplə, birinci sözə qarşılq olaraq əks cümhuriyyətçi, ikincisinə isə  ümumiy­yətçi verilə bilərdi.

Ümumiyyətlə isə, 20-ci illərdə söz yaradıcılığı prosesində düzəltmə sözlər yaratmağa meyl, bütün problemlərinə baxmayaraq, kifayət qədər intensiv olmuşdur.

Ədəbiyyat siyahısı

1. "Molla Nəsrəddin" jurnalı

2. "Yeni yol" qəzeti

3. Çobanzadə B. Türk-tatar lisaniyyatına mədxəl. Bakı: Azərnəşr, 1924, 213 s.

4. Nəbatat istilahları. Bakı: Azərnəşr,1926, 36 s.

5. Qafur Rəşad. Təfsirli xalq lüğəti. Bakı: Azərbaycan Mərkəzi Türk Mətbuat Nəşriyyatı, 1921, 100 s.

6. Ruscadan türkcəyə yollar texniki istilahlar lüğəti. Bakı: Yollar Komissarlığı nəşriyyatı, 1926, 230 s.

Резюме

Словообразование в 1920-е годы: простые и производные слова

Вопрос, связанный со строением слов в азербайджанском литературном языке в 1920-е годы, был достаточно актуальным как в научно-теоретической мысли, так и в языковой практике того времени. Самым значительным показателем лексико-семантического развития языка в данный период является приобретение простыми словами новых семантических оттенков. Одним из речевых явлений, носивших массовый характер, можно считать образованиие производных слов по аналогии и под воздействием русского и европейских языков. Несмотря на то, что производные слова занимали достаточно широкое место в словарях указанного периода, тем не менее, эти единицы не нашли столь же широкого применения в практике связной речи.

Ключевые слова:   литературный язык, лексико-семантическое развитие, производные слова, термин,

Summary

The word construction problem in the Azerbaijani literary language of 1920th was more actually both in scientifically-theoretical life and conversational practice of the period. The process of changing simple words with new semantic nuance have took on a special  significance as an indicator of lexical-semantic development of the language. The process of derivative words formation by analogy and influence of Russian and European  languages was  one of the mass characters speech phenomenon. In spite of more wide occupation of derivative word into the dictionaries this units nevertheless have no found same wide application in the conversation.

Keywords:    Literary language, lexical-semantic development, derivative words, term, affix.

Açar sözlər: Ədəbi dil, leksik-semantik, düzəltmə sözlər, termin, şəkilçi.

Rəyçi: dos.Vəliyeva Gülxanım


M.Qıpçaq, E.Məmmədov

Türk dilləri leksikasının mənşə baxımından təsnifi

Türk dilləri leksikasını mənşəyinə görə iki qrupa ayırmaq olar:

  1. Əsl türk mənşəli sözlər;
  2. Alınma sözlər.

Türk dilləri leksikasının əsasını əsl türk mənşəli sözlər təşkil edir. Bu qəbildən olan sözlərin özünü aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

a) türk dilləri ilə uzaq qohum hesab edilən dillərlə (Altay, Ural, Amerika hindu dilləri, dravid, şumer, etrusk və s. dillərlə) ortaq sözlər. Buraya elə leksik vahidlər aid edilir ki, bu leksik vahidlərin bir dildən digər dilə keçdiyini sübut etmək mümkün deyil. Müq. et: türk dillərində *ab “ov” ~ monqol dillərində *aba “ov” ~ tunqus-mancur dillə­rində *ava “ov”; türk dillərində *taş “daş” ( çuvaş dilində çul ”daş”) ~ monqol dillərində çilaqun (< *tilaqun) ~ Koreya dilində *tal “daş”; türk dillərində ər “ər, kişi” ~ monqol dilində ere “kişi”; türk dillərində gök “göy” ~ monqol dilində göke “göy”; türk dillərində alda- “aldatmaq” ~ monqol və tunqus-mancur dillərində alda- “səhv etmək”; türk dillə­rində *kı-l- “etmək” ~ monqol dillərində *kı- > *ki- “etmək” ~ tunqus-mancur dillərində *ki- “etmək”; türk dillərində julkı- “qoparmaq” ~ monqol dillərində julqu- “qoparmaq” ~ tunqus-mancur dillərində julqa- “qoparmaq” və s. Amerika hindu dilləri, şumer, etrusk, fin-uqor, dravid dilləri ilə ortaq sözləri də buraya aid etmək olar (“Türk xalqlarının qədim dil əlaqələri” bölməsinə bax).    

b) türk dillərinin hamısında, yaxud əksəriyyətində işlənən sözlər. Müasir türk dil­lə­rinin hamısında uyğun fonetik tərkib və semantikaya malik sözlər o qədər də çox deyil. Məsələn, Q.F.İsxakov türk dillərində bədən üzvlərinin adını bildirən sözlərdə uyğun sözlərin az olduğunu göstərir. Türk dillərində nitq fellərini araşdıran N.Z.Hacıyeva və A.A.Koklyanovaya görə, nitq felləri içərisində yalnız biri – de- feli ümumtürk səciy­yəsinə malikdir. Hərəkət felləri içərisində də bütün türk dillərində işlənən sözlər azdır. Bununla belə, türk dillərinin çoxunda işlənən leksik vahidlər də var. Buraya insan və heyvanın bədən üzvlərinin adlarını, əsas astronomik adlar, bəzi təbiət hadisələrinin ad­ları, şəxs, işarə və bəzi sual əvəzlikləri, təkliklərin, onluqların (bəzi türk dillərində onluqların adları fərqlənir), “yüz”, “min” anlayışlarını ifadə edən sözlər, rəng, əlamət və keyfiyyət ifadə edən əsas sözlər, hərəkət, hal və vəziyyət ifadə edən bəzi fellər aid oluna bilər. Göstərilən qruplara aid sözlər kəmiyyət baxımından dilin lüğət tərkibində böyük yer tutmasalar da, kifayət qədər çox işlənmə tezliyinə malikdirlər. Bu sözlər fonetik baxımdan uyğun olduqlarına görə ayrı-ayrı türk xalqlarının nümayəndələri bir-birini rahat başa düşə bilir. Qayın sözü (qayınağacı mənasında) belə leksik vahidlərdən biridir. Bu söz Azərbaycan və türkmən dillərində qayın, qazax, qırğız, qaraqalpaq, Altay dillə­rində kayıŋ, tatar, başqırd, kumuk, qaraçay-balkar, türk, karaim, Krım-tatar dillərində kayın, özbək dilində kayin, uyğur dilində keyin, xakas dilində xazıŋ, Tuva dilində xadıŋ, yakut dilində xatın, çuvaş dilində xuran şəklində işlənir.  Azərbaycan dilindəki alma sözü əksər türk dillərində uyğun fonetik tərkibdə işlənir. Bəzi türk dillərində kiçik fone­tik fərqlər müşahidə olunur. Müq. et: türk və qaqauzca elma, özbəkcə olma, çuvaşca ul­ma, qaraçay-balkarca almıla. Qədim türk abidələrinin dilində almıla variantı işlənmişdir. Sibir türklərinin dillərində “alma” anlayışı rus dilindən alınmış yablok sözü ilə ifadə olunur.     

c) ayrı-ayrı türk dillərinə aid sözlər. Türk dilləri leksikasının böyük qismini ayrı-ayrı qruplara, yaxud ayrı-ayrı dillərə məxsus sözlər təşkil edir. Təkcə bunu qeyd eləmək kifayətdir ki, düzəltmə və mürəkkəb quruluşa malik sözlərin çoxu yalnız bir türk dilinə aiddir. “Ağac” mənalı sözlərin müqayisəsi bunu aydın şəkildə göstərir. Bu söz Azərbaycan, türkmən, tatar dillərində ağac, türk və qaqauz dillərində aaç, qazax və qaraqalpaq dilində ağaş, başqırd və xakas dillərində ağas, Tuva dilində ıyaş, çuvaş dilində yıvăs, qırğız dilində jıqaç şəklində işlənir. Ağac sözü “yaşıl, əkilmiş ağac” mənası ilə yanaşı, tikintidə “istifadə olunan ağac”, eləcə də “yandırmaq üçün hazırlanmış ağac” mənalarında da istifadə olunur.  “Yaşıl, əkilmiş ağac” mənası  müasir qaraçay-balkar, kumuk, noqay dillərində terek, Krım-tatar dilində terek // derek, karaim dilində terək sözləri ilə ifadə olunur. XIV əsrə aid “Codex Cumanicus” abidəsinin dilində terek variantı özünü göstərir. Eyni mənada uyğur dilində dərəx, özbək dilində daraxt, qırğız dilində darak sözləri işlənir. Bu söz fars dilindən alınma hesab olunur. Türk dillərində “ağac” anlayışı ifadə edən sözlərin areallar üzrə belə istifadəsi ayrı-ayrı türk dili qruplarında bu sözlərin fərqli dövrlərdə formalaşdığını göstərir.

Müasir türk dillərində “meşə” anlayışını ifadə etmək üçün 10-a qədər sözdən istifadə olunur. Türk dillərinin çoxunda bu anlayış orman sözü ilə ifadə olunur. Müq. et: noqay, qazax, karaim, Krım-tatar, kumuk, türk dillərində orman, tatar və başqırd dillərində urman, özbək dilində ŭrmon, qırğız dilində ormon, çuvaş dilində vărman. Qırğız dilindəki ormon sözü bu dildə eyni mənada işlənən tokoy sözü tərəfindən sıxışdırılır. Müasir uyğur dilində ormancaŋqal sözləri “meşə” anlayışını ifadə edən sinonim sözlərdir. Türk dillərinin bəzisində bu mənada toğay sözündən istifadə olunur. Müq. et: qırğızca tokoy, qazaxca, qara­qalpaqca toğay. Müasir özbək dilində tŭkay sözü “qamışlıq” mənasında işlənir. Bu dildə “meşə” anlayışı daraxtzor, daraxtzorlik sözləri ilə ifadə olunur ki, bu baxımdan da özbək dili uyğur dilinə yaxınlaşır. Çünki uyğur dilində də “qalın kolluq”, “qalın meşəlik” mənalarında çakalak çakalakzor sözləri işlədilir. Türkmən dilində “meşə” anlayışı iki sözlə - ceŋŋeltokay sözləri ilə ifadə olunur. Bunlardan tokay sözü daha işləkdir. Müq. et: tokaylık “meşəlik”, tokayçı “meşəbəyi”, tokayçılık “meşəbəyilik” və s. Meşə sözü yalnız Azərbaycan dilində işlənir. Düzdür, müasir türk və qaqauz dillərində bu sözə rast gəlirik. Lakin Azərbaycan dilindən fərqli olaraq bu dillərdə meşe sözü “palıd”, eləcə də “tikintidə istifadə olunan ağac”, “yandırılmaq üçün odun” mənalarındadır. Müq. et: türkcə Odunun iyisi meşe, Kızın gögçeği Ayşe.

Sibirdəki türk dillərində “meşə” anlayışı ayrı-ayrı sözlərlə ifadə olunur. Məsələn, xakas dilində ağas sözü həm “ağac”, həm də “meşə” mənasında işlənir. Müq. et: xoyığ ağas “qalın meşə”, ağas promışlennozı “meşə sənayesi” və s. Tuva dilində bu anlayış meşənin xarakterindən asılı olaraq müxtəlif sözlərlə verilir. Məsələn, ezim “iynəyarpaqlı meşə”, arıq “çay vadisində meşə”, “enliyarpaqlı meşə” (müq. et: xadıŋnıq arıq “qayınağacı meşəsi”), arqa “dağda olan meşə” (müq.et: arqa çer “meşəlik yer”). Qaraçay-balkar dilində “meşə” anlayışını ifadə etmək üçün qaraçay ləhcəsində çeqet (müq. et: kalın çeqet “qalın meşə”, çeqetli cer “meşəlik yer” və s.), balkar ləhcəsində isə ağaç sözlərindən istifadə olunur. Yakut dilində “meşə” anlayışı daha çox oyuur sözü ilə ifadə olunur. Bu dildə “meşə, tayqa” mənasında tıa sözü də işlənir. Bu baxımdan yakut dili karaim, Krım-tatar və qaqauz dillərinə yaxınlaşır. Çünki karaim və Krım-tatar dillərində dağ sözü, qaqauz dilində isə daa sözü meşə mənasındadır. Yakut dilində “meşə” mənasında tübe sözü də işlənir. Bu dilin dialektlərində “dağdakı meşə” mənasındakı sis sözünü Orxon abidələrində eyni mənada işlənən yış sözü ilə müqayisə etmək olar. Qədim türk dilindəki yış sözü Tuva və Altay dilində yış, xakas dilində çıs, yıs, şor dilində çış şəklində işlənir.

Buradan aydın olur ki, türk dillərində “meşə” anlayışını ifadə etmək üçün ümumtürk sözü yoxdur və bunun üçün hər arealda ayrıca sözdən istifadə olunur.  

Türk dilləri leksikasının müəyyən hissəsini alınma sözlər təşkil edir. Qeyd eləmək lazımdır ki, müasir türk dilləri alınmalar baxımından bir-birindən fərqlənir. Belə ki, şərq­dəki türk dillərində daha çox monqol, tunqus-mancur, Çin, sanskrit, rus və rus dili vasitəsilə Avropa dillərindən alınma sözlər üstünlük təşkil edir. Əksinə, qərbdəki türk dillərində ərəb, fars, rus və Avropa dillərinə aid sözlər çoxdur. Hər bir türk dilində alınmalar öz spesifik xüsusiyyətləri ilə seçilir. Məsələn, müasir yakut və Altay dillərində digər türk dilləri ilə müqayisədə monqol mənşəli sözlər daha çoxdur. Hətta yakut dilinin leksikasının 30%-ə qədərini monqol mənşəli sözlər təşkil edir. Müasir Tuva, şor, xakas dillərində də monqol mənşəli sözlər müşahidə olunur. Türk dillərindəki monqol mənşəli sözlərlə əlaqədar F.R.Zeynalov yazır ki, bu dillərin leksik tərkibindəki monqol elementlərinə diferensial baxmaq lazımdır, çünki bu məsələyə münasibət ikilidir. Məlum olduğu kimi altayşünaslar türk dillərindəki monqol mənşəli sözləri alınma yox, müştərək sözlər hesab edirlər. Türko­loq­ların böyük əksəriyyəti isə türk dillərindəki monqol leksik elementlərini (onların bir qismi monqol yox, türk mənşəlidir, monqol dilinin leksik tərkibinə bu dillərdən keçən sözlərdir) Altay dövründə burada bir inzibati dövlət birliyi təşkil edən türk və monqolların əsrlər boyu əlaqədə yaşamaları (birinci mərhələ) və sonralar (XIII-XV əsrlərdə) isə monqol istilası ilə bağlı (ikinci mərhələ) şəkildə şərh edirlər.

Beləliklə, birinci mərhələdə monqol təsiri bütün türk dilləri üçün, ikinci mərhələdə isə daha çox şərqi hun qrupu dilləri üçün səciyyəvidir. Müasir Altay dilindəki monqol alınmaları bunu aydın şəkildə göstərir. Məsələ bundadır ki, Altay dili öz inkişafının ilkin mərhələlərində qədim qırğız dilinə aid xüsusiyyətləri qoruyub saxlamışdır. Sonralar digər türk xalqları ilə davamlı kontaktın olmaması, Altay xalqının monqol və tunqus-mancur xalqları ilə əhatə olunması, onlarla qaynayıb-qarışması nəticəsində Altay dili qədim qırğız dilinə aid bir sıra xüsusiyyətləri itirmiş, qədim qırğız dilindən fərqlənən bir sıra cəhətlər kəsb etmişdir.

Türk dilləri leksikasında alınma leksik vahidlərin bir qrupu fin-uqor mənşəli söz­lər­dir. Bu qəbildən olan sözlərə bütün türk dillərində deyil, ayrı-ayrı türk dillərində rast gəlirik. Belə ki, fin-uqor mənşəli sözlər əsasən çuvaş dilində, qismən tatar və başqırd dillərində, tək-tək hallarda isə Altay və yakut dillərində müşahidə olunur. Ural-Volqa­boyun­da bir neçə fin-uqor xalqı – udmurt, mari, mordva, komi – yaşayır ki, türk xalqları nümayəndələrinin (çuvaş, tatar, başqırd) onlarla kontaktı nəticəsində bu dillərə fin-uqor dillərindən bir sıra sözlər keçmişdir.

Türk dillərindəki alınmaların bir qrupunu Çin mənşəli sözlər təşkil edir. “Qədim türk lüğəti”ndə qədim türk dilində işlənmiş 240 söz verilmişdir. Bu sözlər inzibati-idarəçilik, məi­şət, ticarət, kənd təsərrüfatı, sənətkarlıq və hərbi leksikaya aiddir. Müq. et: çan “bar­daq”, çin “dürüst, döğru”, kap “çanta”, kög “nəğmə”, “əjdaha”, mir “bal”, saŋ “rahib”, sin “türbə”, tənsi “imperator” və s. Bunların çoxu ədəbi dil səviyyəsində qəbul olunub. Bu qəbildən olan Çin sözləri Çin dilindən türk dilinə tərcümə olunmuş abidələrdə müşahidə edi­lir. Müasir türk dillərində Çin mənşəli sözlər çox deyil. Xüsusən də qərbdəki türk dilləri bu baxımdan kifayət qədər fərqlənir. Belə ki, qərbdəki türk dillərində tək-tək Çin sözləri müşahidə olunduğu halda, şərqdəki türk dillərində bu tip alınmaların sayı nisbətən çoxdur. Müasir türk dilləri içərisində uyğur, salar və sarı uyğur dillərində Çin mənşəli alınmaların sayı çoxdur. Bu dillərin daşıyıcıları Çin Xalq Respublikasında yaşayırlar və dövlət dili kimi Çin dilindən istifadə edirlər. XX əsrin 50-ci illərindən başlayaraq (Çin Şərqi Türküstanı 1949-cu ildə işğal etmişdir) uyğur, salar və sarı uyğur dillərinə Çin dilinin təsiri daha da güclənmişdir. Salar və sarı uyğur dillərinin ədəbi  dil deyil, yalnız məişətdə işlə­dilən şifahi dil səviyyəsində olmaları həmin dillərin bu təsirə qarşı durmasına mane olmuş­dur. Çin dilinə aid leksik alınmalar müasir çuvaş dilində də özünü göstərir. Bu, müasir çu­vaşların əcdadları olan hunların uzun illər Çinlə qonşuluqda yaşamaları ilə birbaşa bağlıdır.

Sanskrit mənşəli sözlər də alınma sözlər arasında müəyyən yer tutur. Bu qəbildən olan sözlər türk dillərinə V-VI əsrlərdən etibarən nüfuz etməyə başlayır. Bu, Mərkəzi Asi­yada buddizmin yayılması ilə birbaşa bağlıdır. 580-ci ildə türklər tərəfindən qoyulmuş Bu­qut abidəsinin bir tərəfi sanskrit dilində yazılmışdır. Buddizm dini məzmunlu türk abidə­lərində xeyli sanskrit mənşəli söz işlənmişdir. Belə sözlərə aşağıdakı leksik vahidləri nü­munə göstərmək olar: arhant “əziz”, asanki “saysız, hesabsız”, çantal “cəllad”, maŋqal “səadət”, maytri “zühur edəcək Buddanın adı”, nayut “sonsuz, çox”, sadu “yaxşı”, sudur “sutra”, yakşa “bir növ şeytan” və s. Türk xalqlarından tuvalılar və sarı uyğurların bud­dizmin bir qolu olan lamaizmə sitayiş etməsi həmin dillərə sanskrit mənşəli sözlərin keçməsinə şərait yaratmışdır.

Şərqdəki türk dillərindən ikisində - müasir sarı uyğur və Tuva dillərində Tibet mənşəli sözlər də özünü göstərir. Bu, sarı uyğur və tuvalıların dini dünyagörüşü ilə bağlıdır. Onlar lamaizmə sitayiş edirlər. Lamaizmin vətəni isə Tibet hesab olunur. Məhz dini dünyagörüşün eyniliyi bu dillərə Tibet sözlərinin keçməsinə təkan vermişdir.

Türk dillərində alınma leksikanın böyük qismi ərəb və fars mənşəli sözlərdir. İran dillərindən alınma sözlər ərəb dilindən alınma sözlərlə müqayisədə türk dillərinə daha tez nüfuz etmişdir. Türklərlə İran dilli xalqların (Orta İran dillərinin – orta fars, soqd, xotan-sak, parfiya, Baktriya dilləri - daşıyıcıları olan xalqların) kontaktı çox qədim zamanlardan başlanır. Qədim türk yazılı abidələrinin dilində (soqd, manixey, uyğur və digər əlifbalarla yazılmış abidələrdə) Orta İran dillərinə aid  onlarla söz qeydə alınmışdır. Müq. et: əsən “sağlam”, “sülh”, Ezrua “tanrı adı”, bor “şərab”, dindar “manixeylikdə seçilmiş şəxs”, kənt “şəhər”, künçit “küncüt”, manistan “iqamətgah”, mişkiç “pişik”, şəkər “şəkər” və s. Sonrakı dövrlərdə isə fars dilinin təsiri aydın seçilir. Qeyd eləmək lazımdır ki, ərəb və fars dillərinə aid sözlər şərqdəki türk dilləri ilə müqayisədə qərbdəki türk dillərində (Azərbaycan, türk, türkmən, özbək, uyğur, tatar, başqırd, qaraçay-balkar, kumuk, qazax, qaraqalpaq və s.) daha çoxdur. Ərəb sözləri dini dünyagörüşlə əlaqədar şəkildə, fars sözləri isə mədəni kontakt nəticəsində türk dillərinə daxil olmuşdur.

Karaim dili alınma sözlərin istifadə olunması baxımından xüsusi seçilir. Bu dildə ərəb, fars, rus, Ukrayna, belorus, polyak, latış, Litva və yəhudi dilindən alınma sözlər özünü göstərir. Müq. et: rus dilindən alınmalar: череп “kəllə”, паук “hörümçək”, соловей “bül­bül”, танец “rəqs” və s.; polyak dilindən alınmalar: ale “yox”, çeqla “kərpic”, farst “divar”, malpa “meymun” və s.; Karaimlər iudaizmin bir qolu olan karaizmə sitayiş etdik­lərindən bu dini dünyagörüşlə bağlı bir sıra sözlər yəhudi dilindən karaim dilinə keçmişdir. Türkologiyada karaimlərin qədim xəzərlərlə əlaqədar olması barədə mülahizə mövcuddur. Məlumdur ki, Xəzər dövlətinin dini iudaizm olmuşdur. Bundan başqa, karaim dilində osetin dili ilə ortaq olan bəzi sözlər müşahidə olunur. Məsələn, osetincə çığt ~ karaimcə çığıt “pendir”, osetincə axsən ~ karaimcə axsın “mədə”, osetincə çetenə ~ karaimcə çeten “çanta” və s. Güman etmək olar ki, bu sözlər karaimlərin əcdadları (xəzərlər və bulqarlar) Şimali Qafqazda olarkən karaim dilindən osetin, osetin dilindən isə karaim dilinə keçmişdir.

Qafqazda yaşayan qaraçay-balkarların və kumukların dilində İber-Qafqaz dillərindən alınmalar özünü göstərir. Moldova Respublikasında yaşayan qaqauzların dilində moldav və rumın dillərindən xeyli söz keçmişdir.

Müasir türk dilinin leksik tərkibi özünəməxsusluğu ilə seçilir. Bu dildə ərəb və fars dillərindən, eləcə də Avropa dillərindən (xüsusilə fransız) alınmış xeyli leksik vahid var. XX əsrin ortalarından etibarən türk dilində aparılan özləşmə siyasəti ilə bağlı olaraq xeyli miqdarda alınma söz yenisi ilə (qədim türk dilində, müasir türk dilləri və şivələrində işlənən sözlərlə, daha çox süni sözlərlə) əvəz edilib. Bu özünü daha çox ictimai-siyasi, iqtisadi, texniki terminlərdə göstərir.

 

İstifadə olunan ədəbiyyat

  1. Zeynalov F. Türkologiyanın əsasları, Bakı, 1981.
  2. Zeynalov F. Türk dillərinin müqayisəli qrammatikası (Fonetika, leksika, morfologiya), Bakı, 2008.
  3. Дмитриев Н.К. Строй тюркских языков, М., 1962.
  4. Историческое развитие лексики тюркских языков, М., 1961.
  5. Мусаев К.М. Лексика тюркских языков в сравнительном освещении, М., 1975.
  6. Мусаев К.М. Тюркская лексикология и лексикография, М., 1984.
  7. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Лексика, М., 1994.

 

Резюме

В статье анализируется исконные и заимствованные лексика в тюркских языках.

 


Мяммядова Наиля Камил г.

ФЕЛЛЯРИН ГУРУЛУШУ МЯСЯЛЯСИ

Азярбайъан дилчилийиндя феллярин гурулушу мясяляси мараглы вя мцбащисяли мясялялярдян биридир. Азярбайъан дилиндя фелляр юз гурулушу етибариля мцхтялиф вя рянэарянэдир. Феллярин бир гисми ясас феллярдир, йяни лексик цсулла фел кими йаранан сюзлярдир, бир гисми ися мцхтялиф нитг щиссяляриня морфоложи яламятляр артырылмагла, йахуд бир нечя сюзцн бирляшмяси йолу иля йараныр. Тцрколоэийада вя Азярбайъан дилчилийиндя фелин гурулушу мясяляси бязи мягамларда мцбащисяли олараг галыр.

Проф. Й.Сейидов йазыр: «Фелин гурулушъа ики нювц вар: садя вя дцзялтмя фелляр. Садя фел: оху, йаз, бил, эял, эет, бах; дцзялтмя фел: башла, ишля, фикирляш, саьал, дцзял, бирляш. Азярбайъан дилиндя мцряккяб фел йохдур» (4, сящ.103). Мцяллифин 1978-ъи илдя няшр едилмиш «Азярбайъан дили» дярслийиндя йазылмышдыр: «Азярбайъан дилиндя фелляр гурулушъа садя вя дцзялтмя олмагла ики йеря айрылыр». Мцяллиф конкрет олараг, бу фикирдя олмушдур ки, бу дилдя мцряккяб фел йохдур. Бу тягдимат Й.Сейидовун али вя орта мяктяб дярсликляринин сонракы няшрляриндя дя юз яксини тапмышдыр. Проф. Я.Ряъябов да Орхон-Йенисей абидяляринин дилиня ясасланараг беля щесаб едир ки, цмумиййятля, тцрк дилляриндя мцряккяб фел йохдур (1, сящ.29-30). Бундан башга проф. Т.И.Щаъыйев вя проф. Е.Я.Язизов «Азяр­байъан дилиндя мцряккяб фел мясялясиня даир» адлы  мягаляляриндя дя бу сащядяки фикирлярин гыса хцласясини вермиш вя бу мювгедя олмушлар ки, цмумиййятля, тцрк дилляриндя мцряккяб фел йохдур. Проф. Й.Сейидов бир чох мянбяляря ясасланараг, мцряккяб соз мейары бахымындан фикрини конкретляшдирир вя дейир ки, Азярбайъан дилиндя бир дяня дя олсун мцряккяб фел йохдур ки, фонетик ъящятдян мцряккяб сюз кими формалашмыш олсун вя чох гярибядир ки,  башга нитг щиссяляри тяркибиндя сюзляри сцни шякилдя бирляшдиряряк йазыда онлара мцряккяб исим, мцряккяб сифят формасы вермяк щаллары олса да, феллярдя беля бирляшмяляр дя мцмкцн олмур.

Цмумиййятля, мцряккяб фел мясяляси дилчилярин чох заман тядгигат обйекти олмушдур. З.Будагова мцряккяб фелин олдуьуну гейд етмишдир( 5, сящ. 297). Лакин Й.Сейидов мцяллифя етираз едяряк йазыр ки, З.Будагова Азярбайъан дилиндя мцряккяб сюз кими формалашан фел тапа билмядийиня эюря вя айры-айры сюз бирляшмялярини мцряккяб фел кими ясасландырмаг цчцн «мцряккяб феля» хас яламятляри сайаркян, мцряккяб фелин щяр бир компонентинин мцстягил вурьуйа малик олмасыны онун характерик хцсусиййятляриндян щесаб едир. Й.Сейидов бу мцлащизяйя етираз едир вя дейир ки, бу мцлащизя мцряккяб сюз щаггында фикирля бир арайа сыьа билмяз. Бу мцлащизя мцряккяб сюзцн ясас яламяти олан фонетик формалашманын инкарыдыр.

Эюрдцйцмцз кими, мцряккяб фел мясяляси узун мцддятдир ки, Азярбайъан дилчилийиндя, цмумян тцрколоэийада мцбащисяли олараг галмагдадыр.

Азярбайъанын мяшщур дилчи алими А.Г.Ялякбяров 1961-ъи илдя «Мцасир Азярбайъан дилиндя мцряккяб фелляр» мювзусундакы намизядлик диссертасийасында мцряккяб феля аид едилян дил материалларынын ятрафлы тящлилини вермиш, мцряккяб фел кими формалашан сюзляри нязяри ъящятдян ясасландырмышдыр. Проф. Й.Сейидов гейд едир ки, бизим цчцн ящямиййятлидир ки, А.Ялякбяров ясяринин бир фяслини «Мцряккяб фел вя мцряккяб сюз» адландырыр. Бу нязяри мцнасибят мцяллифя дцзэцн истигамят верир. А.Ялякбяров фактлары беля изащ едир: «Фелин мцряккяб заман вя модал формалары тямиз грамматик мяналардыр вя фелдя йени лцьяви мяналар ямяля эятирмир. Фелин йени формалары, мясялян, йазмыш иди, йаза билмяк вя с. бцтцнлцкдя фел заманынын формал эюстяриъиляриндян, мцнасибятиндян асылыдыр. Бурада фелин тяркиб цнсцрляринин семантик гаршылыглы бирикмяси йохдур. Еляъя дя мящв етмяк, йох олмаг вя бу кими дцзялтмя – тяркибли фелляри мцряккяб фел щесаб етмяйя щеч бир лингвистик ясасымыз йохдур»(2, сящ. 6).

А.Ялякбяров фразеоложи фели бирляшмяляри дя мцряккяб фел щесаб етмир: «Фразеоложи бирляшмяляр нитг щиссяси кими феля адекват дейил» (2, сящ.7-8).  Мцяллиф йалныз фели баьлама иля ясас фелин бирляшмясини – фели баьлама цстяэял фел формасында ямяля эялян фелляри мцряккяб фел щесаб едир: атылыб-дцшмяк, эцлцб-ойнамаг, эедиб-эялмяк вя с. О тядгигатыны беля  материаллар ясасында апармышдыр. Й.Сейидов да «Фели баьлама+фел» формасыны мцряккяб фел щесаб едир вя бурада она ясасланыр ки, бу ифадяляри тяшкил едян сюзляр бирликдя бир мяфщум ифадя едир.

Й.Сейидов «Азярбайъан дилинин грамматикасы» китабында йазыр ки, 1972-ъи илдя няшр едилян «Азярбайъан дили» (орта мяктябляр цчцн) адлы дярс вясаитиндя йаздыьымыз щиссядя яняняйя уйьун олараг, феллярин гурулушъа цч йеря айрылдыьыны эюстярмиш вя мцряккяб фелляря гулаг асмаг, баша дцшмяк, юйряня билмяк, ямяля эятирмяк вя с. типли мисаллар вермишик. Мцяллиф бунун сябябини яняня иля баьлайараг мцряккяб фел олмадыьы фикириндя галыр. Мцряккяб  фел мясялясиндя биз дя проф. Й.Сейидовун фикирляри иля бязи мягамларда разылашыр, бязи мягамларда ися там шякилдя разылаша билмирик. Инди бу мясяляйя айдынлыг эятирмяйя чалышаъаьыг.

1) Гейд етмяк лазымдыр ки, 1950, 60, 70-ъи иллярдя няшр олунан истяр али, истярся дя орта мяктяб дярсликляриндя иди, имиш ядатлары мцряккяб фел ямяля эятирян васитяляр кими верилмиш, эялмиш иди, эялир имиш, эялмяли ди, эяляси имиш вя с. кими фел формалары мцряккяб фел кими гябул едилмишдир. Сон дювр Азярбайъан дили дярсликляриндя дя бу формалар – эяляси  иди, эяляси имиш, олмалы имиш, олмалы иди, эяляр имиш, йазасы иди, йазасы имиш, эялся иди, эялся имиш вя с. фел шякилляринин мцряккяби адланыр. Ялбяття, щяр ики мейл-мцряккяб фел вя фел шякилляринин мцряккяби сящвдир. Чцнки иди, имиш щиссяъикляри фелин шякилляриндян вя заманларындан сонра ишляняряк, щямин щярякятляри кечмиш замана баьлайыр, йяни ясас мянадан башга (щямин феллярдя ясас мяна модаллыгдыр эялмяли иди, эялмяли имиш, эяляси иди, эяляси имиш, эялся иди, эялся имиш кими формаларда, зяруриййят, эяряклилик, шярт модаллыглары ифадя едилир), ялавя мяна  да, йяни феллярин семантикасында заман мянасы да йарадыр. Беля ки, иди щиссяъийи щярякятин кечмиш заманда щекайя, имиш щиссяъийи ися рявайят формаларыны ямяля эятирир. Бу ядатларын васитясиля мцряккяб фел йарана билмяз.

2) Фели фразеоложи бирляшмялярин мцряккяб фел адландырылмасы да мцбащисялидир. Мяс: баша дцшмяк, гулаг асмаг, гол чякмяк, хяъалят чякмяк вя с.  Бизим фикримизъя, беля бирляшмялярин бюйцк яксяриййяти дилин лцьят тяркибиндя щазыр шякилдя мювъуд олан мцряккяб лексик ващидлярдир. Дилдя садя лексик ващидляр олдуьу кими, мцряккяб лексик ващидляр дя – айаггабы, эцнябахан, гырхайаг, фикир вермяк, ял тутмаг вя с. вардыр. Зяннимизъя, еля мцряккяб лексик ващидляр, щям дя морфоложи бахымдан мцряккяб нитг щиссяляридир. Еля ися бцтцн фразеоложи фели бирляшмяляр, мцряккяб феллярдир.

Й.Сейидов буну гябул етмир вя бу щагда йазыр: «Ад-фел типли формалара эялинъя, демяк лазымдыр ки, онлар ня гядяр мцхтялиф ялагя цсулларына, истяр ад тяряфин, истярся дя фел тяряфин ифадя васитяляринин щям форма, щям дя мяна рянэарянэлийиня бахмайараг цмуми структур ъящятдян ейни типлидир: ад гоймаг, йардым эюстярмяк, ял тутмаг, баша дцшмяк, су суламаг вя с. Бу мисаллардан мцряккяб сюзцн ийи дя эялмир. Онларын щамысында тяряфляр вурьуларыны сахлайыр, бир гисминин биринъи тяряфи грамматик ъящятдян дяйишя билир, (юзцня эялмяк – юзцня эялди, юзцмя эялдим) бир гисминин тяряфляри арасына башга сюзляр  дахил ола билир. Яслиндя бу хцсусиййятляр (дахили дяйишмя, тяряфлярин арасына башга сюзлярин дахил ола билмяси) мцряккяб сюзц – мцряккяб фели инкар едир, на эюря дя бу сюзляри бир вурьу алтында демяк вя битишик йазмаг мцмкцн олмур». Эюрцндцйц кими, мцяллиф мцряккяб сюз цчцн компонентлярин бир вурьу иля дейилмясини, тяряфлярин битишик йазылмасыны ясас щесаб едир. Бизим фикримизъя, дилдя тамамиля сабитляшян фразеоложи фели бирляшмяляри – йяни говушма идиомлары (тяряфляри арасына сюз дахил ола билмяйян, тяряфлярдян биринъисинин грамматик ъящятдян   дяйишя билмяйян) мцряккяб фел адландырмаг олар: баша дцшмяк, эюзя эялмяк, диля тутмаг,  яля салмаг вя с.

Ол (олмаг), ет (етмяк) фелляринин исим, сифят, сайларла  бирляшмясиндян ямяля эялян бирляшмяляри дя мцряккяб фелляр щесаб етмяк олар: щазыр олмаг, гябул етмяк, шад олмаг, милйончу олмаг вя с.

4. Фелин баъарыг шякли адланан бил(мяк) вя баъар(маг) фелляринин ясас феля гошулмасы иля мцряккяб фелляр ямяля эялир. Мяс: йаза билмяк, охуйа билмяк, йашайа билмяк, охумаьы баъармаг, йашамаьы баъармаг  вя с.

5. Фели баьламаларла феллярин бирляшмясиндян ямяля эялян мцряккяб гурулушлу фелляр дилимиздя эениш шякилдя ишлянир. Мяс: отуруб-дурмаг, йейиб-ичмяк вя с.

Мцасир Азярбайъан дили (1980-ъи ил) китабында эюстярилир ки, мцряккяб фел анлайышынын юзцнцн изащында долашыглыг олдуьу кими, истилащларын ишлядилмясиндя дя щяръ-мярълик нязяря чарпыр. Бир сыра ясярлярдя «тяркиби фелляр  истилащы фелин мцяййян бир гурулуш формасы кими ишлядилир вя мцряккяб фел термининя гаршы гойулур. Бязи ясярлярдя ися «тяркиби фел» истилащы алтында  ад+ет вя йа ол фелиндян ибарят фелляр нязярдя тутулур. Ад вя олмаг вя йа етмяк фелиндян ибарят фелляр нязярдя тутулур.  Ад вя олмаг вя йа етмяк фелиндян ибарят мцряккяб фелляри  тяркиби вя йа аналитик адландыранлар да вардыр. Чох заман да бу цч истилащ мцвази ишлядилир. Китабда йазылыр ки, йаза билмяк, охумаьа башламаг, эедяси олмаг типли бирляшмяляр цчцн «аналитик фелляр», эялир иди, йазыр имиш кими фелляр цчцн «тяркиби фелляр», щялл етмяк, мяьлуб олмаг, чашыб галмаг, сяс салмаг кими лексемляр цчцн ися «мцряккяб фелляр» терминини ишлятмяк мягсядуйьундур. Бундан сонра мцряккяб феллярин мцхтялиф формаларла йаранан нювляри эениш шякилдя шярщ олунмушдур.

Эюрцндцйц кими, иди, имиш щиссяъикляри иля ямяля эялян фелляри тяркиби фелляр адландырырлар ки, бу щагда йухарыда бящс етдийимиз  кими, бу фикир сящвдир. Лакин «аналитик фелляр», «мцряккяб фелляр» терминляри иля адландырылан фелляри мцряккяб фелляр адландырмаг дцздцр. Мцасир дюврдя ТГДК-нын гябул етдийи  принсипя уйьун олараг тяряфляри мцстягил мяналы сюзлярин бирляшмясиндян ямяля эялян феллярин бцтцн нювлярини мцряккяб фелляр адландырмаг лазымдыр.

Азярбайъан дилиндя дцзялтмя гурулушлу (морфоложи йолла дцзялян)  фелляр дя эениш шякилдя ишлянир. Фелдцзялтмядя ян чох исми нитг щиссяляриндян истифадя олунур. Демяк лазымдыр ки, фелдцзялтмядя бцтцн нитг щиссяляри-адлар вя фелляр иштирак едир.

Мялумдур ки, садя ясли фелляр  илкин йаранан сюзлярдир: эял, эюр, бил, йаз, ал, ат вя с. Беля фелляр мяншя етибариля даща гядим сюзляр  щесаб олунур. Ону да гейд етмяк лазымдыр ки, фелляр ичярисиндя алынмалар йохдур. Бу сябябдяндир ки, М.Щцсейнзадя щаглы олараг йазыр ки, Азярбайъан дили юз мили орижиналлыьыны фелляр васитясиля горуйуб сахлайа билмишди. Доьрудан да садя феллярин фонетик системи, ясасян тяк щеъалы олмасы бу нитг щиссясинин гядим вя щям дя мяншяъя юз дилимизя мяхсус сюзляр олдуьуну сцбут едир.

Феллярдя фонетик сыралама ашаьыдакы кимидир:

  1. Саит+самит. Мяс: ал (маг), ах (маг) вя с.
  2. Самит+саит. Мяс: де (мяк), йе(мяк) вя с.
  3. Самит+саит+самит. Мяс: бах, сцз, дюз, эюр вя с.

Феллярдя гошасаитлилик гятиййян йохдур, лакин гошасамитли аз гисим фелляр вардыр. Мяс: галх (маг), дарт (маг), юрт (мяк), йырт (маг). Диггят йетирсяк, беля сюз­лярдя гошасамитлярдян бири сонор сясдир. Мялумдур ки, сонорларда саитлилик хцсу­сиййяти вардыр. Беляликля, там яминликля дейя билярик ки, бцтцн фелляр юз сюзля­римиздир.

Дцзялтмя фелляр щаггында М.Щцсейнзадя йазыр ки, мялум олдуьу цзря, дцзялтмя феллярин кюкляри башга нитг щиссяляриндян ибарят олур, йяни башга нитг щиссяляри мцяййян шякли яламятлярля юз шяклини дяйишдирдикдя фел мязмуну ифадя едя билир (3, сящ. 153). Бурадан беля нятиъя щасил олур ки, дцзялтмя фелляр йалныз башга нитг щиссяляриндян йараныр. Мцяллиф сонракы сящифядя ися йазыр: «Дилимиздя олан дц­зялтмя фелляр исим, сифят, сай вя явязликлярдян ямяля эялдийи кими, фел кюклярдян дя фел ямяля эяля биляр: Эюрцндцйц кими, мцяллиф  дярсликдя бир-бириня зидд фикирляр сюй­лямиш, лакин сящвляр тез дя дцзялдилмишдир вя дцзялтмя фелляря  аид бир чох шякил­чиляр эюстяр­мишдир. Мцяллиф бу шякилчилярин щансы нитг щиссяляриндян фел йарат­дыьыны да конкрет нцмуняляр ясасында изащ етмишдир. Ейни заманда мцасир дил бахы­мындан бязи феллярин кюк вя шякилчийя айрылмадыьыны да эюстярир: динля, данла, сахла вя с.»

Азярбайъан ЕА-нын няшри «Мцасир Азярбайъан дили» китабында йазылыр: Дцзялтмя фел ясаслары ики ъцр олур: а) аддан; б) фелдян дцзялянляр. Бурада фел дцзялдян шякилчиляр мящсулдар, гейри-мящсулдар вя аз мящсулдар -дейя цч йердя груплашдырылыр. Лакин бурада бязи сящв фикирляря  дя раст эялирик ки, бирини ачыгламаг истяйирик. Гейри-мящсулдар шякилчи кими верилян -ра, -мала шякилчиляри иля дцзялян фелляря  -гавра (маг), гармала (маг) нцмуняляри мисал эятирилмишдир. Бизъя, шякилчиляри айырсаг, гав, гар щиссяляри галыр ки, бу кюкляр мцасир дилдя щеч бир лексик мяна билдирмир. Она эюря дя беля сюзляр мцасир дил бахымындан бюлцнмямялидир.

Бурада бир  мясяляйя дя мцнасибятимизи билдирмяк истяйирик. Орта мяктяб грамматикаларында фелин  грамматик мяна нювлярини ямяля эятирян шякилчиляри сюздцзялдиъи шякилчиляр кими тягдим едирляр. Бизъя, бу дцзэцн дейил. Бир щалда ки, сющбят грамматик категорийадан эедир (нюв категорийасындан) сюздцзялтмядян данышмаг ябясдир. Мяъщул, гайыдыш, иъбар, гаршылыг-бирэялик нювляри ямяля эятирян шякилчиляр фелин семантикасына – лексик мянасына тясир етмир, нюв шякилчиляри лексик мяна дейил, грамматик мяна йарадырлар. Она эюря дя нюв шякилчилярини лексик шякилчиляр кими тягдим етмяк вя бу ъцр тядрис етмяк сящвдир. Бу хцсусиййятляр эяляъяк тядгигатларда вя дярсликлярдя юз дягиг шярщини тапмалыдыр.

 

Истифадя едилмиш ядябиййат

  1. А.Раджабов. Глаголобразование в языке Орхоно-Енисейских памятников. Алма-Ата, 1975, стр. 29-30
  2. А.К.Алекперов. Сложные глаголы в современном азербайджанском языке. Диссертасийанын авторефераты, сящ. 6
  3. М.Щцсейнзадя. Мцасир Азярбайъан дили. Морфолоэийа. Б., 1983, сящ. 27
  4. 4.          Й.Сейидов. Азярбайъан дилинин грамматикасы. Бакы 2006, сящ. 24-25
  5. З.Будагова. К вопросу о сложных глаголах в тюркских языках. «Вопросы тюркологии», Баку, 1971, стр.297

 

Ачарсюзляр:феил, садя, дцзялтмя, мцряккяб, морфоложицсул, лексикцсул

 

Вопрос о структуре глагола 

РЕЗЮМЕ

Статья посвящена одной из актуальных проблем азербайджанского языко­знания – структуре глагола. Проблема структуры глагола остается полемич­ной как в азербайджанском языкознании, так и в целом в тюркологии. В статье рассматриваются взгляды выдающихся языковедов, часть которых считает, что есть непроизводные и производные глаголы, другая же часть ученых утвер­ждает, что есть непроизводные, производные и сложные глаголы.

Ключевые слова: глагол, непроизводный, производный, сложный, морфологический способ, лексический способ

Question on verb structure

SUMMARY

Article is devoted one of actual problems of the Azerbaijan linguistics – verb structure. The problem of structure of a verb remains polemical as in the Azerbaijan linguistics, and as a whole in тюркологии. In article sights outstanding языковедов which part considers are considered that there are non-productive and derivative verbs, other part of scientists asserts that there are non-productive, derivative and difficult verbs.

Keywords: a verb, a non-productive, derivative, difficult, morphological way, a lexical way

Rəyçi: dos. R.Quliyeva


Quliyeva Dilşad

HISTORY OF ENGLISH

The English language is spoken by 750 million people in the world as either the official language of a nation, a second language, or in a mixture with other languages (such as pidgins and creoles.) English is the (or an) official language in England, Canada, Australia and New Zealand; however, the United States has no official language.

Indo-European language and people

English is classified genetically as a Low West Germanic language of the Indo-European family of languages. The early history of the Germanic languages is based on reconstruction of  a Proto-Germanic language that evolved into German, English , Dutch, Afrikaans, Yiddish, and the Scandinavian languages.

In 1786, Sir William Jones discovered that Sanskrit contained many cognates to Greek and Latin. He conjectured a Proto-Indo-European language had existed many years before. Although there is no concrete proof  to support this one language had existed, it is believed that many languages spoken in Europe and Western Asia are all derived from a common language. A few languages that are not included in the Indo-European branch of languages include Basque, Finnish, Estonian and Hungarian; of which the last three belong to the Finno-Ugric language family.

Speakers of Proto-Indo-European (PIE) lived in Southwest Russia around 4,000 to 5,000 BCE. They had words for animals such as bear or wolf  (as evidenced in the similarity of the words for these animals in the modern I-E languages.) They also had domesticated animals, and used horse-drawn wheeled carts. They drank alcohol made from grain, and not wine, indicating they did not live in a warm climate. They belonged to a patriarchal society where the lineage was determined through males only (because of a lack of words referring to the female’s side of the family.) They also made use of a decimal counting system by 10’s, and formed words by compounding. This PIE language was also highly inflectional as words had many endings corresponding to cases.

The spread of the language can be attributed to two theories. The I-E people either wanted to conquer their neighbors or look for better farming land. Either way, the language spread to many areas with the advancement of the people. This rapid and vast spread of the I-E people is attributed to their use of horses for transportation.

Germanic Languages

The subgroup of Germanic languages contains many differences that set them apart from the other I-E languages.

1. Grimm’s Law (or the First Sound Shift) helps to explain the consonant change from P-I-E to Germanic.

  • a. Aspirated voiced stops became Unaspirated voiced stops (B, d, g became b, d, g)
  • b. Voiced stops became Voiceless stops (B, d, g became p, t, k)
  • Voiceless stops became Voiceless fricatives (P, t, k became f, θ, x (h))

Verner’s Law explains other exceptions that Grimm’s law does not include.

2. Two Tense Verbal System: There is a past tense marker (-ed) and a present tense marker (-s) on the verb (without using auxiliary verbs.)

3. Weak Past Tense: Used a dental or alveolar suffix to express the past (such as    -ed in English, -te in German, or -de in Swedish.)

4. Weak and Strong Adjectives: Each adjective had a different form whether it was preceded by determiner or no determiner.

5. Fixed Stress: The stress of words was fixed on the first syllable.

6. Vowel Changes (Proto Germanic)

  • Short o to short a (Latin: hortus, English: garden)
  • Long a to long o (Latin: mater, OE: modor)

7. Common Vocabulary: Words developed that hadn’t been used before, such as nautical terms (sea). Others include rain, earth, loaf, wife, meat and fowl.

Old English (449 – 1066CE)

The Old English language (also called Anglo-Saxon) dates back to 449 CE. The Celts had been living in England when the Romans invaded. Although they invaded twice, they did not conquer the Celts until 43 CE and Latin never overtook the Celtic language. The Romans finally left England in 410 CE as the Roman Empire was collapsing, leaving the Celts defenseless. Then the Germanic tribes from the present-day area of Denmark arrived. The four main tribes were the Angles, Saxons, Jutes and Frisians. These tribes set up seven kingdoms called the Anglo-Saxon Heptarchy that included: Mercia, North Umbria, Kent, Wessex, Sussex, Essex, and East Anglia. Four dialects were spoken in these kingdoms: West Saxon, Kentish, Mercian and Northumbrian. The Celts moved north to Scotland, west to Ireland and south to France, leaving the main area of Britain.

In 731 CE, Bede wrote the “Ecclesiastical History of the English People” in Latin. It detailed the sophisticated society of the Germanic tribes. They had destroyed the Roman civilization in England and built their own, while dominance shifted among the kingdoms beginning with Kent and Northumbria. They aligned with the Celtic clergy and converted to Christianity. Laws and contacts were written down for a sense of permanence and control. The Tribal Hidage, a list of subjects who owed tribute to the king, was written during the Mercian period of power.

Alfred the Great was the king of Wessex from 871-899 while Wessex was the dominant kingdom. During his reign, he united the kingdoms together and commissioned the Anglo-Saxon chronicles, a historical record of important events in England that continued 200 years after his death. Alfred also settled a truce with the Vikings who repeatedly invaded the area. The Treaty of Wendmore was signed in 878 CE and this “Danelaw” gave the northeast half of England to the Danes for settlement. However, because the languages were so similar, the Danes quickly assimilated and intermarried into the English society.

Although the Danes brought their own writing system with them, called the Futhorc, it was not used in England. It is commonly referred to as Runes. The Insular Hand was the name of the writing system used in England, and it contained many symbols that are no longer found in Modern English: the aesc, thorn, edh, yogh and wynn, as well the macron for distinguishing long vowels.

Characteristics of the Old English language

The Germanic tribes were exposed to Latin before they invaded England, so the languages they spoke did have some Latin influence. After converting to Christianity, Latin had more influence, as evidenced in words pertaining to the church. Celtic origin, but Danish (Old Scandinavian) did contribute many vocabulary words.

Nouns could be of three genders: masculine, feminine or neuter; but these were assigned arbitrarily. Numbers could be either singular or plural, and there were four cases: nominative, accusative, dative, and genitive. In all, there were seven groups of declensions for nouns.

The infinitive of verbs ended in -an. In the present tense, all verbs had markers for number and person. The weak past tense added -de, while the strong past tense usually involved a vowel change. Old English also had many more strong verbs than modern English.

Adjectives could be weak or strong. If preceded by a determiner, all the weak ending was added to the adjective. If no determiner preceded the adjective, then the strong endings were used. They also agreed in gender, case and number with the nouns they described. The comparative was formed by adding -ra to the adjective, while the superlative had many endings: -ost, -ist, -est, and -m. Eventually the -ost and -m endings combined to form the word “most” which is still used before adjectives in the superlative today.

Adverbs were formed by adding -e to the adjective, or -lice, the latter which still remains in modern English as -like.

The syntax of Old English was much more flexible than modern English becase of the declensions of the nouns. The case endings told the function of the word in the sentence, so word order was not very important. But as the stress began to move to the first syllable of words, the endings were not pronounced as clearly and began to diminish from the language. So in modern English, word order is very important because we no longer have declensions to show case distinctions. Instead we use prepositions. The general word order was subject - verb - object, but it did vary in few instances:

  • When an object is a pronoun, it often precedes the verb.
  • When a sentence begins with an adverb, the subject often follows the verb.
  • The verb often comes at the end of a subordinate clause.

Pronunciation was characterized by a predictable stress pattern on the first syllable. The length of the vowels was phonemic as there were 7 long and 7 short vowels. There were also two front rounded vowels that are no longer used in modern English, [i:] and [ :]. The i-mutation occurred if there was a front vowel in the ending, then the root vowel became fronted. For example, fot becomes fot+i=fet (This helps to explain why feet is the plural of foot.)

Pronunciation of consonants:

               v                           between voiced vowels

f                            f                            elsewhere

                              č                            next to a front vowel

c             k                           elsewhere

                              j                            next to a front vowel

g                           between other vowels

                              g                           elsewhere

                              h                           at beginning of word

h                           x, ç                       elsewhere

                              z                            between voiced vowels

s            s                            elsewhere

                              ð                           between voiced vowels

ð             θ                           elsewhere

r                            trilled

sc                          š

cg                        

 

Middle English (1066 – 1500 CE)

The period of Middle English begins with the Norman invasion of 1066 CE. King Edward the Confessor had died without heirs, and William, Duke of Normandy, believed that he would become the next king. However, upon learning that Harold was crowned king, William invaded England, killed Harold and crowned himself king during the famous Battle of Hastings. Yet William spoke only French. As a result, the upper class I England began to speak French while the lower classes spoke English.

But by 1250 CE, French began to lose its prestige. King John had lost Normandy to the French in 1204 CE, and after him, King Edward I spoke only English. At this time, many foreigners entered England which made the nobility feel more “English” and so encouraged more use of the English language. The upper class tried to learn English, but they did still use French words sometimes, which was considered somewhat snobbish. French still maintained its prestige elsewhere, and the upper class did not want to lose it completely. Nevertheless, the Hundred Year’s War (1337-1453 CE) intensified hatred of all things French. The Black Death also played a role in increasing English use with the emergence of the middle class. Several of the workers had been killed by the plague, which increased the status of the peasants, who only spoke English. By 1362 CE, the Statute of Pleading (although written in French) declared English as the official spoken language of the courts. By 1385 CE, English was the language of instruction in schools. 1350 to 1400 CE is known as the Period of Great Individual Writers (most famously, Chaucer), but their works included an apology for writing in English.

Although the popularity of French was decreasing, several words (around 10,000) were borrowed into English between 1250 and 1500 CE (though most of these words were Parisian rather than Norman French). Many of the words were related to government (sovereign, empire), law (judge, jury, justice, attorney, felony, larceny), social life (fashion, embroidery, cuisine, appetite) and learning (poet, logic, physician). Furthermore, the legal system retained parts of French word order (the adjective following the noun) in such terms as fee simple, attorney general and accounts payable.

Characteristics of Middle English

The writing system changed dramatically in Middle English:

  • þ and ð were replaced by th (and sometimes y, as in ye meaning the)
  • c before i or e became ch
  • sc became sh
  • an internal h was added after g
  • hw became wh
  • cw became qu
  • the new symbols v and u were added; v was used word initially, and u was used everywhere else
  • k was used much more often (cyning became king)
  • new values were given to old symbols too; g before i or e was pronounced; became j, and c before i and e became s in some cases
  • a historical h (usually not pronounced) was added to some words (it was assumed that these words had once begun with an h): honor, heir, honest, herb, habit
  • sometimes words were written with o but pronounced as but later were pronounced: son, come, ton, some, from, money, honey, front, won, one, wonder, of

Because of the stress shift to the beginning of the word, Middle English lost the case suffixes at the ends of nouns. Phonological erosion also occurred because of this, and some consonants dropped off while some vowels became and dropped off too. The generalized plural marker became  -s, but it still competed with -n.

Verb infinitives dropped the -an ending, and used “to” before the verb to signify the infinitival form. The third person singular and plural was marked with -(e)th; but the singular also competed with -(e)s from the Northern dialect. More strong (irregular) verbs became weak (regular) as well.

Adjectives lost agreement with the noun, but the weak ending -e still remained. The comparative form became -er and the superlative became -est. Vowels tended to be long in the adjective form, but short in the comparative form (late - latter). The demonstratives these and those were added during this period. And the adverb ending -lič became -ly; however, some “flat” adverbs did not add the -ly: fast, late, hard.

The dual number disappeared in the pronouns, and the dative and accusative became the object forms of the pronouns. The third person plural pronouns replaced the old pronouns with th- words (they, them, their) borrowed from Scandinavian. She started being used for the feminine singular subject pronoun and you (plural form) was used in the singular as a status marker for the formal.

Syntax was stricter and more prepositions were used. New compound tenses were used, such as the perfect tenses, and there was more use of the progressive and passive voice. The use of double negation also increased as did impersonal constructions. The use of the verbs will and shall for the future tense were first used too. Formerly, will meant want and shall meant obliged to.

Pronunciation changes:

  • Loss of initial h in a cluster (hleapan - to leap; hnutu  - hut)
  • [w] lost between consonant and back vowel (w is silent in two, sword, answer)
  • [č] lost in unstressed syllable (ič - I)
  • [v] lost in middle of words (heofod - head; hæfde - had)
  • Loss of final -n in possessive pronouns (min fæder - mi fæder) and the addition of -n to some words beginning with a vowel (a napron - an apron, a nuncle - an uncle)
  • Voiced fricatives became phonemic with their voiceless counterparts
  • [ž] phoneme was borrowed from French as the voiced counterpart for [š]
  • Front rounded vowels merged with their unrounded counterparts
  • Vowel length became predictable (lost phonemic status); an open syllable with no consonant following it contained a long vowel, while a closed syllable with at least one consonant following it contained a short vowel

In addition, there were dialectal differences in the north and south. The north used -(e)s for the plural marker as well as for the third person singular; and the third person plural pronouns began with th- (borrowed from Scandinavian). The south used -(e)n for the plural, -(e)th for the third person singular, and h- for the third person plural pronouns. The north used [a] and [k] whil the south used [o] and  for certain words. Eventually, the northern dialect would become the standard for modern English regarding the grammatical endings, but the southern pronunciation of  [o] and [č] would also remain.

Early modern English (1500 - 1650/1700 CE)

William Caxton introduced the printing press to England in1476 and the East Midland dialect became the literary standard of English. Ten thousand words were added to English as writers created new words by using Greek and Latin affixes. Some words, such as divulgate, attempt ate and dispraise, are no longer used in English, but several words were also borrowed from other languages as well as from Chaucer’s works. In 1582, Richard Mulcaster proposed in his treatise “Elementaire” a compromise on spelling and by 1623, Henry Cockrum published his English dictionary.

Characteristics of Early Modern English

Adjectives lost all endings for in the comparative and superlative forms. The neuter pronoun it was first used as well as who as a relative pronoun. The class distinctions between formal and informal you were decreasing, so that today there is no difference between them. More strong verbs became weak and the third person singular form became -(e)s instead of -(e)th. There was a more limited use of the progressive and auxiliary verb than there is now, however. Negatives followed the verb and multiple negatives were still used.

The Great Vowel Shift (1400-1600) changed the pronunciation of all the vowels. The tongue was placed higher in the mouth, and all the verbs moved up. Vowels that were already high ([i] and [u]) added the dipthongs [aj] and [aw] to the vowels of English.

Several consonants were no longer pronounced, but the spelling system was in place before the consonant loss, so they are still written in English today. The consonants lost include:

  • Voiceless velar fricative lost in night; pronounced as f in laugh
  • [b] in final -mb cluster (dumb, comb)
  • [l] between a or o and consonant (half, walk, talk, folk)
  • [r] sometimes before s (Worcestershire)
  • Initial clusters beginning with k and g (knee, knight, gnat)
  • [g] in -ing endings (more commonly pronounced [n]

Finally, assibilation occurred when the alveolars [s], [d], [t], and [z] preceded the palatal [j], producing the palatal consonants: [š], [č], [ž]

Early Grammarians (18th Century)

Proposal for an Academy of the English Language was first brought forth by Jonathan Swift in 1712, but the Parliament voted against it. Nevertheless, several grammarians wrote dictionaries and grammar books in a prescriptive manner - telling people what to do or not to do with the language. Samuel Johnson’s A Dictionary of the English Language was published in 1755 and Robert Lowth’s Introduction to English Grammar appeared in 1762. Early grammarians felt that language should be logical, therefore, the double negative was considered incorrect (two negatives equal one positive) and should not be used. They also didn’t like shortened or redundant words from other languages (except Latin and Greek), split infinitives, or prepositions at the end of the sentence.

A more scientifically minded attitude took hold by the 19th century when the Oxford English Dictionary was 1859. It was to be a factual account of every word in the English language since 1000 including its main form, pronunciation, spelling variations, part of speech, etymology, meanings in chronological order and illustrative quotations. The project was begun in 1879 under its first editor, James AH Murray. The first edition was published in 1928, with supplements in 1933 and 1972-6. The second edition was  published in 1989 and it recognized American English, as the International Phonetic Alphabet for pronunciation.

Beginnings of Modern English

In England, several changes English had occurred since 1700. these include a loss of the postvocalic r (so that the r is only pronounced before a vowel and not after); an increase in the use of the progressive tenses; and a rise in class consciousness about speech (Received Pronunciation.) Since 1900, a very large amount  of vocabulary words has been added to English in a relatively short period. The majority of these words are related to science and technology, and use Greek and Latin roots.

American English Immigrants from Southeastern England began arriving on the North American continent in the early 1600’s. By the mid-1800’s, 3.5 million immigrants left the British Isles for the United States. The American English language is characterized by archaisms (word that changed meaning in Britain, but remained in the colonies) and innovations in vocabulary (borrowing from the French and Spanish who were also settling in North America). Noah Webster was most vocal about the need for and American spelling book, The Blueback Speller, in 1788 and changed several spellings from British English (colour became color, theatre became theater, etc.) In 1828, he published his famous American Dictionary of the Language.

Dialects in the United States resulted from different waves of immigration of English speakers, contact with other languages, and the slave trade, which had a profound impact on African American English. A dialectal study was done in 1920 and the findings are published in the Linguistics Atlas of the U.S. and Canada.

English around the World

Although the United Kingdom, Ireland, Canada, Australia and New Zealand have English as an official language, the United States does not have an official language. This is how it’s possible to become a US citizen without speaking English. Canada also has French as an official language, though it is mostly spoken in the province of Quebec. Because many of the English speakers who originally inhabited Canada came from the US, there is little difference in the American and Canada dialects of English. Similarly, Australian and New Zealand have few differences, except Australia was originally settled as a penal colony and New Zealand was not. New Zealanders were more attached to the Received Pronunciation of the upper class in England, so their dialect is considered closer to British English.

Cockney (and its Rhyming Slang) is an interesting dialect of English spoken in London’s east end. The initial h of words is an dropped, glottal stops are used frequently and labiodentals are used in place of interdentals. The Rhyming Slang refers to a word by referring to tow things, the last of which rhymes with what is being referred to. For examples, money is “bees and honey”, gloves is “turtle doves”, suit is “whistle and flute” and trouble is “Barney Ruble”. Even more confusing, sometimes the second word (which rhymes with the word being referred to) is omitted, so that money is called just “bees”.

British colonialism has spread English all over the world, and it still holds prestige in South Africa, India, and Singapore, among other nations. In South Africa, English became an official language, along with Africans and 9 African languages, in the 1996 constitution. However, only 3% of the country’s 30 million people are native English speakers. Twenty percent are descendant of Dutch farmers who speak Afrikaans, and the rest are native Africans. Although the British won the Boer Wars of 1899-1901 against the Dutch farmers (the Boers), Britain still promised the Boers self-government under the Union of South Africa. By 1948, these Afrikaners won state elections and remained in power through the 1990’s. Apartheid (which segregated the Afrikaners and Africans) officially ended under Nelson Mandela’s reign, and although Afrikaans was the language used more often, the Africans wanted English as the official language. Hence the compromise of 11 official languages.

India became an independent from Britain in 1947, and the English language was supposed to be phased out by 1965. however, today English and Hindi are the official languages. Indian English is characterized by treating mass nouns as count nouns, frequent use of the “isn’t it?” tag, use of more compounds, and a different  use of prepositions. In Singapore, Chinese, Malay and Indian languages have an impact on the form of English spoken. Everyone is taught English in the school system, but there are a few differences from British English as well. Mass nouns are treated as count nouns, “use to” means usually, and no articles are used before occupations. Creoles of English can be found on the coast of West Africa, China, and on islands of the Pacific and Caribbean (especially the West Indies.) Originally, these creoles were pidgins so that English-speaking traders could conduct business. Over time, they became the native languages of the children and evolved into creoles.

 

Literature

  1. Richard Mulcaster “Elementaire”
  2. Henry Cockrum: “English dictionary”
  3. Robert Lowth “Introduction to English Grammar” (1762)
  4. 4.          Vocabulary
  5. nautical [‘nə:tikəl] dənizdə baş verən
  6. collapse [kə’læps] çökmək, ruhdan düşmək
  7. defenles ness [di’fenles nes] müdafiəsizlik
  8. sophisticated [sə’fistikeitid] saxtalaşdırılmış
  9. clergy [klə:ʤi] ilahiyyət, ruhi aləm
  10. declension [di’klenn] hallanma 
  11. snobbish [snɔbi∫] özünü aristokratlara oxşatmağa çalışmaq
  12. branch [bra:n∫] budaq, sahə
  13. precede [pri:’si:d] davamçısı olmaq
  14.  convert [kən’və:t] çevrilmək
  15.  diminish [dimini∫] kiçiltmək, zəiflətmək, alçaltmaq


Rzayeva Fidan

Müasir ərəb dilində yeni məfhumların ifadə yolları

XX və XXI əsrdə ərəb dilinin yeniləşməsi mövzusunda dilçilər, ədəbiyyatçılar və ümumiyyətlə ərəb intellektual elitası bir çox müzakirələr və mübahisələr apar­mış, müxtəlif təmayüllü qruplara aid insanlar bəzən bir-birinə tam zidd fikirlər irəli sür­müşlər.

Mühafizəkar adlandırıla bilən qruplar ərəb dilinin toxunulmaz olmasını, onun heç bir yenilik və dəyişiklik qəbul etməməsinin tərəfdarı olmuşdu ki, bu da bir­mə­nalı mənfi tendensiya kimi qiymətləndirilməməlidir, çünki bu təmayülün qoruyucu funk­siyası və bu funksiyanın müsbət tərəflərinin mövcudluğu gözardı edilə bilməz. Belə ki, uzun əsrlər boyu ölü dil statusunda qalan ibri dilinin XX əsrdə yenidən can­landırılıb İsrail dövlətinin rəsmi dili səviyyəsinə çatdırılması bu dilin qo­run­ma­sın­da danılmaz rol oynamış hasidlərin xidmətidir.

Lakin bu məsələdə də, əlbəttə ki, ifrata varmaq, heç bir yeniliyi qəbul et­mə­mək, dilin inkişaf etməsinin qarşısını alır, onun müasir həyatın tələblərinə cavab ver­məsinə əngəl törədir.

Yuxarıda qeyd etdiklərimizin əksinə olaraq, “yenilikçilər”, “modernistlər” başqa yönə dalaraq hər şeyi dəyişmək (yazı, qrammatika, leksika və s.) təşəb­bü­sün­də bulunmuşlar.

Əlbəttə ki, bu iki qütbdə yer alan qrupların irəli sürdüyü fikirlərdən ya­rar­lan­maq üçün onlardan rasional, ölçülmüş ideyaları əxz edib orta bir yol tutmaq, zən­ni­miz­cə daha faydalı və məqsədəuyğun olardı.

Şübhəsizdir ki, bütün başqa dillər kimi ərəb dilinin də yeniləşməyə, yeni məfhum və təsəvvürləri ifadə edə biləcək vasitələrə ehtiyacı vardır.

Bir çox başqa sahələrlə yanaşı, bu ehtiyac, fikrimizcə terminologiya sahəsində daha çox hiss olunur.

XX əsrdə elmin və texnikanın sürətli inkişafı dillərə bir çox məfhum, o cümlədən, terminin gətirilməsini (yaradılmasını) labüd etdi. Elmin və texnikanın inkişafı əsasən Qərbdə baş verdiyindən belə sözlər qərb dillərində (ingilis, fransız, alman) meydana çıxırdı. Beləliklə, bu məfhumları bildirmək üçün başqa dillərdə ya bunların qarşılığı, yəni tərcüməsi, ya da transliterasiyası işlənməyə başladı.

Həmin proses ərəb dilində də baş verdi. Lakin buradakı vəziyyət bir neçə amilin mövcudluğu səbəbindən fərqlidir. Bunlardan biri ərəb ölkələrində danışıq, ün­siyyət dilinin yerli dialektlər şəklində təzahür etməsidir. Dialektlərin hər ərəb öl­kə­sində başqalarından fərqlənməsi, bu ölkələrdə savadlı adamların sayının çox məhdud olması və s.-dir.

Məsələn, “konstitusiya” sözü Misir, Livan və Suriyada “دستور” adlandırıldığı halda, İraq və İordaniyada “القانون الاساسى” adlanır. Misirdə “parlament” mənasında “مجلس الشيوخ”, İraqda “مجلس الاعيان” işlənmişdir.

Bundan əlavə bəzi ölkələrdə həmin mənada “برلمان” və “المجلس النيابى” sözlərinə də təsadüf etmək olar.

Ərəb dilində başqa dillərdən alınan sözlərin, o cümlədən, xüsusi adların və müx­təlif məfhumları bildirən leksik vahidlərin dilin uzun illər boyu inkişafı ər­zində müxtəlif üsullarla verilməsini müşahidə edə bilərik.

Buraya transliterasiya və ya ərəblərin özlərinin adlandırdığı kimi تعـريب, tərcümə (kalka) və dilin öz resursları hesabına yeni sözlərin yaranması daxildir.

Ərəblər transliterasiya üsulundan qədim zamandan istifadə etmişlər. Yunan fəl­səfəsi və mədəniyyəti ilə tanışlıq onları yunan adlarını ərəbcəyə çevirmək məc­bu­riyyəti qarşısında qoymuşdur. Yunan mifologiyasından məlum olan “Axill” – اخولوس, tarixçi Plutarx فلاطرخوس, car Menelay منالاوس şəklini almışdır.

Burada baş verən bəzi dəyişiklikləri də qeyd etmək lazımdır, belə ki, “i” səsi “u”, “p” – “f”, “e” – “ə” ilə əvəz edilmişdir.

Bəzi adlar daha ciddi dəyişikliklərə uğramışdır. Məsələn, “Platon” افلاطون, Pifaqor فوثاغورس, Siseron قيثيرن və s.

Ümumi sözlərin transliterasiyasını aşağıdakı sözlərdə görə bilərik: biologiya – بييولوجيا; internet – انتيرنيت, texnologiya – تكنولوجيا, burjuaziya – برجوازيه, texnika – تكنيك və ya تفنية, filologiya – فيلولوجيا, fiziologiya – فيزيولوجيا, kilometr – كيلومتر və s.

Bəzi hallarda “t” hərfi “ت”, bəzi vaxtsa “ط” hərfi ilə verilir. Məsələn: telefon – تيليفون, metr – ميتر, ton – طن və s.

Kalka yolu ilə ərəb dilinə daxil olan sözlər olduqca çoxdur. Bunların ək­sə­riy­yə­ti ərəb dilində işlənərək tam hüquq qazanmış bu dilin qaydalarına uyğunlaşaraq ar­tıq tərcümə təsiri bağışlamır.

Məsələn, انتاجية – “məhsuldarlıq”. Fransız dilindəki “produsivite”nin tər­cü­mə­si­dir.

إنهزامية – təslimçilik, fransızca defaitisme

فَـوْضويّة – anarxizm, fransızca “anarchisme”

عَميِلٌ – agent (bu söz süni olaraq yaranmışdır, çünki bu kökdən فعيل modeli üzrə düzələn sifət olmamışdır).

سَطْحِيَّة – “səthilik”, (fransızca superficiec), yəni, hər şeyə üzdən, dərinə var­ma­dan baxmaq deməkdir.

Prof. İ.Əs-Səmərrai qeyd edir ki, Qahirəlilərin “ج” hərfini “q” kimi tələffüz et­mə­ləri “qlükoza” sözünü جلوكوس şəklində yazmağa əsas vermir, çünki ərəblərin bö­yük əksəriyyəti bu hərfi “c” kimi oxuyur, deməli, bu sözü غلوكوس şəklində yazmaq da­ha məqsədəuyğundur, belə ki, Qahirəlilər də غ hərfini başqa ərəblər kimi oxuyur, amma “ج” hərfi işləndikdə əksəriyyəti onu “c” kimi qəbul edəcəkdir.

Misirdə qədimdə qəbul olunmuş əcnəbi adların yazılışının toxunulmaz qalması, yeni adlarınsa dırnaq arasında verilməsi təklif olunur.

Buna etiraz olaraq prof. İ.Səmərrai yazır ki, məsələn İngiltərə sözünü إنجلترا şək­lində işlətmək səhvdir, Suriyada bu söz انكلترة kimi işlənir ki, bu da orijinala daha yaxın tələffüzü təmin edir.

Leksikanın müxtəlifliyi xüsusilə terminologiya sahəsində özünü biruzə verir. Müx­təlif ölkələrdə eyni texniki alətin, hadisənin, cihazın və s. müxtəlif sözlərlə ifa­dəsi onların anlaşılmasında yəni identifikasiyasında çətinlik yaradar. Yenə də Misir, Suriya və İraqı götürsək, oradakı termin yaradıcılığında heç bir əlaqə, ko­or­di­nasiyanın olmamasını təsbin edə bilərik. Suriya, İraq və Misirdə olduğum və müx­təlif müəssisə və proyektlərdə tərcüməçi kimi işlədiyim üçün mən bu problemi ya­xından müşahidə etmək imkanına malik idim, yəni bu ölkələrin hər birində tex­niki istilahları yenidən öyrənmək (fərqləndiyi üçün) məcburiyyətində qalırsan.

İstilahlar məsələsi ilə ən müntəzəm və ciddi məşğul olan Misir Dil Akade­miya­sıdır ki, onun da nəşr etdiyi əsərləri əldə etmək xeyli müşkül məsələdir.

Eyni vəziyyət hüquq sahəsində də mövcuddur. Ərəb dilində bu sahəyə aid tarixən olduqca zəngin fiqhi leksika olduğu halda, müasir dildə xarici sözlərin iş­lə­dil­məsinə üstünlük verilir, həm də hər ərəb ölkəsində bu sözlər yenə də fərqlənir. Məsələn, kassasiya məhkəməsi Suriya və Livanda محكمة التمييز, Misirdə محكمة النفض والابرام adlanır.

Suriyada hüquqi sərəncam (dekret) “مرسوم تشريعى”, Misirdə “مرسوم قانونى” şək­lin­də işlənir. Adi və inzibati sərəncam Suriyada “مرسوم”, İraqda “نظام”, Misirdə “لائحة” adlanır.

Siyasətə aid terminlər sahəsində də oxşar vəziyyət nəzəri cəlb edir. Suriyada dip­lomatik korpus “سلك دبلوماسى”, Misirdə “سلك سياسى” kimi verilir. “İttifaq, birlik” – اتحاد, اتفاق və تحالف sözlərilə tərcümə edilir. Viza mənasında سمه, تأشير və تعليم söz­lə­rinə rast gələ bilərik.

Pakt bəzi ölkələrdə ميثاق, başqalarında صك və ya شرعة ola bilər. Hökumət idarəsi (departament) Suriyada دائرة, Misirdə مصلحة olur. Kadrlar Suriyada ملاك, Misirdə كادر -dır.

Suriyada və İraqda polis “شرطة”, Misirdə “بوليس” kimi işlənir və yaxud Suriya­da bank “مصرف”, Misirdə isə “بنك”dır.

Hərbi istilahlara gəlincə, buradakı fərqlər daha ciddi nəticələr verir, çünki bu sahə terminlərin tam dəqiq və birmənalı olmasını tələb edir. Misirdə bu istilahların içə­risində çoxlu türk kəlmələrinə təsadüf etmək olur ki, bu cəhət onları başqa ərəb öl­kələrinin hərbi istilahlarından çox fərqləndirir. Məsələn, يوزباش, بكباش və s.

Belə fərqlər əlbəttə ki, birliyə can atan ərəb xalqı üçün çox xoşagəlməz və hət­ta təhlükəli problemlər meydana çıxarır.

Tibb sahəsinə aid termin müxtəlifliyinə bariz nümunə “termometr” sözüdür, onu مقياس الحرارة, محر، محرار şəklində görürük.

Kalori sözü Misirdə سُعر, İraqda سُعرة, Suriyada حريرة sözü ilə verilir.

Telefon Misirdə تليفون, Suriyada هاتف –dır.

Başqa sahələrə aid terminlər və məfhumların ifadəsində də biz bu müxtəlifliklə üz­ləşirik. Məsələn, “ferma” sözü Misirdə عـزبة, Suriyada “مـزرعـة” adlanır.

Misirdə “دواجن” sözü yalnız ev quşlarına aid edilir, halbuki bu söz ərəb dilində bütün ev heyvanlarına aiddir.

Riyaziyyatda “surət və məxrəc” Misirdə “بسط və مقام”, Suriyada “صورة ومخرج” kimi işlənir. “Hind toyuğu” Misirdə ديك رومى, Suriyada ديك حبشى adlanır.

Geologiya mənasında جيولوجيا, علم طبقات الارض və علم الهلك sözləri işlənir.

Paleontologiya mənasında علم الاحاثة, علم الحفريات, علم المستجرات ter­minlərinin işlənməsini qeyd edə bilərik.

Osmanlı dövlətinin tərkibindən çıxdıqdan sonra, ərəb ölkələrində ərəb dilinin inkişafı yolunda müəyyən səylər göstərilməsinə başlanmışdır. Belə ki, İraq və Suriya məktəblərində türkcə keçilən dərslər ərəbcə ilə əvəz olundu.

Bu zaman İraqa Suriya, Livan və Misirdən müəllimlər dəvət olundu ki, bu da on­lar arasında bu və ya digər sözü və istilahı işlətmək zəminində bir çox mü­ba­hi­sə­lə­rə səbəb oldu.

Bəziləri türk sözlərini, başqaları qərb dillərində təhsil aldıqları üçün fransız və in­gilis sözlərinə üstünlük verirdi.

Zaman keçdikcə ərəb ölkələri arasında əlaqələr genişlənmiş, müəllim və tə­lə­bə mübadiləsi artmışdır. Belə təmaslar nəticəsində aşkarlanan istilah müx­tə­lif­li­yi bu məsələyə bir nizam gətirmək, terminlərin identifikasiyasına yönələn işlər gör­mək zərurətini yaratmışdı.

Ərəb Dövlətləri Liqası nəzdindəki İstilahlar Komitəsi müxtəlif ərəb ölkələri nü­mayəndələrinə ölkələrində işlənən istilahlar siyahısı hazırlayıb təqdim etməyini tək­lif etmişdir (Poçt, teleqraf və telefonla əlaqədar). Sonra bu siyahıları araşdırıb ən müvafiq olan terminləri seçib yeni siyahı tutaraq Qahirədəki ərəb dili Akademiya­sının müzakirəsinə vermək qərara alınmışdır. Hökumətlərdən bu si­ya­hı­nın tətbiq edilməsinə nəzarət etmək tələb olunurdu.

Həmin vəziyyət ərəb hüquqçularının da diqqətini cəlb etmiş və onlar da hü­quq terminlərinin eyniləşdirilməsi üçün müxtəlif tədbirlər görmüşlər.

Misirdəki tibb akademiyası öz konfranslarında tibbi terminlərin də müxtəlif ərəb ölkələrində eyniləşdirilməsi məsələsini qaldırmış və bu problemi həll etməyə ça­lışmışlar.

Son illər ərzində bu yöndə müəyyən işlər görülmüşdür və müxtəlif elm sa­hə­lə­rinə aid lüğətlər tərtib edilmişdir.

Pr. İ. Əs-Səmərrai təklif etmişdir ki, bunun üçün əcnəbi (fransız və ingilis) dil­lər­də olan lüğətlərdən, məsələn, “Larus” lüğəti əsas götürülə bilər.

Lakin ərəb ölkələrində işlədiyim dövrlərdəki müşahidələrimdən çıxış edərək deyə bilərəm ki, bir çox texniki fakültələrdə dərslər çox zaman ingiliscə keçilir, bu da, əlbəttə ki, ərəb istilahlarının yaranıb istifadə edilməsinə heç də müsaidə etmir.

Terminlər və müxtəlif məfhumlarla yanaşı başqa dillərdən ərəb dilinə tərcümə yo­lu ilə keçən bəzi ifadələr də vardır ki, bunlardan bir neçə misal gətirməyin ma­raq­lı olacağını düşünürük. Məsələn,

1)        يبكى بكاء مرا (acı-acı ağladı), fransızca “Jl pleure amerement”, və ya rusca “плакать горькими слезами” müvafiqdir.

2)                      هو يبكى بعيون التمساح (timsah gözləri ilə ağladı, yəni yalandan, qeyri-səmimi ağlamaq), fransızca “Jl pleure aux Jarmas de crocodil” və ya rusca “лить крокодиловы слёзы”.

3)                      هذه القضية مطروحة على بساط البحث fransızca “Cette cause est mise sur le tapis”.

4)                      قتل الوقت vaxt öldürmək. İngiliscə “to kill the time”, rusca “убить время”.

5)                      هو يكسب بعرق جبينه O, öz alın təri ilə qazanır. Fransızca “Jl gagne ala sueur de son front, rusca “заработать в поте лица”.

6)                      حجر عـثرة “maniə” fr. “Pierre d′achoppement”, ing. “a stumbing block”, rusca “камень преткновения”.

Bəzi məfhumlar dilin öz resursları hesabına yaranmışdır. Bunu hələ

ca­­hiliyyə dövründən məlum olan “بيت الندوة” (toplantı evi) birləşməsindəki ندوة sözünün “forum” mənasında işlənməsi misalında görə bilərik.

“Bankomat” sözünün “صراف آل” birləşməsi ilə ifadəsi də köhnə sözlərin yeni məna kəsb etməsinə nümunədir.

Kapital məfhumunun ifadəsi üçün رأس مال sözü işlənir ki, o, izafət birləş­mə­sin­­dən ibarət olmasına baxmayaraq bir söz şəklini almışdır və tənvin damma ilə bitir, hətta onun cəm şəkli رؤوس الاصوال deyil, رساميل olmuş, danışıq dilində ondan düzələn رَسْمَلَ feli də işlənir.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz üsulların hamısı yeni məfhum və terminlərin ya­ran­ma­sında olduqca səmərəli nəticələr vermiş və verməkdədir, çünki zaman keçdikcə həyat dəyişir və hər bir sahədə sonsuz yeniliklər meydana çıxır ki, bunları da dərk edib düzgün adlandırmaq  hər bir dil üçün zəruri şərtdir.

 

Ədəbiyyat

١) جريدة القبس العدد 14059 – الكويت

٢) جريدة الراى العدد 12084 – الكويت

٣) الدكتور ابراهيم السامرائى "تنمية اللغة العربية فى العصر الحديث"، ١٩٨٣

٤) مجلة التراث العربى العدد ٢، ٣،٥

X.K.Баранов “Арабско-русский словарь”٥)

Açar sözlər – terminlər, lüğətlər, yeni məfhumlar

 

Аннотация

Проблема терминологии и передачи современных понятий на арабском языке продолжает оставаться актуальной и на сегодняшний день. Отсутствие координации в этой сфере между арабскими странами порождает разнобой в передаче того или иного термина, что препятствует адекватному пониманию таковых в различных арабских странах. Унификация терминологии нуждается в едином научном центре, должном заниматься разработкой таких терминов, а также, контролем над их применением, с привлечением государственных структур в каждой из арабских стран.

 

SUMMARY

Accurate expression of contemporary concepts and development of the comprehensive and updated terminology currently continues to present a prominent task for Arabic-speaking world. A lack of coordination in this field among the Arabic countries generates a considerable disarray in the use of  terminology. This, in turn, results in the situation, when in various Arabic-speaking societies the same term is assigned a different meaning.

The task of creating a unified terminology in Arabic calls for the establishment of a single academic center responsible for developing new terms and supervising the use of terminology across the Arabic-speaking world. The center should rely on close involvement of the respective state institutions from each and every Arabic speaking country.

                                                                    


Seyidova Nigar Vaqif  qızı

Frazeoloji birləşmələrin  tərcüməsində   obrazlılıq və  emosionallığın  rolu

               Frazeoloji birləşmələrin  əksəriyyətinin  semantikası insanın  emosional  həyatı ilə  bağlıdır. Tərcümə zamanı emosiyaları vermək çox  çətindir. Bu zaman  tərcüməçinin bacarığı, vərdişi və səriştəsi mühüm şərtdir. "Bu haqda V.R.Şubinanınm fikirləri  daha maraqlıdır: "İnsanın emosiyaları  və psixi  vəziyyəti   çox vaxt  frazeologizmlər  vasitəsilə ifadə olunur (Şubina).  Emosiyalar  insanın ətraf  mühitlə real  münasibətləri  prosesinin  özünəməxsus   formasıdır. Mühitlə  fəal münasibətlər   prosesində  hadisələrə laqeyd   qala bilməyən  insanda onun   bu hadisələrə  subyektiv   münasibətini   əks etdirən   duyğular  yaranır.  İnsanın emosiyaları ifadəli hərəkətlərlə  -  mimika, jest, bədən  hərəkətləri ilə müşayət olunur. V.P.Jukovun təbirincə desək ekspressiv-emosional məna  frazeologizmə məxsusdur (7). İnsanın xarici aləmdəki  əşya və hadisələrə münasibətinin təzahürü olan  daxili hissləri və əhval ruhiyyəsi müvafiq  dil  vasitələri ilə  realizə olunur. Bu dil vasitələri dilçilik ədəbiyyatında  müxtəlif  terminlərlə  ifadə olunsa da,  onlardan ən çox  yayılanı  və məqbul  sayılanı  "ekspressivlik" terminidir.

               Lakin bir çox  elmi  əsərlərdə  emosionallıq  və ekspressivlik  terminləri   eyni mənada işlədilmişdir. Bununla belə, dilçilik  tarixində  emosionallıq  haqqqında  dilçi-alimlər   müxtəlif  fikir  ayrılığına  gəlirlər. Belə ki,  rus dilçisi  Vasilyevin   ekspressivlik  və emosionallıqla bağlı   fikirləri belədir ki, bu terminlər  müvazi işlədilir və onların  eyniləşdirilməsi  mümkündür (5). Lakin Qalkina-Fedoruk ekspressivlik  anlayışına  daha çox  üstünlük verir. Müəllif  ekspressivlik  anlayışını  həm ifadəlilik, həm də  obrazlılıq  terminlərinə yaxın olduğunu  qeyd edir (5).

               L.İ.Royzenson  və  Y.Y.Avaliani  haqlı olaraq  göstərir ki,  müxtəlf dillərdə belə  yaxın ifadələrin  yaranmasında  ümumi meyllər, qanunauyğunluqlar, amillər olmalıdır (6). Bu problemlə  bağlı  alman dilçisi   V.Şmidt çox ciddi işlər  görmüşdür.  Obrazlılıqla əlaqədar müəllif belə  nəticəyə  gəlir ki, frazeoloji cəhətdən  məna  bağlılığı özünün qradasiyasına  malikdir (10,62). Frazeoloji  obrazlılığının əsasında  fiziki və psixi  vəziyyətin   emosional ifadəsinə  xidmət edən  ümumbəşəri   formalar kimi  müxtəlif  bədən  hərəkətləri və jestlər, yaxud  da  müəyyən  sosial-simvolik mənalı işarələr  durur.

               Fransız dilçisi  C.Vandriesin fikrincə  isə  frazeologizmlərdə  emosionallıq o qə­dər  güclü olur ki, hətta ifadənin məntiqi   məzmununu  sıxışdırıb  aradan  çıxara bi­lir. Bu barədə Azərbaycan dilçisi  T.Əfəndiyevanın  da fikri maraqlıdır.  Onun de­diklərindən belə  nəticəyə gəlmək  olur ki,  ekspressivlik  və emosionallıq  an­la­yış­ları müstəqil  kateqoriyalardır və onlar  təzahür  tərzinə və semantik  ça­lar­lıq­la­rı­na  görə  bir-birinə yaxındır. Belə ki, emosional sözlər semantikasına görə hə­mi­şə ekspressivdir, ekspressiv söz  və ifadələrin də müəyyən  qismi emosionaldır. Eks­pressiv söz və birləşmələrin tərcüməsində  aparılan  müqayısələr  daha dolğun və kamil  nəticələr əldə  etməyə imkan verir. Ekspressiv və emosiyalı frazeoloji bir­ləşmələrin tərcüməsini düzgün bilmək yox, onlardan düzgün istifadə  etmək əsas amildir.

               Ekspressivlik Azərbaycan  dilində daha qabarıq  nəzərə çarpır. Belə ki, ingilis dilində olan to go from bad to worse  frazeoloji birləşmənin sinonimi olan to jump  out  of the frying pan into the fire  (yağışdan çıxdıq, yağmura duşdük) frazeoloji birləşməsində ekspressivlik nisbətən  zəifdir. İkinci birləşmədə ekspressivlik daha güclüdür. Yaxud da, to run wild frazeoloji birləşməsini iki cür  tərcümə etmək olar - zəncirdən qopub  qaçmaq dəli kimi qaçmaq. Amma onun sinonimi olan  to run around  like a chicken with its head cut (başı kəsilmiş toyuq  kimi qaçmaq)  frazeoloji birləşməsi daha ekspressiv olduğundan tərcüməçi ikinciyə daha çox üstünlük  verməlidir. Hətta Azərbaycan dilində bu birləşmənin hərfi tərcüməsi verilsə də yenə də onun semantikası aydın olardı. Lakin frazeoloji  birləşmələrin özünəməxsusluğu  onun istənilən kimi tərcümə oluna bilməməsidir. Tərcümə zamanı frazeoloji birləşmələrin ekspressiv-üslubi tərəfini nəzərə almaq və onları  eynimənalı vasitələrlə  vermək  lazımdır.

               Göründüyü kimi,  ekspressivlik  və emosionallıq  bir-birilə  sıx  bağlı   olsalar da,  onlar həm  mahiyyət, həm də  funksiya  etibarı ilə  hər biri  tam müstəqil  mövqe tutur. Bu isə  həmin kateqoriyaların  dildə  özünəməxsus  səciyyə və əlamətləri və üslubi  çalarlarının  olmadığını təsdiq edir.

               Dilçilikdə metafora  nəzəriyyəsi  frazeoloji birləşmələrin  təsəvvür   baxımından  formalaşmasında  əvəzsiz rola malikdir. Xüsusilə  insanın emosiyalarını  ifadə edən  metaforalar mücərrəd  məfhumların  daha konkret   məfhumlar  vasitəsilə metaforik  şəkildə  formalaşmasının  ən parlaq  nümunələrindəndir. Xoşbəxtlik,  nifrət, məhəbbət, qorxu, təəccüb, əsəb və s. kimi  hissləri ifadə edən  bir çox  frazeoloji birləşmələrin  anlaşılması  ingilis  və Azərbaycan dillərində emosiya  ifadə edən   metaforaların  mövcudluğuna  səbəb olur.  Müxtəlif növ  emosiyalar   insanın psixoloji  vəziyyətinə  təsir edir. Onlar  nəinki insan daxilindəki  psixoloji vəziyyəti  təzahür etdirir, eyni zamanda onun  yaşadığı  dünyanın  da təzahür  formasıdır.  Emosiyalar  insanın kecirdiyi  hisslərdir, yaşadıqları həyatdır. İngilis və Azərbaycan dillərində emosiyalara təsir edən bir sıra  rəng bildirən  fra­zeoloji birləşmələr  vardır ki, onlar  insanın  emosiyalarını  gücləndirir  və  əsəb his­sini qaldırır, yaxud  da  əksinə  əsəblərini sakitləşdirir. Ona görə də  hansı rəngin  han­sı hissləri ifadə etməsini  aydınlaşdırmaq   müxtəlif amillərdən asılı olur. Bu­ra­da   insanın  həyat təcrübəsi, təsəvvür qabiliyyəti  də əsas  şərtlərdən biridir. Mə­sə­lən, green with envy  frazeoloji birləşməsi insanda paxıllıq hissini, qısqanclıq his­si­ni bildirir. Əsəb hissinin yaranmasında  green rəngi əsasən paxıllıqla  bağlıdır. Azər­baycan dilində paxıllıqdan göyərdifrazeoloji birləşməsi  də fikrimizi təsdiq edir.

               Bu fikri D.Dobrovolski  və E. Pizaynen   "Cognitive Theory of Metaphor and İdiom analysis"  əsərində qeyd etmişlər ki, yaşıl və sarı rənglər paxıllıq və qısqanglıq  hisslərini  ifadə edir (11). Onlar humoral nəzəriyyəsinə əsasən, bir sıra  frazeoloji birləşmələrin  leksik strukturunda  belə ifadələrə rast gəldiklərini vurğulamışlar. Envy is green metaforik birləşməsində  insanın paxıllıqdan, qısqanclıqdan göyərdiklərini deyiriksə, onda the  green-eyed (qısqanglıq hissi) birləşməsi də  ona  bariz  nümunədir. Bir çox dillərdə frazeoloji birləşmənin   tərkibində olan  sarı rəng də insanın emosiyalarındam xəbər verir. Bu rəng də  qısqanclıq hissini   ifadə edir, eyni zamanda qorxaqlığı da əks etdirir. Ona görə də tərcümə zamanı bunlara kontekst  daxilində fikir verilməlidir. Məsələn, a yellow streak (sarı zolaq), to have a yellow srteak down one's back, to be yellow belly/a yellow bellied person  və s.

               Azərbaycan dilində "ürəyinə sarı yağ kimi  yayılmaq!", sarı ev" kohəlmiş ifa­də olan bu birləşmə "ruhi xəstələr üçün  xəstəxana"  anlamındadır.      Rənglərin insan ehtiraslarına uyğunlaşması hər zaman özünü doğrultmur. Bu fikir insan psixologiyasına təkan versədə, bəzi hallarda bu heçdə belə deyil. Məsələn, qırmızırəngcanlı, həyatdolubirrəngolsa da  (a red carpet - təmtəraqlıqarşılanma, to paint  the town red - müxtəlif əyləncə  yerlərində  vaxtını xoş keçirtmək), bir çox tədqiqatlarda  bu rəngin  mənfi yönümlü   hisslərlə, daha çox   əsəb hissi ilə   bağlı olduğu göstərilir. Məsələn, in the red (borc içində), on red alert (təhlükəli bir işin  baş  verməsinə hazır olmaq), a red face ( çaşqınlıq, utancaqlıq), red ink (pul itkisi) və s. Eyni fikirləri Azərbaycan dilində də görmək olar. Qırmızı rəng adının  nəzakətsizlik  dərəcəsində"açıq, sözü  üzə deyən, həyasız" kimi mənaları mövcuddur: qırmızı danışmaq, qızıl-qırmızı adamın üzünə durmaq və s. Müxtəlfsistemli dillərdə rəng adları semantik və  emosional  differesiyasiyanın həcminə, təmsil olunma  dərəcəsinə və yayılmasına, frazeoloji fəallığa, məcazlaşma  səviyyəsinə, terminyaratma, potensialına, əvəzolunma  imkanlarına görə   bir-birindən  fərqlənir,  bir çox  ümumi-universal və fərdi  xüsusiyyətləri ilə səciyyələnir.

               Rəng adlarının insan psixologiyasına təsiri onun semantik strukturu ilə bağlıdır. Rəng adlarının  semantik strukturuna  onların  başqa sözlərlə  paradiqmatik  və sintaqmatik münasibətləri, onların birləşmə  yaratma  aktivliyi və ekspressiv  çalarları  daxildir.          Beləliklə rənglər insanlarda  çox  müxtılif  emosiyalar  və asosiasiyalar   yarada bilir. Bu, insanların  yalnız fərdi  xüsusiyyəttləri  və təcrübələri ilə deyil, əsrlərdən  bəri xalqın   yaddaşında  möhkəmlənən  adət-ənənələrlə  bağlıdır. Bunları tərcüməçi öz səriştəsi ilə mənalarını anlamalıdır.                Əsəblə yaranan  başqa frazeoloji birləşmələr də mövcuddur. Məsələn, to drive up the wall (hirsindən divara dırmaşmaq),to kick oneself  down (özünü yerə çirpmaq), have a quick  temper (özündən  çıxmaq), to make one's blood  boil (damarlarında qanı  coşmaq), to tear  one's  hair out (qəzəbindən saçını yolmaq) və s. bu kimi  frazeoloji birləşmələr  hirsdən, qəzəbdən yaranan emosiyalı  frazeoloji birləşmələrdir.Metaforik anlamda işlənən  bu kimi rəng  adları  emosiyaların əks olunmasında xüsusi əhəmiyyət  kəsb edir. Hisslərlə bağlı metoforik yanaşma  ilk dəfə C.Lakoff və M.Conson (9) tərəfindən təklif edilmişdir. Onların fikrincə, emosiyalar həmişə dolayı yollarla  ifadə edilir, ona görə də  onları metaforalar vasitəsilə  ifadə etmək lazımdır.

               Qorxu hissi də emosional frazeoloji  birləşmələrin yaranmasına səbəb olur. Bu zaman  insan mnüxtəlif emosional-psixi  vəziyyətlərə düşür. Bu hal bütün  xalq­lara xas  olduğundan  oxşar da ola bnilər. Məsələn, to have cold feet( canına üşüt­mə düşdü). Qorxu hissi ilə bağlı frazeoloji birləşmələrdə əsasən "ütrək"  so­ma­tiz­mi daha çox işlənir. Məsələn, one's heart  leaped into one's  mouth, one's heart  sank into boots (qorxudan ürəyi düşmək) və s.Belə birləşmələrin oxşarlığı emo­si­ya­ların  ümumbəşəri  xarakter daşımasından  irəli gəlir. Tərcümədə  bu yaxınlıq da nə­zərə alınmalıdır, yəni əsas diqqət  semantik oxşarlığa, məzmun eyniliyinə yönəldilməlidir.

               Tərcümə prosesində ən çətin  məsələ frazeoloji  vahidlərdir, çünki  onlar  millə­tin fəlsəfi-estetik kodunu və genini, psixologiyasını, mentalitetini daha parlaq əks  etdirir.

Ədəbiyyat:

1. Baxşiyev H.H. Sabit söz birləşmələri və izahlı  frazeoloji  lüğətlərin tərtibi     prinsipləri, Bakı, 2002

2. Hacıyeva Ə.H.  İngilis və Azərbaycan  dillərində somatik frazeologiyanın     əsasları, Bakı, 2009

3.Mehdiyeva E.M. İngilis dilində feli frazeoloji  birləşmələr və  onların

Azərbaycan   dilində ifadəsi, Bakı, 2004

4. Rzayeva S.R. Frazeoloji birləşmələr və  onların  tərcümə üsulları, Bakı, 2006

5. Vəliyeva N.Ç. Frazeoloji birləşmələrin  linqvistik təhlili, Bakı, 2004

6. Aвалиани Ю.Ю. Некоторые    вопросы глагольный   фразеологии

    курдского языка, Труды Самаркандского  Университета, 1961

7. Добровольский Д.О. Образная составляющая  в семантике  идиом, М.1996

8. Жуков  В.П.  Русская  фразеология, М., 1986

9. Кунин А.В. Курс  фразеологии современного  английского  языка, М., 1986

10. Lakoff G. and Johnson M. Metaphors We Like by, ChicagoUniversity Press,     1980

11. Schmidt  V. Deutsche Sprachkunde, 1960

Açar  sözlər:  emosionallıq, ekspressivlik, metafora

Key words : emotions,  expressiveness, metaphor

Ключевые слова: эмоциональность, экспрессивность, метафора

Summary

The Role of Emotions and Expressiveness  in the Transformation of  Phraseological  Units

               The article deals with the role of emotions and  expressiveness in the transformations  of phraseological units. It is said that   emotions and expresivenessplay  very important  role  in creating  phraseological  units, even  the colours  also help  in forming  phraseological units. All of them have been investigated  on language materials  and are based upon them.

Резюме

               В статье говорится о роли эмоции и экспрессивности в переводе фразео­ло­ги­чес­ких единиц.Эмоции и экспрессивность играют важнейшую роль в форми­ровании фразеологических единиц, даже цвета играют роль в форми­ровании фразеологических единиц. Все эти вопросы анализированы на основе языковых материалов.

SvetlanaMəmmədova

LATINDİLİNDƏ ÖNLÜKLƏRİNTƏSNİFATI

Önlüklər latın dilində nitq hissələrindən biridir. Latın dilində önlüklər qoşulduğu sözlə birlikdə zərf kimi çıxış edərək, mühit əlaqələri bildirir, yaxud felin mənasını təsdiq edir. Latın dilində olan önlüklər ismin yalnız iki (Accusativus Ablativus) halında işlənir. Buna görə də təbiidir ki, eyni mənada işlənilən önlüklər rus və latın dilində müxtəlif məna verir.  Önlüklərin əksər hissəsi müxtəlif tərcümə olunur, məsələn: ab ovo – “yumurtadan” (yəni“əvvəldən”; qədim romalılar səhər yeməyini yumurtadan başlayırdılar), ex officio – “vəzifəsinə görə”, ex aequo et bono – “xeyirhaxlıq və ədalətə görə” (hərfi qanuna görə yox), de facto – “faktik”, de iure – “hüquqi”, per aspera ad astra – “çətinlikdən ulduzlara”, in dubio – “şübhəli halda” və s.

  1. 1.                       Ablativus halı il uzlaşan önlüklər halın birləşmə və ayrılmasını təsdiq edirlər.

Bunlar adətən, a, ex, de, cum, sine, provə digər önlüklərdir ki, onlar ya yer (məkan), ya da zaman bildirir və bəzən məcazi mənada işlənilir. Bu önlüklərin mənaları belədir:

a (ab, abs):

- yer bildirir:       a Cartagine ex(-e) – “Karfagendən”

ex:        

- yer bildirir:       ex urbe – “şəhərdən”

- zaman bildirir:               ex eo tempŏre – “o zamandan”

- məcazi mənada:            ex senates consulto – “senatın qanunu əsasında”

ex marmŏre – “mərmərdən”

unus ex nobis – “bizdən bir nəfər”

magna ex more – “adətə görə”.

de:

- yer bildirir:       de muro – “divardan”

- zaman bildirir:               media de nocte – “gecə yarısı”

- məcazi mənada:            de pace – “sülh haqqında”

cum:

- cum Romanis pugnāre – “romalılarla döyüşmək”

- cum occasu solis – “gün batanda”

- magno cum gaudio – “böyük həvəslə”

sine:

- sine spe – “ümidsiz”

pro:

- yer bildirir:       pro castris – “düşərqənin qarşısında”

N.B.       a (ab, abs) önlüyü passiv tərkibdə şəxsi bildirərkən digər dillərə tərcümə olunmur.

Activum                                                                                        Passivum

Leges regunt popŭlos.                                                 Popŭli legibus reguntur.

“Qanunlar xalqları idarə edir”.                   “Xalqlar qanunlarla idarə olunur”.

Cicěro Catilinam accusat.                                                        Catilina a Cicěrone accusatur.

“Siseron Katilinanı təqsirləndirir”.            “Katilina Siseron tərəfindən təqsirləndiirlir”.

Beləliklə, aktiv formadan passiv formaya keçərkən mübtəda (Nominativus) olur(popŭlos, Catilinam), mübtəda isə (leges, Cicěro) Ablativus halını alır. Legibus a Cicěrone misalında göründüyü kimi Ablativus canlı əşyanı bildirərkən aabsöz önlüklərini tələb edir.

  1. 2.                                        Məkan bildirən önlüklər super, in sub“harada?” sualına cavab verəndə Ablativus halı ilə uzlaşır.

Ablativus – (məkan bildirir), “hara?” sualına cavab verəndə isə Accusativus halı ilə uzlaşır (istiqamət bildirir).

Bu önlüklərin mənaları belədir: super– “üstündə, üzərində”, in – “içində, üstündə”, sub“altında”.

super (Ablativus)“harada?”, (Accusativus) “hara?”:

- yer bildirir:       super alta astra – “uca ulduzların üstündə”

- zaman bildirir:               super cenam – “nahardan sonra”

- məcazi mənada:            super modum – “həddindən artıq”.

(Abl.):

- yer bildirir:       super arbōre – “ağacın üstündən”

- zaman bildirir:               nocte super media – “gecənin yarısında”

- məcazi mənada:            hoc super re – “bu işdən ötrü”

in (Acc.):

- yer bildirir:       in Britaniam – “Britaniyaya”;      in montem – “dağa”

- zaman bildirir:               in multos annos – “uzun illər boyu”

- məcazi mənada:            in duos partes – “iki hissəyə”

in sentenciam – “fikrimcə”

odium in hostes – “düşmənə nifrət”

(Abl.):

- yer bildirir:       in urbe – “şəhərdə”

- zaman bildirir:               in bello – “müharibə vaxtı”

- məcazi mənada:            in culpa sum – “mən təqsirkaram”

sub (Acc.):

- yer bildirir:       sub muros – “divarların altına”

- zaman bildirir:               sub noctem – “gecə düşərkən”

- məcazi mənada:            sub imperium – “hakimiyyət altına”

(Abl.):

- yer bildirir:       sub aqua – “suyun altında”

- zaman bildirir:               sub ipsa profectione – “çıxış edəndə”

- məcazi mənada:            sub conditione – “bu şərtlə”

  1. 3.                       Digər önlüklər Accusativus halı ilə uzlaşır. Onlardan daha çox istifadə olunanlar bunlardır: ante, post, ad (versus) apud, inter, propter və başqaları.

ante:

- yer bildirir:       ante portas –  - “darvaza qabağında, qarşısında”

- zaman bildirir:               ante lucem – “sübh çağında”

apud:

- yer bildirir:       apud arbitrum – “hakimin yanında”

- məcazi mənada:            gratia apud popŭlum – “xalqın hörmətini”

ad:

- yer bildirir:       ad amicum – “dostumun yanına”

- say:                                   ad triginta milites – “təxminən otuz (otuza yaxın) əsgər”.

Latın dilində olan önlüklər çox zaman mənaverici rolla çıxış edir. Onlar sözlə həm bitişik, həm də ayrı yazılır. Ayrı yazılanda isə sözə yeni məna veriri. Belə sözlər və əsasən fellər çoxdur. Götürək ducĕre (duc) felini:

ducĕre, duco, duxi, ductum – “aparmaq, hesab etmək, fikirləşmək”

inducĕre, induco,-xi, -ctum – “gətirmək”.

  1. 4.    Önlüklər çox vaxt sözlərlə birləşərək pristavka kimi işlənir, məsələn: finio –“qurtarıram”, voko – “çağırıram”, gratus – “xoşagələn, xeyirxah”, definio – “müəyyən edirəm” və s.

Bundan başqabir çox önlükləər də pristavka kimi yazılır, lakin əksər hallarda əvvəlki məbalarını itirirlər, məsələn: trans – “keçid”, transire – “keçmək”, transfuga – “başqasının tərəfinə keçmək”, pro – “irəliyə, qabağa”, progrĕgi – “irəliyə getmək”, process – “proses”, prodesse – “xeyir gətirmək”.

  1. 5.    Latın dilində olan esse müxtəlif pristavkalarla yazılır, məsələn: ab, ad-sum, ad-esse – “iştirak etmək”, inter, inter-sum, inter-esse  - “arasında olmaq, iştirak etmək”, deest – “çatmır”.

Bu cür fellərin əsası – yəni esse dəyişilir.

  1. 6.    Sadə önlüklər təyinlə təyin edilən söz arasında yazılır, məsələn: certa de causa – “müəyyən səbəbə görə”, mugan cum cura – “çox ciddi”.
  2. 7.    Latın dilində bir çox ifadələr və atalar sözü vardır ki, onlar önlüksüz işlənə bilmir, məsələn: a) ab initio – “əvvəldən”, b) Ad cogitantum et agentum homo natus est. – “İnsan fikir və hərəkət etmək üçün yaranmışdır.”.c) Argumentum ex silencio. - “Dinməməzlikdən irəli gələn sübut”d) Argumentum ad hominem. – “İnsana qarşı dəlil” və s.
  3. 8.    Cum önlüyü şəxs, qayıdış və nisbi əvəzliklərlə birlikdə yazılır. Şəxs və qayıdış əvəzlikləri də Ablativus formasından sonra “cum”önlüyü ilə birlikdə yazılır:

cum me əvəzinə                               mecum – “mənimlə”

cum te   “_”                                                    tecum – “səninlə”

cum nobĭs           “_”                                                    nobĭscum – “biizmlə”

cum vobis           “_”                                                    vobiscum – “sizinlə”

cum se “_“                                                    secum – “özümlə”

a)     Omnia mea mecum porto. – “Mənə məxsus nə varsa, özümlə daşıyıram”.

b)    Qui non est nobiscum, ad versus nos est. – “Kim bizimlə deyil – bizə qarşıdır”.

Cum önlüyü Ablativus halında olan nisbi əvəzliklərlə bitişik yazılır:

quocum – “hər hansı ilə, nə təhər ilə, nə cür ilə”

quacum – “nə təhər, nə cür, necə ilə, hansı ilə”

quibuscum – “hər hansılar ilə”

Bəzi önlüklər isimlərin Ablativus halında olan formasından əmələ gəlmişdir:

causa – “səbəbə görə”

gratia – “xətrinə görə” (kimin? nəyin?)

loco – “yerinə” (kimin? nəyin?)

Bu cür sözlər Genetivus halı ilə uzlaşaraq ondan sonra gələn sözlə yazılırlar: populi gratiǎ – “xalqa görə (xalqın xətrinə)”.

 

 

 

Классификация предлогов в латинском языке

Резюме

Статья посвящена вопросу о классификации предлогов в латинском языке. Здесь подробно рассматриваются различные лексико-грамматические и синтаксические особенности употребления предлогов, наглядно продемонстрированные на конкретных примерах (словосочетания, афоризмы и т.д.) с их последующим переводом на азербайджанский язык.

Classification of prepositions in Latin

Summary

The article is devoted to the classification problems of prepositions in Latin. There are detail considered the various lexical, grammatical and syntactical features of the prepositions’ using, demonstrated by specific examples (phrases, aphorisms, etc.) and their subsequent translation into Azerbaijani.

Açar sözlər: latın dili, önlüklər, təsnifat

Ключевые слова: латинский язык, предлоги, классификация

Keywords: Latin, prepositions, classification

 


Q.Xanməmmədov,  M.Qıpçaq

                                     Türk dillərində samit səslərin səciyyəsi

Müasir türk dillərinin səs quruluşu uzun sürən tarixi inkişafın nəticəsidir. Başqa sözlə desək, bu dillərin fonetik quruluşu müasir səviyyəyə çatmaq üçün böyük inkişaf yolu keçmiş, zaman keçdikcə təkmilləşmiş, cilalanmışdır. Bunun nəticəsidir ki, müasir türk dillərinin fonetik sistemində ümumi cəhətlərlə yanaşı, çoxlu fərdi xüsusiyyətlər də müşahidə olunur. Ümumi cəhətlər kök Altay dilinin süqutundan sonrakı dövrlə (e.ə. VIII-VI minillik) bağlıdırsa, fərqli cəhətlər daha sonralar (e.ə. II minillikdən başlayaraq) ortaya çıxmışdır. Müasir türk dilləri formalaşmağa başladığı dövrdən (b.e.-nın VIII-X əsrləri) hər bir türk dilində fərdi cəhətlər daha sürətlə inkişaf etməyə başlayır. Burada dildaxili amillərlə yanaşı, ekstralinqvistik faktorlar da müəyyən rol oynayır.

Tədqiqatçılar pratürk səviyyəsində 15-17 samit səsin olmasını güman edirlər. Müasir türk dillərində də samitlərin sayı sabit deyil. Məsələn, türk və türkmən dillərində 21, qaqauz dilində 22, karaim və tatar dillərində 24, başqırd dilində 26, qaraqalpaq dilin­də 29, sarı uyğur dilində 32, salar dilində 33, Azərbaycan dilində hətta 39 samit fonemin olması qeyd edilir. Əlbəttə, burada tədqiqatçıların subyektivliyi də müəyyən rol oynayır.

Türk dillərində samit səslər kar və cingiltili olmaları baxımından qarşılaşdırılır. Pratürkdə samitlərin yalnız kar olması, sonralar isə cingililəşməsi mülahizəsi özünü doğrultmur. Güman etmək olar ki, pratürk səviyyəsində də samitlərə kar və cingiltililik xüsusiyyəti xas olmuş, müasir türk dillərində fərdi əlamətlər kəsb edərək sabitləşmişdir. Bəzi türk dillərində kar, bəzi türk dillərində isə cingiltili samitlər daha üstün vəziyyətdədir. Məsələn, oğuz, qıpçaq, bulqar qrupu türk dillərində kar və cingiltili samitlər tamamilə fərqləndirilir, samitlərin kar və cingiltili variantları geniş işlənir. Bunun əksinə, uyğur-oğuz qrupu türk dillərində, yakut dilində bu dillərdəki cingiltili samitlərin işləndiyi mövqedə kar samitlər işlənir. Müq. et: od ~ uot, qaz ~ xaas, get- ~ ket-, gümüş ~ kumus, bütün ~ putun, gör- ~ kör-, dörd ~ tört, diş ~ tis və s.

Pratürkdə sözəvvəli mövqedə (anlautda) işlənmiş samitlərin xarakteri mübahisəli şəkildə qalmaqdadır. Pratürkdə anlautda yalnız kar, yaxud cingiltili samitlərin, eləcə də həm kar, həm də cingiltili samitlərin işlənməsinə münasibət bir-birindən fərqlənir. Alim­lərin bir qrupu ( X.Pedersen, V.M.İlliç-Svitıç, K.Q.Menqes və başqaları) pratürkdə an­lautda həm kar, həm də cingili samitlərin işlənməsini qeyd edirlər. Onların fikrincə, pra­türkdə anlautda kar samitlərlə yanaşı [*b], [*d], [*q] cingiltili samitləri də işlənmişdir.

Tədqiqatçıların ikinci qrupu pratürkdə anlautda kar samitlərin, cingiltili samitlərdən isə yalnız [*b] samitinin işləndiyini iddia edir. N.N.Poppenin fikrincə, ümumaltay dilində anlautda üç cingiltili samit – [*b], [*d], [*q] samitləri olmuşdur. Lakin bu samitlərdən pratürkdə yalnız [*b] samiti qorunmuşdur. V.A.Boqoroditski də pratürkdəki [*b] samitinin Sibir dialektlərində və çuvaş dilində karlaşdığını qeyd edir.

Türkoloqların əksəriyyəti (V.V.Radlov, Ə.R.Tenişev, B.A.Serebrennikov, A.M.Şer­bak, N.Z.Hacıyeva, N.K.Dmitriyev və başqaları) pratürkdə anlautda yalnız kar samitlərin işləndiyini göstərir. Türkoloji ədəbiyyatda sözəvvəli mövqedə kar və cingili samitlərin zəif diferensiasiyasını dillərin kontaktı zəminində izah etməyə çalışmışlar. Samitlərin pereboyu tipoloji cəhətdən yad dillərin materialları əsasında ekspirator vurğunun sözün birinci hecasına düşməsi ilə bağlı izah olunmuşdur. Belə ki, vurğunun birinci hecaya düşməsi səs tellərinin ahəngdar işinə mane olur və cingiltili samitlərin yaranmasına imkan vermir. Anlautdakı samitlərin karlaşması faktı təkcə german dillərində deyil, eləcə də Ural dillərinin Baltikyanı-fin qrupunda da müşahidə olunur. Prauralda kar anlaut birinci hecaya düşən güclü ekspirator vurğu ilə bağlıdır. Birinci hecadakı vurğu və onunla bağlı olan kar anlaut türk dillərinin ahəng qanunu kimi tipoloji xüsusiyyəti ilə səsləşir. Çünki digər saitlərin ahəng qanununa görə uyğunlaşdığı aparıcı sait çox dəqiq tələffüz olunmalıdır.  

Azərbaycan dilçiləri F.A.Cəlilov və A.M.Məmmədov ilkin türk anlautunun cingiltili xarakterə malik olmasını göstərirlər. Onların fikrincə, pratürkdə anlautda yalnız cingiltili samitlər işlənmiş, türk dillərinin sonrakı inkişafı zamanı isə kar samitlər meydana çıxmışdır.

Pratürkdə anlautda cingiltili samitlər işlənmədiyi kimi, sonor samitlər də işlən­məmişdir. Türk dillərində sonor [l], [m], [n], [r] samitləri ilə başlayan sözlərin, demək olar ki, hamısının alınma olması bunun nəticəsidir. Bununla belə sonor samitlər həm qədim, həm də müasir türk dillərində sözün ortasında və sonunda, eləcə də şəkilçi morfemlərin tərkibində geniş şəkildə əks olunur.

Oğuz qrupu türk dillərində anlautda cingiltili samitlər geniş şəkildə işlənir. Müq. et: azərbaycanca dəmir, balta, baş, diş; türkməncə qın “qın”, qır- “qırmaq”, qaş “qaş”, deri “dəri”, cüt “cüt”; qaqauzca diş, dil, ben; türkcə baş, bir, dil, don, ben və s. Bu xüsusiyyət digər türk dillərində də özünü göstərir. Məsələn, tatarca baş, balık, borın; başqırdca baş, ber- “vermək”; qaraqalpaqca bil-, duz, buz və s. Türk dillərində anlautda [ğ] samitinin işlənməsi məhduddur. Azərbaycan dilində [ğ] samiti yalnız sözün ortasında və sonunda müşahidə edilir. Uyğur dilində isə [ğ] samiti sözün bütün mövqelərində fəal şəkildə işlənir: ğaz “qaz”, ğoza “qoza”, ğəplət “qəflət”, buğday “buğda”, yalğan “yalan”, tuğ “bayraq” və s. Uyğur dilində [ğ] samiti [x] və [c] samitlərinin yerinə də işlənə bilir. Müq. et: xidmətçi ~ ğazmətçi, xoruldamaq ~ ğoruldamaq, xurcun ~ ğorjun, coşqun ~ ğojkun və s. Ümumən, türk dillərində [ğ] samitinin yerinə [v] və [k] samitlərinin işlən­məsi müşahidə edilir. Müq. et: kumukca yav- “yağmaq”, özbəkcə ayık < qədim türkcə ayığ “ayı” və s.

Türk dillərində samitlərin sözün əvvəlində və sonunda işlənməsi müəyyən qanunauyğunluqlara malikdir. Belə ki, uyğur-oğuz qrupu dillərində və yakut dilində anlautda və söz sonunda kar samitlər daha çox işlənir. Burada söz ortasında kar samit­lərin cingiltiləşməsi müşahidə olunur. Ayrı-ayrı türk dillərində samit səslərin işlənməsi fərdi xarakter kəsb edir.

Əksər türk dillərində indi də işlənən qədim dilortası [k] səsi Azərbaycan dilində öz mövqeyini kipləşən [g] samitinə vermişdir: göl ~ köl, gün ~ kün, gül ~ kül, gəl- ~ kəl-, gir- ~ kir- və s. [k] samitinin [q], [ğ], [x] səslərinə keçməsi də geniş yayılmışdır: qaz ~ kaz, qab ~ kab, qara ~ kara, ağ ~ ak, yuxarı ~ yukarı, qalx- ~ kalk-, çuxur ~ çukur və s.

Əksər türk dillərində sözəvvəli mövqedə pratürkdəki [t] samiti özünü mühafizə etmişdir. [t] samitinin çingiltiləşməsi oğuz qrupu dilləri üçün daha çox səciyyəvidir: azərbaycanca diş, daş, dəri, dur-, dol-; türkməncə daq, dil, deri, döş, düz; qaqauzca dib, direk, demir, dar; türkcə dil, dağ, deniz və s.  Qeyd etmək lazımdır ki,  pratürkdəki [t] samiti oğuz qrupu dillərində də bəzi hallarda özünü qorumuşdur. Məsələn, azərbaycanca tər, təpə, torpaq, topuq, türk; türkcə toprak, tepe, ter, tez, taş, teyze və s.

[ç] samiti sözün bütün mövqelərində, eləcə də şəkilçi morfemlərin tərkibində ge­niş şəkildə işlənir. Onun cingiltili qarşılığı olan [c] səsi də əksər türk dillərində var. Azər­baycan dilində [ç] səsi bəzi hallarda [c] səsinə keçir.Müq. et: azərbaycanca ağac ~ türkcə, tatarca, türkməncə ağaç ~ qırğızca cığaç ~ uyğurca yağaç; azərbaycanca uc ~ türkcə, qırğızca, özbəkcə, uyğurca ~ tatarca ~ türkməncə u:ç və s. [ç] səsi noqay, qaraqalpaq və qazax dillərində [ş] və [s] səslərinə keçir: aç- ~ as- ~ aş- , saç ~ sas ~ saş və s.

Türk dillərində [y] samiti sözün bütün mövqelərində işlənir. Tədqiqatçılar bu səsin əvvəllər sözəvvəli mövqedə işlənmədiyini söyləyir. Bəzi türk dillərində bu səs [ç], [c] səslərinə keçir: yer ~ çer ~ cer, yol ~ col, yıl (il) ~ çıl ~ cıl və s.

Pratürkdə [h] səsi olmamışdır. Bu səs sözəvvəli mövqedə oğuz qrupu türk dillərində daha geniş şəkildə işlənir. Məsələn, azərbaycanca hündür, hürmək, heyva; türkcə huy, haber, halk; türkməncə habar (yazıda xabar), hava, halı və s. [h] fonemi bəzi türk dillərində [s], [ş], [z], [ç] səslərinin də yerinə işlənə bilir. Müq. et: başqırdca harı “sarı”, hıy “su”, hin “sən”, hüz “söz”, alha “alsa”; yakutca kıhıl “qızıl (qırmızı)”, kihi “kişi”, bıhax “bıçaq” və s.

[f] səsi də pratürkdə olmamış, türk dillərinin sonrakı inkişafı zamanı daha çox təqlidi sözlərdə və alınmalarda işlənmişdir. Bəzi türk dillərində [f] səsinin yerinə [p] səsi işlədilir. Müq. et: türkməncə pursat “fürsət”, pındık “fındıq”, paytun “fayton”, pikir “fikir” və s. Müasir türk dillərində [f] səsi şəkilçi morfemlər istisna olunmaqla sözün bütün mövqelərində işlənir.

[v] fonemi də [f] səsi kimi türk dillərində sonralar meydana çıxmışdır. Sibirdəki bəzi türk dillərində [v] müstəqil fonem kimi sabitləşməyib. Tədqiqatçılar bu fikirdədir ki, türk dillərinin çoxunda [v] fonemi əvvəl alınma sözlərin tərkibində işlənmiş, sonralar xalis türk mənşəli sözlərdə də ortaya çıxmışdır. Müasir türk dillərində [v] səsi həm xalis türk mənşəli, həm də alınma sözlərdə bütün mövqelərdə işlənə bilir: çuvaşca vun “on”, vis “üç”; qazaxca, başqırdca, tatarca tav “dağ” və s.

[s] səsi həm qədim, həm də müasir türk dillərində müşahidə olunur. Müasir yakut dilində sözəvvəli mövqedə [s] səsi itirilir: en “sən”, ut “süd”, u “su” və s. Başqırd dilində isə [s] səsi [h] səsi ilə əvəz olunur: harı “sarı”, hüz “söz” və s.

Pratürkdə [z] səsi sözün ortasında və sonunda işlənmişdir. Müasir türk dillərində isə sözün bütün mövqelərində müşahidə edilir. Bəzi türk dillərində bu səs karlaşaraq [s] səsinə keçir. Müq. et: salarca kısıl “qızıl (qırmızı)”. Müasir çuvaş dilində [z] səsi [r] səsinə, sarı uyğur dilində [c] səsinə (acak < azak “ayaq”), başqırd və türkmən dillərində [z′] (dişarası [z] səsi) səsinə (yüz′ik < yüzük “üzük” ), yakut dilində [t] səsinə (kıtar- < kızar- “qızarmaq”) keçir.

[ş] səsi də müasir türk dillərində sözün bütün mövqelərində işlənir. Bu səs [s], [z], [j], [h] səslərinə də keçə bilir. [y] fonemi isə pratürkdə olmamış, türk dillərinin sonrakı inkişafı zamanı meydana çıxmışdır. Bir çox türk dillərində [j] səsi [y] səsinin yerinə işlənir: qazaxca jol “yol”, jaş “yaş”, jer “yer” və s.

Türk dillərində samitlərin qoşalaşması (geminat səslər) hadisəsi də spesifik xüsu­siyyətlərə malikdir. Qədim türk dilində samitlərin qoşalaşması olmamışdır. Müasir türk dillərinin bəzilərində bu dil hadisəsi ilə rastlaşırıq. Müq. et: azərbaycanca saqqal, səkkiz, doqquz, addım; türkməncə arrık “arıq”, qarrı “qoca”; kumukca aççı “acı”, kattı “bərk”, qiççi “kiçik”; çuvaşca sukkăr “kor” , piççe “böyük qardaş”, appa “böyük bacı”, perre “bir”, viççe “üç” və s. Türk dillərində samitin uzanması fonematik məna kəsb etmir.

İstifadə olunan ədəbiyyat

  1. Qıpçaq M. Türk dillərinin səs quruluşu, Bakı, 2005.
  2. Serebrennikov B.A., Hacıyeva N.Z. Türk dillərinin müqayisəli tarixi qrammatikası, Bakı, 2001.
  3. Yusifov M. Oğuz qrupu türk dillərinin müqayisəli fonetikası, Bakı, 1985.
  4. Zeynalov F. Türkologiyanın əsasları, Bakı, 1981.
  5. Zeynalov F. Türk dillərinin müqayisəli qrammatikası (Fonetika, leksika, morfologiya), Bakı, 2008.
  6. Байчура У.Ш. Звуковой строй татарского языка в связи с некоторыми другими тюркскими и финно-угорскими языками, Казань, 1961.
  7. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Фонетика, М., 1984.
  8. Щербак А.М. Сравнительная фонетика тюркских языков, Л., 1970.

РЕЗЮМЕ

               Статья посвящена согласным звукам тюркских языков. Здесь на материале отдельных тюркских языков анализируется характерные особенности согласных звуков.

 

 

 

 

Саида Джафарова, Сона  Черкез.

Изучение суффиксального способа образования имен существительных

В построении учебной работы по словообразованию различных частей речи(существительных, прилагательных, глаголов), как показывает опыт, полезно руководствоваться следующими положениями:

1. При изучении словообразования существительных, прилагательных, глаголов первым должен изучаться ведущий способ, а затем способы менее распространенные. Так, при изучении имен существительных лучше сначала рассмотреть суффиксальный, а затем суффиксально-префиксальный и приставочный способы, после чего студенты познакомятся с образованием  существительных путем сложения основ, с образованием сложносокращенных имен существительных и переходом прилагательных в существительные. Словообразование имен прилагательных и глаголов изучается в той же последовательности.

2. При изучении словообразования существительных, прилагательных, глаголов студенты не только усваивают основные словообразовательные модели, но и знакомятся с основными словообразовательными значениями морфем.

3. Весь процесс изучения словообразования различных частей речи должен быть подчинен единой цели: решению конкретных словообразовательных задач с последующими выводами и обобщениями.

4. Основываясь на принципе  прочности знаний, важно на каждом уроке по словообразованию использовать рациональную систему повторения, обеспечивающую наилучшее усвоение учащимися учебного материала.

               Приступая к изучению суффиксального способа образования имен существительных педагог должен прежде всего разграничить продуктивные и непродуктивные суффиксы. Использовать слова с широко распространенными суффиксами.

               Суффиксы обладают высокой степенью абстракции, а чем абстрактнее материал, тем он труднее усваивается студентами. Поэтому на первом этапе изучения суффиксального образования имен существительных важно опираться на принцип наглядности.

               При изучении словообразования имен существительных мы предлагаем студентам таблицу, которая заполняется по мере выполнения заданий. Эта таблица помогает уяснить, что существительные образуются суффиксальным способом от различных частей речи; что каждый словообразовательный суффикс имеет свойственное ему словообразовательное значение; что существительные могут образовываться также суффиксально-приставочным и приставочным способами.

               Для наблюдений над суффиксальным способом образования имен существительных вывешивается таблица суффиксов, которые должны быть рассмотрены на уроке.  Это наиболее продуктивные суффиксы, участвующие в данной части речи.

               Суффиксы имен существительных:

               -чик                                    -ец                                                     -ени-(-е)

               -тель                                   -як(-ак)                                             -ств-(о)

               -ист                                    -ниц                                                  -ость

               -ник                                    -ик                                                     - от-(-а)

В тетрадях студенты чертят таблицу, в первой графе которой записываются эти суффиксы. Затем, в процессе ответов на вопросы преподавателя, наблюдений над  словарным материалом и выполнения заданий, таблица заполняется и приобретает такой вид:

Суффикс           

 

Как образовано слово  

Словообразовательное значение

-чик

перепис-а-ть – перепис-чик

               наименование лица по действию

Таблица – это своего рода графический конспект и в то же время план ответа. Пользуясь таблицей студенты всегда смогут ответить на три основных вопроса: 1) от каких частей речи образуются имена существительные, 2) при помощи каких суффиксов. 3) какое словообразовательное значение имеет словообразовательный аффикс.

Почему мы предлагаем заполнять таблицу самим студентам, а не вывешиваем ее в готовом виде, Сознательно усваивая материал, преодолевая трудности, включая в активную работу мышление и речь студенты не только запомнят некоторые словообразовательные модели имен существительных и словообразовательные  значения аффиксов, но и сумеют в дальнейшем увидеть общее в разных явлениях языка, установить закономерные связи  между словообразованием имен существительных, имен прилагательных и глаголов.

               После знакомства с суффиксами студенты по образцу, данному преподавателем, образуют новые существительные, а примеры заносят в таблицу. Специально подобранный дидактический материал может предложить преподаватель.

Вот например, слова, от которых студенты должны образовать существительные:

Рассказать, грузить, разносить, переписать, мыслить, читать, водить, трактор, связь, двор, дружина, гриб, старый, мудрый, добрый, бедный, конфета, передовой, подберезовый, вдохновить, строитель, щедрый, долгий, прямой.

Обращаем внимание студентов на то, что в таблицу надо не только внести новое существительное, но и записать, как оно образовано, выделив при этом производящую основу и словообразовательный аффикс.

Такая работа поможет студентам лучше запомнить основные суффиксы, участвующие в образование имен существительных, уяснить, что суффиксальным способом существительные образуются  от различных частей речи (глаголов, прилагательных, существительных), а также закрепить на практике основные словообразовательные модели.

Следующий этап работы связан с определением словообразовательного значения каждого из суффиксов. Определение словообразовательного значения суффиксов стимулирует развитие мыслительно-речевой деятельности студентов, пополнение их словарного запаса новыми словами, поэтому подобного рода задания хорошо давать на каждом уроке как в процессе изучения нового материала по словообразованию, так и в процессе изучения других разделов.

Устно определив словообразовательное значение суффиксов имен существительных студенты под руководством преподавателя заполняют третью графу таблицы.

Цель последующей работы – сгруппировать продуктивные суффиксы имен существительных по общности их значения. Мы выделили следующие группы суффиксов:

1) со значением «наименование лица ( по действию, по предмету действия, по признаку)»: - чик, - тель, -ист, - ник, -ец, - ак (-як);

2) со значением «название предмета – вещи»: -ниц(а), -ик;

3)со значением «название действия – процесса»: -ени-(е), -ств(-о);

4) со значением «название качественного признака»: - ость, -от-(-а).

Дополнительно были названы суффиксы :

5) со значением «лицо женского пола»:-иц-(а), - ниц-(а). –щиц-(а), -льщиц-(а), -тельниц-(а);

6) со значением «наименование лица по месту жительства»: -ец, - анин, - янин, - як, - ич;

7) суффиксы, употребляющиеся для обозначения детенышей животных и птиц:- онок, - ёнок;

8) суффиксы с уменьшительно-ласкательным, увеличительным и пренебрежительным значением: -чик, - ик, ек, - ок, -онк, - очк, (ечк). – ушк-(юшк-), ышк-, оньк(еньк-), -иц-(е), -ец-(-о), -ищ-(-е,-а).

Особо остановимся на суффиксах со значением субъективной оценки. В.В.Виноградов, вслед за К.С.Аксаковым и А.А.Шахматовым, считал что «… уменьшительно-ласкательные суффиксы не словообразующие, а формообразующие. При их посредстве выражаются самые разнообразные оттенки экспрессии: сочувствие, ирония, пренебрежение, злоба, пестрая и противоречивая гамма эмоций и оценок». ( Виноградов В.В. Русский язык (Грамматическое учение о слове). М., 1972, с.98) Однако уменьшительно-ласкательная форма может переходит и в особое самостоятельное слово: сеть и сетка; пузырь и пузырек и т.д, поэтому «формы субъективной оценки имен существительных занимают промежуточное, переходное положение между формами слов и разными словами ( ср совсем разные слова: черепок и череп; вода и водка; чаша и чашка и т.д.)» (Там же)

 Для показа специфики суффиксов субъективной оценки педагог вывешивает заранее заготовленный список суффиксов.

Для закрепления предлагаем следующие задания:

1. Образуйте от данных слов существительные с уменьшительно-ласкательными суффиксами.

Голос, лес, дом, котел, узел, старик, петух, снег, лист, нос, корабль,  стол, мяч, рукав, стакан,  пальто, ружье, письмо, Коля, яма, книга,  перо, зерно, крыло, поле, голова, Ваня, ива, береза, шуба, друг,

2. Выделите существительные  содержащие уменьшительно-ласкатель­ные суффиксы. Какова их стилистическая окраска, Обратите внимание на правописание суффиксов.

 Все лето листья подставляли солнцу свои ладошки и щечки, спинки и животики. И до того налились и пропитались солнцем, что к осени сами стали как солнышки – багряными и золотыми. Налились листочки, отяжелели и потекли, Зашумел в лесу золотой дождик. Капля по листику щелкнет, и сорвется лист. По колено в листьях деревья стоят.  Листья шуршат, скребутся, лопочут, шумит золотой дождь. ( По Н. Сладкову).

Для закрепления, обобщения, систематизации изученного можно использовать следующие задания:

1. Образуйте от данных глаголов существительные со значением «название лица по профессии» и «название предмета». Какой суффикс вы использовали, Запишите образованные существительные в два столбика ( по значению суффикса). Выделите производящую основу.

Взять, покупать, учить, держать двигать, следовать, подогревать, избирать, писать. Охладить.

Образец записи: искать – иска-тель.

Образец ответа: существительное искатель образовано от основы глагола искать при помощи суффикса – тель, который имеет значение « название лица по действию», производящая основа – иска-.

2. Назовите одним словом.

Тот, кто поет, тот кто работает на пароме, кто продает, кто играет в футбол, кто плавает, кто водит поезда, кто водит самолеты, кто служит в артиллерии, кто играет на гитаре.

3. Как влияют суффиксы на значение следующих пар слов:

Стирка- стирание,

Певец- певун

Находки – нахождение.

4. В следующих предложениях укажите, какие стилистические оттенки придают существительным суффиксы.

1) С ранней зари по всему дому беготня, суета ни на минуту не стихали. 2) Зубрежка распространялась и на такой предмет, как география. 3) Нашлись тут ребята –выдумщики. 4)…Повалила в класс густая толпа ребятни.

5. Образуйте слова по следующим моделям:

корень+ суффикс – як

корень+ суффикс – ость

корень+ суффикс – ист

корень+ суффикс – чик

Корень + суффикс – со значением « наименование детенышей животных и птиц».

6. Прочитайте текст. Что вы узнали об образовании слова столица?

Стол и столица

Всем известное слово стол в древнерусском языке употреблялось не только в современном своем значении, но еще и в значении « престол», «княжение». Слово столица образовалось от слова стол именно в этом значении так как «престол», «княжение», «стол» находился именно в главном город его государства т.е. в столице. Отсюда же и возникли выражения стольный град, сольный князь.

7. Образуйте отданный корней существительные. Какие суффиксы вы будете использовать?

Желт-, прям-, крив-, бел-, крут-, долг-.

Как вы думаете, почему мы не можем сказать «долгизна», «белота» и т.д.?

8. Сделайте доклад о суффиксальном способе образования имен существительных по следующему плану:

1) Что вы узнали о суффиксальном способе образования имен существительных?

2) Почему так важно знать значение суффиксов,

3) Перечислите известные вам словообразовательные значения суффиксов. Приведите примеры.

4) Сопоставьте слова печь – печка; картофель – картошка. Объясните разницу в их употреблении.

Итак, в процессе беседы, наблюдений над дидактическим материалом, заполнения таблиц и выполнения упражнений студенты познакомились с суффиксальным способом образования имен существительных. Однако педагог не должен забывать, что цели урока этим не ограничиваются. Не менее важно содействовать формированию у студентов навыков «сознательного обладания сокровищами родного языка» (К.Д. Ушинский), подготовить студентов к целостному восприятию системы русского словообразования.

Изучение суффиксального способа образования имен существительных.

Резюме

Суффиксальный способ является ведущим способом образования имен существительных. Большую роль в изучении этого способа играет принцип наглядности (составление таблиц студентами и т.д.). Такая работа помогает в лучшем запоминании основных суффиксов существительных.

Ключевые слова: суффиксальный способ, словообразование, имя существительное.

İsimlərin morfoloji üsulla əmələ gəlməsinin araşdırılması.

Xülasə

Isimlərin düzəldilməsində morfoloji üsul aparıcı yer tutur. Bu üsulun öyrənilməsi prosesində əyanilik ( tələbələrin müxtəlif cədvəllər hazırlanması və s.). Bu tipli işlər isim düzəldən əsas şəkilçilərin daha yaxşı qavranılmasını şərtləndirir.

Açar sözlər: morfoloji üsul, söz yaradıcılığı, isim.

Study of suffixal  word-formation of nouns.

Summary

Suffixal way is the main word-formation way of  nouns. The principle of use of visual methods plays an important role in study of this way (compiling of tables by students etc.). Such work favors  the best remembering of main suffixial noun.

Key words: suffixal way, word-formation, noun

 

 

                               

 

Мамедова Рена Гамид гызы

О временных формах глаголов использованных в Габуснаме

    Габуснаме, как известно, написана в конце 11 в. (ок. 1082 г.)  и является  “первым известным прозаическим произведением созданным  на фарси.”¹ Ее автор Унсур-ал-Меали Кейкавус  ибн-Искендер ибн-Кабус ибн Вушмагир ибн-Зийар — выходец из народности гилянцев, древнейшего населения

южного побережья Каспийского моря. “Можно с уверенностью считать, что

 язык, на котором написана книга, не был в то время литературным языком

 Ирана, а использовался почти исключительно в саманидских владениях, в основной массе населенных таджиками, это — язык Рудаки и Фирдоуси.”¹

Тем не менее, автор старается  писать на своем родном языке, “(может быть, в данном случае гилянском). ”¹ Отсюда, в произведении большое количество устаревших в настоящее время слов, словосочетаний и выражений, а также грамматических особенностей языка, отличающихся от современного персидского. Рассмотрим некоторые грамматические особенности языка произведения, касающиеся временных форм глагола , например:

و بدان اى پسر كه ايزد تعالى جهان را نه از بهر نياز خويش آفريد و نه بر-خيره آفريد چه بر موجب عدل آفريد،بيافريد بر

موجب عدل و بياراست بر موجب‌حكمت،چون دانستكه هستى به كه نيستى،كون به كه فساد،زيادت به كه‌نقصان،خوب به

كه زشت،و بر هر دو توانا بود و دانا بود آنچه به بود بكرد و خلاف     دانش خود٣نكرد و بهنگام كرد                                                                                          

Знай, о сын, что Бог Всевышний сотворил мир по желанию своему. Сотворил Он его не понапрасну, а сотворил и украсил по справедливости и мудрости, так как знал, что бытие лучше небытия, порядок лучше разрухи, избыток лучше недостатка, прекрасное лучше безобразного.  Он мог сотворить и то и другое,   ведал Он и то и другое, но сделал то, что было лучше, и не поступил против своего знания.

В вышеприведенном примере слова بيافريد ,  بياراست,  بكرد использованы в форме простого прошедшего времени, однако, в современном персидском языке эта форма образуется без приставки be, а также, слово  دانست  употреблено в форме  простого прошедшего времени, тогда как, по смыслу подходит прошедшее длительное время, образующееся с дополнительной приставкой    ми.                                                                                                                                                                                    

.پس چون تو واسطه بينى و غرض  نه‌بينى نگر تا بواسطه ننگرى‌و كم و بيش از واسطه نه بينى از خداوند واسطه بينى.             Так как ты видишь посредствующую причину, а цели не видишь, то смотри, не придавай значения причине и не считай ее чем-либо иным, кроме посред-

ствующего звена, помни, что это посредствующая причина, созданная Господом.

В вышеприведенном предложении слова  بينى,  نه‌بينى использованы в настоящем времени, однако, без необходимой для этой формы приставки ми а также, слово نگر  употреблено в повелительной форме без приставки be, нужной в данном случае.

В нижеследующем примере употреблен модальный глагол نتواند без приставки ми и глагол نمودن в форме инфинитива, тогда как, глагол следующий после модального глагола должен быть употреблен в форме аориста.

 .چون زمين را آن توانايى‌نيست كه‌نوش در-افگنى زهر بار آرد،ستاره هم ايدونست نيكى و بدى نتواند نمودن                         Как у земли нет такой способности принести ядовитый плод, когда ты

посеешь сладкие зерна, так и звезда добрая не может быть злой.

.چون داد چنين‌بود مردم آفريد تا روزى خورد،چون مردم پديد كرد و تمامى نعمت بمردم بود ومردم را لابد بود از سياست و ترتيب و ترتيب  و  سياست بى‌ره نماى خام بود كه هر روزى-خواره كه روزى بى‌ترتيب و عدل خورد سپاس روزى دهنده‌[نداند و اين عيب  روزى-دهنده را بود كه روزى بى‌دانشان و ناسپاسان را دهد و چون روزى‌ده بى‌عيب بودروزى‌خوار را بى‌دانش نگذاشت چنانكه اندر كتاب خويش ياد كرد  وَ فِي اَلسَّمٰاءِرِزْقُكُمْ وَ مٰا تُوعَدُون                                                                                                                                                                                                    Следовательно, таково творение: Он сотворил людей, дабы они ели хлеб  насущный, а раз Он создал людей, то все блага принадлежат им. Люди не могут обойтись без государственного устройства и порядка, а государственное устройство и порядок без вождя несовершенны, ибо всякий питающийся, проедающий свой хлеб без порядка и справедливости, не знает  благодарности к подателю хлеба. А это уже недостаток Подателя, что он дал хлеб невеждам и неблагодарным. Но так как Податель не знает недостатков,  то Он не оставил питаемого в невежестве, как Он упоминает в откровении, «научил Он человека тому, чего тот не знал». 

В вышеуказанном предложении слово  خورد в первом случае употреблено в форме аориста без приставки be, а во втором случае  слова  خورد и دهد использованы в форме настояще-будущего  времени без приставки  ми.

В нижеследующем примере слова آموختند , بود использованы в форме простого прошедшего времени, когда по смыслу должны быть употреблены в форме аориста.

در ميان مردمان پيغامبران فرستاد تا ره داد و دانش و ترتيب روزى خوردن و شكر روزى‌ده گزاردن بمردم آموختند تا آفرينش جهان‌بعدل بود                       А к людям Он послал Пророков, чтобы они научили людей справедливости,и знанию и распорядку получения хлеба насущного,и благодарности к Подателю его, дабы сотворение мира покоилось на справедливости.  Далее, в следующем предложении слово خواهد написано в форме настояще-будущего  времени , как и выше, без приставки  ми, а глагол كردن приводится в неопределенной форме глагола, хотя, согласно правилу, в безличных оборотах со словами بايد (нужно, должно), следующий за ним глагол должен быть употреблен в форме усеченного инфинитива.

.و ديگر معلوم همه‌دانا آنست كه هر كس كه خواهد كه هم طبع گروهى گردد صحبت با آن گروه بايد كردن                     ‌

 А затем мудрецам известно, что, кто хочет уподобиться каким-нибудь людям, тому надо с ними видеться.

В последнем примере , как и в вышеприведенных примерах,  выделенное слово نبينى использовано в форме настояще-будущего  времени без приставки  ми, и в сочетании  توانند كرد модальный глагол употреблен без приставки ми, аглагол كرد в форме простого прошедшего времени, вместо аориста.

نبينى كه در دنيا معاملهء درگاه پادشاه هم خداوندان‌ساز توانند كرد                                                                       

 Разве ты не видишь, что в этом мире доступ ко двору царскому тоже имеют только люди с достатком?

 Можно продолжить ряд примеров, но и на приведенных выше предложениях достаточно ясно видно, что грамматический строй языка того времени несколько отличался  от правил современного персидского языка. Кроме того, известные востоковеды неоднократно высказывались о простоте, ясности и выразительности языка произведения. К примеру, Е.Бертельс пишет в своем предисловии к переводу Кабус-наме: “ценные свойства книги усугубляются необычайно приятным тоном речи её автора. Мягкость, юмор и несомненная нежность к сыну придают книге интимный тон, производящий впечатление личной беседы с автором.

Особенно хороши рассказики, которые, несмотря на отсутствие поэтических украшений и крайнюю простоту языка, изложены необычайно увлекательно. Они показывают, что искусство рассказа, которым, несомненно, отличалисьмастера сасанидской прозы, не угасло и в XI веке.” 

                                                      

Литература

  1. Бертэльс Е.Э. Кабус-наме, Москва, 1958.
  2. Юсефи Г. Габуснаме, Тегеран, 1378.
  3. Рубинчик Ю.А. Персидско-русский словарь, Москва, 1983.
  4. Овчинникова И.К. и  Мамед-заде А.К. Учебник персидского языка, Москва,1966.

                                                              Xülasə

Məqalə əmir Ünsürülməali Keykavus ibn İskəndər ibn Qabus ibn Vəşmgir ibn Ziyar tərəfindən XI əsrdə yazılan Qabusnamə əsərinə həsr edilmişdir. Əsər klassik fars dilində yazılan ilk nəsr nümunəsidir.  Məqalədə  əsərdə istifadə olunmuş bəzi  fellərin    grammatik  xüsusiyyətləri  araşdırılır.    

 

Summary

 The article deals with Qabus-nameh written by Onsor-al-Ma’ali Keikavus ebn-e Eskandar ebn-e Qabus ebn-e Vushmagir ebn-e Ziyar in the XIth century. The literary work is the first example of prose which has been written in classic Persian language.  This article considers grammatical features of the some verbs of the work.  

 

Ключевые слова- Кей-Кавус, Кабус-наме,временные формы глагола

Açar sözlər- Keykavus, Qabusnamə, felin zaman formalari

Key words- Keikavus, Qabus-nameh,  grammatical  features  of  the  verbs

                                                                    

         Рецензент: доц. Мамедова А.Б.


Э.Ибрагимова, Н.Халилова

ДЕЕПРИЧАСТИЕ И ЕГО ГРАММАТИЧЕСКИЕ ПРИЗНАКИ

Деепричастие (читая, прочитав, сидя) – это такая форма глагола, которая имеет признаки и глагола и наречия.

Как в глаголе, в деепричастии различаются переходность и непереходность: деепричастия читая, любя, образованные  от переходных глаголов читать, любить, сохраняют значение переходности: Читать (что?) книгу. Он сидел в саду, читая (что) книгу. Любить (кого?) отца. Глаголы сидеть, отдыхать – непереходные, и деепричастия от этих глаголов сидя, отдыхая – тоже непереходные.

Деепричастие, как и глагол, может иметь частицу –ся (-сь): встречаться – встречаясь, заниматься – занимаясь.

Деепричастие с частицей –ся, как и глаголы с частицей –ся, - непереходные.

Деепричастие требует того же падежа, что и глагол: интересоваться музыкой – интересуясь музыкой, добиться успеха – добившись успеха.

В деепричастии сохраняется вид глагола. Глаголы беседовать, улыбаться – несовершенного вида и деепричастия беседуя, улыбаясь – несовершенного вида (Они сидели за столом, спокойно беседуя. Он слушал, улыбаясь). Глаголы побеседовать, улыбнуться – совершенного вида и деепричастия побеседовав, улыбнувшись – совершенного вида (Побеседовав, они разошлись. Улыбнувшись, он ответил на мой вопрос).

Как и наречие, деепричастие не изменяется по родам, числам и падежам и в предложении является обстоятельством, т.е. показывает, при каких обстоятельствах (как? когда? почему? при каком условии?) происходит действие:

Он говорил, волнуясь (как он говорил? - волнуясь). Сдав экзамены, мы уедем  на практику (когда мы уедем? – сдав экзамены). Желая скорее уехать, он торопился закончить работу (почему он торопился? – желая скорее уехать).

Деепричастие всегда относится к глаголу-сказуемому и обозначает добавочное действие.

Деепричастие от глаголов несовершенного вида употребляются тогда, когда добавочное действие, выражаемое деепричастием, и главное действие, выражаемое глаголом-сказуемым, происходят одновременно:

Друзья возвращаются домой, весело разговаривая (т.е. возвращаются и одновременно разговаривают – в настоящем времени).

Друзья возвращались домой, весело разговаривая (т.е. возвращались и одновременно разговаривали – в прошедшем времени).

Друзья будут возвращаться домой, весело разговаривая (т.е. будут возвращаться и одновременно будут разговаривать – в будущем времени).

Деепричастия совершенного вида образуются от основы неопределенной формы или прошедшего времени при помощи суффиксов –в или (реже) –вши после гласного и –ши после согласного:

прочита-ть – прочита-л – прочита-в или прочита-вши;

откры-ть – откры-л – откры-в или откры-вши;

взя-ть-ся – взя-л-ся – взя-вши-сь;

принес-ти – принес – принес-ши (редко);

влез-ть – влез – влез-ши (редко).

Если основа неопределенной формы и основа прошедшего времени различны, то возможны две формы деепричастия совершенного вида – от основы неопределенной формы и от основы прошедшего времени:

окрепну-ть – окрепну-в и окреп – окреп-ши;

высохну-ть – высохну-в и высох – высох-ши;

стере-ть – стере-в и стер – стер-ши;

запере-ть – запере-в и запер – заперши.

Иногда деепричастия совершенного вида образуются при помощи суффиксов –а, -я от основы будущего простого времени. Так образуются деепричастия от некоторых глаголов совершенного вида с основой на согласный, от глаголов с частицей –ся, имеющих основу на –и, и от некоторых других глаголов:

прочесть – прочт-ут –прочт-я;

прийти – прид-ут – прид-я или пришед-ши (редко);

привести – привед-ут – привед-я и привед-ши (редко);

принести – принес-ут – принес-я и принес-ши (редко);

встретиться – встрет-ят-ся – встрет-я-сь и встрети-вши-сь;

проститься – прост-ят-ся – прост-я-сь и прости-вши-сь;

увидеть – увид-ят – увид-я и увиде-в или увиде-вши;

услышать – услыш-ат – услыш-а и услыша-в или услыша-вши.

От некоторых глаголов возможно образование двойных форм: от основ неопределенной формы и от основы прошедшего времени (когда они не совпадают):

просохнуть – просохнув        просох – просохши

промокнуть – промокнув       промок – промокши

окрепнуть – окрепнув             окреп – окрепши

высохнуть – высохнув            высох – высохши

замереть – замерев                  замер – замерши

запереть – заперев                   запер – заперши

К суффиксу –в возвратный суффикс –ся не присоединяется.

У некоторых глаголов деепричастия совершенного вида образуются при помощи суффикса –а (-я) от основы будущего времени:

встретиться – встретятся – встретясь,

нахмурить – нахмурят – нахмуря,

прочесть – прочтут – прочтя,

прийти – придут – придя,

увидеть – увидят – увидя,

услышать – услышат – услыша.

От некоторых из этих глаголов сохранились формы с суффиксами –в, вши, -ши (возвратившись, настроившись, пришедши, приведши, принесши, простив­шись, приобретши, увидев, увидевши, услышав, услышавши). Если существуют двойные формы, чаще употребляются деепричастия с суффиксом –а (-я) как менее громоздкие:

Возвратясь, я нашел у себя доктора. Случайно Вас когда-то встретя, в Вас искру нежности заметя, я ей поверить не посмел. Услыша суд такой, мой бедный Соловей вспорхнул и – полетел за тридевять полей.

Деепричастие, поясняя глагол, сближается с наре­чием и не­редко переходит в наречие. В ущелье лёжа, Уж долго думал о смерти птицы, о страсти к небу. Лёжа хлеба не добудешь (пословица). В перв­ом предложении лёжа — деепри­частие, оно имеет зависимое слово: лёжа где? в ущелье, состав­ляет с ним деепри­частный оборот. Деепричастие можно заменить глаголом: думал, когда лежал. Во втором предложении лёжа — наречие, оно не имеет глагольных признаков, является обстоятельством образа действия или условия: не добу­дешь при каком условии? как? лёжа, без усилий. Его нельзя заменить глаголом. В наречия перешли также деепричастия сидя, стоя, молча, нехотя, немедля, зря (напрасно): Прощались молча; Разговаривали стóя (Ср.: Разговаривали, стоя в дверях – деепричастный оборот). Он выполнял работу нехотя.

Отличие   деепричастий   от   наречий

Деепричастие

Наречие

1. Одиночное деепричастие обозначает добавочное действие, легко заменяется глаголом, от которого образуется: Пошумев, река успокоилась. (Пошумела и успокоилась).

2. Деепричастие бывает несовершенного и совершенного вида, стоит, как правило, перед глаголом-сказуемым: За рекой, дымясь, пылал огонь рыбачий. (Огонь пылал и дымился.) Бледнея, заря затихает. (Заря   бледнеет и затихает.) Играючи, расходится вдруг ветер верховой. (Ветер играет и расходится.) Под дыханьем непогоды, вздувшись, потемнели воды. (Воды потемнели, при этом вздулись.)

1. Наречие обозначает признак действия, легко заменяется другим словом: Мы ехали быстро, на большой скорости. Друзья расстались ненадолго (на время).

 

2. Деепричастия могут переходить в наречия. В наречия переходят только деепричастия несовершенного вида, стоящие, как правило, после глагола-сказуемого: В густой траве цветы заснули стоя, никто их не разбудит до утра. Страшная туча надвигалась не спеша. (Медленно.) Я жила припеваючи. (беззаботно.) Он болен не шутя. (Тяжело.) Татьяна любит не шутя. (серьезно.)

 

Деепричастия, ставшие наречиями, закрепились в следующих устойчивых оборотах, употребляемых в разговорном и деловом стилях речи:

немного погодя, откровенно говоря, судя по всему, собственно говоря, полагая важным, не считая нужным, попутно отмечая.

К деепричастию могут относиться зависящие от него дополнения или обстоятельства:

Кончив работу, он уехал. Люди беседовали, сидя вокруг стола.

Деепричастие кончив имеет при себе дополнение работу. Деепричастие сидя имеет при себе обстоятельство места вокруг стола.

Деепричастие с зависящими от него словами называется деепричастным оборотом. В приведенных примерах словосочетания кончив работу, сидя вокруг стола – деепричастные обороты. Деепричастный оборот выделяется запятыми: Мать, закрыв окно, медленно опустилась на стул.

Деепричастие, не имеющее зависимых слов, также обычно выделяется запятыми:

Брат, проснувшись, быстро вскочил с постели.

Деепричастным оборотам, которые выступают  в предложении как обстоятельства времени, причины, условия и др., могут соответствовать придаточные предложения времени, причины, условия.

Деепричастные обороты и соответствующие им придаточные предложения могут заменять друг друга:

Возвращаясь домой, мы дружески беседовали. – Когда мы возвращались домой, мы дружески беседовали.

Не поняв вопроса, студент не смог ответить на экзамене. – Студент не смог ответить на экзамене, потому что он не понял вопроса.

Применить новый метод, бригада может перевыполнить норму. – Если бригада применит новый метод, она может перевыполнить норму.

Придаточное предложение более точно указывает на время, причину или условие действия, чем деепричастный оборот. Иногда один и тот же деепричастный оборот можно заменить разными придаточными предложениями в зависимости от контекста.

Услышав шум на улице, она подошла к окну. – Когда она услышала шум на улице, она подошла к окну. – Она подошла к окну, потому что услышала шум на улице.

Замена придаточного предложения деепричастным оборотом возможна только в том случае, если в главном и в придаточном предложениях подлежащим является слово, обозначающее одно и то же лицо или предмет. Если подлежащие в главном и придаточном предложении обозначают разные предметы или разных лиц, то замена невозможна. Например, в предложении Когда мы возвращались домой, шел дождь – замена невозможна.

Замена придаточного предложения деепричастным оборотом производится так:

  1. Союз опускается.
  2. Глагол-сказуемое придаточного предложения заменяется деепричастием того же вида.
  3. Подлежащее  придаточного предложения отбрасывается или переносится в главное предложение, если в нем подлежащее было выражено местоимением.

Когда путники увидели на горизонте грозовую тучу, они прибавили шагу. – Увидев на горизонте грозовую тучу, путники прибавили шагу.

ЛИТЕРАТУРА

1. Современный русский язык / Под редакцией Розенталя Д.Э. Москва, 1975.

2. Дудников А.В. Русский язык. Москва, 1980.

3. Пулькина И.М., Захава-Некрасова М. Учебник русского языка для студентов-иностранцев. Москва, 1971.

 

ДЕЕПРИЧАСТИЕ И ЕГО ГРАММАТИЧЕСКИЕ ПРИЗНАКИ

Резюме

Статья посвящена исследованию грамматических особенностей деепричастия. Деепричастию присущи особенности как глагола, так и наречия. Деепричастие, как и глагол, может быть переходным и непереходным. Как и наречие, деепричастие в предложении является обстоятельством, т.е. показывает, при каких обстоятельствах происходит действие. Деепричастие с зависящими от него словами образует деепричастный оборот. В предложении деепричастный оборот является обстоятельством.

Ключевые слова: деепричастие, глагол, наречие, обстоятельство, переходность

 

FELİ BAĞLAMA VƏ ONUN QRAMMATİK XÜSUSİYYƏTLƏRİ

Xülasə

Məqalə feli bağlamanın qrammatik xüsusiyyətlərinin araşdırılmasına həsr olunub. Feli bağlama həm felin, həm də zərfin xüsusiyyətlərini daşıyır. Feli bağlama fel kimi təsirli və ya təsirsiz olur. Feli bağlamanın zərfə aid xüsusiyyətləri isə cümlədə zərflik olmasıdır. Feli bağlama cümlədə əlaqəyə girdiyi sözlərlə birlikdə tərkib əmələ gətirir. Feli bağlama tərkibi cümlədə bir sintaktik suala cavab verir və cümlənin zərfliyi olur.

Açar sözlər: feli bağlama, fel, zərf, zərflik, təsirli

 

GERUND AND ITS GRAMMATICAL FEATURES

Summary

The article is devoted to the study of grammatical features gerunds. For deprichastiya characterized by traits such as a verb and an adverb. participle as a verb can be transitive or intransitive. As an adverb, gerund is not changed by gender, number and case, and in the proposal is the fact. Gerund with beyond its words called participial trafficking.

Keywords: gerund,  verb, an adverb, circumstance, transitivity


Aqşin Məmmədov

Qədim türk əlifbasının mənşəyi haqqında bəzi qeydlər

(iddialar, mənimsəmələr və tarixi həqiqət)

Qədim türk abidələri (türkologiyada bu abidələri tapıldığı ilkin yerin adı ilə “Orxon Yenisey abidələri” də adlandırırlar) ulu əcdadlarımızın daşlar (eləcə də müxtəlif əşyalar) üzərində həkk etdikləri tarixi salnamədir. İlkin etnomədəni mənzərənin bərpa edilməsində unikal vasitə olan bu abidələrin yazıldığı əlifbanın mənşəyi uzun müddət mübahisə obyekti olmuşdur. Abidələrin ilk tədqiqatçıları V.Tomsen və V.Radlovdan başlayaraq, Orxon-Yenisey abidələrinin yazıldığı əlifbanın aramey (pəhləvi), qot, slavyan, skandinav və s. mənşəli olması haqqında türkologiyada müxtəlif mülahizələr irəli sürülmüşdür (bax: 1; 5, s.13-18; 6; 8; 11; 13; 15; 16, s.141-147; 17; 19, s.9; 20, s. XIII; 22; 23, s.117-130; 25 və s.). Problemə dair müxtəlif fikirliliyin meydana gəlməsi qədim türk tarixinin düzgün araşdırıl­ma­ması, daha dəqiq desək, Avropa və rus tarixçilərinin (eləcə də dilçilərinin) siyasi ambi­siyalarından qaynaqlanır. Ümumiyyətlə, bu gün XXI əsrin prizmasından dünya xalqlarının tarixinə nəzər saldıqda bir daha açıq-aydın görürük ki, “türk xalqlarının etno­genezi, onların ortaq etnomədəniyyəti, məskunlaşdıqları ərazilər müasir tarixşünaslığın və etnoqrafiyanın geosiyasi maraqlara, etnik və dini mənafelərdən irəli gələn saxtakarlıqlara daha çox məruz qalmış sahələrdəndir. Bu tarixin məqsədli şəkildə təhrifinə və siyasiləşdirilməsinə, yanlış istiqamətlərə yönəldilməsinə xidmət edən belə fəaliyyət Avropa, Rusiya, Ermənistan və İran tarixşünaslığında hakim mövqe tutan rəsmi konsepsiyadan qaynaqlanmaqdadır” (3, s.204). Həmin konsepsiya isə obyektiv tarixi-arxeoloji, antropoloji, etnoloji araşdırmaların nəticə­lərini bir kənara qoyaraq, «qədim yaşayış məskənləri Şərqi Sibir və Monqolustanın bozqır çölləri ilə məhdudlaşan köçəri türklərin» Ön Asiyaya, Avropaya yalnız ilkin orta əsrlərdə «dağıdıcı sel», «yarımvəhşi tayfalar» qismində ayaq basdıqlarını, yerli xalqların ali sivili­zasiyasını süquta yetirdiklərini və onun xarabalıqları üzərində özlərinin «qarışıq» mədəniy­yətlərini yaratdıqlarını təlqin etməkdədir (3, s. 205).

VaxtilədanimarkalılinqvistVilhelmTomsen (1842-1927) almantarixçisiFransAlthaym (1898-1976) türkdamğaişarələrinin, eləcəOrxon-Yeniseyəlifbasının «samikökənli» olduğunuiddiaetməklə, onlarıaramiyazıqrafikasıpəhləviəlifbasıiləbağla­mağasəygöstərmiş, bununladasonrakıtədqiqatlarıyanlışistiqamətəyönəltmişlər. Halbuki, hələXXəsrinilkillərindərusiyalışərqşünasetnoqrafNikolayAristov (1847-1910) Orxonrunlarınınmüstəqilbənzərsizəlifbaolması, 38 işarədən 29-nundahaqədimkök­lərəmalikolantürkdamğaişarələrininəsasındayaranmasıqənaətinəgəlmişdir. Tanın­mışqazaxtürkoloqu, qədimtürkdillərininqramatikasıüzrəmütəxəssisAltayAmanjolov(1934-2012) Orxon-Yeniseyəlifbasınıntarixinieramızdanəvvəlkidövrlərəbağlamış, onunFini­kiya, aramixəttqrafikasıiləparalelyaranmasıqənaətinəgəlmiş, proto­türkişarələriilə­dimyunan, sami-finikiyaəlifbasıarasındaoxşarlığıisəüstüörtülüolaraq «genetikqohumluqəlaməti» adlandırmışdır. YaxınŞərqdə, ÖnAsiyadaprototürkizlərinigizlətməyəçalışan, «et­nikəlifbanındaşıyıcısınınetnosdanəvvəlyaranabilmə­diyini» «türklərindigərxalq­lardanəlifbamənimsədiklərini» iddiaedənopponentlərəA.Amanjolovbeləcavabver­mişdir: «BütünbunlareramızdanminiləvvəlCənubiSibirdəyaşamışköçəritayfalarınÖnAsiyaəhalisiiləmədəniəlaqələrinindahadərinköklərəmalikolmasındanxəbərverir» (3, s. 54; 8 ).

Qeyd edək ki, görkəmlitürkalimiƏhmədCavadƏmrə tarixin dərin qatlarına aid yazı qrafikası nümunələrini araşdıraraq, qədim türk (Göytürk/Orxon-Yenisey) əlifbasındakı bəzi işarələrin Şumer «hərfləri» ilə oxşar təsvirə və semantikaya malik olması qənaətinə gəlmişdir. Belə ki, onun fikrincə, türk əlifbasındakı   işarələri və şumer yazısındakı  təs­viri «ox» (yay-ox) anlamını verir. Müvafiq olaraq, türklərin  , şumerlərin isə   rəmzləri - «göz»,   və  «ayaq»,   və   «yay»,    və   «qapı»,   və  isə «alt», aşağı», «bədənin aşağı hissələri» anlamlarında işlədilirdi (3, s.43-44; 24, s.80).  Burada bir haşiyə də çıxaq ki, «ÖnAsiyadaprototürktayfalarınıntarixənmövcudluğunu, xüsusilə də prototürklər və şumerlər arasında etnomədəni bağlılığıtəsdiqləyənmateriallarınobyektivtədqiqiniəngəlləyənbaşlıcaamiletnosiyasixarakterlidir. Məqsədisəburegiondaənənəviavrosentrizmnəzəriyyəsinintezislərinialt-üstedənqabarıqtürkmədəniyyətiizlə­rinin «irandillixalqlar», «arilər» «hind-Avropasivilizasiyası» qatıaltındagizlət­məkdir» (3, s.59-60).

Türk damğaları ilə Göytürk əlifbası arasında yaxınlıq rusiyalı alim Pavel Nazarovu da ciddi maraqlandırmışdır. Qazax dilinə və Mərkəzi Asiya xalqlarının etnik mədəniyyətinə yaxşı bələd olan müəllif bölgə haqqında yazdığı kitabında bildirir: «Orxon yazıları və qazaxların nəsil-tayfa damğaları eynidir. Onlar İsa Məsih dönəmindəki Fələstində səslənən və sonralar ivritlə əvəzlənən aramey dilinin əlifba işarələrini xatırladır. Damğaların aramey işarələrindən mənimsənildiyini və ya onlardan daha qədim dövrlərə aid olduğunu söyləmək çətindir. Türklər dünyanın ən əski sivilizasiyasına malik xalqdırlar. Dünyanın Assuriya-Babil mədəniyyətindən də qədim olan şumer sivilizasiyası da türk mənşəlidir» (3, s.44; 26).

Vaxtilə tanınmış rus şərqşünası Platon Melioranski də (1868-1906) bir sıra qədim əlifbaların məhz türk run işarələri əsasında yaranması fikrini irəli sürmüşdür (3, s. 56; 18). Əski türk əlifbasının qədimliyini Çin yazılı mənbələri də təsdiq edir. Eramızın ilk əsrlərinə aid salnamələrdə «kanqyu (kanqlı) xalqının üfüqi yazıya malik olduğu» bildirilir. V-VI əsrlərdə yaşamış kilsə tarixçisi, yepiskop Zaxari Ritor (ZəkəriyyəRitor) isə hunların öz əlifbalarının olduğunu qeyd edir. Kumık alimi, professor Kamil Əliyev isə ortaq türk əlifba­sının qədimliyinə dair digər tarixi məlumatları önə çəkir: «Hələ eramızın 544-cü ilinə aid olan materiallarda Qafqazda məskunlaşmış hunların əlifba işarələrindən istifadə etdikləri bildirilir. 568-ci ildə Vizans imperatoruna göndərilən xan fərmanı da məhz əski türk əlifba işarələri ilə yazılmışdır. Yunanlar onu «skif yazısı» adlandırırdılar» (6).

Onu da qeyd edək ki, Qərbi Avropanın qədim runik əlifbası olan Skandinav runları (Başfutark) ilə Göytürk əlifba işarələri arasında da bənzərlik vardır. Bu əlifbanın ən qədim variantı ilk altı işarənin fonetik səsləri əsasında «futark» adlandırılmışdır: - F,  - U, - Th,  - A,  - R,  - K. Rusiyalı tədqiqatçı, professor Aleksandr Kobrinski Qərbi Avro­padakı futark və qədim türk işarələrinin müqayisəli təhlilini apararaq birincinin məhz «Or­xon-Yenisey runları» əsasında yaranması qənaətinə gəlmişdir. Məsələn, «Futark rəmz­ləri eramızın III əsrinə aid edildiyi halda, Pamirdə, Tyan-Şanda, Almata yaxınlığında aşkar olunmuş İssık yazısı nümunələri daha qədimdir. İssıkul işarələri hətta Orxon-Yenisey (Göytürk) əlifbasından da qədim tarixə malikdir. İssık yazıları eramızın I əsrində Yenisey sahillərinə və Altaylara, oradan da türk tayfalarının miqrasiyası vasitəsilə Qərbə doğru yayılmış və buradakı etnoslar həmin run yazılarını mənimsəmişlər. Əldə olunmuş nəticələrə görə deyə bilərik ki, futarkın 24 run işarəsinin, demək olar ki, yarısı qrafik təsvir baxı­mından qədim türk əlifbasının bənzəridir. Bunu isə «təsadüf» adlandırmaq çətindir. Odur ki, biz də belə bir fikir irəli sürə bilərik: futark işarələri Qərbi Avropa etnoslarının türk tayfaları (hunlarla) ilə təmasları nəticəsində yaranmışdır. Bu isə hunların Qara danizin şimal hissə­sindəki düzənliklərdə məskunlaşması dövrünə (eramızın II-III əsrləri) təsadüf edir» (13).

Qədim türk əlifbasını və ortaq türk damğalarını finikiya və alban əlifbaları, Qobustan işarələri və Gəmiqaya rəmzləri ilə  müqayisə etmiş və maraqlı nəticələrə gəlmiş, həmçinin Qərbi Azərbaycan ərazisindəki “erməni heroqliflərinin” ortaq türk damğa işarələri və Göytürk hərfləri vasitəsilə semantik izahını vermiş Azərbaycan tədqiqatçısı A.Qurbanov qeyd edir ki, “mütəxəssislərinümumiqənaətinəgörə, qədimvəmüasirəlifbaişarələrininhərbiriibtidaitanınma-fərqləndirmənişanlarınındamğavərəmzlərinsadələşdirilmişvariantlarıdır. Beləki, qrafemlərdən(səsbildirənhərflərdən)ibarətyazısistemininforma­laşmasıprosesidahaqədimdövrlərəaidpiktoqrafikrəsmlərdən - hərhansıbirhadisəniözündəəksetdirəntəsvirlərvəideoqrafik(fikrinrəmzlərvasitəsiləifadəsindən)simvol­lardanqaynaqlanmışdır. Bubaxımdan,Orxon-Yeniseyəlifbaişarələrininbirçoxuayrı-ayrıpredmetvəanlayışlarınlakoniktəsvirləriolmaqlayanaşı, həmdəmüxtəliftürktayfavəqə­bilələrinəməxsusdamğaların,mülkiyyət, əlliflikhüququnişanlarının, dinisimvolikanınstilizəolunmuşformalarıdır” (3, s.53).

BirsıratürkxalqlarınındillərindəOrxonYeniseyabidələrindəkiqədiməlifbaişarələri  «damğa» adlandırılırdı. Buamildamğalarındahaqədimtarixəmalikolduğunu, türkrunhərflərininnəsil, tayfanişanları, kosmoqonikrəmzlərəsasındayaranmasıideyasınıtəsdiqləməkdədir. Türkoloqlarayaxşıməlumdurki,  əlifba işarəsinin «yay» və «Ay» kimi oxunması onun qrafik təsvir baxımından «yay» (atıcısilah) və «Ay» (səmacismi) bənzərində olmasıdır. Zahirən çadırı və ya Şərqi Sibir türklərinin ağac dirəklər üzərində qurulan taxta evlərini xatırladan  damğası run əlifbalarında da «b», «eb» (ev) kimi səslənir. Orxon əlifbasında «ok» kimi tələffüz olunan, eyni zamanda damğa kimi geniş yayılan  və ya  işarələrinin oxa bənzərliyi göz qabağındadır. Run əlifbasında «iç» şəklində səsləndirilən  qrafemi ideoqrafiyada əllərini qaldırıb Tanrıya dua edən bəndə və ya aman diləyən əsir anlamını verməkdədir. «At» mənasını verən  işarəsi S.Klyaştornıya görə, yəhəri və minicinin ayaqlarını, «s» səsini bildirən  nişanı damğalarda süngünü (nizəni),  təsviri (art, arta) iki dağ arasındakı dərəni, «ot» səsini verən  işarəsi torpaqdan baş qaldıran otu ifadə edir. «Bitik» (əskitürkcə: yazı), «tumar» Azərbaycanın bəzi bölgələrində «pitik» (metal, dəriyaparçadanhazırlanmışüçküncduaqabı) adlanan  işarəsi isə körpələri, ailəni, xəstələri, şəhid döyüşçülərin ruhlarını himayə edən Humay Ananın rəmzi sayılırdı. Buradan belə qənaətə gəlmək olar ki, Azərbaycan türkcəsində «sığallamaq», «nəvaziş göstərmək» anlamında işlədilən «başa tumar çəkmək», «tumarlamaq» ideomatik ifadələrinin etimoloji yozumu da məhz Humay Ananın qoruyucu funksiyasına söykənir. İki bitik damğasından ibarət işarə  və onun çoxsaylı variantları Mərkəzi Asiyada «uyğur», «kos tumarşa» (qoşatumar) kimi tanınır. Azərbaycanda və Anadoluda isə həm damğa, həm də nəzərlik xassəli xalça ornamenti kimi «saçbağı», müasir anlamda desək, «qız-gəlinlərin hörüklərinin ucuna vurulan  bant» adlanır (9). Azərbaycanda «qarmaq», Anadoluda «qurd izi», noqaylarda «çapxanaçı» (qılıncladöyüşən) (12) adlanan damğa işarəsi də  bir rəmz olaraq, xalçaçılıq ornamentləri sırasında nəzərlik xarakteri daşayırdı. «Qurd izinin» digər variantı isə   sakral rəmz olaraq evi, təsərrüfatı yırtıcılardan hifz edirdi.

Bundan başqa,  - oğuzların qayı,  - dögər boylarını,  - hunların aşina,   - dulo tayfalarını,  - suvarları,  (ama, ana, abak) – Krımda türkmən, Qazaxıstanda abak tayfalarının,  (and) - Əmir Teymurun damğasını,  və  rəmzləri Cənubi Qafqazda, Türkmənistanda, Qazaxıstanda, Özbəkistanda yaşamış alpan/alban tayfasının işarəsini və Çingiz xanın nəsil damğasını, burma qoç buynuzlarını xatırladan  qrafik işarəsi kumukların qoçxar (koçkar, qoçkar, qoşqar, koçkarok) nəslini,  - Krım tatarlarının və qazaxların calayır (cəlayir) tayfalarını,  - noqaylarda saraylar tayfasını və s. bildirir.

Tarixi Azərbaycan ərazilərində qədim damğa işarələrinin araşdırılması, onların deşifrəsi, semantikasının müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı bir sıra tədqiqatlar aparmış professor Cəfər Cəfərov Qobustan qayaüstü rəsmlərindəki nişanları «ideoqrafik yazı nümunəsi» (müəyyən ideyanı özündə əks etdirən təsvirlər) adlandırsa da, onların bir hissəsinə heroqlif (ayrı-ayrı söz və səsləri bildirən işarələr), digərlərinə isə əlifba fonemləri (hərfləri) kimi yanaşmışdır. C.Cəfərov belə universal yanaşma sistemi sayəsində qədim türklərin «öz», «oz», «sarman», «qaz təpiyi» və s. adlandırdıqları sakral işarə variantları    və Orxon-Yenisey əlifbasında cingiltili «z» samitini ifadə edən  (4) qrafemi arasında bənzərliyi əsas götürərək, Qobustan qayaları üzərindəki           rəmzlərini «as ər», «as kan», «ər as xan» kimi oxumuş, onları unudulmuş etnonimlərdən olan və dilimizdə «azman», «azər» kimi sözlərdə qalan, Azərbaycan xalqının etnogenezinin formalaşmasında iştirak edən qədim az və ya as tayfaları ilə əlaqələndirmişdir (1).

Qeyd edək ki, görkəmli qazax alimi, professor Altay Amanjolov Göytürk işarələrini digər xalqların qədim əlifba nümunələri ilə müqayisəli təhlil etdikdən sonra belə bir qənaətə gəlmişdir ki, «Türk run işarələri ilə ilkin sami, qədim yunan, etrusk, pisen, messap, venet, ret, likiya, sidet və s. əlifba nişanları arasında olan sıx genetik bağlılıq türk işarələrinin uzun inkişaf yolu keçdiyinin və görünür, hansısa ən qədim ortaq əlifba yazısından qaynaq­lan­dığının göstəricisidir». A.Amanjolov bu mənbənin ənənəvi olaraq Altaylarda deyil, eramızdan əvvəl III-II minilliklərdə Yaxın və Orta Şərq, Şərqi Avropa ərazilərində mövcud olduğunu bildirir (14).

Türkiyəli araşdırmaçı, professor Tuncər Gülənsoy əski türk əlifbasının ən qədim nümu­nələrinin hələ müəyyən edilmədiyi üçün hələlik ilk tarixi mənbə qis­mində Orxon-Yenisey yazılarının götürüldüyünü bildirir: «Gələcəkdə aparılacaq arxeoloji qazıntılar nəticəsində bu yazının daha qədim mənbələrinin aşkar olunması ehtimalı gündəmdədir. Orxon yazılarının tapıl­dığı daşlar üzərində eyni zamanda damğa işarələrinin də həkk olunması bu ehtimalın reallaşacağına ümidləri artırır» (25).

Professor C.Cəfərov Azərbaycan xalqının etnogenezinin, etnik mədəniyyətinin öyrənilməsində ibtidai təsvirlərin, qədim maddi-mədəniyyət nümunələri üzərindəki rəmz­lə­rin öyrənilməsinin zəruriliyi barədə yazırdı: «On ildən artıq bir dövrdə göstərdiyimiz səylər Qobustan, Gəmiqaya, Kəlbəcər qayaları, habelə xalça nümunələri, dulusçuluq əşyaları, memarlıq abidələrindəki min illərin yadigarları olan damğa və işarələrin söz, anlayış, ideo­qram kimi oxunuşuna inamı artırır və bu vacib məsələnin təxirəsalınmaz olduğunu bir daha əsaslandırır. Qənaətimizə görə, onların oxunuşu tarix tərəfindən çoxdan unudulmuş xalqlar, tayfalar, titullar, ictimai-siyasi anlayışlar, vəzifələr barədə bizə əvəzsiz məlumat ve­rir» (1). Digər Azərbaycan alimi, professor Əlisa Şükürlü isə hələ 1996-cı ildə Ankarada keçirilmiş III Beynəxalq Türkologiya Konqresində «Azerbaycanda Yeni Bulunan Köktürk Yazılı İki Eser» adlı məruzəsində beynəlxalq elmi ictimaiyyətin diqqətini ölkənin Lənkəran, Cəlila­bad, Cəbrayıl və İsmayıllı bölgələrində aşkar olunan və Göytürk hərflərindən daha qədim olan mətnlərdəki analoji işarələrə yönəltmişdir (21).

Bəzi tədqiqatçılar V əsrdə Albaniya ərazisində yaranmış alban əlifbasının qə­dim türk əlifbası ilə eyni mənşəli olması haqqında da fikirlər irəli sürürlər. Məsələn, Q.Qeybullayevin alban etnosunun türk mənşəli olması ilə bağlı apardığı tədqiqatlar (bax: 2, s.21-26) və tarixçi K.Əliyevin Mingəçevirdə tapılmış şamdan üzərində alban əlifbası ilə yazılmış mətndən  bir neçə qədim türk sözünü, xüsusilə tanrı sözünü oxu­ması (bax: 7, s.17-18) alban əlifbasının da məhz qədim türk əlifbasının bazasında yara­dılması haqqında bizləri bir daha düşünməyə və geniş araşdırmalar aparmağa sövq edir.

Tarixinkeşməkeşlərindən, ilknövbədənəhəngAvrasiyaregionundayazıqrafikalarıarasındarəqabətdənkeçənqədimtürkəlifbasımüəyyəndəyişikliklərəməruzqalsada, əsrlərboyuəhəmiyyətiniitirməmişdir. Yalnıztürkxalqlarınınislamxristiandinləriniqəbuletməsindənsonraonuntətbiqdairəsisürətlədaralmağabaşlamışdır. Tariximənbələrəəsasən, həttaərəbəlifbasınınyayılmasındansonra - XI-XII əsrlərdəVolqaboyundayaşa­yanbulqarlarGöytürkəlifbasındanistifadəetmişlər. Maraqlıdırki, XX əsrinəvvəllərindəxakaslarınməskunlaşdığıbəzibölgələrdəbuəlifbahələmövcudluğunusaxlamış, yalnızSibirdəbolşevikhakimiyyətiqurulduqdansonraqadağanedilmişdir. 1924-ildəisəxakaslarüçünkiriləlifbasıəsasında 36 hərfdənibarətyeniyazıqrafikasıyaradılmışdır (10). AzərbaycanxalçaornamentləriarasındaGöytürkhərfləriilədamğatəsvirlərininparalelistifadəsiislamdansonrakıdövrlərdəbuəlifbanınbirmüddətaktuallığınısaxlamasıtətbiqibarədəqənaətlərirəlisürməyəimkanverir.

Beləliklə, bütün bu qeydləri ümumiləşdirib belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, V əsrdən etibarən özlərinin ictimai-siyasi, bədii-obrazlı təfəkkür məhsullarını tarix səhnəsinə çıxaran, tanrıçılığa tapınan qədim türklərin istifadə etdikləri ilk əlifba, əsasən, qədim türk damğaları və run əlifba ənənəsindən istifadə edilərək tərtib edilmişdir. Bu səbəbdən əlifbanı qədim türk (run) və yaxud göytürk əlifbası adlandırmaq daha məqsədəuyğundur.

745-ci ildən, yəni Göytürk epoxasından sonra qurulan Uyğur xaqanlığında tanrıçı­lıqdan (eləcə də passionarlıqdan, köçəri həyat tərzindən) uzaqlaşaraq, getdikcə müxtəlif dinləri (brahmanizm, lamaizm, manixeyizm, xristianlıq (xüsusilə nestorianlıq qolu) qəbul edən uyğurlar məhz bu dinlərin təbliğat kampaniyası nəticəsində brahmi, Tibet, soqd, yə­hudi, manixey və s. əlifbalardan istifadə etməyə başlamışlar. Beləliklə, həmin dövrdə müx­təlif əlifbalarda qədim türk mədəniyyət nümunələri (xüsusilə tərcümə əsərləri) yaran­mağa başlamışdır. Qədim türklərin beynəlxalq münasibətləri haqqında da tutarlı məlumat verə biləcək türk yazı mədəniyyətinin bu qaranlıq səhifələrini də daha geniş aspektdə tədqiqata cəlb etmək və bu abidələrə türk yazı mədəniyyəti sistemində yer vermək türkologiyada (eləcə də tarixşünaslıqda!) həllini gözləyən aktual problemlərdən biridir.

 

İstifadə edilmiş ədəbiyyat:

  1. Cəfərov C. Bəzi damğa və işarələrin  etimoloji izahı. // Türk dillərinə dair etimoloji və tarixi – morfoloji tədqiqatlar. B., ADU-nun nəşriyyatı, 1987.
  2. Qeybullayev Q.Ə. Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən. Bakı: Azərnəşr, 1994, -248 s. 
  3. Qurbanov A. Damğalar, rəmzlər... mənimsəmələr. Bakı, 2013, -326 s.
  4. Rəcəbli Ə. «Qədim türk yazılı abidələri», I cild, Bakı, 2009. 
  5. Şükürlü Ə.C. Qədim türk yazılı abidələrinin dili. Bakı: Maarif, 1993,-336 s.
  6. Алиев К. Дорогой тысячелетий. От руники - к кириллице  // газета “Ёлдаш”/ “Времена”. Июнь-июль 2006 г. http://kumukia.ru/article-9084.html
  7. Алиев К.Г. Античный Азербайджан. Этнические трансформации и проблемы тюркизации. // Tarix və onun problemləri, 1999, № 2, с.17-18.
  8. 8.          Аманжолов А. С. Генезис тюркского рунического алфавита. Алматы, 2003.
  9. Богословская И. «Зооморфные мотивы каракалпакского орнаментального искусства, http://www.sanat.orexca.com/rus/archive/2-09/irina_bogoslovskaya.shtml
  10. Давлетшин Г.М., Хузин Ф.Ш. Булгарская цивилизация на Волге. //Татарское книжное издательство, 2011.
  11. Закиев М. Происхождение тюрков и татар. Москва, Изд. «Инсан», 2002.
  12. Керейтов Р., Червонная С. Эпиграфика Ногайской степи // Татарская археология. 2002-2003, №1-2(10-11) - http://tataroved.ru
  13. Кобринский А.М. Руническая письменность: истоки и распространение, http://amkworks113.ru/runis/rez.html
  14. Куанганов Ш.. «Уч кудук - три колодца!», http://ddp-main.narod.ru/2002/nomer_47/popularnaa_istoria.htm
  15. 15.       Лившиц В.О происхождении древнетюркской рунической письменности.// «Археоло­гические исследования древнего и средневекового Казахстана». Алма-Ата, 1980.
  16. Махмутов А. Как возник древнетюркский алфавит // Исследования по тюркологии. Алма-Ата, 1969.
  17. Маллитский Н.Г. О связи тюркских тамг с орхонскими писменами /Проток, сазед и сообш./, Туркестанского кружка люб. Архнологии, 1897-1898.
  18. Мелиоранский П. Памятник в честь Куль тегина. ЗВО, вып. II, III, т. XII, СПб, 1899.
  19. Поливанов Е.Д. Идеографический мотив в формации орхонского алфавита. // Бюллетен Среднеазиатского Госуд. Университета, Ташкент, 1929, №  9.
  20. Соколов Н.Д. О башкирский тамгах. //Труды Оренбург учеп. Архивной комисси, 1904.
  21. Шукюрлю Э. Надписанные камни – написанная история, http://karabakh-doc.azerall.info/ru/turkologiya/trk020.htm
  22. Яценко С.А. Знаки-тамги ираноязычных народов древности и раннего средне­вековья. М.: Восточная литература, 2001.
  23. Сaferoğlu A. Türk dil tarihi, I с., İstanbul, 1970, -199 s.
  24. Emre A.C. Eski Türk Yazısının Mensei. // Türk Dili (Belleten), 3/18-20, Ankara, 1943.
  25. Gülensoy T. Orhun'dan Anadolu'ya Türk Damgaları. TDAV yay., İstanbul, 1989.

 

Qədim türk əlifbasının mənşəyi haqqında bəzi qeydlər

(iddialar, mənimsəmələr və tarixi həqiqət)

Məqalədə qeyd olunur ki, Orxon-Yenisey abidələrinin yazıldığı əlifbanın mənşəyi uzun müddət mübahisə obyekti olmuşdur. Abidələrin ilk tədqiqatçıları V.Tomsen və V.Radlovdan başlayaraq, Orxon-Yenisey abidələrinin yazıldığı əlifbanın aramey (pəhləvi), qot, slavyan, skandinav və s. mənşəli olması haqqında türkologiyada müxtəlif fikirlər irəli sürülmüşdür. Bu fikirlərə münasibət bildirən müəllif sonda bilavasitə əlifbanın struktur və semantkasına əsaslanaq bu qənaətə gəlir ki, qədim türklərin istifadə etdikləri ilk əlifba, əsasən, qədim türk damğaları və run əlifba ənənəsindən istifadə edilərək tərtib edilmişdir. Bu səbəbdən əlifbanı qədim türk (run) əlifbası və yaxud göytürk əlifbası adlandırmaq daha məqsədəuyğundur.

 

Açar sözlər: Orxon Yenisey abidələri, ilkin etnomədəni mənzərə, qədim türk əlifbasının mənşəyi, yazıqrafikası, əlifbanın struktur və semantkası, türk damğaları və rəmzləri, iddialar, mənimsəmələr, tarixi həqiqət və s.

 

Some notes to the origin of the ancient alphabet

(claims, embezzlement and historical truth)

Summary

According to the article, the origin of the alphabet written in Orkhon-Yenisey monuments has been the subject of discussion for a long time.  Different ideas have been put forward in turkology starting by the first researchers V.Thomsen and V.Radlov, about the alphabet written in Orkhon-Yenisey monuments that it is of  Aramaic (Pahlavi), Gothic, Slavic, Scandinavian and other origin. The author, commenting on this statement, in the end, concludes that basing on the structure and semantics of the alphabet, the first alphabet used by the ancient Turks,  mainly was compiled by using old Turkish hallmarks and Run alphabet traditions. For this reason, it is more appropriate to call the alphabet ancient Turkic alphabet (run) or so-called Goyturk alphabet.

 

Key words: Orkhon-Yenisey monuments, the ethno-cultural landscape, the origin of the ancient turkish alphabet, writing graphics, structure and semantics of the alphabet, Turkish hallmarks and symbols, claims, embezzlement, historical truth.

Некоторые замечания о происхождении древнего тюркского алфавита
(утверждения, присвоения, историческая правда)

Резюме

В это статье отмечается, что происхождение алфавита Орхоно-Енисейских пись­менных памятников являлось  причиной спора в течении длительного времени.  Начиная с первых исследователей памятников Томсена и Радлова, были выдвинуты различные идеи в тюркологии о арамейском (пехлевийском), готском, славянском, скандинавском происхождениях алфавита Орхоно-Енисейских письменных памятников. Основываясь на структуре и семантике алфавита, автор высказывает свое мнение на счет этих идей и приходит к выводу, что первый алфавит, которую использовали  древние тюрки, в основном составлен на основе использования  старых тюркских знаков  и традиций рунического алфавита. По этой причине, алфавит более уместно называть древне­тюркским алфавитом (руническим) или гёктюркским алфавитом. 

Ключевые слова:  Орхоно-Енисейские памятники , первичный этнокуль­турный пейзаж, древний тюркский алфавит, происхождение древнего тюркского алфавита, письменная графика, структура и семантика алфавита, тюркские знаки и  символы , утверждения, присвоения, историческая правда и т.д.

 

RƏYÇİ: prof.Sevil Mehdiyeva

 


İsmayılova  İlkanə, Səfərova  Şəhla

TERMİNOLOJİ   LEKSİKANIN   İNKİŞAFI

            VI-IX əsrlərdə el sənətkarlarının-ozanların Oğuz yurdunu oba-oba gəzib yaydıqları “Kitabi-Dədə Qorqud” boyları onun yayıldığı geniş ərazidə vahid dildə-türk dilində danışan böyük bir xalqın  Azərbaycan xalqının yaşadığını sübut edən möhtəşəm bir abidədir.  İslamiyyətdən əvvəl və onun ilk çağlarında yaranan bu epos xalqın  məişəti, əmək fəaliyyəti, adət-ənənələri, musiqisi, mədəni-ictimai münasibətləri, xalq ədəbiyyatını  günümüzə qədər qoruyub saxlamışdır. Şifahi xalq ədəbiyyatı daha çox bədii üslub vasitəsi kimi formalaşmışdır. Bununla yanaşı elmi dilin inkişafını müəyyənləşdirdikdə bu nümunələr mənbə rolunu oynayır. Ə.Dəmirçizadə yazır: “Məhz bu növ xüsusiyyətləri nəzərə aldıqda belə nəticəyə gəlmək olur ki, şifahi ədəbiyyatda və şifahi dildə bədii üslub əsas olmuş,  ictimai-siyasi üslub, elmi üslub ancaq rüşeym halında  işlənilmişdir”.

               Dastanın boylarından göründüyü kimi oğuz tayfaları oturaq həyat  sürürdülər. Onların əsas peşələri taxıl əkib-biçmək idi. Oğuzların su dəyirmanları vardır. Bağçılıq,  üzümşülük, şərabçılıq inkişaf etmiş təsərrüfat sahələrindən idi. Eyni zamanda dəvəçilik, atçılıq, qoyunçuluq və bununla bağlı olan sənətkarlıq sahələri geniş inkişaf etmişdi. Oğuzlarda  sənətkarlıq (xalçaçılıq)  və  kənd təsərrüfatından  ayrılmış ayrı-ayrı peşələr müstəqil istehsal sahələrinə çevrilmişdi. Ticarətdə əsasən oğuzların öz yerli pullarından  “altun axçaların”dan  istifadə  olunurdu.            

“Kitabi-Dədə Qorqud” ensiklopedik abidədir. Terminlərin işlənmə tarixini, elmi dilin inkişafını  müəyyənləşdirməkdə Azərbaycan şifahi ədəbiyyatının ilk zəngin abidələrindən sayılan  Dədə Qorqud dastanları mənbə rolunu oynayır.   Prof. T.Hacıyevin qeyd etdiyi kimi “...bünövrəsində tam tarixi əsər olan ” Dədə Qorqud” kitabı nəsildən-nəsilə bədiiləşə-bədiiləşə gəlmişdir...  İndi “Dədə Qorqud”da görünən tarix adət-ənənələrdir – toy, yas. Bayram mərasimləri, xörək və geyim adlarıdır, silah növləri və döyüş taktikasıdır” .Məlum olduğu kimi, “Kitabi-Dədə Qorqud”da  “söyləmələr” şeir parçaları az deyildir. Həmin şeirlərin arxitektonikası, poetik-texniki xüsusiyyətləri kifayət qədər tədqiq olunmuşdur. Abidənin dilində terminoloji sistemin bir sıra diferensial sahələri vardır. Həmin sahələrin xüsusi şəkildə ayrılması həmin dövrün intellekt səviyyəsi barədə müəyyən məlumat verir və həmin sahələrin inkişaf varlığını faktlaşdırır.  Abidədə tibbi terminlər, musiqi ilə bağlı anlayışlar, hərbi anlayışlar, geyim adları daha çox işlənmişdi ki, bunların hər biri bu və digər şəkildə dövrün ictimai-etnoqrafik məzmununu əks etdirir.

               Elmi-tarixi informasiya ilə zəngin olan bu dastanlar heç şübhəsiz ki, terminoloji  materialla da zəngindir. Lakin müasir tipli elmi üslubla o dövrün dili arasında fərqlər mövcuddur. Bu da təbiidir. Çünki arada 1300 illik məsafə var. Bununla yanaşı bu dövrdə  Azərbaycan terminologiyası ümumşərq konteksinin mədəni-gneseoloji prinsipləri baxımından təbəddülata uğrayı, əslində bunun izləri elə   KDQ-da da var.  Dini terminologiya ərəb, fars dilindən gəlir, başqa sahələrdə bu və ya digər dərəcədə  mədəniyyətin təsiri hiss olunur. Bundan sonra meydana gələn, demək olar ki, bütün elmi üslub nümunələrində terminologiyanın inkişafında ümumşərq meyli üstünlük təşkil edir. Türk mənşəli terminologiya ilə semantik sahə  vəhdətinə malikdir, türk elmi təfəkkürü ümumşərq mədəniyyətinə həmin  mədəniyyəti qəbul edə-edə daxil olur və bu yolla ona öz anlayışlarını da verir, zənginləşdirici funksiyanı həyata keçirir.

               “Kitabi-Dədə Qorqud”da  Azərbaycan təbiətini onun relyefini, flora və faunasını,  iqlimini əks etdirən anlayışlar sistem təşkil etməkdədir.  Buradan belə qənaətə gəlmək olar ki, həmin vahidlər daha qədim  dövrlərdə  təşəkkül tapıb sistemləşmişdir. Çünki Azərbaycan təbiəti oğuzların həm yaşayış yeri, həm də vuruş meydanıdır. Eyni zamanda əsərdə  təbiətə animistik baxışla real baxış bir-biri ilə dialektik münasibətdə  təqdim olunur. Məsələn, Satr qayalar  oynamadan yer, obrildi. Burada təbiət hadisəsi zəlzələyə işarə var. Yaxud yel əsdi, yağmur yağdı, bunu (tufan mənasında)  qopdu.  Kafəri qamış kimi od olublar yandırayım. Atlu baxıb onun  balçığına qunlar  döşədim. Göründüyü kimi termin  yaradıcılığı prosesində Azərbaycan dili fəal iştirak etmişdir. Təbiət  leksikasını  tədqiq  etdikdə aydın olur ki,  coğrafi  terminologiyanın əsasını  məhz azərbaycanca  yaxud qədim dillərdən  türkləşmiş  vahidlər təşkil edir. Dastanın  Azərbaycan mühiti ilə bağlılığı təbiət leksikasında daha  açıq şəkildə görünür. Belə ki, ictimai quruluş,   məişət  həyatı dəyişir, təbiət isə  natural mövcudluğunu qoruyur. Bununla bağlı ala dağ, dağ ətəyi, qala dağ, qarşı yatan qara dağ ifadələri, yamac daha çox işlənir. Məsələn, Boyu uzun Burla xatun  oğlunun yamacına gəldi. Sami günlüyü yer yüzünə dikdirmişdi. Alan sabah turmuşsan, ağ ormana girmişsən. (6, 44). Təsər­rüfat  leksikasında heyvandarlıq, əkinçilik  terminləri çoxluq təşkil edir.  Strabo­nun məlumatına görə, albanlar daha çox heyvandarlığa meyyilidirlər və bu məlumat KDQ-dakı hadisələrlə uyğun  gəlir. Albanların yaşadığı ərazi barədə  deyilir: “Onlar iberiyalılarla  Kaspi dənizi arasında yaşayırlar: şərqdə  onların ölkəsi  dənizə qədər uzanır, qərbdə isə  iberiyalarla həmsərhəddir. Yerdə qalan  tərəflərə  gəldikdə isə  şimalda  Qafqaz dağları ilə əhatə  olunur, dağlar, düzənliklər üzərinə  yüksəldiyinə və bir tərəfi dənizə söykəndiyinə görə  Geravin dağları adlanırlar “ .

               “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında hərbi terminlər daha çox işlənmişdir. Hərbi təsərrüfatın mövcudluğu adətən ictimai münasibətlərin xarakterinə təsir göstərir. Hərbi iş türklərin sənət səviyyəsi idi. Abidədə işlənən hərbi terminlərin əsasını milli  vahidlər təşkil edir.  Bir sıra qeyri-türk mənşəli hərbi terminlər də dastanın dilində təsadüf olunur,  bunlar mətnə sonra əlavə edilmişdir. T.Səlimov yazır: ”Ümumiyyətlə, dastan o dövrdə (X-XV əsrlər nəzərdə tutulur)   Azərbaycan xalqının ictimai-siyasi, ailə məişəti, mədəni həyatı ilə yanaşı, hərbi iş, qoşunu, habelə  silahları öyrənmək  baxımından da qiymətli bir mənbədir”  (6, 79). Bir sıra tədqiqatçıların dediklərininin əksinə olaraq, Azərbaycan ərazisində yaşayan türklər barbar hərbçilər olmamışdır, hərbi iş onlarda sənət səviyyəsində idi. “Kitabi Dədə-Qorqud” dastanları bunu bütün dəqiqliyi ilə əks etdirir. Dastanda hərblə bağlı terminlər daha çox işlənmişdir.  Məsələn: alay – üç yüz döyüşçüdən təşkil olunmuş hərbi dəstə mənasında işlənir. T.Səlimov göstərir ki, M.Kaşğari İbn Bili, Əfləki, İbn Bətut, Rəşid əd – Din və s. üzrə aparılan tədqiqatlardan belə nəticə çıxır ki, “alay” (polk) ən tezi səlcuqlar dövründə meydana gəlmişdir. Bu söz - terminin  işləndiyi ilk mənbələrdən biri də  “Dədə Qorqud” dastanıdır.      

Dastanda ən çox adı çəkilən və oğuzların ən çox istifadə etdikləri silah  giliz, qilizlamaq anlayışıdır.  Hərbi terminologiyanın sistem olmasını şərtləndirən birinci əlamət burada hərb sənətinin ən müxtəlif sahələrinə aid olan anlayışların əhatə  dairəsidir. Belə ki,  abidənin dilində qoşun və onun bölüklərinin adları, silah və onun  hissələrinin adları, hərbi geyim adları, hərbi leksikası və hərblə bağlı hərəkət anlayışlarını bildirən sözlər sistem şəkildə işlənir. Dastanda işlənən hərbi terminlər türk mənşəlidir. Məsələn,

Marə nə heybətli qocasan

Qapuçılar  səni görmədi,

Çavuşlar səni tutmadı

Mənim görən gözlərim görməz oldu                                            

Bu dövrdə fəal  şəkildə  işlədilən  döyüş və savaş prosesini və orada işlədilən alətlərin adlarını bildirən sapan, cida. Gürz, yay, ox, dəyənək, topuz anlayışları artıq arxaikləşmiş  terminlərdir.

Məsələn: Ərənlər  əvrənç Qaraçuxur çaban sapanın ayasına. Qalxanını ordu, dəbilqəsini əzdi, üz-gözünü meyirdi, ancaq oğlanı  məğlub edə bilmədi. (1, 207). İki qardaşı  oxa düşdü, şəhid oldu (1, 43). Qara polat üz qılıncın belinə quşadı. Ağ tozlıca qağı yayın əlinə  aldı. Altun cidasın əlinə aldı (1, 40). Oğlan qırq  yığıdin boyuna aldı at dəpdi, cəng və savaş etdi (1, 410. Əzrayıl nə çavuş gördü; nə qanuçi (1, 79). Mənim avımı bozma, ləşkirimi dağıtma (1, 44). Çal qılıncın, ağam Qazan, yetdim! – dedi (1, 43). Altı pərli  gürzünü ələ alıb, altını oğlanın üzərinə sürdü (1, 207).

Elə  terminlər var ki, hazırda da o mənanı bildirir və işlənir. Məsələn, Dün qara pusarıq ordunun üzərinə  tökülü gördün (1, 44). Qalan  kafirlər bunu bildirər, meydanı qoyub qaçdılar. Hünərin varsa, qardaşın  Əlincə qalasında əsiridir, get, onu qurtar (1, 2090. Tövlədən bir şahənə at çıxardı, yəhərlədi, döyüş  paltarını  geyindi.

N.Həsənzadə  yazır: “Nəhayət, bir qədər də irəli gedib deyə bilərik ki,  səfəvilər dövründə (XVI əsrin  əvvəllərindən  XVIII əsrin  əvvəllərinə qədərd),  lap  elə sonra da inzibati,  həmçinin hərbi  terminologiya nəinki Azərbaycan dilində, hətta fars dilində də məhz azərbaycanca olmuşdur. Deməli, XIX  əsrə qədər  Azərbaycan dilində termin yaradıcılığının əsas  mənbəyinin ərəb, yaxud fars dilinin olduğunu demək düzgün deyil -  bu faktlarla təsdiq olunur”  (5, 34). Yeməklə bağlı anlayışlar da abidədə  zəngindir. Bu da  oğuz  türklərinin qədim azərbaycanlıların  təsərrüfat mədəniyyəti ilə  əlaqədardır. Yeməklərin əksəriyyəti  heyvandarlıqla bağlıdır. Yemək adları, qab-qacaq adları və  yemək  hazırlamaqla bağlı əşyaların adları  burada öz əksini tapmışdır.

Altun ayaq sürahilər düzülmüşdü

Adam ətin  yəxni qılan aşbazı olur

Südü, peniri bol qaymaqlı çoban

Dəpə  gibi ətyiq, qəl gibi qısız saqdır

               Abidənin dilində dini-mifoloji  terminologiyada müxtəliflik özünü göstərir. Belə ki, əsas yeri islam dini ilə bağlı terminlər təşkil etsə də  xristian dini eləcə də dini mifoloji terminlər də  işlənir. Məsələn: Azğın dinli kafərə bən varayım (1, 38). Barıban peyğəmbərin yüzünü görən (1, 49). İki rükət nəmaz qıldılar. Adı  görklü Məhəmmədə salavat  götürürdülər (1, 50). Allah verən ümüdün  üzülməsin. “Amin”  deyənlər didar görsün (1, 51).  Əl qaldırıb dua etdilər (1, 52).  Dəsmalı gözünə silcək, allah-təalanın qüdrətilə gözü açıldı (1, 66). Kafərin  kəlisasın  yıqdılar, yerinə məscid  yapdılar (1, 67).

               H.Həsənov yazır: “KDQ-dakı  dini – mifoloji terminologiya sistemli şəkildə  islam dininin Azərbaycanda yayılması ilə əlaqədar olaraq sonradan abidənin mətninə əlavə edilmişdir”  (5, 149).Ə.Dəmirçizadə yazır: “KDQ-un  dilində ərəb, eləcədə də  fars  leksikası  “başlıca olaraq”   islamiyyət hərb və cəngavərlik  məfhumlarını ifadə edən sözlərdən ibarət olması, bu dastanların yenicə  islamiyyəti qəbul  etmə və ərəb  işğalına qarşı  çarpışma  dövrlərindəki  Azərbaycan xalqının dilini əks etdirdiyini çox aydın surətdə  göstərir”. (2, 149). “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında tibbi terminlər o qədər də zəngin deyil. Lakin xüsusi leksik-semantik sistem təşkil  edir və ona görə də xüsusi şəkildə  fərqləndirilə bilər. Məsələn, üç toqundu, alca qanı şorladı, qoynı toldı (1, 37). Qara bağrı  sarsıldı. Düm yürəgi oynadı (1, 38).  Üç  qatl yarasın əlilə  sığadı. Tağ çiçəgi anan  südilə sənin yarana məlhəmdir (1, 39).   Oğlanı həkimlərə ismarlayıb  Dərsə  xandan  saqladılar (1, 39).  Qan tamarları  qaynadı.   Qara  bağrı   sarsıldı (1, 44). Yumru-yumru ağladı, yanıq  cigərcigini  tağladı (1, 48).  Burada  üzvləri,  “xəstə”, “yara” termini işlənsə də (döyüşlə bağlı)  müalicə və xəstələrin növləri haqqında məlumat  yoxdur. Bunu dastanın epos təbiəti ilə izah etmək lazımdır. Çünki epos xalqın həyatının ümumi cəhətlərini ifadə edir, onun mədəniyyətini mücərrəd şəkildə qavrayır və təqdim edir. Bununla yanaşı abidədə profesional tibb təfəkkürünün inkişafı var. 

               “Kitabi-Dədə Qorqud”da musiqi terminləri də işlənmə məqamlarına görə diqqəti cəlb edir. Burada bir xalqın  toy-düyünündə çalınan musiqi və onun alətləri, bir də xalqı döyüşə çağıran, yaxud döyüşü müşahidə edən musiqidən danışılır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, dastanda işlənən musiqi  terminoloji sistemi onun mühafizə etdiyi musiqi təfəkküründən geri qalır. Məsələn: gümbür-gümbür  nəqarələr  dögüldü (1, 50). Burması altun tuc borular çalındı (1, 50). Mərə ozan, nerəyə gedirsən? Ozah aydır: Bəg yigit, dügünə gedirəm (1, 60). Surnaçılar qavdı, nəqaraçılar  qovdı (1, 64). Xanım məqsudum oldur ki, ərə varan qız qalqa oynaya. Mən  qopuz  çalam (1, 64). Gümbür-gümbür tavullar dögilmədi (1, 75). Döyüşün başlanmasını bildirmək üçün ən çox musiqi alətlərindən istifadə olunmuşdur. Geniş söz ehtiyatına, həssaslığına malik bir xalq eyni zamanda bununla bağlı  anlayışları da yaratmışdır. Dastanda bu anlayışlar az olsa  da  işlənmişdir. Belə ki, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında ədəbiyyatla  bağlı “hekayət”, “boy”, “soy”, “oğuznamə”, “alqış”, “qarğış”, “söyləmə” anlayışları öz əksini tapmışdır. S.Quliyeva yazır: “Qeyd etmək lazımdır ki,  “Kitabi-Dədə Qorqud”da işlənmiş ədəbiyyatşünaslıq terminləri əsasən folklorşünaslıqla bağlı terminlər olub hər biri Azərbaycan mənşəlidir” (7, 21).         Dastanda ən çox işlənən saylardır. Saylar isə riyazi terminologiyanın  formalaşmasında əsasdır. Demək olar ki, dastanda sayların əksəriyyəti  işlənmişdir. Məsələn,

Bir yıl  də  gəlməzsən, iki yıl  baqam

İki yıl də   gəlməzsən,  üç-dörd  yıl  baqam

Dörd  yıl  də  gəlməzsən, beş il, altı il   baqam  (1, 112).

               Sayların əmələ gəlməsində sıra say şəkilçilərindən – ici/inci, ı/si, ər  iştirak edir: üçüncü, biri, ikisi, birər; “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında yüz sayının işlənməsi də maraqlıdır. “Yüz” anlayışını ifadə etmək üçün “yüz” sayı ilə yanaşı  “üç otuz on” da işlənir. Məsələn, Gerçəklərin üç otuzu on yaşını doldursa yek.      Dastanda riyazi anlayışları ifadə edən ölçü vahidlər də işlənməsinə görə diqqəti cəlb edir. Məsələn,

Hər atanda on iki batman taş atardı  (1, 48)

Toqsan tümən gənc oğuz ardımca gəlsin (1, 74)

Yigirmi dörd sançaq bəgi qəlsin (1, 95)

Ol kafərin altmış  arşun qaməti vardı (1, 94)

Altmış  batman  gürz salardı (1, 94)

Beş  ağcaluq əlüfəçilər yoldaş etdin (1, 95)

Ta ki, Düzmürd gələsinə yetdilər

Çevrə alıb  getdilər, qondular (1, 96)

               Göründüyü kimi, “batman”, “tümən”, “arşun”, “axça”, “çevrə” anlayışları işlənmə tarixinə görə qədimdir.

               Terminoloji materialın statistik təhlili göstərir ki, qədim oğuzların əsas fəaliyyəti heyvandarlıq  olmuşdur. Bu məşğuliyyəti əks etdirən  onunla  bağlı çoxlu  heyvandarlıq terminləri  işlənmişdir: Boz ayğırlı Beyrek çapar yetdi. Verdular Bayundur  xanın tövləsindən  heyvandarlıq, qımız  döl (49).  Qara buğa (49) ağ-boz atın  yalısı (49) boy  aydır (49). Altmış  ərkəc  dərisindən  kürk eləsə, topuqlarını örtməyən (49).

               Ə.Dəmirçizadə yazır: “Kitabi-Dədə Qorqud”da ərəb və fars sözləri müasir Azərbaycan dilindəki ərəb və fars sözlərinə nisbətən  çox az  işlənmişdir. Bu  dastanların lüğət tərkibi  sahəsində  aparılmış  tədqiqat  nəticəsində müəyyənləş­dirilmişdir ki, “Dədə  Qorqud”  dastanlarında əsasən 350 ərəb  mənşəli, 136 fars mənşəli söz  işlənilmişdir və  bu sözlərin hamısı məzmun etibarilə bu cür deyildir. əvvələn, onu qeyd etmək lazımdır  ki, buradakı fars sözlərinin bir qismi, güman ki, daha əvvəllər sasanilər dövründədaxil olmuşdur. Belə fars sözlərini indi ayırmaq çətindir və eyni zamanda belə fars sözləri Azərbaycan dili üçün əcnəbi  sayıl­mamalıdır (2,  125).

               Dastanda terminologiyanın sistemli şəkildə inkişaf  etməsini  şərtləndirən əlamətlər  mövcuddur. Belə ki,  burada işlənən bir sıra  silah adlarının, musiqi, tibbi, riyazi anlayışların işlənməsi, Azərbaycan türklərinin təsərrüfat həyatının  tərkib hissəsini, (qaltan, çüvvə, pambıq, bez0 yemək adları 9süd, qaymaq, ayran, qovurma) onların məişətini əks etdirir. Ümumiyyətlə, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında müxtəlif  sahələrə aid terminlərin işlənməsi mövcuddur. Lakin  abidənin  dilində  leksik-semantik inkişaf səviyyəsi elədir ki, müasir elmi təfəkürün müxtəlif sahələrinə dair  anlayışlarla KDQ-dakı terminoloji leksik arasında birbaşa  genetik əlaqə mövcuddur. Ona görə də  abidədə işlənən terminoloji vahidlər müasir milli terminoloji sistemin tarixi əsasında durur. Çünki KDQ qədim azərbaycanlıların həyat tərzi barədə konkret və elmi həqiqətə uyğun məlumatlar verilir. Beləliklə,  eposun terminoloji leksikası bütün diferensial sahələri ilə birlikdə etnoqrafik məzmuna malikdir – burada bilavasitə hər bir sahə üçün və ümumiyyətlə bütün sahələr üçün səciyyəvi olan etnoqrafik xüsusiyyətlər öz əksini tapır. Burada  qədim Azərbaycanlıların dünyagörüşü ətraf aləm hadisələrinə münasibətin xarakteri ifadə olunur və elmilik də bir qayda olaraq həmin nisbətlə  müəyyənləşdirilir. Ümumiyyətlə, abidənin terminoloji leksikası əhatə etdiyi sahələrin diferensiallığı ilə seçilir – bu diferensiallıq isə idrakın uzun zaman davam edən tarixi inkişafın məhsuludur. Demək,  Azərbaycan dilinin terminologiyasının inkişafı bu dilin tarixi qədər qədimdir.

Ədəbiyyat

  1. Ə.Dəmirçizadə.  “Kitabi-Dədə Qorqud”, Bakı, 1990.

               Açar sözlər:  alay,  alca qanı,   ozan, qopuz, zurnaçılar, boy, soy,  oğuznamə,  tümən, arşın.

               Key words:  alay,  alca qanı,   ozan, qopuz, zurnaçılar, boy, soy,  oğuznamə,  tümən, arşın.

Summary

               In this article touches upon the issue of interrelation between languages   a culture. Certain aspects demonstrating the influence culture has upon language. As well as the differences in the way representatives of different cultures  a language concerns  XVIII century but  purposeful studying of this problem has begun only in the end of the last century.

Резюме

               В статье рассматриваются вопросы связи языка и культуры. Уделяется внимание некоторым аспектам,  иллюстрирующим влияние культуры на язык, а также приводится анализ различий в использовании языка представителями разных культур. Идея связи культуры и языка относится еще к  XVIII  веку,  но  целенаправленное изучение этой проблемы началось только в конце  прошлого века.

                                  Rəyçi:                                                  dos. Abbasov Abbas

 

Samirə Əmirova

Azərbaycan və ingilis dillərində sintaktik üsulla  yaranan turizm terminləri

Elm və texnikanın müxtəlif sahələrinə aid terminlərin yaradılmasında, dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsində mühüm rol oynayan sintaktiküsul sözlərin yanaşdırılması və birləşdirilməsinə əsaslanır. Bu üsulla yaradılan leksemlərin tərəflərinin hər biri ayrılıqda leksik mənaya malik olan müstəqil sözlərdir. Birləşmə daxilində ayrılıqda ifadə etdiyi məna xüsusiyyətlərini sintaktik funksiya yerinə yetirərkən qismən itirir və yeni məna çaları bildirir. Sintaktik üsulla yaranan hər bir termin “bu və ya digər daxili semantik əlaqə ilə bir-birinə bağlanır. Tərəflərin hər biri nüvə sözün mənası ətrafında birləşərək bütöv bir struktur vahid kimi əşya və hadisələr haqqında ətraflı məlumat verərək adlandırır” (9, s.147)

Dünya diçiliyində, o cümlədən türkoloji ədəbiyyatda mürəkkəb sözlərin əmələ gəl­məsinə dair çoxsaylı tədqiqatlar aparılsa da, dilçilər arasında hələ də vahid bir fikir forma­laşmamışdır. Bəzi tədqiqatçılar mürəkkəb sözün yaranmasında təkcə mənanı (11, s.82), digər tədqiqatçılar isə əsasən formanı əsas götürürlər. Azərbaycan dilçiləri T.Hacıyev və E.Əzizov qeyd edirlər ki, “mürəkkəb söz elə birləşmələr sayıla bilər ki, onların kom­po­nentləri təsadüfi və ya sərbəst birləşən söz olmasın, müstəqilliyini itirərək, daima yanaşı işlənib bir-biri ilə leksik bütövlük yaratsın; analitik fel sayılan birləşmələrin heç biri bu tələbləri ödəmir” (2, 7-8). Fikrimizcə, sintaktik üsulla yaranan terminlər mürəkkəb proses­lərin, hadisələrin ifadə forması olub, həm semantik, həm də qrammatik cəhətdən birləşmiş olur.

Termin yaradıcılığında sintaktik üsulun rolu haqqında S.Sadıqovanın “Müasir Azərbaycan ədəbi dilində terminoloji söz birləşmələri” (Bakı, 1986) adlı namizədlik dissertasiyasında ətraflı bəhs edilmişdir. Termin birləşmələrinin nominativ xarakter dayı­yaraq  bir məna ifadə etməsini nəzərə alan tədqiqatçı sintaktik üsulla yaranan ter­minlər dedikdə: 1. mürəkkəb terminlər və 2. termin birləşmələri nəzərdə  tutur  (9, s.146).

Azərbaycan dilinin söz yaradıcılığında sintaktik üsulun məhdud dairədə özünü göstərməsi mövqeyindən çıxış edən alimlər də var. Məsələn, M.Qasımov qeyd edir ki, “indiyədək bu üsulla Azərbaycan dilində çoxlu miqdarda termin yaranmışdır. Lakin nisbət etibarilə götürüldükdə sintaktik üsul termin yaradıcılığında məhdud sahəni əhatə edir. Belə ki, dilimizdə sintaktik üsulla yaradılan terminlərin miqdarı morfoloji üsulla yaradılan terminlərin miqdarından azdır” (5, s.131). S.Cəfərov dilimizin timsalında sintaktik yolla söz yaradıcılığı prosesinin zəif olmasının səbəbini qismən çoxhecalı sözlərin türk dillərinin təbiətinə yad olmasında, qismən də başqa amillərdə görərək qeyd edir ki, “söz yaradıcılığı pro­se­sində leksik, morfoloji qaydalara nisbətən sintaktik yolla yeni sözlərin yaradılması qaydası çox kiçik bir sahəni əhatə edir. O, get-gedə əhəmiyyətini itirərək öz funksiyasını leksik və morfoloji yolla olan söz yaradıcılığı prosesinə tərk etmək üzrədir. Bunun əsas səbəblərindən biri ondan ibarətdir ki, bütün türk dillərində olduğu kimi Azərbaycan dilində də çoxhecalı sözlərin işlədilməsi onun ruhuna, təbiətinə uyğun deyildir. Ona görə də çoxhecalı mürəkkəb sözlərin çoxu bu dildə gec-tez öz mürəkkəbliyini itirə­rək, çox zaman mənşəyini belə müəyyənləşdirmək mümkün ol­ma­yan az hecalı sadə sözlərə çevrilir”. Alim ikinci səbəbi isə belə izah edir: “Müa­sir dövrümüzdə morfoloji yolla söz yaradıcılığı prosesi o qə­dər inkişaf etmiş və o qədər zəngin qaydalara malik olmuşdur ki, artıq sözlərin birləş­məsi vasitəsi ilə yeni sözlərin yaradılmasına o qədər ehtiyac qalmamışdır” (1, s.132-133)

S.Sadıqova isə qeyd edir ki, “elm və texnikanın, cəmiyyətimizin müasir inkişaf prosesinin mürəkkəbliyi fonunda yaranan terminlər çoxkomponentliyi ilə seçilir. Hər hansı anlayışın mürəkkəb terminlə və ya termin birləşməsi ilə ifadə olunması həm terminlə bağlı səciyyəvi tələblərin pozulmasına, həm də elmi dilin ağırlaşmasına gətirib çıxarsa da, nəticə etibarilə anlayışın mənasını daha dəqiq, mahiyyətini daha dolğun əks etdirir. Bununla da terminin definitiv funksiyasının qarşısında qoyulan bu və ya digər anlayışı adlandırmaq və onu dəqiq təyin etmək tələbi yerinə yetirilir” (9, s.147). V.D.Bondaletov da bildirir ki, “sin­taktik yolla söz yaradıcılığı ikisözlü və çoxsözlü adların yaranmasına səbəb olsa da, termin­oloji sistemdə terminlərin yerinin müəyyənləşdirilməsində əhəmiyyətli olması ilə seçilir” (15, s.133).                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           

Fikrimizcə, tərkibində ən azı iki kök morfem olan terminləri mürəkkəb struktura aid etmək olar. Terminoloji sistemin digər sahələrində olduğu kimi, turizmə aid mürəkkəb ter­minlər də  sintaktik yolla iki model əsasında formalaşır: leksik-sintaktikmorfoloji-sin­taktik. Leksik-sintaktik üsulla yaranan terminlərdə heç bir morfoloji vasitədən istifadə olunmur. Burada leksik vahidlər birləşərək yeni bir anlayışı ifadə edən terminlər əmələ gətirir. Məsələn:

Azərbaycan dilində: avtokarvan, aviareys, vaqon-restoran və s.;

İngilis dilində: bellboy, redcap, roadhouse, timeshare, rest-camp və s.

Morfoloji-sintaktik üsulla yaradılan terminlərdə komponentlərin birləşməsində morfoloji əlamətlərdən – həm leksik, həm də qrammatik şəkilçilərdən istifadə edilir və yeni anlayışlı terminlər əmələ gəlir (5, s.131; 9, s.148). Məsələn:

Azərbaycan dilində: beşulduzlu (otel); ikiyerli (çarpayı); çoxnömrəli (otel);

İngilis dilində: housekeeping, birdwatching, hillwalking, kitesurfing, check-in və s.

  Araşdırmalar belə bir qənaətə gəlməyə əsas verir ki, morfoloji-sintaktik yolla termin yaradıcılığı leksik-sintaktik üsula nisbətən üstünlük təşkil edir: “Təbii ki, ayrı-ayrı sözlərin morfoloji-sintaktik üsulla birləşmə imkanları leksik-sintaktik üsula nisbətən daha geniş olduğu üçün bu üsulla yaranan terminlər də lüğətdə çoxluq təşkil edir və sözlərin müxtəlif şəkildə birləşən formalarda da təzahürü meydana çıxır. Bu zaman komponentlər birləşərək qovuşuq şəkildə bir məfhumu ifadə edir” (18, s.59-60). Bu həm də onunla bağlıdır ki, hər bir dildə yeni termin yaratmaq üçün sintaktik və morfoloji üsuldan istifadə etmək başqa dildən hazır termin almaqdan daha sərfəlidir: “Dilin daxili imkanları yol verirsə, başqa dildən almadan, sözdüzəldici şəkilçilər artırmaqla termin yaratmaq meyilləri bu gün hiss olun­maqdadır... Mürək­kəb terminlərin yaranmasında morfoloji-sintaktik üsulun geniş tət­biqi iltisaqi dillərin, o cümlədən Azərbaycan dilinin şəkilçilərinin məhsuldarlığı ilə bağlıdır” (6, s.71).

Söz birləşmələri şəklində yaranan terminlər terminologiyanın əsas hissəsini təşkil edir və dildə daha çox işlədilir. Mürəkkəb sözlərin ekvavalentinə çevrilən bu cür birləşmələrin tərəfləri semantik inkişaf nəticəsində mənaca dəyişilmiş, bir qismi isə mənaca genişlənmiş və yeni mənalar qazanmışdır.

Quruluşca mürəkkəb olan terminlərlə söz birləşməsi şəklində olan terminlərin bəzi ortaq və fərqli cəhətləri terminoloji tədqiqatlarda öz əksini tapmışdır (bax: 9, s. 149-151; 6, s.70-71). Y.Seyidov yazır: “Təsadüfi deyildir ki, mürəkkəb sözlər komponentlərin formasına, birləşmə xüsusiyyətinə və qrammatik əlamətlərinə görə söz birləşmələrinə uyğun şəkildə qurulur” (10, s.44). Dilçilik ədəbiyyatında söz birləşmələri və termin-birləşmələrin müxtəlif təsnifat prinsiplərinə də rast gəlinir (Bax: 3, s.328; 8, s.98; 10, s.121-154; 13, s. 22-23; 19, s.77; 20, s.80 və s.).

Həm Azərbaycan, həm də ingilis dillərinin turizm terminologiyasında mürəkkəb terminlərlə termin-söz birləşmələrinin yuxarıda qeyd olunan yaranma yollarına dair konkret nüminələrə rast gəlinir.

İlk növbədə qeyd edək ki, ingilis dilində mürəkkəb terminlərin qrafik forması təyin olunmayıb. Belə ki, eyni mürəkkəb terminlərin yazılış kombinasiyalarının müxtəlif variantları  (bitişik, defislə və ayrı) müşahidə edilir. Bu da leksik vahidlərin sayının artımına və tədqiqat zamanı çətinliklərin yaranmasına gətirib çıxarır. Məsələn: doorkeeper//door-keeper “qapıçı”; air hostess//air-hostess “stüardessa”; guide book//guidebook “sorğu kitabçası”. Üçvariantlı yazılış da mövcuddur: customhouse//custom-house//custom house “gömrük idarəsi”. Bu variantların mövcudluğu ingilis dilində söz birləşmələrinin mürəkkəb sözlərə keçid tendensiyasının mövcudluğunu təsdiq edir (13). Qeyd edək ki, Azərbaycan dilinin turizmə aid terminoloji qrupuna belə xüsusiyyət xas deyil.

Termin-söz birləşəmələrinin komponentləri həm leksik, həm də qrammatik cəhətdən bir-biri ilə bağlanır. Tərkibindəki sözlərin sayından asılı olmayaraq hər bir söz həm məna, həm də müəyyən qrammatik əlaqələr baxımından digəri ilə bağlı olur. Təkcə termin birləşmələrdə deyil, “ümumiyyətlə, söz birləşmələrində məntiqi bağlılıq və qrammatik vasitə əsas şərtlərdəndir (9, s.158). Bu barədə V.N.Yartseva yazır: “Söz birləşmələri məna mərkəzinə və qrammatik mərkəzə malik olmalıdır, başqa sözlə deyilərsə, söz birləşmələrindəki sözlərdən biri qrammatik cəhətdən tabeedici olmalıdır” (21).

Həm ingilis, həm də Azərbaycan dilinin terminoloji leksikasında tərkibi terminlərin sadə, eyni zamanda daha geniş yayılmış növü, bir qayda olaraq, adlıq  və yiyəlik halda olan isimlə və atributiv təyini elementlə ifadə olunmuş əsas, yəni nüvə elementdən ibarət ikikomponentli atributiv söz birləşmələridir.

İngilis dilinin turizm terminologiyasında söz birləşmələrinin ən geniş yayılmış növü prepozitiv təyin funksiyasında adlıq halda olan isimlə ifadə olunur. Məsələn: accommodation ladder - посадочный трап - enmə zolağı (və ya pilləkanı); adventure tour - приключенческий тур - macəra turu; agency tour - рекламный тур - reklam turu; air fare - цена на воздушные перевозки - hava daşımaları üçün ödəniş haqqı; air hostess - стюардесса - stüardessa; air terminal - аэровокзал - hava vağzalı; air travel - путешествие no воздуху - hava səyahəti; air traveller - пассажир авиалинии - hava yolları sərnişini; airsickness bag - гигиенический пакет - gigeyenik paket; alcohol-free restaurant - ресторан, в котором не продаются алкогольные напитки - alkoqolsuz içkilər satan restoran; ambassador class - посольский класс - səfirlər üçün xüsusi sinif; around-the-world journey - кругосветное путешествие - Yer kürəsi ətrafında səyahət; baggage car - багажный вагон - yükdaşıyan vaqon; baggage check - багажная квитанция - yük qəbzi; baggage claim - выдача багажа - baqaj tələbi; baggage compartment - багажно-грузовой отсек - yükdaşıma hissəsi; baggage inspection - таможенный досмотр багажа - yükün gömrük yoxlanılması; baggage man - носильщик - yükdaşıyan; ; baggage rack - багажная полка - yük rəfi; baggage room - камера хранения - yüksaxlama qutusu və s. (14, s. 93-95).

Belə termin strukturu verilən anlayışın digəri ilə əlaqəsini əks etdirir: dayaq elementi adətən verilən elementin aid olduğu tematik qrupun göstəricisi rolunda çıxış edir. O, söz birləşməsində möhkəmlənmiş son mövqeyini tutur və terminoloji söz birləşmələrinin formalaşması prosesi mövcud olan yaxın sözlərin növ əlamətlərini əks etdirən yeni sözlərə birləşmə ilə nəticələnir. Belə birləşmələrin ilk elementi adyektivləşməyə ( sifətləşməyə ) məruz qalan ismin əsasını və ya kökünü təqdim edir. Belə ki, ingilis dilində fleksiyanın yox­luğu sözlərin bir qrammatik kateqoriyadan digərinə keçidi asanlaşdırır, amma qram­matik məxsusluğu təyin etmək çətinləşir, tərkibi və sintaktik komponentləri isə sifətə aid etməyə məcbur edir (13).

İkikomponentli söz birləşmələrinin əksəriyyəti “sifət + isim”  və “isim + isim” modelləri əsasında yaranır. Belə söz birləşmələri özündə iki komponentin birləşməsini ehtiva edir ki, bunlardan biri baza termini olur. Digər termin isə baza terminin mənasını dəqiqləşdirməyə xidmət edir.

Qeyd etmək lazımdır ki,  ingilis və Azərbaycan dillərində turizmə aid terminlər arasında ikikomponentli termin-söz birləşmələri ilə yanaşı komponentləri kəmiyyətcə müxtəlif olan (məsələn, üçkomponentli, dördkomponentli və s.) söz birləşmələrinə də rast gəlinir.

İngilis dilinin turizmə aid terminoloji sistemində rast gəlinən termin-söz birləş­mələrinin ən məhsuldar modelləri aşağıdakı cədvəldə verilmişdir. Struktur modellərdə komponentlərin işarəsi üçün ümumən qəbul edilmiş ixtisarlardan istifadə edilir: isim  - N (noun); sifət – Adj. (adjective); sözönü – prep. (preposition); şəkilçi – conj. (conjunction). 

Terminoloji söz birləşməsi

Model

Nümunələr

1

2

3

 

İkikomponentli

N + N

Hospitality industry, wine waiter,, menu card, shoulder season, tourism resources

Adj +N

Adcoining rooms, independent hotel, happy hour, ethnis restaurant, Frensh service, domestic traveler

N + prp. / conj + N

Bed and brealtfast, arrival without notice, heads in beds, length of stay, demand for tourism, date of departure

 

 

 

Üçkomponentli

Adj + N + N

Supplementary tourist asccommodation, daily room rate, same day visitor

N + N + N

Room status board, business  travel  department,

 

passenger fasility charge, country house hotel

N + conj + N + N

Hotel and catering industry, food and beverage fasilities, hub and spoke tour

N +Adj+N

Tourism generating areas, group inslusive tour, horse riding tour

Dördkomponentli

N+N+N+N

Off-airport car rental firm,

on- airport sar rental firm

Cədvəl. İngilis dilində çoxkomponentli turizm terminlərininstruktur modelləri

          Cədvəldən göründüyü kimi, ingilis dilinin turizm terminologiyasında ikikomponentli model (daha çox N+N) məhsuldarlığı ilə seçilir. Bu modelin yayılma dərəsəsi ona görə genişdir ki, belə söz birləşmələri sintaktik əlaqələrin ifadəsinin nisbətən “qənaətcil” vasi­təsidir. Çünki burada komponentlərarası əlaqələr hər hansı formal göstəricilərin iştirakı ol­ma­dan sözlərin sadə mövqeyi ilə həyata keçirilir. Müasir ingilis dilində substantiv söz birləºmələrinin ikikomponentli fəaliyyət dairəsi daha çox ismin qrammatik imkanları ilə izah olunur. Belə ki, isim əşya bildirməklə yanaşı, hərəkət, əlamət, keyfiyyət və s. adlan­dır­ma imkanlarına da malikdir. Belə məna həcminə görə ingilis dilində isim digər nitq hissələri və hətta öz-özü ilə geniş kombinator uyğunlaşdırıcı imkanlara malikdir (12; 16;  17,  s. 82-83).

Beləliklə, müasir ingilis dilində ad bildirən ikikomponentli terminoloji söz birləş­mələri informasiyanın rahat və qənaətcil ötürülməsini təmin edir. Göstərilən söz birləş­mələrinin yayılma dərəcəsi təyinlərin prepozitiv istifadəsi tendensiyanın gücləndirilməsinə, sintaktik əlaqələrin ötürülməsinin analitik üsuluna və s. dəlalət edir (17, s.83-84).

Deyilənləri yekunlaşdıraraq qeyd edək ki, isim bütün söz birləşmələrinin ayrılmaz komponentidir. İsmin belə fəallığı onun semantik həcminə dəlalət edir. Azərbaycan dilində termin-söz birləşmələrinin əsas tərəfi adlardan ibarər olur, bunların bir qismi substantiv, digər qismi isə atributiv model əsasında formalaşır. Başqa sözlə, üstünlük təşkil edən növ ikikomponentli adyektiv söz birləşmələridir, qismən də prepozitiv təyin funksiyasını yerinə yetirən sifətlə ifadə olunmuş terminoloji söz birləşmələrinin adyektiv-substantiv modelidir.  Substantiv model əsasında əmələ gələn turzim terminlərinin əsas tərəfi isimlər və ya isimləşmiş nitq hissələri ilə ifadə olunur. Tədqiqatlar göstərir ki, həmin terminoloji birləşmələrin tərəfləri arasında sintaktik əlaqə üsulları yanaşma, uzlaşma və idarə əlaqələri əsasında qurulur. Turizmə aid termin-birləşmələrini tərəfləri arasındakı sintaktik əlaqənin növü baxımından aşağıdakı qruplar üzrə  nəzərdən keçirmək olar:

Yanaşma əlaqəsi əsasında yaranan termin-birləşmələri. İsmi birləşmələrin bu tipində asılı komponent əsas komponentə yanaşır. Yanaşma əlaqəli turizm terminoloji vahidləri ənənəvi sintaksisdə göstərilən 1-ci növ təyini söz birləşmələrinin adekvatıdır. I növ təyini söz birləşmələri şəklində olan turizm terminləri digər sahə terminləri kimi heç bir sözdüzəldici şəkilçi qəbul etmir və başqa sözə (terminə) yanaşır. Nəticədə hər iki komponent birləşərək müəyyən bir anlayış ifadə edən terminoloji birləşmə əmələ gətirir. Həmin birləşmələrin 1-ci tərəfi isim, sifət, say, feli sifət, ikinci tərəfi isə əsasən isimlərdən ibarət olur (9, s.166). Nitq hissələri ilə ifadəsinə görə turizmə aid I növ termin-söz birləşmələrini aşağıdakı qruplara bölmək olar:

a)           Hər iki tərəfi isimlə ifadə olunanlar. Burada terminoloji birləşmələrin 1-ci kompo­nentindəki isim atributivləşir. İsimlərin belə yanaşması sintaktik cəhətdən təyinedənlə tə­yin­olunan arasındakı əlaqə kimi meydana çıxır: beynəlxalq standart (international standard); sosial turizm (social tourism); etnocultural tourism (etnomədəni turizm); baş pilot (cheef pilot) və s.

b)          Birinci tərəfi sifət, ikinci tərəfi isimlə ifadə olunanlar (Bu qrupa daxil olan termin birləşmələri üstünlük təşkil edir. Bu isə birləşmələrdə sifətin isimlərdən əvvəl gələrək onları müəyyən cəhətlərdən izah etməsindən irəli gəlir): təbii park (natural park); kütləvi turizm (mass tourism); mövsimi turizm (seasonal tourism); çoxmərhələli turizm (multi-stage tourism); həvəsləndirici turlar (incentive tours), sağlamlıq turları (improving tours); əlavə xərc (extra cost); qısamüddətli turizm (short-lived tourism); birbaşa reys (non stop flight), mülki aviasiya (sivil aviation) və s.

c)                       Birinci tərəfi say, ikinci tərəfi isimlə ifadə olunanlar: birinci sinif (first class); ikinci sinif (second class) və s.

d)                      Birinci tərəfi feli sifət, ikinci tərəfi isimlə ifadə olunanlar: lisenziyalaşdırılmış agentlik (licenced agency);  daşıyıcı təyyarə (carrier (motter) aeoplane) və s.

Yanaşma və uzlaşma əlaqəsi əsasında formalaşan turizm terminoloji birləşmələri. Bu qrupa II növ termin-söz birləşmələri şəklində olan terminlər daxildir.  Bu turizm terminlərinin birinci tərəfi heç bir qrammatik-morfoloji əlamət qəbul etmədiyi halda, ikinci tərəf mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir. I növ birləşmələrdən həm struktur cəhətdən, həm də nitq hissələrinin ifadəsinə görə fərqlənir. Belə ki, “II növ termin-söz birləşmələrində bir tərəfdən mənsubiyyət kateqoriyası ifadə edən şəkilçilər iştirak edir, digər tərəfdən I növ termin-söz birləşmələrinin 1-ci tərəfi isim, sifət, sayla ifadə olunduğu halda, bunların 1-ci tərəfləri əsasən isimlərədən ibarət olur (8, s.163). II növ termin-söz birləşmələrini əmələ gətirən terminlərdən biri digərini müxtəlif cəhətdən təyin edir. Buna görə də bu tip terminləri mənaca aşağıdakı növlərə bölmək olar:

  1. Birinci tərəf ikinci tərəfin səciyyəvi əlamətlərini ifadə edir. Məsələn: gömrük rüsumu (customs fee); kurort rayonu (resort district); ekskursiya obyekti  (excursion object); müşahidə məntəqəsi (observation point) və s.
  2. Birinci tərəf ikinci tərəfin xüsusi adını bildirir. Məsələn: An təyyarəsi, Tu təyyarəsi və s. Azərbaycan dilçisi Y.Seyidov bu cür birləşmələr haqqında yazır: “İkinci növ təyini söz birləşmələrinin tərəfləri, xüsusən birinci tərəfi ancaq o zaman xüsusi isimlə ifadə oluna bilər ki, onların əlaqəsi həqiqi mənadan müəyyən dərəcədə ayrılmış olsun, mücərrədləşsin. Həqiqi mənsubiyyət münasibəti olmasın, tərəflər, əşyalar, əşyalarla şəxslər arasındakı obyektiv əlaqələri bildirməkdən daha çox birlikdə bir ad, bir məfhum bildirməyə meyil göstərsinlər” (10, s. 38).
  3. Birinci tərəf ikinci tərəfin konkret növünü bildirir. Məsələn: elmi turizm (scientific tourism); tədris ekskursiyası (educational excursion); dəmiryolu kruizi (railway cruise); tələbə turizmu (student tourism) və s.

İdarə əlaqəsi əsasında formalaşan turizm terminoloji birləşmələri. Bura III növ termin-söz birləşmələri şəklində olan terminlər aiddir. I və II növ termin-söz birləş­mə­lərindən həm formal əlamətinə, həm də əlaqənin növünə görə fərqlənən bu növ terminlər iki və daha artıq terminin semantik və qrammatik cəhətdən birləşməsi yolu ilə əmələ gəlir  (4,  s.45; 9, s.166). Əsasən isimlərlə yaranır. Məsələn: ölkənin turizm balansı (tourism balance of country); turun uzadılması (tour extension); turistin arzusu (tourists dream); turizmin növləri (types of tourism); turizmin inkişaf strategiyası (tourism development strategy); turistin müqaviləsi (tourist agreement); turun qiyməti (cost of tour); turistin tələbatı (tourist needs); turizmin təbliğatı (tourist propaganda); turistin bileti (tourist ticket) və s.  

Azərbaycan dilinə aid materialların təhlili göstərir ki, sintaktik yolla terminoloji söz birləşmələrinin yaradılması müasir dövrdə termin yaradıcılığının ən məhsuldar üsullarından biridir. Dilimizdə turizmə aid terminoloji sistemdə mürəkkəb sözlərin artması hər şeydən əvvəl ingilisdilli terminelementlərdən istifadə ilə bağlıdır. Məhz turizm terminologiyasına aid mürəkkəb sözlər arasında beynəlmiləl xarakter almış ingilis leksikasının müdaxiləsi aydın müşahidə olunur.

Heç şübhəsiz, termin-söz birləşmələrini təşkil edən sözlərin miqdarı nə qədər az olarsa, işlənmə imkanı da bir o qədər çox olar: “Bəzən nominativ funksiya daşıyan termin birləşmələrin tərəflərini təşkil edən sözlərin kəmiyyətcə çoxluğu ondan istifadəni və yadda saxlamanı çətinləşdirir. Elmi anlayışların ifadəsi üçün lazım olan termin-birləşmələrə ehtiyacın artması, onu təşkil edən tərəflərin kəmiyyətcə çoxalması bir tərəfdən dildə baş verən dəyişikliklərlə, digər tərəfdən elmin müxtəlif sahələrinin inkişafı ilə bağlıdır. Dörd, beş, altı, hətta yeddi sözdən ibarət termin-birləşmələr dili ağırlaşdırır” (6, s.77-78).

Terminləri nəzərdən keçirdikdə belə qənaətə gəlmək olar ki, termin yaradıcılığı üçün qoyulmuş müəyyən prinsiplər olmalıdır və bunlar gözlənilməlidir. Nominativ funksiya daşıyan termini təşkil edən sözlərin miqdarı müəyyən hədlə tənzimlən­məlidir. Müxtəlif elm sahələrində işlənən terminlərin bəziləri ümumişləklik qazanır. Müşahidələrimiz göstərir ki, çoxkomponentli terminlərin ümumişləklik qazanmasına, demək olar ki, təsadüf olunmur.  Onu da xüsusi olaraq qeyd etmək istərdik ki, dildə bir qrup sözlər də vardır ki, onlar­dan bir neçə mürəkkəb turizm termini əmələ gəlir. Dilçilikdə əlavə sözlər adlanan bu cür sözlərə aşağıdakıları aid etmək olar: aero (aero, air), aqro, avia (avia), avto (auto), eko (eco), hidro (hydro) və s. Məsələn: aerovağzal, aqroturizm, akvapark,  avtoturist, avto­turizm, avtorestoran, avtokarvan, avtomarşrut, aviasiya, aviareys, aviatarif, ekoturizm və s.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, terminlər nominativ funksiya daşıdığından daha çox isim, isimləşmiş nitq hissələri və ismi birləşmələr şəklində olur. Aparılan araşdırmalar onu deməyə imkan verir ki, “əsas tərəfi feli bağlama ilə ifadə olunan feli birləşmə şəklində olan termin-birləşmələrə təsadüf olunmur. Bu, feli sifət və məsdərdən fərqli olaraq feli bağlamanın isimləşə bilməməsi və buna görə də nominativ funksiya daşıya bilməməsi ilə bağlıdır (6, s.79).

Aparılan təhlillər göstərir ki, ingilis dili ilə müqayisədə Azərbaycan dilinin terminoloji sistemi inkişaf mərhələsindədir, yəni inkişaf etməyə, terminoloji uyğunluqlar və birləşmələr hesabına dolmağa meyillidir. Ancaq hətta terminyarat­manın göstərilən üsulları analoji olaraq ingilisdilli terminoloji sisteminin güclü təsirini hiss edir.Müasir Azərbaycan dilində iqtisadiyyatın müxtəlif sahələri, o cümlədən turizm sahəsi ilə bağlı aparılan tədqiqatların, tərtib edilən lüğətlərin sürətlə artan inkişafın tələblərinə cavab verə bilməsi üçün onlar daim təkmilləşdirilməlidir.

İstifadə edilmiş ədəbiyyat:

  1. Cəfərov S.Ə.  Azərbaycan dilində söz yaradıcılığı. Bakı:ADU, 1960.
  2. Hacıyev T.İ., Əzizov E.İ. Azərbaycan dilində mürəkkəb fel məsələsinə dair. // Azərbaycan dilinin tarixi qram­ma­ti­kasına dair tədqiqlər. Bakı: ADU nəşriyyatı, 1988.
  3. Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili (morfologiya). Bakı: “Maarif”, 1983.
  4. Kazımov Q.Ş. Müasir Azərbaycan dili. Sintaksis. Bakı: “Ünsiyyət”, 2000.
  5. Qasımov M.Ş. Azərbaycan dili terminologiyasının əsasları. Bakı: “Elm”, 1973.
  6. Qasımova X. Müstəqillik illərində Azərbaycan dilində termin yaradıcılığının əsas istiqamətləri. Bakı, 2009.
  7. Rəhimov S. Beynəlxalq turizmdə işlədilən termin və anlayışların izahlı lüğəti. Bakı: CBS, 2011.
  8. Sadıqova S. Azərbaycan dili terminologiyasının nəzəri problemləri. Bakı: Elm, 2002.
  9. Sadıqova S. Azərbaycan dilinin terminologiyası. Bakı: Elm, 2011.
  10. Seyidov Y. Azərbaycan ədəbi dilində söz birləşmələri. Bakı: Maarif, 1966.
  11. Seyidov Y.M. Azərbaycan dilinin qrammatikası (morfologiya). Bakı: BDU nəşri, 2000.
  12. Адмони В.Г. Основы теории грамматики. - М.-Л.: Наука. Ленинградское отделение, 1964.
  13. Баскаков Н.А. Предложение и словосочетание в тюркских языках. // Вопросы составления списательных грамматик. М., 1961, s. 22-23.
  14. Белан Э.Т. Особенности формирования новых терминосистем (на материале английской и русской терминологий  международного туризма). / Дисс.... канд. филол. наук. Москва, 2009.
  15. Бондалетов В.Д. Социальная лингвистика. Москва: Просвещение, 1987
  16. Бурлакова В.В. Основа структуры