DİLÇİLİK – ЯЗЫКОЗНАНИЕ........................................................5-140
N. VELIYEVA. Some aspects of the english language’s history ...........
M. SÜREK. İngilis dilində feli frazeoloji vahidlərdə variativlik hadisəsi…
F. QURBANOVA. Müasir dilçilikdə variativlik hadisəsi.......................................
N. HACIYEVA .Birinci müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatının dil xüsusiyyətləri.......
A. YUNUSOV. Türk dilində tabeli mürəkkəb cümlələrin araşdırılma tarixindən.................
С. ГАСАНОВА. О проблеме типологизации текстов..............................................................
A. PAŞAYEVA. Urdu dilində mürəkkəb sonqoşmaların semantik təsnifatı........................
Z. ADIGÖZƏLOVA. F.Köçərli və Azərbaycan dili.....................................................................
Л.АХУНДЗАДЕ, Н.ОРУДЖЕВА. Лингвострановедение..................................................
K. ƏHMƏDOVA. ÇKMC-lərin çoxkomponentli söz birləşmələri ilə izomorfikliyi...........
H. AKTAŞ. Çağdaş türkcələrdə söyləmin kommunikativ-intonasiya tipləri...............................
Ə. İBRAHİMXƏLİLOVA. İngilis dilindəki fransiz tərcümə ədəbiyyatında milli məişət sözləri.....
G. MAHMUDOVA. Bəsrə və Kufə qrammatika məktəblərinin bir sıra dil hadisələri.............
Ф.МАМЕДБЕЙЛИ. Проблема падежей в русском языке.............................
Т. MEHTİYEVA. Developing different language skills…………………
M. MƏHƏRRƏMOVA. Alman dili lüğət tərkibinin zənginləşməsində bəzi leksik-üslubi vasitələr....
S. MƏMMƏDOVA. İsimlərdə terminləşmə prosesi..................
M. ƏLİYEVA. Passivin alman dilində ifadə vasitələri....................
S. MUSTAFAYEVA. Qazi Bürhanəddinin şeirlərinin dilində işlənmiş qədim Azərbaycan dilinə məxsus isimlər.
X. ГАЗИЙЕВА. Мцхтялифсистемли диллярдя фразеолоэизмлярдя еквивалентлик вя полисемийа.......
İ. QURBANOVA . Esse mətnlərini formalaşdıran sintaktik əlaqə vasitələri......
T. SADIQOV. Ərəb və ibri dillərində isimlərin tərkibdə işlənməsi.........
Ş. HƏSƏNLİ- QƏRIBOVA. XI-XII əsr türk dillərində sintaktik yolla yaranan etnoqrafizmlər.....
G.BABANLI. Dilçilikdə konversiya hadisəsi: mahiyyəti və tədqiqi istiqamətləri............
Ü. ƏLİYEVA. Struktur dilçiliyin yaranmasının linqvistik əsasları........
B. EMİNLİ. Nitqdə xitabların üslubu rolu.................................................
T. HÜSEYNOVA.Nazim Hikmətin dilində sovetizmlər.......................................................................
Y. İSMAYILOVA . Söz yaradıcılığı...................................................................
R. MÜRSƏLOV. Tərcümə və tərcümə nəzəriyyəsinin prinsipləri.....................................................
R. HÜMMƏTOVA. Aşıq Mikayıl Azaflı yaradıcılığında işlənmiş dialekt sözlər........................
Н. ФАТАЛИЕВА. Когнитивно-прагматическая обусловленность выбора языковых единиц.
Ə. MƏMMƏDOVA. Fars dilinin sonor samitləri...........................
Z. VƏLİYEVA. Fransız dilindəki ingilis mənşəli sözlərin tipləri .......................................................
Э. ГУСЕЙНОВА. Время и знак. трансформация значения и коннотации...............................
A. BAYRAMOVA. Ağbaba şivəsində bəzi fonetik hadisələr........................
С. ГУЛИЙЕВА. Гцввятляндириъи модал ядатлары............................................................................
H. МАХМУДОВА. Особенности использования аббревиатур в русском и английском языках
R. ABBASƏLİYEVA.Emosinallığın ifadə olunmasının nüvə və periferiya vasitələri....
A. QULİYEVA. Mənа bildirməyən sözlər...................

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ – ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ................................................................141-242

НИ ЦЗИНЦЗИН . Анализ подростков во произведениях Анатолия Алексина.......................Н. БУНЬЯТОВА, Взгляд на эпоху «Уходящего социализма»и новая эстетика Юрия Полякова..
E. ABDULLAYEVA. Qərb ədəbiyyatından bədii tərcümənin tarixinə dair.................................................
G. ABDULLAYEVA . İslamdan əvvəl və ilkin İslam dövründə ərəb dilli yəhudi şairləri..............................
Ə. BAXŞƏLİYEV. Nəbi Xəzri ədəbi tənqiddə...................................................................................................
F. CABBAROVA. Əli bəy Hüseynzadə yaradıcılığı Əziz Mirəhmədovun araşdırmalarında...........................
S. ƏLİYEVA. Türk divan ədəbiyyatında səhhətnamə mövzusu və Şərəf xanım yaradıcılığında səhhətnamələr
B. ƏSGƏROV. Azərbaycan etnoməkanında Bəxtiyar Vahabzadə mifologemləri.....................
S. HACIYEVA. Con Apdaykin alleqorik üslubu.......................................................
L. MİRZƏYEVA. Mirvarid Dilbazinin yaradıcılığında Güney Azərbaycan.................................................
G. QULİYEVA. “Min bir gecə” nağılları ərəb ədəbiyyatının mədəni tarixi abidəsi kimi.................................
A. TALIBOVA, Y. İSMAYILOVA. Müasir dövürdә Azәrbaycan әdәbi tәnqidinin rolu.........................
M. VƏLİYEV. Yusif Məddahın “Vərqa və Gülşah” poemasında lirik qəhrəman Vərqanın təqdimi dinamikası....
A. АБДУЛЛАЕВ. Как все начиналось..........................................................................................
Н. ГАСАНОВА. Роман Дж.Джойса «Улисс» как образец модернистского романа ХХ века.................
E. MƏMMƏDOVA. Heydər Əliyevin milli dövlətçilk konsepsiyasında ədəbiyyata və Hüseyn Cavid irsinə münasibəti.
C. РАСУЛОВА. О литературно-критическом наследии Bирджинии Bулф......................
А. AЛИЗАДЕ. Галерея нравственно ущербных героев в романе Мюриэл Спарк «Пир»..........
D. ADİLOVA.Anatoli Zöhrabbəyovun “Odlu diyar”........
S. MƏMMƏDOVA. “Qırx kisə qızıl”da qırx məqam...................................
İ. QULİYEV. “Xəmsə”də işlənən bəzi Zərdüştilik istilahlarının poetik funksiyası…………………
S. MƏMMƏDOVA. “Səadətnamə”məsnəvisinin əlyazma nüsxələri................................................
L. ƏLİZADƏ. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatı nümayəndələrinin yaradıcılığında təbiət alleqoriyası.
N. HACIYEVA. Cabir Novruz və Qarabağ mövzusu...................
S. AĞABƏYLİ. F.Köçərlinin “Azərbaycan ədəbiyyatı” əsərində təxəllüslərin tədqiqinə dair mülahizələr
N. İSMAYILZADƏ. Mövlanənin yaradıcılığına Həkim Sənai və Fəridəddin Əttarın təsiri.............
F. NƏSİROVA. Müasir Iran uşaq və gənclər yazarları.....................

PEDAQOGİKA-ПЕДАГОГИКА……………………....243-288

Р. ГУСЕЙНЗАДЕ, Г.АББАСОВА. А. САФАРЛИ . Возможности дистанционного обучения в учебном процессе
Л. АЛЕКПЕРОВА. Методы активизации речевой деятельности обучающихся на втором языке.......
İ. ARIXOVA, H. YUSIFOV. Tabeli mürəkkəb cümlələrin tədrisi.......
S. AYDINOVA, R. ƏLƏSGƏROVA . Montessori method application.....................
A. RƏHİMOVA. XIX əsr Azərbaycan maarifinin inkişafında tərcümələrin rolu..................
N. RZAYEVA. Milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasında Heydər Əliyev fondunun rolu...............................
N. SADIQOVA. The importance of teaching business vocabulary for the students of the faculty of international relations .
F. SƏFƏRƏLİYEVA. İbtidai siniflərdə tədris olunan folklor nümunələrinə müasir baxış............................
M. ŞİRİNOVA. Durğu işarələrinin tədrisi ilə bağlı bəzi məsələlər...............................................
C. МАМЕДОВА. Диалог в процессе обучения иностранных студентов межкультурной kоммуникации.........
P. САДЫХОВА, Г. ХАЛИЛОВА. Роль дидактических игр на уроках русского языка......................
Т. ДЖАФАРЛИ. Некоторые проблемы методики преподавания второго языка
Z. MƏHƏRRƏMOV. İrəvan xanlığı ərazisində məktəbdarlıq və maarifçilik...
A. ГУСЕЙНОВА. Методы заучивания наизусть нотного текста в процессе обучения игре

KİTABŞÜNASLIQ-КНИГОВЕДЕНИЕ......................................................289-294
C. CƏFƏROV, N. BABAXANOVA.Mərkəzi elmi kitabxana 1973-1976-cı illərdə.............
P. KAZIMİ. Kitabxanalarda muzey fəaliyyətinin xüsusiyyətləri: Terminoloji təhlil......
İNSANŞÜNASLIQ-ЧЕЛОВЕКОВЕДЕНИЕ.......................................................................................................295-300
A. FƏRƏCOVA. Şəxsiyyətin inkişafında bioloji və sosial amillərin rolu.............................
Ş. DADAŞOVA . Автобиографийанын tədqiqatının ilk mərhələsi..................................
JURNALİSTİKA-ЖУРНАЛИСТИКА……………………....……………………...………......................................................301-331
A. ƏLƏKBƏROVA . Televiziya müsahibəsinin hazirlanması mərhələləri.............................................................
R. KƏSƏMƏNLİ. Əli Nəzmi satiralarında klassik ədəbi dil problemi................................................
Ü. NƏBİYEVA. Rusiya mətbuatı fonunda reklam qəzetlərinin yaranması və təsnifatı......................................
Н.АГАЕВА. Предпосылки развития демократической печати в годы Азербайджанской Демократической Республики
V.ƏLİYEV. Beynəlxalq jurnalistikada media vasitəsi ilə təsir problemi..................
Г. ОРУДЖАЛИЕВ Некоторые этические аспекты журналистского расследования..................
S. XALİDOĞLU. “Şəlalə” jurnalının nəşri tarixindən....................................................................
S. ŞIMŞEK. XX əsrin əvvəllərində mətbuatda Azərbaycan dili məsələsinin əsas aspektləri............
S. KƏRİMOVA. Üzeyir Hacıbəyovun ictimai-siyasi hadisə və problemlərə həsr olunmuş publisistik məqalələri.......
MƏRUZƏLƏR-ДОКЛАДЫ.......................................................................................................................................................................332-351

Q. ABDULLAYEVA. Türk dili dünya evində.....................................................................................
A. GASIMOVA. Xalit Fəxri Ozansoy. .................................................................................................
Ф.ШИРИНОВ. Синтактическая синонимия обстоятельственного значения.........................................
G.ASLANLI. Fiziki tərbiyə maddi-mənəvi dəyərlər amili kimi.........................................................................
Г. АХМЕДОВА , Т. ХАСПОЛАДОВА. Некоторые вопросы обучения речевой деятельности.......
H. АХМЕДОВА. Об употреблении глагольной приставки пере -, при -............................................
И. QƏDİMOVA. Ənvər Məmmədxanlının arzuları...........................................................................................
H. RÜSTƏMZADƏ. Azərbaycan folkulorşünaslığının inkişaf dövrləri............................................

Veliyeva Nigar
SOME ASPECTS OF THE ENGLISH LANGUAGE’S HISTORY
The historical development of a language is a continuous uninterrupted process without sudden breaks or rapid transformation. The commonly accepted, traditional periodization divides English history into three periods: Old English, Middle English and New English, with boundaries attached to definite dates and historical events affecting the language. Old English begins with the Germanic settlement of Britain (5th century) or with beginning of writing (7th century) and ends on the Norman Conquest (1066), Middle English begins with the Norman Conquest and ends on the introduction of printing (1475), which is the start of the Modern or New English, the New period lasts to the present day.
The history of the English language can be subdivided into seven periods:
The first pre-written or pre-historical period, which may be termed Early Old English, lasts from the West Germanic invasion of Britain till the beginning of writing that is from the 5th to the close of the 7th century. It is the stage of tribal dialects of the West Germanic invaders (Angels, Saxon, Jutes, and Frisians). The tribal dialects were used for oral communication; there were no written form of English.
The second historical period extends from the 8th century till the end of the 11th. The English language of that time is referred to as Old English or Anglo-Saxon; it can also be called Written Old English. The tribal dialects gradually changed into local or regional dialects. Towards the end of the period the differences between the dialects grew and their relative position altered. Old English was a typical Old Germanic language, with a purely Germanic vocabulary, and few foreign borrowings; it displayed specific phonetic peculiarities. As far as grammar is concerned, Old English was an inflected language with a well-developed system of morphological categories, especially in the noun and adjective.
When we speak about the Scandinavian Invasion it is necessary to mention its effect on English. In the 8th century raiders from Scandinavia (the Danes) made their first plundering attacks on England. The struggle of the English against the Scandinavians lasted over 300 years, in the course of which period more than half of England was occupied by the invaders and reconquered again. The Scandinavians subdued North Umbria and East Anglia, ravaged the eastern part of Mercia and advanced on Wessex. Like their predecessors the West Germanic invaders, the Scandinavians came in large numbers and settled in the new areas. They founded many towns and villages in northern England; in many regions there sprang up a mixed population made up of the English and the Danes. Their linguistic amalgamation was easy since their tongues belonged to the same linguistic group.
The ultimate effect of the Scandinavian invasions on the English language became manifest at a later date in the 12th-13th centuries, when the Scandinavian element was incorporated in the central English dialects, but the historical events that led to the linguistic influence date from the 9th and 10th centuries. Under King Alfred of Wessex by the peace treaty of 878 England was divided into two halves: the north-eastern half under Danish control called Danelaw and the south-western half united under the leadership of Wessex. The reconquest of Danish territories was carried on successfully by Alfred’s successors but in the late 10th century, the Danish raids were renewed again; they reached a new climax in the early 11t century headed by Sweyn and Canute. The attacks were followed by demands for regular payments of large sums of money. In 1017 Canute was acknowledged as king and England became part of great northern empire, comprising Denmark and Norway. On Canute’s death his kingdom broke up and England regained political independence, by that time it was a single state divided into six earldoms.
Though the Scandinavian invasions of England are dated in the Old English period, their effect on the language is particularly apparent in Modern English. The new settlers and the English intermarried and intermixed; they lived close together and did not differ either in social rank or in the level of culture and customs, they intermingled the more easily as there was no linguistic barrier between them. In the areas of the heaviest settlement the Scandinavians outnumbered the Anglo-Saxon population which is attested by geographical names. Altogether more than 1400 English villages and towns bear names of Scandinavian origin (with the element “thorp” meanings “village”, e.g. “Woodthorp, Linthorp”; “toft” – “a piece of land”; “Brimtoft, Lowestoft” and others). Eventually the Scandinavians were absorbed into the local population both ethnically and linguistically. They merged with the society around them, but the impact on the linguistic situation and on the further development of the English language was quite profound. Due to the contacts and mixture with Old Scandinavian, the Northern dialects (using Old English terms, chiefly Northumbrian and East Mercian) had acquired lasting and sometimes indelible Scandinavian features. As the result of the Scandinavian invasion there were some borrowings: “fallow, husband, wrong, to call, to take”.
The third period, known as Early Middle English, starts after 1066, the year of the Norman Conquest, and covers 12, 13 and half of the 14th centuries. It was the stage of the greatest dialectical divergence caused by the feudal system and by foreign influences – Scandinavian and French. The dialectical division of present day English owes its origin to this period of history. Under Norman rule the official language in England was French. The local dialects were mainly used for oral communication and were but little employed in writing. Early Middle English was a time of great changes at all levels of the language, especially in grammar and lexis. English absorbed two layers of lexical borrowings: the Scandinavian element in the North-Eastern area and the French element in the speech of townspeople in the South-East. Phonetic and grammatical changes proceeded at a high rate, unrestricted by written tradition.
It is important to notice the Norman Conquest and its effect on English. The English king Edward the Confessor who had been reared in France brought over many Norman advisors and favorites. He distributed among them English lands and wealth to the considerable resentment of the Anglo-Saxon nobility and appointed them to important positions in the government and church hierarchy. In many respects Edward paved the way for Norman infiltration long before the Norman Conquest. However, the government of the country was still in the hands of Anglo-Saxons feudal lords, headed by the powerful Earl Godwin of Wessex. In 1066 the elders of England proclaimed Harold Godwin king of England. As soon as the news reached William of Normandy, he mustered a big army by promise of land and plunders and with the support of the Pope, landed in Britain. In the battle of Hastings in October 1066, Harold was killed and the English were defeated. This date is the date of the Norman Conquest. Most of the lands of the Anglo-Saxon lords passed into the hands of the Norman barons. William’s own possessions comprising about one third of the country. The Normans occupied all the important posts in the church, in the government and in the army. Hundreds of people from France crossed the Channel to make their home in Britain. Immigration was easy, since the Norman kings of Britain were also dukes of Normandy and about a hundred years later, took possession of the whole western half of France, thus bringing England into still closer contact with the continent. French monks, tradesman and craftsmen flooded the south-western towns. Much of the middle class was French.
The Norman Conquest was one of the greatest events in the history of the English language. Its earliest effect was a drastic change in the linguistic situation. The most immediate consequence of the Norman domination in Britain is to be seen in the wide use of the French language in many spheres of life. For almost 300 years French was the official language of administration. The intellectual life, literature and education were in the hands of French-speaking people; French alongside Latin was the language of writing. At first two languages existed side by side without mingling. Then, slowly and quietly, they began to permeate each other. The Norman barons and the French town-dwellers had to pick up English words to make them understood while the English began to use French words in current speech. Probably, many people became bilingual and had a fair command of both languages. The struggle between French and English was bound to end in the complete victory of English. The earliest sign of the official recognition of English by the Norman kings was the famous Proclamation issued by Henry III in 1258 to the councilors in Parliament. It was written in three languages: French, Latin and English. During this period such changes were in English: there appeared prepositions and conjunctions, but the grammar was saved unchangeable. Such words as “servant, prince, guard” connected with life of royal families were borrowed, for example: with life of church - “chapel, religion, prayer, to compress”; with city life - “city, merchant, painter, tailor”. The names of animals were saved but if their meanings were used as meal the Norman’s names were given to them, for example: “beef, pork, veal, mutton”.
The fourth period, from the later 14th till the end of the 15th centuries embraces the age of Chaucer. We may call it Late or Classical Middle English. It was the time of the restoration of English to the position of the state and literary language and the time of literary flourishing. The main dialect used in writing and literature was the mixed dialect of London. The phonetic and grammatical structure had incorporated and perpetuated the fundamental changes of the preceding period. Most of the inflections in the nominal system – in nouns, adjectives, pronouns had fallen together. The verb system was expanding, as numerous new analytical forms and verbal phrases on the way to becoming analytical forms were used alongside old simple forms.
Investigating the formation of the national English language it must be mentioned that the domination of the French language in England came to the end in the course of the 14th century. The victory of English was predeterminated and prepared for by previous events and historical conditions. Towards the end of the 14th century the English language had taken the place of French as the language of literature and administration. English was once more the dominant speech of all social classes in all regions.
The history of the London dialect reveals the sources of the literary language in Late Modern English and also the main source and basis of the Literary Standard, both in its written and spoken forms. The Early Modern English records made in London beginning with the Proclamation of 1258 show that the dialect of London was fundamentally East Saxon, in terms of the Modern English division; it belonged to the South-Western dialect group. Later records indicate that the speech of London was becoming more mixed, with East Midland features gradually prevailing over the Southern features. Most of new arrivals came from the East Midlands: Norfolk, Suffolk and other populous and wealthy counties of Medieval England, although not bordering immediately on the capital. As a result the speech of Londoners was brought much closer to the East Midland dialect. The official and literary papers produced in London in the late 14th century display obvious East Midland features. The London dialect became more Anglican than Saxon in character. This mixed dialect of London, which had extended to the two universities (in Oxford and Cambridge) ousted French from official spheres and from the sphere writing.
The fifth period, Early English lasted from the introduction of printing to the age of Shakespeare that is from 1475 to 1660. The first printed book in English was published by William Caxton in 1475. This period is a sort of transition between two outstanding epochs of literary efflorescence: the age of Chaucer and the age of Shakespeare. The growth of the vocabulary was a natural reflection of the progress of culture in the new bourgeois society and the wider horizons of man’s activity. Extensive phonetic changes were transforming the vowel system, which resulted in the growing gap between the written and the spoken forms of the word. The inventory of grammatical forms and the syntactical constructions was almost the same as in Modern English, but their use was different. The abundance of grammatical units occurring without any apparent restrictions, or regularities produces an impression of great “freedom of grammatical construction”.
The sixth period extends from the middle 17th to the close of the 18th centuries. In the history of the language it is often called “the age of normalization and correctness”. This age witnessed the establishment of “norms”. The norms were fixed as rules and prescriptions of correct usage in the numerous dictionaries and grammar-books published at the time and were spread through education and writing. The neo-classical period discouraged variety and free choice in pronunciation, vocabulary and grammar. Word usage and grammatical construction were subjected to restriction and normalization. The morphological system, particularly the verb system acquired a stricter symmetrical pattern. The formation of new verbal grammatical categories was completed.
The English Language of the 19th and 20th centuries represents the seventh period in the History of English – Late New English or Modern English. The classical language of literature was strictly distinguished from the local dialects and the dialects of lower social ranks. The dialects were used in oral communication and as a rule had no literary tradition. In the 19th and 20th centuries English vocabulary has grown on an unprecedented scale reflecting the rapid progress of technology, science and culture and the other multiple changes in all spheres of man’s activities. Linguistic changes in phonetic and grammar have been confined to alterations in the relative frequency and distribution of linguistic units some pronunciation and forms have become old-fashioned or even obsolete, while other forms have gained ground, and have been accepted as common usage.
The history of the English language begins with the invasion of the British Isles by Germanic tribes in the 5th century. Prior to the Germanic invasion the British Isles must have been inhabited for at least fifty thousand years. The Celts came to Britain in three waves and immediately preceded the Tetons. Economically and socially the Celts were a tribal society made up of kin, kinship groups, clans and tribes; they practiced a primitive agriculture, and carried on trade with Celtic Gaul.
It is not a secret that the history of the Germanic group begins with the appearance of what is known as the Proto-Germanic language. As the Indo-Europeans extended over a large territory, the ancient Germans or Tetons moved further north than other tribes and settled on the southern coast of the Baltic Sea in the region of the Elbe. Proto-Germanic is an entirely pre-historical language; it was never recorded in written form. The first mention of Germanic tribes was made by Pitheads, a Greek historian and geographer of the 4th century B.C. in “Commentaries on the Gallic War”.
In the 1th century A.D. Pliny the Elder, a prominent Roman scientist and writer, in “Natural History” made a classified list of Germanic tribes grouping them under six headings. Tacitus the Roman historian compiled a detailed description of the life and customs of the ancient Tetons. According to this division Proto-Germanic language split into three branches: East Germanic (Windily in Pliny’s classification), North Germanic (Hillevonies) and West Germanic (which embraces Ingveones, Istevones and Her monies).
The East Germanic subgroup was formed by the tribes who returned from Scandinavia at the beginning of our era. The most numerous and powerful of them were Goths. Their western branch, the Visigoth, invaded Roman territory. Linguistically the Western Goths were soon absorbed by the native population, the Romanized Celts. The Eastern Goths, Ostrogote, consolidated into a powerful tribal alliance in the lower basin of the Dniester. They set up a kingdom in Northern Italy. The Gothic language, now dead, has been preserved in written records of the 4th - 6th centuries. The Goths were the first of the Tetons to become Christian. In the 4th century Ulfilas, a West Gothic bishop, made a translation of the Gospels from Greek into Gothic using a modified form of the Greek alphabet. It is written on red parchment with silver and golden letters and is known as the Silver Codex. It is one of the earliest texts in the languages of the Germanic group.
The North Germanic tribes lived on the southern coast of the Scandinavian Peninsula and in Northern Denmark. They didn’t take part in the migrations and were relatively isolated. The speech of the North Germanic tribes showed little dialectal variation until the 9th century and called Old Norse or Old Scandinavian. It has come down to us in runic inscriptions. RI was carved on old objects made of hard material in an original Germanic alphabet known as the runic alphabet or the runes. The principal linguistic differentiation in Scandinavia corresponded to the political division into Sweden, Denmark and Norway. The earliest written records in Old Danish, Old Norwegian and Old Swedish date from the 13th century. Later Danish and Swedish developed into national literary languages. Norwegian was the last to develop into an independent national language.
Also this group includes the Icelandic and Faroese languages, whose origin goes back to the Viking Age. In the Faroe Islands the West Norwegian dialects brought by the Scandinavians developed into a separate language called Faroese. For many centuries all writing was done in Danish, it was until 18th century. Faroese is spoken nowadays by about 30.000 people. Icelandic developed as a separate language in spite of the political dependence of Iceland upon Denmark and the dominance of Danish in official spheres. Icelandic has retained a more archaic vocabulary and grammatical system. Written records date from the 12th and 13th centuries. The most important records are: the Elder EDDA - a collection of heroic songs of the 12th century, the Younger EDDA - a textbook for poets, and Old Icelandic Sagas.
The would-be West Germanic tribes dwelt in the Lowlands between the Older and the Elbe bordering on the Slovenian tribes in the East and the Celtic tribes in the South. The West Germans include several tribes: the Franconians (or Franks) occupied the lower basin of the Rhine. They divided into Low, Middle and High Franconians. The Angels and the Frisians, the Jutes and The Saxons inhabited the coastal area of the modern Netherlands, the Federal Republic of Germany and the southern part of Denmark. A group of tribes known as High Germans (the Alemanians, the Swabians, the Bavarians, the Thuringians and others) lived in the mountainous southern regions of the Federal Republic of Germany.
In the Early Middle Ages the Franks consolidated into a powerful tribal alliance. Towards the 8th century their kingdom grew into one of the largest states in Western Europe. In the 9th century it broke up into parts. Its western part eventually became the basis of France. The eastern part, the east Franconian Empire, comprised several kingdoms: Swabia or Alemania, Bavaria, East Franconian and Saxony, Lorraine and Friesland. The Franconian dialects were spoken in the extreme north of the Empire; in the later Middle Ages they develop into Dutch – the language of the Low Countries (the Netherlands) and Flemish – the language of Flanders. The earliest texts in Low Franconian date from the 10th century.
The modern language of the Netherlands, formerly called Dutch, and its variant in Belgium, known as the Flemish dialect, are now treated as a single language, Netherlanders (20 million people). The High German group of tribes did not go far in their migration. The High German dialects consolidated into a common language known as Old High German. The first written records in Old High German date from the 8th and 9th centuries. Towards the 12th century High German had intermixed with neighboring tongues, especially Middle and High Franconian, and eventually developed into the literary German language (100 million people). Yiddish grew from the High German dialects which were adopted by numerous Jewish communities in the 11th and 12th centuries. These dialects blended with elements of Hebrew and Slavonic. At the later stage of the great migration period in the 5th century – a group of West Germanic tribes started out on their invasion of the British Isles. They were the Angels, part of the Saxon and Frisian and probably, the Jutes. Their dialects in the British Isles developed into the English language.
Thus, all languages may be classified according to different principles. There are the historical or genealogical, typological or morphological and areal classifications. Language groups in accordance with their origin from a common linguistic ancestor. Genetically, English belongs to the Germanic or Teutonic group of languages, which is one of the 12 groups of the Indo-European linguistic family. The Germanic languages in the modern world are as follows:
1. English – in Great Britain, Ireland, the USA, Canada, Australia, New Zealand, the South African Republic and many other former British colonies and dominations, (dialects of the Angels, part of the Saxon and Frisians, and probably, Jutes develop into the English) – 7 century;
2. German – in the Germany, Austria, Luxemburg, Liechtenstein, part of Switzerland, Old High German group dialects (Saxon, the Alemanians, Bavarians, and Thuringians) mixed with Middle and High Franconian – 10 million;
3. Netherlands – in the Netherlands and Belgium (known as Dutch and Flemish), the Franconian dialects and Flemish dialect – 12 century;
4. Afrikaans – in the South African Republic, the Dutch – 19 century;
5. Danish – in Denmark (North Germanic, Old Swedish);
6. Swedish – in Sweden and Finland (North Germanic, Old Swedish);
7. Norwegian – in Norway (Old Norwegian);
8. Icelandic – in Iceland (its origin goes back to the Viking Age, North Germanic, the West Scandinavian dialect) spoken over 200, Elder EDDA - 12th and 13th centuries;
9. Frisian – in some regions of the Netherlands and Germany, dialects of Low German tribes, 13th century;
10. Faroese – in the Faroe Islands (its origin goes back to the Viking Age, North German, the West Norwegian dialect), spoken nowadays by about 30.000, 18 century;
11. Yiddish (Old High German dialects, West German) –in different countries the total number of people speaking Germanic languages approaches 440 million.
References
1. A History of the English Language. Cannon, 2000.
2. Aitchison Jean. Language Change: Progress or Decay. 3-rd edition, Cambridge University Press (CUP), 2001.
3. Albert C.B. A History of the English Language, Second edition, New York, Appleton-Century, 1961.
4. Bailey R., Görlach M. English as a World Language, Cambridge University Press, 1984.
5. Barbara A.M. The Early London Dialect, Oxford, 1928.
6. Baugh A.C., Cable T. A History of the English Language, London: Routledge, 2002.
7. Beal Joan C. English in Modern Times, London, Arnold, 2004.
8. Brinton L.J. The Structure of Modern English. A Linguistic Introduction. Amsterdam. Philadelphia: J. Benjamins, 2000.
9. The Cambridge History of the English Language, vol.III, p.1476-1776, Cambridge University Press, 1999.
Key words: historical development of the language, tribal dialects, Modern English.
Açar sözlər: dilin tarixi inkişafı, tayfaların dialektləri, müasir ingilis dili.
Ключевые слова: историческое развитие языка, диалекты племён, современный английский язык.
РЕЗЮМЕ
Некоторые аспекты истории английского языка
Историческое развитие языка является непрерывным процессом. Необходимо отметить, что традиционная периодизация истории английского языка делится на три периода: древний, средний и новый английский язык с конкретными датами и историческими событиями, способствующие развитию языка. В данной статье предложена история английского языка, разделённая на 7 этапов развития. Также рассматриваются индоевропейские языки и их территориальное употребление.
XÜLASƏ
Dilin tarixi inkişafı daima baş verən prosesdir. Qeyd etmək lazımdır ki, ənənəvi ingilis dilinin tarixinin dövrlərə bölgüsü üç mərhələdən ibarətdir: qədim, orta və yeni, konkret tarixləri və o tarixi hadisələri ilə ki, dilin inkişafına təsir göstərirdi.
Təqdim edilmiş məqalədə ingilis dilinin tarixi 7 dövrə bölgüsünü təklif edir. Burada həmçinin Hind-Avropa dilləri və onların ərazilərdə istifadəsi təsnif edilir.

Məhin Bəhram qızı Sürek
İNGİLİS DİLİNDƏ FELİ FRAZEOLOJİ VAHİDLƏRDƏ VARİATİVLİK HADISƏSİ
Müxtəlif dillərdə variativlik probleminin tədqiq edilməsi, müasir dilçilik elminin son uğurları əsasında araşdırılması onu göstərdi ki, ayrı-ayrı dil sistemlərində müxtəlif dil vahidlərinin variant və invariantlarının öyrənilməsi mühüm elmi əhəmiyyət kəsb edir.
Dillərdə yaranan variativliyə həm daxili, həm də xarici faktorların təsiri vardır. Xarici təsirlərə nitqin sosioloji aspekti daxildir. Kodifikasiya normalarının çatışmamazlığı, bir sıra tələb olunan variantların normativ göstəricilərinin lüğətlərdə qeyd olunmaması, müəyyən qaydaların dərsliklərdə az işlənmiş olması dil vahidlərinin variativliyinin inkişafına təsir edən xarici amillərdəndir. Variativlik prosesinə əsaslı təsir göstərən daxili faktorlara isə sözün morfoloji strukturu, morfemlərin xarakteri, sözün cümlədəki sintaktik vəziyyəti, semantik və üslubi göstəricilər aiddir. Sadalanan faktorlar xüsusilə qrammatik variantların müəyyən sinfinin variativliyinə təsir göstərməsi ilə səciyyələndirilir (4).
İngilis dili Hind-Avropa dil ailəsinin German qrupunun Qərbi German yarımqrupuna daxil olaraq, dünyada ən geniş istifadə olunan dillərdən biridir. Qrammatik quruluşuna görə ingilis dili flektiv (analitik) dildir. İngilis dili Böyük Britaniya, Amerika Birləşmiş Ştatları, Kanada, Avstraliya, Yeni Zelandiya, Cənubi Afrika və digər ölkələrdə danışılır. Belə ki, təqribən 70 ölkədə ingilis dili ölkə əhalisinin əsas dilidir. Dünyada yazılan elmi əsərlərin, beynəlxalq yazışmaların 75%-i ingilis dilindədir. Bir milyard insan ingilis dilində danışa bilir və bu cür geniş istifadəyə malik olan bir dilin təbii ki, zəngin çalarları mövcuddur.
Araşdırmalardan aydın oldu ki, müəyyən ədəbi dilin yaranmasında bir sıra dil faktorları kimi variantların da özünəməxsus rolu vardır. Dilin fonetik, leksik və qrammatik səviyyələrində variativliyin bir sıra ünsürlərinin təzahür etməsi həmin dilin tarixi inkişafının özünəməxsus qayda-qanunları ilə müəyyənləşir. Dilin fonetik sistemində səs variantlarından bəhs edərkən daha çox fonem mahiyyətli səslərin mövcudluğu əsas götürülməlidir. Eləcə də leksik variantların mahiyyətini aydınlaşdırarkən sinonimliyi, leksik vahidlərin ayrı-ayrı komponentlərinin dəyişməsini, bu komponentlərin başqa nitq hissələri ilə əvəzlənməsini və s. kimi amilləri nəzərə almaq vacib məsələdir. Çünki hər hansı bir dilin ədəbi normaları inkişaf edib sabitləşdikcə, dil sisteminin müxtəlif quruluşlarında variantlaşma da inkişaf prosesi keçirir, ayrı-ayrı variantlar meydana çıxır. Beləliklə, variativlik də digər dil vahidləri və hadisələri kimi tarixi səciyyə daşıyır.
Tədqiqat göstərdi ki, variativlik problemi həm xarici, həm də Azərbaycan dilçiliyində tədqiq edilib öyrənilmişdir. Xarici dilçilikdə variativlik probleminin öyrənilməsinə əsasən XX əsrin əvvəllərində başlanmışdır. Daha doğrusu, “variant” və “invariant” anlayışlarının fonologiya elmində araşdırılması fonem və onun səsli təzahür ilə bağlı olmuşdur. Qeyd olunan anlayışların dilçiliyə fonologiyadan daxil olması ilə ingilis, Amerika, Praqa dilçilik məktəblərində problemlə bağlı aparılan tədqiqatların əhatəsi daha da genişlənmişdir. İngilis alimi U.L.Çeyf variativlik məsələsindən bəhs edərkən daha çox formal məntiqdən çıxış etmiş müxtəlif səviyyələrdə variantların sözün xarici qabığında təzahür etməsi fikrini irəli sürmüşdür (10).
Amerika dilçiliyində Blumfildin nəzəriyyəsi dil sistemində variantlıq və invariantlılıq probleminin tədqiqinə də geniş imkan yaratdı və ABŞ-da dilçilik elminin inkişafına müəyyən təsir göstərdi. Amerika dilçiliyində üçüncü mərhələ kimi tanınan N.Xomskinin generativ (törədici) qrammatikasına görə semantik variantların komponentləri qrammatik əlaqələr əsasında mövcud olmur, dilin daxili quruluşunda semantika cümlənin strukturunu və onun nitq axınında formalaşmasını təyin edir. Bununla əlaqədar olaraq Amerika dilçiliyində bir sıra dilçilər (Tomris, Liz, Xomski və başqaları) konkret nitq faktlarında variativliyi də mənadan kənarda araşdırmağın vacibliyini qeyd edirdilər.
Variativliklə bağlı araşdırmalar göstərdi ki, keçmiş Sovet dilçilk məktəbində L.Şerba, M.Panov, S.Ojeqov, Q.Torsuyev, Q.Stepanov və digər dilçilər variativlik probleminin ümumi nəzəri cəhətləri ilə bağlı tədqiqatlar aparmış, rus dilində variativliyin təzühür formalarını tədqiq etmişlər.
Variativlik problemi Azərbaycan dilçiliyində də diqqət mərkəzində olmuş, çoxlu sayda irili-xırdalı tədqiqat əsərləri meydana çıxmışdır. M.Şirəliyev, Ə.Dəmirçizadə, Ə.Abdullayev, Z.Verdiyeva, M.Adilov, Y.Seyidov, H.Bayramov, F.Veysəlli, D.Yunusov, N.Vəliyeva və bir çox dilçilər bu və ya digər dərəcədə variativlik məsələsindən bəhs etmiş, elmi fikirlər söyləmişlər. A.Axundovun fonematik variantlar haqqında tədqiqatları dərin elmi səciyyə daşıyır. Frazeoloji variativliyin tədqiqi göstərdi ki, bu yönümdə Azərbaycan dilçiliyində H.Bayramov ətraflı bəhs etmişdir. N.Vəliyeva müxtəlif sistemli dillərdə (Azərbaycan, ingilis və rus dillərinin materialları əsasında) frazeoloji variantların təsnifatını aparmış, onların leksik, qrammatik və semantik xüsusiyyətlərini izah etmişdir.
Araşdırmalardan məlum oldu ki, Azərbaycan dilçiliyində variativlik problemi yalnız Azərbaycan dilinin materiallarının tədqiqi ilə məhdudlaşmır. Dilçi-alimlərdən F.Veysəlli, Ə.Cəfərov, F.Aslanov və başqaları ingilis, alman, fransız və s. dillər haqqında tədqiqatlar aparmış, variativliklə bağlı maraqlı fikirlər söyləmişlər.
Dil variantlarının tarixi kateqoriya kimi tədqiqi müasir dilçilikdə variativlik probleminin çiçəklənmə mərhələsinin münbit zəminini yaratmışdır. Bu baxımdan müəyyən olunmuşdur ki, variativliyin özünəməxsus səciyyəsi tarixi aspektdə araşdırılmalıdır.
Ç.Qurbanovun frazeoloji variantlardan bəhs olunan tədqiqat işində problem linqvistik aspektdə hərtərəfli şərh olunmuşdur: “Frazeoloji variantlar dedikdə eyni mənbədən parçalanma – şaxələnmə nəticəsində əmələ gələn, eyni frazeoloji vahidin forma və strukturunun dəyişilməsi, əksər hallarda üslubi və emosional-ekspressiv çalarlarla mənasının kəmiyyət və keyfiyyətinə və işlənmə tezliyinə görə bir-birindən fərqlənən, ümumi məzmun assosiyasiyasına, eyni valentliyə və yalnız konkret şəraitdə distribusiyaya malik olan qismən fərqli leksik tərkibli frazeologizmləri başa düşürük” (8, s.11). Ç.Qurbanov belə qənaətə gəlir ki, frazeoloji variantlar struktur meyar əsasında müəyyənləşdirilməlidir, semantik yanaşma faktiki dil materialında özünü doğrultmur.
Müxtəlif sistemli dillərdə variativliyə həm daxili, həm də xarici amillərin təsirinin müəyyən olunması bir sıra terminlərin (dialekt, şivə, standart dil və s.) işləkliyini aşkara çıxarır. Dilin coğrafi variantı kimi anlaşılan dialekt və şivələr həm regional fərqləri, həm də sosial təbəqələr arasında nitq müxtəlifliyini özündə əks etdirir. Problemə bu aspektdən yanaşdıqda ingilis dilinin Amerikan, Britaniya, Avstraliya, Şotlandiya variantlarının müəyyən orfoepik, leksik, qrammatik və sair fərqlərə malik olduğu görünür. Əlbəttə, bu variantlar bir-birindən kəskin şəkildə fərqlənən, bir-birindən ayrılan müxtəlif dillər deyil. Variantlar arasında fərqlər dilin müxtəlif səviyyələrində özünü göstərir və ədəbi dilin normayiv sabitliyinə təsir göstərmir.
Qeyd etmək lazımdır ki, müasir ingilis dilində feli frazeoloji vahidlərdə də variativlik hadisəsi müşahidə olunur. Məsələn:
to be quite appropriate - to be dead right, to the point - suitable - timely - well-timed – apt, to hit the right nail on the head - to hit smth. on the nail - to hit the bird in the eye, yerinə düşmək – “tam vaxtında, məqamında” mənasında;
to hit the mark - to strike between wind and water, to put one’s finger on it - too close for comfort, “bir kəsin istədiyinə, kef-əhvalına, zövqünə uyğun olmaq” mənasında;
to suit someone’s taste - to be to someone’s liking, to prove useful - to turn up just at the right moment - to strike the right tone, to go belly up - to kick the bucket - to turn up one’s toes - to push up the dasies - to take the big jump, dünyasını dəyişmək “ölmək” mənasında;
to fight windmills - to tilt at windmills, yel dəyirmanı ilə vuruşmaq “nəticəsiz vuruşmaq” mənasında;
to cast the numbers - to cast up results, yekun vurmaq “yekunlaşdırmaq” mənasında;
to harp on one string - to harp on the same string; to hammer away at smth. - to sing the same song; yeknəsəq danışıq aparmaq “cansıxıcı söhbət etmək” mənasında;
to treat someone roughly – to handle someone roughly, yekəbaşlıq eləmək “özünü kobud aparmaq, ədəbsizlik etmək” mənasında;
to cock one’s nose - to turn up one’s nose, yekə yerdən danışmaq “lovğalanmaq, özünü öymək, təkəbbürlənmək” mənasında;
to bear one’s age well - to carry one’s age well, yaşından cavan görünmək “cavan görünən insan haqqında” mənasında;
to shake like an aspen leaf - to tremble like an aspen leaf, yarpaq kimi əsmək “bir kəsdən və ya bir şeydən bərk qorxmaq” mənasında;
to become someone to do smth. - to befit someone to do smth., düz olmaq “uyğun gəlmək” mənasında;
to give someone some bull about smth. - to give someone some bullshit about smth., to draw the wool over someone’s eyes - to pull the wool over someone’s eyes, yalan-palan demək “nağıl danışmaq” mənasında;
to beat the hell out of someone - to knock the hell out of someone, to have the best of it - to get the best of it, qələbə çalmaq “qalib gəlmək” mənasında;
to do the trick – to grain ground, Amer. go to town – go down a bomb!, yaxşı olmaq “uğur gətirmək” mənasında (3).
Variativliyin digər növlərindən fərqli olaraq qrammatik variativlik, qrammatik cəhətdən sistemli olması, müntəzəm olaraq qarşılıqlı dəyişkənliyi (bu cəhət variativliyin bütün tipləri üçün xarakterikdir), qarşılıqlı dəyişkən kontekstlər zəminində qrammatik mənanın funksional ekvivalentliyiylə və müqayisə edilən qrammatik strukturların həmcins olmasıyla xarakterizə edilir. İngilis dilində feli frazeoloji vahidlərdə leksik variativlik müşahidə olunur. Bu və ya digər sözün müxtəlifliyini göstərən leksik variativlik, bənzər leksik-semantik funksiya və sözün qeyri-formal hissəsində səs tərkibinin cüzi fərqliliyi ilə xarakterizə olunur. Leksik variantların tipləri leksikanın sistemli olmasıyla şərtlənir. Variant tipləri leksikaya paradiqmatik və sintaqmatik bir xarakterlə yanaşır. Qrammatik variantlardan fərqli olaraq leksik variantların sırası birölçülüdür.
Son dövrlərə qədər dilçilərin əsas diqqət mərkəzində sözün ayrılıqda paradiqmatik xüsusiyyəti dayanırdı. Amma indi mentalitetin dilə təsiri probleminin yaranması ilə əlaqədar olaraq variativliyin ingilis dilində, hər şeydən öncə sintaksisdə kifayət qədər geniş yer tutması müşahidə olunur. Sintaktik variativliyin əlamətlərinin yaranmasına xidmət edən faktorlar aşağıdakılardır: qrammatik modelin və qrammatik mənanın bənzərliyi; söz birləşməsinin əsas komponentinin leksik cəhətdən uyğunluğu.

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT:
1. Verdiyeva Z.N., Ağayeva F.M., Adilov M.İ. Dilçilik problemləri, I hissə, Bakı, Maarif, 1982, 328 s.
2. Veysəlov F.Y. Struktur dilçiliyin əsasları, III cild, Bakı, Mütərcim, 2009, 264 s.
3. Vəliyeva N.Ç. İrihəcmli üçdilli frazeoloji lüğət. Bakı, “Azərnəşr” nəşriyyatı, 2010, 2 cildli, 1-ci cild, 988 s., 2-ci cild, 987 s., 123,5 ç.v.
4. Vəliyeva N.Ç. Müxtəlif sistemli dillərdə variativlik. Bakı Dövlət Universiteti, Dil və Ədəbiyyat. İSSN-2218-7588. E-ISSN 2219-5513. Language and Literature. Язык и Литература. Beynəlxalq Elmi-Nəzərijurnal. Международный Научно-теоретический журнал 1 (85), Bakı, 2013, s.5-10.
5. Adger David & Graeme Trousdale. Variation in English syntax: Theoretical implications. English Language and Linguistics 11, 2007.
6. Chomsky N. Syntactic Structures. 2nd ed. Ossining, NY: Walter de Gruyter, Inc., 2002.
7. Кузнецов А.М., Ф.М.Березин и др., Вариативность в языке и варианты единиц на разных уровнях языковой структуры, Проблемы языковой вариативности, Москва, 1990.
8. Курбанов Ч.Г. Диапазон лексических вариантов во фразеологии, АКД, Тбилиси, 1980, 24 с.
9. Теньер Л. Основы структурного синтаксиса, М., Прогресс, 1988.
10. Чейф Л. Уоллес. Значение и структура языка, М., Прогресс, 1975.
Açar sözlər: fel, variativlik, feli frazeoloji vahid
Key words: verb, variation, verbal phraseological unit
Ключевые слова: глагол, вариативность, глагольное фразеологическое единство

SUMMARY
The phenomenon of variation of the English verbal phraseological units
The article is devoted to the problem of variation of the verbal phraseological units in the modern English language. The term “variation” – is derived from Latin “variatio”, “variare”, which denotes “modification, variety, and diversity”. Variation – is some kind of deflection from usual form, the change. The term “variation” is used in many spheres of man’s activity. For instance, in Mathematics this term was firstly used by Joseph Lagrange, and then Stephan Banach, in topology – by Rene Gateaux, in music this term means the change of the main musical theme by different improvisations, keeping the main melody. The variation of the phraseological units is modification of the secondary elements of the idiom, keeping the main nuclear word.
In the result of the investigation we come to the conclusion that the variation of verbal word combinations, especially verbal phraseological units is obvious on different levels.

Р Е З Ю М Е
Явление вариативности английских глагольных фразеологических единиц
Данная статья посвящена проблеме вариативности глагольных фразеологических единиц в современном английском языке. Термин “вариативность” - производное слово от латинского “variatio”, “variare” означает “модификация, видоизменение, разнообразие”. Вариация - это некоторое отклонение от обычной формы, изменение. Термин “вариация” применяется во многих сферах человеческой деятельности. Например, в математику этот термин впервые ввёл Ж.Лагранж, затем С.Банах, в топологию Р.Гато, в музыке этот термин означает – изменение главной музыкальной темы разными переходами, с удержанием основной мелодии. Вариация фразеологических единиц - это видоизменение второстепенных элементов, при сохранении главного опорного слова.
В результате исследования выяснилось, что вариативность глагольных словосочетаний, в особенности глагольных фразеологических единиц наблюдается на различных уровнях.

Firəngiz Furman qızı Qurbanova
MÜASİR DİLÇİLİKDƏ VARİATİVLİK HADİSƏSI
Müasir zamanda müxtəlif xalqların bir-birinin etnosuna böyük marağı müşahidə olunur. Lakin ünsiyyət üçün yalnız dilin fonetikasını, qrammatikasını və leksikasını bilmək kifayət deyil. Mədəniyyətlərarası ünsiyyət prosesində milli mədəniyyətin özünəməxsus cəhətləri müəyyən çətinliklər törədə bilər. Problem ondadır ki, fərqli dil daşıyıcılarının eyni reallığın müxtəlif formada qavranması olur. İstənilən xalqı başa düşmək üçün, o xalqa məxsus olan dilini, dilin leksik vahidlərinin mənalarını düzgün öyrənmək lazımdır. İstər-istəməz A.Leontyevin sözü yada düşür. O deyir ki: “Dil - dünya mənzərəsinin çərçivəsinə bənzəyir, lakin mənzərə haşiyəyə düz gəlmirsə, haşiyəni dəyişirlər, mənzərəni isə yox”(6, s.13).
İnsanlar arasında ünsiyyətin əsas vasitəsi olan dil, cəmiyyət həyatının və onun inkişafının mənasıdır. Variativlik, daima dəyişiklik qabiliyyəti kimi, təbii işarə sisteminin, yəni dilin ən əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Tarixi cəhətdən dilin variantlığı dil evolusiyasının, müxtəlif dillər və dialektlərin əlaqələrinin, çoxlu sayda və müxtəlif xarakterli daxilisistemli faktorların təsirinin nəticəsidir. Variantlılığın səbəbləri həm dilin daxili sistemindən, həm də dilin yaşamasının konkret sosial-tarixi formalarından irəli gəlir.
İngilis dilinə müraciət edəndə, qeyd etmək lazımdır ki, müxtəlif variantlarının mövcudluğundan və bu variantların sayı çox olduğundan bu dilin vəziyyəti və inkişaf səviyyəsi yüksəkdir. Mədəniyyətlərarası dialoq zamanı yeqanə dillə bağlı qarşıya çıxan problem - hər bir variantın fonoloji, qrammatik və leksik özünəməxsus xüsusiyyətləri ola bilər. Bu məsələni nəzərə alaraq, zənnimizcə, xarici dilin tədrisi – dil hansı xalqa mənsubdursa o xalqın mədəniyyətinin və tarixinin öyrənilməsi ilə paralel keçirilməlidir.
Dil və mədəniyyətin, dil və tarixin sıx bağlılığı problemi daima aktuallıq kəsb edir. Dil və mədəniyyətin sıx bağlılığının əsas anlayışlarından biri – söz mənasının mədəni komponentidir. Bu sözün ekstralinqvistik məzmunudur, reallığı və milli mədəniyyəti ifadə edən sözün mənasıdır.
Çoxdandır ki, variativlik nəzəriyyəsi alimlərin diqqətini cəlb edir. Variativlik hadisəsi, haqlı olaraq, müasir dilçiliyin əsas nəzəriyyələrindəndir. Dil vasitələrinin variarivliyinə olan xüsusi böyük maraq onunla izah edilir ki, bu fenomenin tam və əsaslı öyrənilməsi dilin diaxronik inkişafının prinsiplərini və qanunlarını, həmçinin dilin sinxron funksionallığını düzgün başa düşməyə imkan yaradır.
Son illərdə dilçilərin diqqətinin predmeti olaraq variativlik problemi nəzəri planda hələ ki, kifayət qədər tədqiq olunmamış qalır. Publikasiyaların çoxsaylı olmağına baxmayaraq, variantlığın təbiəti məsələsinə dair vahid fikir mövcud deyil.
Milli və xarici tədqiqatçıların elmi əsərlərini ümumləşdirərək, belə nəticəyə gəlmək olar ki, bu məsələyə bir neçə yanaşmalar var.
Azərbaycanda dildə variativliyin öyrənilməsi bir sıra alimlərin adı ilə bağlıdır. A.Axundov, F.Veysəlov, F.Zeynalov dilin fonoloji, K.Abdullayev, S.Abdullayev, D.Yunusov isə dilin sintaktik səviyyəsində tədqiqatlar aparıblar. N.Vəliyeva dilin söz ehtiyyatının zənginləşməsi yollarını təhlil edərək müxtəlifsistemli, yəni ingilis, Azərbaycan və rus dillərinin materialları əsasında frazeoloji valentlik məsələsini təhlil edib.
Xarici tədqiqatçıların bir qrupu, məsələn К.S. Qorbaçeviç, T.P.Lomtev, О.İ. Моskalskaya, R.P. Roqojnikova hesab edirlər ki, variantların seçilməsinin ilk məqamı – struktur formanın fərqindədir.
O biri qrup dilçilərin, misal üçün V.V.Vinoqradov, Z.D.Popova, İ.P.Raspopov, N.N.Semenyuk, A.İ.Smirnitskiy, M.D.Stepanova, İ.B.Xlebnikova qeyd edirlər ki, variantlığı həm ifadə, həm də məzmun planında fərqləndirmək lazımdır.
Üçüncü qrup alimlər – E.Q.Belyavskaya, İ.M.Jilin, V.İ.Koduxov, M.M.Makovskiy, N.P.Ovdienko zənn edirlər ki, variarivlik hadisəsi, yəni dəyişiklik imkanı yalnız ümumi formal və yaxud ümumi semantik əlamətlərə görə yox, dil vahidlərinin hər iki əsas əlamətlərinə görə baş verir.
Uzun zamandır ki, dil variantlılığın problemləri ümumi və müəyyən dar aspektdə tədqiq olunur. Bu da bir çox dillərin praktik materiallarının ümumiləşməsinə zəmin yaradır. Lakin, onu da qeyd edək ki, müasir dünyada qloballaşma prosesi baş verir, dil-mədəniyyət və başqa insan cəmiyyətinin atributlarının inkişafının nəticəsi kimi bir çox proseslər yeni formalar alır. Bu səbəbdən dil variantlılığının ənənəvi məsələlərinə yeni yanaşmadan təhlilinə ehtiyac duyulur.
“Variantlıq” terminini geniş mənada tətbiq edəndə dilin milli-dövlət variantlarını, dialektlərin və şivələrin variantlığını, sosiolektlərin variantlığını, yaş çox olduqca nitqin variantlığını, cinsə görə - kişi və yaxud qadın nitqlərinin variantlığını, hətta praqmatik variantlığını nəzərdə tuturlar, məsələn: A.D.Şveytser, Q.V.Stepanov, V.D.Devkin, A.İ.Domaşnev. Lakin belə də konsepsiyalar mövcuddur ki, burada variantlı münasibətlər dupletli, yəni ikitərəfli olanlara gətirib çıxardır. Belə hesab edənlər L.P.Zaytseva, V.M.Filippovadır.
Variantlıq geniş mənada tədqiq olunanda, variantlara formal və yaxud semantik planda olan linqvistik vahidlərinin modifikasiyaları ilə birgə sinonimləri, sözün müəyyən formaları kimi, aid edirlər. Belə hesab edənlər O.S.Axmanova, L.P.Yevqenyeva, V.P.Konetskaya, P.A.Rastorquyeva, V.S.Xrakovsliy, A.İ.Çeredniçenko kimi linqvistlərdir.
Linqvistikada variativlik problemi aşağıda qeyd olunan müxtəlif hallarda qalxır:
a) dilin mexanizminin, strukturunun öyrənilməsi zamanı, buna da “variantlı-invariantlı” demək olar;
b) dilin funksionallığını və dildən nitqə keçən prosesinin öyrənilməsi zamanı;
c) dil dəyişiklikliyi və inkişafı prosesində dil-daxili faktorlarının öyrənilməsi zamanı (variarivlik və variantların yeni dil vahidlərinə keçməsi);
d) tələb olunsa müxtəlif faktorların təsirindən əmələ gələn eyni vahidlərin fərqli formalarını izah etmək məqsədilə;
e) normanın variarivliyinin sosiolinqvistik öyrənilməsi zamanı, həmçinin üslubi, ekspressiv və normayaradan məqsədilə dil vahidlərinin müxtəlif formalarının istifadəsi zamanı (7, s.33).
Yuxarıda qeyd olunan hallar hamısı deyil, lakin əksər ümumidir. Xüsusi ədəbiyyatın təhlili göstərir ki, variativlik hadisəsinin öyrənilməsi müxtəlif aspektlərdə keçirilir. Məsələn, ümumi dilçilikdə “variativliyin ontologiyası”, “variant”, “invariant”, “variativliyin tipləri və növləri”, “variativliyin faktorları”, “variativliyin sərhədləri” və s.
Variativlik hadisəsi bir sıra rakurslardan öyrənilir:
a) nitq mədəniyyəti nəzər nöqtəsindən, burada nitqin normativliyi-qeyri-normativliyi təhlil edilir;
b) dil tarixi nəzər nöqtəsindən – dil vahidlərinin evolusiya-inkişaf prosesi tədqiq edilir;
c) üslubiyyat nəzər nöqtəsindən – müxtəlif kommunikativ sferalarda ifadə vasitələrinin parallel realizasiyası;
d) sosiolinqvistika nəzər nöqtəsindən – variantların stratifikasiyalı və ərazi realizasiyası, başqa sözlə desək, variantların diastratlı və diatoplu realizasiyası.
İlk dəfə variativlik nəzəriyyəsi XX əsrin 20-ci illərində Praqa məktəbinin nümayəndələri və eyni zamanda Boduen de Kurtene tərəfindən irəli sürülüb. 1960-ci ildə variativliyin nəzəri əsaslarını N.S.Trubetskoy “Fonologiyanın əsasları” əsərində işıqlandırıb.
Rus dilçiliyində dil variantlarının öyrənilməsi bədii normanın dinamikasının təhlili ilə bağlıdır. Q.O.Vinokur, V.İ.Çernışev, S.P.Obnorskiy, S.İ.Ojeqov kimi alimlər bu problemi bu və ya digər dərəcəsində məşğul olublar.
Müasir dilçilikdə “variativlik” termini birmənalı qəbul olunmur. Bu terminin ekvivalentləri kimi “variantlıq”, “variarivlik”, “variabillik” terminləri işlədilir. Bəzi linqvistlər, məsələn, Q.Vişneskaya, V.Solntsev “variativlik” və “variantlıq” terminlərini sinonim kimi işlədirlər.
“Variativlik” anlayışı istənilən dil dəyişiklikliyi, modifikasiyası kimi istifadə edilir. Burada o, bir tərəfdən, dilin evolyusiyasının nəticəsi kimi, eyni zamanda dil vahidlərinin sinxronda mövcudluğunun və inkişafının vasitəsi kimi qəbul olunur.
Başqa qrup dilçilər, misal üçün, A.Travkina, D.Şaxbaqova yuxarıda qeyd olunan terminləri eyniləşdirmirlər. “Variarivlik” terminini bu hadisəni adlandırmaq üçün istifadə edirlər, “variativlik” terminini isə bu prosesin nəticəsinə münasibəti bildirmək üçün. Baxmayaraq ki, təhlil olunan terminlər bir-birinə yaxındırlar “variativlik termini dil vahidlərinin çeviklik xüsusiyyətini adlandırmaq üçün istifadə etmək olar, variantlıq termini isə daha geniş mənada işlənə bilər. O dil sisteminin variantlarını adlandırır” (8, s.10).
A.Travkinaya və D.Şaxbaqovaya görə “variarivlik” prosesi – belə hadisədir ki, dilin inkişafına təkan verir, “variativlik” – dilin elə xüsusiyyətidir ki, bu prosesin münbit şərtidir, “variantlıq” isə bu prosesin nəticəsidir və dilin müxtəlif variantlarının mövcudluğunda ifadə edilir.
Bəzi dilçilər K.Qorbaçeviç, N.Semenyuk, F.Filin “variativlik” hadisəsini formal variarivlik pozisiyasından təhlil edirlər (ifadə planının variarivliyi məzmun planın variarivliyi baxımından).
O biri qrup dilçilər, məsələn, Q.V.Stepanov, A.D.Şveytser, V.N.Yartseva dil variativliyinin problemini semantik variativlik pozisiyasından tədqiq edirlər, yəni bir sözün, bir konstruksiyanın, bir ifadə formanın əsasında mənanın variarivliyini araşdırırlar.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, “variativlik” termininin geniş və dar mənalarda işlənməsi müşahidə edilir. Geniş mənada işlənəndə istənilən dəyişiklik, modifikasiya nəzərdə tutulur. Belə halda variantın invarianta qarşı qoyulmasına ehtiyac duyulmur. Dar mənada isə variativlik dil vahidlərinin sinxronda mövcudluğu və işlənməsi vasitəsinin xasiyyətnaməsi kimi başa düşülür. Burada “variant-invariant” dixotomiyası təhlil edilir. İnvariant abstrakt götürülür, keyfiyyət sinifin göstəricisi kimi olur.
Dil variativliyi problemini tədqiq etmək üçün dilin və nitqin özünəməxsus xüsusiyyətlərini nəzərə almaq lazımdır. Burada sosial status, mövqe, cins, etnik mənsubiyyət, yaşadığı yer və bir çox başqa faktorlar rol oynayır. Şəxsin nitqi onun cəmiyyətdə tutduğu sosial mövqenin və savadının markeri, yəni göstəricisi olur.
J.Baqana qeyd edir ki, bu problemin təhlili zamanı mütləq şəkildə akrolet (şifahi nitq, onun şifahi və yazılı formaları və bu formalardan savadlı insanlar danışanda və yazanda istifadə edir), mezolekt (cəmiyyətin orta sinfin nümayəndələrinə xas olan sadə xalq danışıq dili və ya gündəlik həyat danışıq forması), bazilekt (dili daha çox variativliyə meylli, cəmiyyətin aşağı sinfin azsavadlı və yaxud savadsız nümayəndələrinə xas olan danışıq tərzi) kimi anlayışlara diqqət etmək lazımdır (1, s.69-70).
Variativlik, dil sisteminin hadisəsi kimi, dilin bütün səviyyələrinə xasdır. Dil sisteminin müxtəlif aspektlərdə variativliyin spesifikasını aşkar etmək üçün, o dil vasitələrinin variarivliyi rakursunda fonetik, leksik və qrammatik səviyyələrində tədqiq edilir.
Müasir zamanda söz variantlarının, birmənalı hamı tərəfindən qəbul olunan, seçimin müəyyən kriteriyalarına söykənən, ümumi tipologiyası yoxdur. Müxtəlif dilçilər bu və ya digər faktor və səbəblərə söykənərək söz variantları tipologiyasının fərqli növlərini təklif edirlər.
Bəziləri, misal üçün O.S.Axmanova, R.P.Roqojnikova bütün variantları fonetik və morfoloji kimi bölürlər, F.P.Filin isə variarivliyin üç növünü təklif edir: fonematik, aksentli və qrammatik yaxud formal-qrammatik, başqa dilçilər, məsələn, K.S.Qorbaçeviç, N.M.Şanskiy dörd növünü təsnif edir: aksentli, fonetik, fonematik, morfoloji. Qeyd etmək lazımdır ki, sözün strukturunda baş verən eyni dəyişiklikləri alimlər fərqli üsulda qruplaşdırırlar. Yuxarıda qeyd olunan variativlik anlayışı ilə “variant, invariant, norma” anlayışları sıx bağlıdır.
Beləliklə, qeyd etmək lazımdır ki, “variativlik” anlayışının ümumqəbul edilmiş vahid terminologiyası mövcud deyil. “Variativlik nədir?” – sualına N.Y.Şvedova belə cavab verir: “Çətin iki tədqiqatçı tapılar ki, onu eyni cür başa düşsünlər” (9, s.239).
Linqvistik ensiklopedik lüğətində belə bir tərif verilir: “variantlıq – latın dilindən “variants” – dəyişən; variativlik – 1) dil vahidinin müxtəlif ifadə vasitələri haqqında anlayışı, onun müəyyən formasının modifikasiyası, müxtəlifliyi və yaxud normadan kənarlaşması kimi; 2) dil vahidlərinin və ümumiyyətlə dil sisteminin mövcudluğunun və funksionallığının vasitəsini xarakterizə edən termin” (5).
V.Q.Qakın tərifinə görə, “variativlik – dil funksionallığının fundamental xüsusiyyətlərindən biridir” (4, s.4). L.A.Verbitskay isə deyir ki, “variativlik – dilin vacib xüsusiyyətidir, o dil vasitəsilə müəyyən edilir” (3, s.14).
Son vaxtlar variativlik mədəniyyətlərarası kommunikasiya prosesi aspektində təsnif edilir. Nəzərə alaraq ki, variativlik hadisəsi dilin hər səviyyəsinə xasdır, dil sisteminin müxtəlif sferalarında variativliyin spesifikasının aşkar edilməsi üçün o dil vasitələrinin variarivliyinin rakursunda fonetik, leksik və qrammatik səviyyələrində öyrənilir. Bu da fonologiyanın, sintaksisin, semantikanın aktual problemlərinin həllinə, dildə qarşılıqlı təsir edən sosial və linqvistik proseslərin tədqiqinin yeni metodologiyasının formalaşmasına kömək edir.

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT:
1. Багана Ж. Французский язык в Африке: проблемы интерференции, М., Наука, 2006, 163с.
2. Велиева Н.Ч. Actual problems of language typology. Актуальные проблемы языковой типологии. Баку, Elm və Təhsil, 2011, 512 c.
3. Вербицкая Л.А. Давайте говорить правильно, M., 2001, 143 с.
4. Гак В.Г. Об общих факторах вариативности в языке, Степановские чтения. Проблема вариативности в романских и германских языках: Тезисы докладов и сообщений Международной конференции. М.: Изд-во РУДН, 2001, с. 4-5.
5. Лингвистический энциклопедический словарь, Гл. ред. В.Н.Ярцева, М., Изд-во Советская Энциклопедия, 1990, 687 с.
6. Романюк Л. Э., Локальная маркировка фразеологических единиц, АКД, М., МГПИИЯ, 1979, 22 с.
7. Солнцев В.М. Вариативность как общее свойство языковой системы, И., ВЯ. № 2, 1984, с. 31-42.
8. Шахбагова Д.А. Фонетическая система английского языка в диахронии и синхронии (на материале британского, американского, австралийского вариантов ангийского языка), М., Изд-во Фоллис, 1992, 284 с.
9. Шведова Н.Ю. К понятию вариативности в языке (на материале лексического множества), Известия АН СССР. Серия литературы и языка. М., т.42, № 3, 1983, с. 239.
10. Veliyeva N.Ch. Some Aspects and Peculiarities of Intercultural Communication in the Process of Globalization. Belgrade, 2013, 241 p.

Açar sözlər: dil, mədəniyyət, variantlıq.

R E S U M E
The phenomenon of variation in Modern Linguistics
The given article is devoted to the investigation of the problem of language’s variation. As the variation is in the various aspects, invariant, variant, ontology of the variation, the types and kinds of variation, the factors of it, the borders of this phenomenon, and also the variation in general meaning are analyzed from the point of view of language and culture, the history of language, the stylistic, sociolinguistic and functional.

Р Е З Ю М Е
Явление вариативности в современном языкознании
Данная статья посвящена исследованию проблемы языковой вариативности. Поскольку существуют различные аспекты вариативности, в статье изучается инвариант, вариант, онтология вариативности, типы и виды вариативности, факторы, побуждающие вариативность и границы вариативности, а также анализируется явление вариативности, вообще, с различных ракурсов: с точки зрения языка и культуры, языковой истории, со стилистической, социолингвистической и функциональной.

Hacıyeva Natavan Havar qızı
BİRİNCİ MÜSTƏQİLLİK DÖVRÜ AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYATININ DİL XÜSUSIYYƏTLƏRİ
( Mürəkkəb sintaktik bütövlər)
XX əsrin əvvəlləri bəşər tarixində ideyalar mübarizəsi, inqilabların nəzəriy¬yədən praktikaya keçid dövrü və bu aspektdə ədəbi cərəyanlar və onların mübarizəsi kimi mövcud olmuşdur. İnqilablar təkcə narazılıqlar dalğası deyil, həm də yeni tarixin, yeni milli oyanışın, milli ruhun, onun energiyasının ifadəsidir. Bu vaxt müxtəlif ideyaların təzahürü kimi ədəbiyyat çox gərgin günlərini yaşayır, o xaosun içərisində milli dəyərlər ölçüsündə yeni istiqamətlər formalaşır və bunlar da öz ifadəsini bədii əsərlərdə tapır. Bədii əsər həm sosiloji, həm psixoloji, həm də filoloji mahiyyətə malikdir. Qeyd olunan dövrün linqvistik mənzərəsi aid olduğu dil daşıyıcılarının ictimai-sosial təbiəti ilə bağlanır; həmin dövrə aid bədii əsərlərdə və ya o dövrdə yazılmış bədii mətnlərdə istər obrazların, istərsə də yazıçının öz dilində mövcud ictimai-siyasi şəraitin öz təbiətindən irəli gələn məqamlar vardır.
Bu dövr ədəbi dili müasir dövrdən elə də prinsipial şəkildə fərqlənməsə də, özünəməxsusluğu ilə seçilir. Özünəməxsusluq deyəndə bəzi leksik vahidlərin fonetik cəhətdən fərqli tələffüzü, hazırda ədəbi dilimizdə işlənməyən bəzi leksemlər, tərkiblər və s. xüsusiyyətlər nəzərdə tutulur (2:20-48). Mləum olduğu kimi, cəmiyyətin güclü şəkildə yenidən qurulması onun leksikasına təsirsiz qalmır, dil daxili və xarici amillərin təsiri ilə müəyyən qədər dəyişir, təzələnir (3:136). Ona görə də Birinci Müstəqillik dövründə ədəbi dilimizdə baş verən dəyişikliklər cəmiyyətdəki yeni sosial mühitlə, daha doğrusu, cəmiyyətin yeni iqtisadi-siyasi məzmunu ilə şərh oluna bilər. Böyük alman dilçisi A.Şleyxer bu məqamları nəzərə alaraq deyirdi ki, tarix bütün dillərin düşmənidir (4:144).
Söhbət mövcud dilin inkişafının müəyyən siyasi-tarixi şəraitdə yeni istiqamətə yönəlməsi ilə bağlı olmasından gedir. Bu mənada, XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan ictimai-siyasi şəraiti dilə də təsirsiz qalmırdı; Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbi dilinin, ümumən, Azərbaycan dilinin özünəməxsusluğu da müəyyən qədər də bu reallıqla bağlı idi. İctimai-siyasi şəraitdən asılı olaraq dilin yeni axara düşməsi ona qədərki köhnə epoxanın bəzi anlayışlarının dildən çıxmasına, qrammatik sistemdə bəzi milli durulmaların baş verməsinə, yeni leksemlərin işlənməsinə, dil səviyyələrində az da olsa, dəyişikliyə səbəb olur. Misallara müraciət edək:
1. Bəzi sözlər əslinə yaxın şəkildə tələffüz olunub. Məsələn: fars dilinə aid “qədəğən”, “təvəqqe”, “səlamət”.
2. Bəzi leksemlər obrazların dilində orfoepik əsasda ifadə olunur. Məs: olallar//olarlar; siznən//sizinlə; əlinən//əli ilə; biznən//biz ilə; öldürrəm//öldürərəm.
Milli Müstəqillik dövründə yeni ictimai şəraitə uyğun olaraq dil məsələləri də gündəmə gəlir, dilin təmizliyi, onun milli koloritinin canlanması həm dilin orfoepiyasında, həm də orfoqrafiyasında öz əksini tapır; bəzi leksemlərin tələffüzü milli rəng alır, dilimizin qanunauyğunluqlarına tabe edilir; dil üçün çox vacib olan orfoqrafiya qaydaları sabitləşir.
Deyək ki, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ədəbi dilində fars dilinə xas olan izafət birləşmələri (cəmiyyəti-xeyriyyə, hürufi-samitə, xudavəndeyi-aləm, elmi-ilahi, elmi-hücum, dövri-ibtidai, kəvakibi-səyyarə, bəyani-küsuf, ittihadi-müslim, afitabi-aləmtab və s.) işəlnmiş, dilimizdə vaxtilə yer tutmuş köhnə epoxanın izləri kimi mövcud olmuşdur. Məlum olduğu kimi, onların bir qismi də islam dünyagörüşü və onların mənimsənilməsi ədəbiyyatı ilə bağlı idi. Bu dövrün elmi üslubunda yuxarıda qeyd olunan kəlmələr dilimizin təmizliyinə, onun milli koloritinin qorunub saxlanılmasına mənfi təsir edirdi. I Müstəqillik dövründə bu məsələlər sağlam düşüncəli bütün ziyalıları narahat edirdi. Deməli, yeni epoxa köhnə epoxanın bəzi qüsurlu tərəflərini sıradan çıxarır, milli dilimizin təmizliyi üçün onu yeni axara salırdı.
Bu dövr Mirzə Cəlilin əsərlərinə müraciət etsək, görərik ki, xüsusən “Anamın kitabı” əsərində fars-islam təmayüllü Mirzə Məhəmmədəli ilə onun anası Zəhra bəyim arasında həm dünyagörüş, həm də dil baxımından ciddi fərqlər var. Zəhra bəyim bizim milliliyimizin, vətənimizin simvoludur; onun dili şirin, insanlara yanaşma tərzi ana nəvazişi və sevgisi şəklindədir. Deməli, o, biz özümüzük, oğlanları isə bizdən, milliliyimizdən uzaq düşənlərdir, yad təsirdə olanlardır. Avqust Şleyxerin yuxarıda qeyd etdiyimiz formulu ilə məsələyə yanaşsaq, onda deməliyik ki, yeni tarix-Müstəqillik dövrü, köhnə nə varsa etnik-milli axardan uzaqlaşmadan milli axara qayıdışıdır. Məhz Birinci Müstəqillik dövrü ədəbi dilimizin təmizlənməsi uğrundakı mübarizənin əsl mahiyyəti də bundan ibarətdir.
Yeni epoxa ilə əlaqədar dildə baş verən dəyişikliklər, əvvəldə dediyimiz kimi, qlobal dəyişiklik deyil. M.Cəlilin “Anamın kitabı” əsərində təsadüf etdiyimiz terminlərin timsalında bunu müşahidə etmək olar:
1. Dilçilik terminləri: lüğət, cümlə, rus dili, heca, sövti-samit, hürufat və s.
2. Tibbi terminlər: dezinfeksiya, yara, qızdırma, doktor, azarlamaq, dava və s.
3. Pedaqoji terminlər: müəllim, vaiz, sinif, proqram, xeyriyyə məktəbi və s.
4. Kimya elminə aid terminlər: atamas (almaz), zümrüd, dendrit, kvars, yaşma, dəniz və s.
5. Dini terminlər: elmi-ilahi, məscid, xüsuf, küsuf, dəsfrül-əməl, bəyani-xüsuf, islam, hecab, xilasətül-hesab və s.
Göründüyü kimi, qeyd olunan terminlərin bir qismi, daha doğrusu, əksəriy¬yəti indi də işlənir; təkcə dini terminlərin əksəriyyəti ictimai-tarixi şəraitlə əlaqədar dildən çıxmışdır.
Adətən, bu tipli araşdırmalarda dil xüsusiyyətlərindən danışarkən mürəkkəb sintaktik bütövlər nəzərdən kənarda qalırdı. Son dövr dilçilik elminin nailiyyətləri dilin sintaktik səviyyəsinin ən böyük vahidi olan mürəkkəb sintaktik bütövlərin araşdırılması, onun sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi onu sintaktik səviyyənin ən böyük vahidi kimi təsdiqlədi (1:172-224). Ona görə də bu dövr ədəbi dilindən danışarkən konkret əsərlər üzrə mürəkkəb sintaktik bütövləri nəzərdən keçirəcəyik. Qeyd edək ki, prof. K.Abdullayevin MSB-lərin sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi barədəki konsepsiyası bütövlüyü ilə özünü doğruldur və nəzəri istinad nöqtəsi kimi bundan çıxış edərək Birinci Müstəqillik dövrü əsərləri içərisində komediya, dram və lirika janrı üzrə bəzi fikri ümumiləşdirmələri ifadə edəcəyik. Məsələnin belə qoyuluşu faktik materiallar əsasında qeyd olunan epoxaya aid ümumnəzəri nəticələr bazasını daha da zənginləşdirir, dil mənzərəsini tamlığı ilə təsvir etməyə imkan verir.
Mürəkkəb sintaktik bütövlərlə (MSB) bağlı fikirlər, əsasən, monoloji nitq üzrə öyrənilmişdir. Bu müstəvidə MSB-lərin səciyyəvi xüsusiyyətləri tez nəzərə çarpır. Ancaq dialoji, yaxud triloji nitqdə isə bəzi fərqli xüsusiyyətlər meydana çıxır. Çünki monoloji nitqdə kommunikasiya üçün nəzərdə tutulmuş informasiya bir nəfər tərəfindən ötürülür. İnformasiyanın başlanğıcı bir trayektoriya üzrə inkişaf edir və sonluğu da aydın bilinir. Dram janrında isə məsələ bir qədər fərqlidir. Misallara müraciət edək:
“Rüstəm bəy: Dünən harda qaldıq?
Mirzə Həsən: (kağıza baxır və oxuyur) Necə ki, Yevropa, habelə Asiya millətlərinin hürufatının əvvəlincisi “A” sövtünün əlamətidir ki, biz ona “əlif” deyirik.
Rüstəm bəy: Mirzə, dayan, gərək bir yerin dəyişək. Necə yazıbsan? Yevropa və Asiya millətlərinin?
Mirzə Həsən: Necə ki, Yevropa, habelə Asiya millətlərinin hürufatının...
Rüstəm bəy: Dayan bir yaxşı olar artırasan: cümləsinin.
Mirzə Həsən: Xub, cümləsinin (yazısını düzəldir), cümləsinin hürufatının əvvəlincisi “A” sövtünün əlamətidir ki, biz ona “əlif” deyirik.
Rüstəm bəy: (kitaba baxır).Yaz, (yavaş-yavaş deyir) bundan əlavə xah Şərq tayfalarının bəzilərinin, habelə slavyanların, qreklərin...
Mirzə Həsən: Yunanların...
Rüstəm bəy: Yunanların və qədim yəhudilərin dilində hürufatın əvvəlin¬cisinin mənası həmi birdir, həmi mindir; necə ki, məsələn ərəb dilində “əlif” ləfzi. (Yenə qabaqkı kimi içəri otaqdan uşaq səsi gəlir.) Səs eləməyin, mən lüğət yazıram (əlində kitab var-gəl edir). Mirzə, yaz; və lakin həmin “A” sövtü millətlərin bəzisinin dilində çox işlənir, bəzisinin dilində az işlənir.
Mirzə Həsən : (yaza-yaza). Bəzisinin dilində...
Rüstəm bəy : Bəzisinin dilində çox işlənir, bəzisinin dilində az işlənir.” (Anamın kitabı)
MSB “A” sövtü ilə başlayır və onunla da qapanır: əsas məsələ ondadır ki, kommunikasiya üçün nəzərdə tutulan informasiya iki nəfər arasında paylanıb və bunlardan biri də (Rüstəm bəy) aparıcı rola malikdir. Buna da səbəb informasiyanın həmin obraz üzərində yüklənməsindən, ikincinin isə köməkçi rola malik olmasından irəli gəlir. Mikromətndə hərəkət irəliyə-informasi¬ya¬nın verilməsinə yönəldiyi halda, bu məqamda “səs salmayın mən lüğət yazıram”-deməklə, Rüstəm bəy-əsas informasiya ötürücüsü MSB üçün nəzərdə tutulan informasiyadan ayrılaraq ətrafdakıları sakitliyə dəvət edir, halbuki MSB-nin hiperteması başqa məzmunludur. Belə hallar-əsas informasiyadan kənaraçıxmalar MSB-nin bütövlüyünə ziyan gətirmir. Buna səbəb də obrazlar üzrə informasiyanın paylanması, yəni informasiya komponentləri arasında monoloji nitqdən fərqli olaraq, müəyyən intervalda fasilənin olmasıdır. Məhz bu xüsusiyyət qeyd olunan replikanı təbiiləşdirir. Belə halda replika ümumi informasiya axınının (MSB üzrə) ümumi istiqamətindən ayrılıb yeni məzmunda, yeni tonda dinləyicilərə istiqamətlənir. Bu hal dram janrında MSB-lərdə müşahidə olunan mühüm xüsusiyyətlərdəndir. Hadisələrin cərəyan etdiyi otaqda Zivər xanım da var. “A” sövtü ilə bağlı birinci MSB-nin bitməsi ilə məzmunca başqa səciyyəli MSB başlayır: ona şərait yaradan təbii imkan da Rüstəm bəyin olmasıdır. Deməli, informasiya bağlantısı alınır və bununla da yeni MSB reallaşır:
“Zivər xanım: Кто у телефона? Kimdi telefonda? Kimdi? Səlimə xanım? Salam əleyküm. Sağ ol,sağ ol. Necə? Kim? Hə, yaxşı! Gəlin bir yerdə gedək. Yaxşı, evdədi. Yaxşı, səlamət qal... (Dəstəyi qoyur yerinə). Rüstəm, Səlimə xanımgil indi gələcəklər; gərək bu gün biletləri paylayaq, sabah da ki, bilirsən, bizdə cəmiyyəti-xeyriyyənin yığıncağıdı. Bilmirəm sənin hələ işin çoxdur?
Rüstəm bəy: Mən sonra da yaza billəm. Deyirsən nə vaxt gələcəklər?
Zivər xanım : Yarım saata burada olallar. (Rüstəm bəy bir söz deməyib, yenə kitaba məşğul olur. Zivər xanım qıvraq çıxıb gedir. Rüstəm bəy yenə kitaba baxa-baxa deyir).” (Anamın kitabı)
Burada MSB bitəndən sonra yenə də “A” sövtü üzrə yeni mikrotest başlayır. Deməli, dioloji və ya çoxtərəfli nitqdə MSB-lər qeyd olunan səhnələrdə müxtəlif obrazlar arasında reallaşa bilər, çünki səhnədəki hər hansı obrazla bağlantı yeni MSB mövzusu olur. Yuxarıda qeyd etdiyimiz misalda da həmin faktor aydın görünür.
Bildiyimiz kimi, triloji-üçtərəfli nitqdə də MSB-nin hiperteması üç nəfər arasında paylanır və replikaların sayı çoxalır. Biz replika deyəndə mikromətnin məzmununa kənardan ya ritorik, ya da bir başqa müdaxiləni nəzərdə tuturuq. Faktlara müraciət edək:
“Mirzə Məhəmmədəli: Söhbət həmin səxtlik üstündədir ki, siz orada yazdınız. Amma mənim əqidəmcə, bu barədə bizə bir əmr buyurulubdur, o əmrdən kənara çıxmaq hər ayinə səzavar deyil. Necə ki, məlumdur və kərrat ilə eşitmişik və kitablardan təhsil eləmişik ki, həqq-təala bizə on şey təyin edib ki, bir-birindən bərkdir. Yəni ən əvvəli sonrakından boş və sonrakı qabaqkından bərk; ta gedir çıxır onuncuya ki, dəxi ondan bərk, ondan səxt bir şey dünyada yoxdur və ola bilməz.” (Anamın kitabı)
Bu MSB-nin birinci-başlanğıc mərhələsini təşkil edir. Ondan sonra isə Rüstəm bəyin mövzu hiperteması ilə birbaşa bağlı olmayan replikası verilir: “Rüstəm bəy və Mirzə Məhəmmədəli: Ana, dayan, hələ gəlmə, söz danışırıq.”
Bu replika nitq situasiyası ilə bağlıdır: MSB-nin yaranmasında iştirak edən obrazlarla şərtlənir, sonra isə mikromətnin ikinci mərhələsi həmin obraz - Mirzə Məhəmmədəli tərəfindən davam etdirilir: “Mirzə Məhəmmədəli: Haman bərk şeylərin əvvəlincisi daşdır.” Bu infor¬masiya veriləndən sonra təkrarən Rüstəm bəyin repliksı başlayır:
“Rüstəm bəy: Yəni necə daş? Axır dünyada daş çoxdur, görək hansını deyirsən?” Bu replika izahedici xarakter daşıyır. Bunun ardınca Mirzə Məhəmmədəli sualı cavablandırır : “Heç təfavütü yoxdur. Hansı daş olur-olsun. <...> Dəxi burada gülmək, yəni çe? Siz xahiş etdiniz mən də deyirəm. Lazım deyil, məni əfv buyu¬ru¬nuz; dəxi gülmək, yəni nə olsun? Heç dəxli var?” Rüstəm bəy yenə müdaxilə edir:“<...>. Yaxşı, sözünü de, gülmənik. Sonra? Daşdan sonra.”
Burada əsas diqqəti o məqama vermək lazımdır ki, Rüstəm bəy hiss edir ki, mikromətn hipertemasından uzaqlaşılır, nitqdə əsas informasiyanın verilməsində müdaxilələr hesabına fasilə yaranır və vaxt intervalı çoxalır və bu xüsusda Mirzə Məhəmmədəli əsas mövzuya qayıdır: “İkinci mərtəbədə daşdan sonra bərk olan şey dəmirdir, zira bu iki cisimləri bir-birinə vuranda (əllərini qoşa tutub yavaşca bir-birinə vurur), aşkardır ki, dəmir daşı sındıracaq.” Mirzə Məhəmmədəli yenə əsas mövzudan uzaqlaşaraq ətrafdakılara müraciət edir:“Hə...gülərsiniz, gülərsiniz. Vay sizin halınıza!.. Afərin lüğət yazanlar!” C.Məmmədquluzadə bu üsulla obrazı fərdiləşdirmək, səciyyələndirmək istəmiş və nitqdə çox da fasilə yaranmasın deyə, Rüstəm bəy Mirzə Məhəmmədəlidən izahın davamını istəyir: “Sonra? Dəmirdən sonra bərk olan şey hansıdır?” Rüstəm bəy Mirzə Məhəmmədəliyə müraciətən tələbkarlaşır: “Məhəmmədəli, uşağa uşaq deyərlər, böyüyə də böyük deyərlər. Sən sözünü de, əgər sənin sözün haqdır, gərək onu deməkdən çəkinməyəsən. Allaha şükür, sən vaizsən müəllimsən; sən baxma bizim gülməyimizə, sən sözünü de. Əgər bizə lazım olar, lüğətə də bir şey yazarıq, lazım olmaz,-olmaz.” Mirzə Həsən də bu bəya¬nata qoşulur. Ondan sonra keçilir mikromətnin ifadə olunacaq informasi¬yasına: “Mirzə Məhəmmədəli: Dəmirdən bərk olan şey oddur ki, dəmiri əridir və özü də sərtlik ənasirində üçüncü dərəcədədir. Oddan bərk olan şey sudur ki, odu söndürür və səxtlik ənasirinin dördüncü dərəcəsindədir. Sudan bərk olan şey buluddur ki, su haman buluddan əmələ gəlir.” Mirzə Məhəmmədəli sonra izaha ara verərək ətrafa müraciət edir: “Səs gəl¬mə¬sin! Görürsünüz ki, biz burada söz danışırıq!” MSB daxilində əsas-aparıcı natiq tərəfindən MSB-nin məzmunundan kənara çıxmaq nitq situasiyası ilə bağlıdır, ancaq Mirzə Cəlil bundan bir yumoristik vasitə kimi istifadə edir və bunun ardınca mətn hiperteması davam etdirilir: “Bəli, ağama ərz olsun ki, buluddan bərk olan şey yeldir ki, buludlara həmişə yeldən fərman çıxır <>. Yeldən bərk olan şey mələkdir ki, yelləri idarə edir; yəni haraya göndərilməlidir, göndərir; göndərməli deyil, göndərmir.(...) Mələkdən bərk şey mələkül-mövtdür ki, mələki-qəbzi ruh edir. Hı...gülərsiniz! “ Sonra yenə adresantın replikası, ətraf aləmə reaksiyası güclənir. Qısa replikadan sonra Mirzə Məhəmmədəli əsas mətləbə keçir:
“Bəs bilirsinizmi ki, ölümdən bərk şey nədir?” Təkrar replika davam edir. “Bilirsinizmi, ey lüğət yazanlar?”–yenidən MSB-nin məzmununa qayıdır. “Ölümdən bərk şey xudavəndi-aləmin əmridir ki, lazım olan yerdə ölüm varid olur, lazım olmayanda olmur. Lazım olan yerdə vaqe olur bəlayi-nagəhanlar, misli- vəlvəleyi-səqf-asimanlar, zəlzəleyi-səthi-xakidanlar, xüsuf- küsuf, yenə xüsuf, yenə küsuf, ma-təaqəbəl-mələvan!..”
M.Cəlil həmin MSB-ni belə bir sonluqla bitirir: “Mirzə Məhəmmədəli: Siz gərək xəcalət çəkəsiniz, adınızı müsəlman qoyub islam elmlərinə istehza edirsiniz! ...Niyə gülürsünüz? Burada ilan oynatmırlar ki. Məgər insan öz qəbahətini gərək annamaya? Eyb deyil?” (Anamın kitabı)
Göründüyü kimi, hər dəfə MSB-nin hipertemasından nisbətən uzaqlaş¬ma¬lar baş verir, lakin tekstual cazibədən çıxa bilmir və onlar semantik bir bütöv əmələ gətirir, yəni mikrotekstin məzmunu ilə bağlı bütün replikalar MSB-nin struktu¬ru¬nu pozmur. Drammatik janrda yazılan əsərlərdə MSB-nin sərhədlərini müəyyən¬ləş¬dir¬mək, başqa nəsr əsərləri ilə müqayisədə çətindir. Çətinlik də mikromətn hiperte¬ma¬sının müxtəlif obrazlar, yaxud dominant adressantın situasiyadan asılı olaraq yazıçı qayəsinə müvafik şəkildə replikalardan istifadə etməsindən, janrın özünün xüsusiyyətlərindən irəli gəlir. Obrazlar çox da susmur, müəyyən ironik və yumoristik tonla nəyəsə reaksiya verir. Reaksiyaların ümumi məzmunu çox effektli və təsiredici olur. Məs.: “Mirzə Məhəmmədəli: ...Nəyə gülürsünüz? Burada ilan oynatmırlar ki? Məgər insan öz qəbahətini gərək annamaya? Eyb deyil?” Gətirdiyimiz mizsallarda MSB-nin komponentləri arasında əlaqələnmə maraqlı quruluşa malikdir. Əvvəla burada MSB-nin əsas informativ kompo¬nent¬lərində sintaktik paralelizm, həm də zəncirvari əlaqələnmə üsulu özünü göstərir: “<…> oddur ki, <…>, <…> sudur ki, <….>, buluddur ki, <…>yeldir ki, <…>,<…>” … və s.
Bunları struktur baxımdan pozan replikalardır. Deməli, replikalar mətnin ümumi hipertremasından şərti olaraq seçilir, lakin onun bütövlüyünə xələl gətirmir.
Komediya janrından fərqli olaraq, dram əsərlərində mürəkkəb sintaktik bütövlər struktur baxımdan ciddi şəkildə fərqlənməsələr də, onun daxili kompo¬nent¬lərinin semantik bağlılığında bəzi fərqli cəhətlər vardır. Əvvəldə qeyd etdik ki, komediya janrında qeyd etdiyimiz sintaktik konstruksiyada müdaxilələr dramatik janrda nisbətən az təsadüf olunur. Ola bilsin ki, bu xüsusiyyət janrın özündən irəli gələr. Dram janrında bəzən mətnin hiperteması abzaslar üzrə paylandığından bunun sərhədinin dəqiqliyini aydınlaşdırmaq çətindir. Prof. K.Abdullayevin irəli sürdüyü və türkologiyada bəyənildiyi çərçivə prinsipi bu vaxt müəyyənləşdirici rol oynayır. Məs.: “Ulduz: Ah! Neyçün bu Ramiz gəlib çıxmadı? Axşamdan getmişlər, səhərə yaxındır, hələ bu vaxta qədər gəlməmişlər. Allah, görəsən başlarına nə gəldi...
Haris: Niyə bitablıq edirsən, gələrlər. Tutaq ki, gəlmədilər, nə etməli?
Ulduz:Ox, Haris! Öylə sözü söyləmə. Mənim ürəyim çatlamaq dərəcəsinə gəlir.
Haris: Ulduz! Ramiz bir quldurdur. Quldurun diriliyi təhlükə deməkdir. Hər dəqi¬qə¬sində bir ölüm qorxusu var. Bu gün deyilsə sabah, o biri gün. Axırda ya vuru¬la¬caq, ya tutulacaqdır. Sən ki, bir şey olmadan böylə bitablıq göstərirsən, vurulmasın eşidəndə nə edərsən?
Ulduz: Özümü öldürərəm! Mənim bütün yaşadığım onun üçün deyilmi? Mən ancaq onun üçün yaşayıram büsbütün. Onsuz bir dəqiqə, nəfəs almaq belə istəmirəm. Ah, hələ də gəlib çıxmadılar. Yarəbb, sən Ramizi əsirgə! (Dinləyir). Deyəsən bayırdan səs gəlir. Bəlkə gəldilər.”
Yuxarıdakı parça C.Cabbarlının Birinci Müstəqillik dövrü ədəbi yaradı¬cı¬lı¬ğının nümunəsi olan “Ulduz” əsərindəndir. Həmin hissə Ulduzun sevgilisi Ramiz barədəki nigarançılığı ilə başlayır və onunla da bitir. Bu dialoji nitq də dram əsərlərinin xüsusiyyətlərinə müvafiq olaraq ayrı-ayrı məqsədə, mərama xidmət edən iki obraz arasında qurulmuşdur və haqqında danışılan mətnin hipertemasını da bu təşkil edir; nitq gərginlik, drammatizm üzərində köklənmişdir, obrazların nitqi biri digərini tamamlayır. Struktur və semantik bütövlüyə malik bu mürəkkəb sintaktik bütöv roman, povest və hekayələrdəki strukturdan fərqlənir. Çünki mono¬loji-müəllif nitqində mətn hiperteması obrazlar üzrə paylanmır. Eləcə də kome¬diya janrından fərqli olaraq, dramatik janrda süjet gərginliyindən irəli gələn dram¬matizm obrazların nitqində aydın hiss olunur; qarşıya qoyulan suallar konkretliyə, dəqiqliyə meyllidir, fikirlər, ideyalar, hisslər üzləşir; nitq situasiyası gərginləşir.
Əsərdə yuxarıda verilən hissə ilə mətn hipertemasının bitdiyini bir də o fakt sübut edir ki, sonra Harisin monoloqu başlayır; onun içində baş qaldıran sevgi və ona çatma tədbirləri burada ifadə olunur, yəni o mürəkkəb sintaktik bütövün hiper¬te¬¬masına çevrilir. Əvvəlinci ilə sonrakı sintaktik bütövü bir-birinə yaxınlaşdıran Ramizlə bağlı fikirlərdir. Dram əsərlərində məqamından asılı olaraq hansısa obrazın daxili aləmini ifadə etmək üçün bir mürəkkəb sintaktik bütövlərdən ibarət monoloqa yer verilir. Məs.: Elə həmin pərdədə Haris yenə tək qalır. Məlum qərar haqqında fikirləşir: “Haris: Yox olmadı. Daha burada qalmaq olmaz. Ramiz bilərsə, məni öldürər. Yəqin Ulduz dediklərimi ona deyəcək. Ancaq Ramizin bir qədər gec gəldiyindən vurulmuş bilirəm. Ona görə də söz açdım. Hər halda başlandısa bitməli!” (C.Cabbarlı. “Ulduz”)
Dram əsəsrləri bu cür konseptual şəkildə öyrəniləndə onun süjetini, hadisələrin inkişaf xəttini də nəzərə almaq lazımdır. Xüsusən bu təhlildə qeyd olunan istiqamət daha əhəmiyyətlidir. Çünki makromətn çərçivəsi ilə hüdudlanan süjet mürəkkəb sintaktik bütövlər kəsiyində daha canlı görünür; hansısa mürəkkəb sintaktik bütöv hadisəyə, plana, müəyyən fikri mübadiləyə, obrazın psixoloji durumuna və s. uyğun olur. Bu mənada yuxarıda verdiyimiz monoloqun ardına fikir verək:
“Əbdürrəhman: Haris, buradasan? Niyə bu Ramiz gəlmədi? Qorxuram, bir şey olmasın...
Haris: Əbdürrəhman, gəl sənə bir neçə söz deyəcəyəm.
Əbdürrəhman: Dinləyirəm.
Haris: Əbdürrəhman, sən ərəbsən, deyilmi?
Əbdürrəhman: Atam ərəb imiş, özüm də ona oxşar bir şeyəm.
Haris: Zarafatı burax, dinlə, sözüm var. Sən ərəbsən, mən də ərəbəm. Bu¬ra¬da tək ikimiz, dörd yanımız türklərdir. Onların bir millət¬daşını incitdiklərini görürsənsə, kömək edərmisən?
Əbdürrəhman: Məzlum kim olursa-olsun müdafiə edərəm.
Haris: Xüsusən, bir ərəb olursa?
Əbdürrəhman: Mən “xüsusi” bilmərəm. Məzlum hankı millətdən olursa, məzlumdur. Ona kömək edilməlidir.” (C.Cabbarlı.“Ulduz”)
Harisin monoloqundan sonra yerləşən bu mürəkkəb sintaktik bütöv gərgin¬ləşməkdə olan süjetin bir mürəkkəb sintaktik bütöv həcmində kəsiyidir. Semantik baxımdan süjetlə bağlı olan mühüm informativ yükə malikdir, demək olar ki, hadi¬sənin sonrakı inkişafı bu mürəkkəb sintaktik bütövə söykənir və sonrakı sintaktik bütövlə “öylə isə” komponenti ilə bağlanır, yəni süjet xətti öz təbii məcrasında inkişaf edir. Süjet açılmağa doğru getdikcə, dramatizm gücləndikcə, ehtiraslar coşduqca süjetin müəyyən parçası kimi dialoji nitqin rolu çoxalır və mürəkkəb sintaktik bütövlər həcmcə genişlənir. Qeyd olunan əsərdə süjet bəzən nisbi avtonomiyaya malik hisslərə bölünür və bir neçə mürəkkəb sintaktik bütöv həmin avtonomluq ətrafında birləşir, onlar sonrakı mikromətnlə ya birbaşa, ya da mikromətn avtonomluğu kontekstində əlaqələnir. Bu əsərdə monoloqlarla dialoqlar elə əlaqələndirilmişdir ki, əsərdə süjetə müvafiq olaraq qəhrəmanın daxili çırpıntıları, emosiyası əgər monoloqda verilirsə, bu, bir sintaktik bütövə müvafiqdir, dialoqa keçdikdə sanki o, çıxış yolu axtarır, mətn hiperteması genişlənir, hətta haqqında danışdığımız monoloqdan həcmcə bir neçə dəfə böyük olur, yəni hər ikisi ayrı-ayrılıqda müstəqil mikromətn olmaqla süjet xəttindən asılı olaraq həcmcə fərqlənirlər.
Mürəkkəb sintaktik bütövlər bəzən ritorik baxımdan cilalanır, ritorik suallar və nidalar bu kontekstdə süjetin həmin ölçüdə emosionallığını, dramatizmini artırır:
“Ramiz: Ah, Ulduz! Məhəbbət deyə bəslədiyim alovlu, yandırıcı hisslərin sonu bumu? Mənim ki, bütün diriliyim sənin üçün idi. Zalım, indi sən ölüməmi getdin? Sus, ey mənim ürəyim, niyə çırpınırsan? Niyə döyünürsən? Niyə inləyirsən? Sənin məhəbbətini təhqir etdilər. Səni sevmirlər! Ey qara divarlar! Niyə gülməyirsiniz! Bədbəxtliyəmi? Yox, yox, ağlayırsınız, Ulduzuma yasmı saxlayır¬sınız? Haris, cəllad, yırtıcı! Necə də qıyıb o zəif vücudu öldürəcək! O bir zamanlar sevgilə çırpınan ürəkciyi susduracaq! O, isti bədəni soyudacaq! Allah, Allah mənim ki, bütün varlığım onun üçün idi. Ah, Ulduz, Ulduz! Bu daşürəkli kobud insanın əlində ölmək üçünmü mənisevirdin? Ulduz! Yox, qoymaram! Bəlkə yeni sevgi onu xoşbəxt edəcək, bu mənə bəsdir! Qoymaram! Artıq vaxt keçmiş, bitdi. Artıq mənim də qalmağım yersiz! (İntihar). Oh, yararsız, rəzil bir quldur özünü öldürmüş! Ulduz!..” (C.Cabbarlı.“Ulduz”)
Bu xüsusi tədqiqat sahəsi olduğundan yuxarıdakı qeydlərlə kifayətlənəcəyik.
Birinci Müstəqillik dövrü lirik janrında mürəkkəb sintaktik bütövlər özünəməxsus cəhətləri ilə istər komediya, istərsə də dram janrındakından fərqlənir. Əvvəla şeir dili monoloji nitqdir, tərənnüm və təsvirlər yüksək emosional tərzdə ifadə olunur:
Dün o gözlərdə inliyən sevgi,
O baxışlarda titrəyən xülya,
Gülüşündən uçan səmimiyyət
Varlığından gülümsəyən sevda
Ruhi sar-sar əsirin eylərdi.
Utanıb dün çiçək kibi qızaran,
Şu yanaqlar bəharə bənzərdi. (C.Cabbarlı. “Dün o gözlərdə”)
Komponentlər arasında sadalama əlaqəsi olan bu sintaktik bütöv sadə tərkiblidir; iki komponentdən ibarətdir. Qeyd edək ki, bu tipli şeirlərdə, adətən, sadalama əlaqəsi üstünlük təşkil edir; bu tərənnüm və təsvirlə bağlı fərdi-psixoloji məqamlarla bağlıdır. Ancaq bəzən sadalanan estetik-psixoloji anlar bəzən yekunlaşdırılaraq bəndin əvvəlində heyranedici hisslərə yekun vurur, onun səbəbini aşkarlayır.
Gül dodaqlar əsər, susar, utanar.
Gözlərin bildirirdi hər dərdi.
Həm də pək şairanə söylərdi
Tellərindən öpüncə aydınlıq.
Ləblərindən gülümsüyürdü həyat
O zaman bən sənin əsirin idim,
Çünki məsum idin, fəqət heyhat! (C.Cabbarlı)
Verdiyimiz misalda sadalanan fikirlər “çünki” başlayıcısı ilə tamamlanır; o məftunluğun səbəbi açıqlanır. Həmin şeirin sonrakı bəndində, yəni sonda yuxarıdakı fikrə yekun vurularaq “şimdi”yə qayıdılır. Bu sintaktik bütöv əvvəlkilərlə zidiyyət qarşılaşdırma əlaqəsi ilə bağlanır; bağlama vasitəsi bağlayıcı funksiyasında çıxış edən fəqət leksemidir:
Şimdi hər şey havaya sovruldu,
Böyüdün, bir qədər də oldun şən
Dillə “sevdim” diyorsan indi, fəqət,
Dinməmiş gözlərindən anladığım...
Eşq yox, zövq yox, yetər! Get, get!..
Nerdədir gördüyüm səmimiyyət,
Niyə yavrum riyayə çevrildi?! (C.Cabbarlı. “Dün o gözlərdə”)
Haqqında danışılan şeirdə ikinci sintaktik bütövün sonunda “fəqət, heyhat” dil vahidləri işlənir ki, bu da sonrakı mürəkkəb sintaktik bütöv üçün giriş verir, tərənnümdən ittihama keçid verilir; mahiyyətcə ücüncü mürəkkəb sintaktik bütöv, birinci və ikinci mürəkkəb sintaktik bütövlə sintaktik baxımdan əks mövqedə dayanır; deməli, bu makromətn tərənnüm və buna rəğmən ittiham üzərində qurulmuşdur. Şeir dilində bəndlə bir mürəkkəb sintaktik bütöv üst-üstə düşə də bilər, düşməyə də bilər. Məs.:
Verimli torpağı, geniş çölləri,
Çalışqan ərləri, igid elləri,
Böyük gəmiləri, dəmir yolları,
Keçidləri, rizləri var ölkəmin.
Verilmiş misal bir bəndi təşkil etsə də, bir cümlədir, yəni mürəkkəb sintaktik bütövün bir komponentidir; ondan sonrakı bənddə həmin fikir davam olunur:
Göllərində ördəkləri üzərlər,
Çöllərində maralları gəzərlər,
Güllərindən gəlinlər tac bəzərlər,
Ceyran gözlü qızları var ölkəmin.
Bir makromətn olmaqla “ölkə hiperteması” mikromətnlərə, yəni mikromətn hipertemasına bölünmüşdür və onları şərti adlarla adlandırmaq da olar. Bu məntiqi baxımdan da belədir.
İstifadə edilmiş ədəbiyyat
1. Abdullayev K.M. Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri. Bakı, Maarif, 1999.
2. Azərbaycan ədəbi dili tarixi. IV cild, Bakı, 2007.
3. Исаев М. И. К вопросу о понятии развитие языка. В кн. Теоретические проблемы социальной лингвистики. Москва, Наука 1981.
4. Schleicher A. Sprachveraleichende Untersuchungen, Bd.II 1850.
Mənbələr
1. C.Məmmədquluzadə. Əsərləri. I c., Bakı, Elm,1966.
2. C.Cabbarlı. Seçilmiş əsərləri. I, II c., Bakı, Şərq-Qərb, 2005.
РЕЗЮМЕ
Статья посвящена теме языковых особенностей азербайджанской литературы на начальном этапе возникновения независимости.
Такие выдающиеся деятели как Дж. Джаббарлы, Дж. Мамедкулузаде в период своей творческой деятельности осветили сложное синтаксическое целое в диалогическом аспекте, а также главные особенности литературного языка, этого времени.

Ключевые слова: Первый период независимости, старая эпоха, новая эпоха, особенности, единое синтаксическое целое, драматический жанр, комедийный жанр и др.

SUMMARY
The article was devoted to the language features of the Azerbaijan literature on the period of the First Independence.
The dialogic aspect of the complex syntactical unity was explained as significant features of the literary language on the period of the activities of the literary figures as J.Jabbarli and J. Mammadguluzadeh.
Key words: The First Independence period, an ancient epoch, new epoch, features, complex syntactical unity, dramatic genre, comedy genre and so on.

Arif Yunusov
TÜRK DİLİNDƏ TABELİ MÜRƏKKƏB CÜMLƏLƏRİN ARAŞDIRILMA TARİXİNDƏN
Türkologiyadakı son araşdırmalara dayanaraq türk dilində mürəkkəb cümlələrin, o baxımdan “Qarışıq tipli tabeli mürəkkəb cümlələr”in araşdırılmasına ciddi ehtiyac duyulmaqdadır, çünki türk dilində mürəkkəb cümlələr səthi incələndiyindən bəzən sadə cümlələrlə qarışdırılmış və mürəkkəb cümlə tipləri üzərinə yanlış dəyərləndirmələr edilmişdir.
R. R. Sayfullayevanın araşdırmaları mürəkkəb cümlələrin tanımı, quruluş xüsusiyyətlərinin incələnməsinə dayanmaqda olub, bu çalışmalarda cümlə quruluşunun ən kiçik qəlibinə [WPm] görə mürəkkəb cümlənin, xüsusən, mürəkkəb cümlələrin [WPm, WPm] qəlibli (model) örnək şəkli dəyərləndiril¬miş¬dir. Örnək (tipik) mürəkkəb cümlə, içində tabesiz cümlə kimi işlənən üzvlərin olmasını gərəkdirən mürəkkəb cümlə modelidir.
“WPm, WPm (bərabərhüquqlu mürəkkəb cümlələr)- tabesiz sadə cümlələr olaraq işlənən iki və ya daha artıq cümlənin nitqdə və ya yazıda bəlli bağlayıcı vasitəsilə birləşməsi və tək ahəng (ton) bütünlüyünə, tək cümlə özəlliyinə sahib olmasıdır”. Sintaksisdə [WPm, WPm] bərabər tərkibli mürəkkəb cümlələr bağlayıcısız tabesiz mürəkkəb cümlələrə və bəzi bağlayıcısız mürəkkəb cümlə növlərinə bənziyir. Ayrıca, son zamanlarda mürəkkəb cümlələrin şəkil və anlam əlaqəsi mövzusu A. Berdialiyev, N.Mahmudov tərəfindən bağlayıcıılı mürəkkəb cümlələr əsasında, S. Salihocayeva tərəfindən isə mürəkkəb mürəkkəb bağlayıcılı cümlələri əsasında incələnmişdir.
WPm bir formül olub, burada W – sadə cümlənin isim cinsindən olan (fel hariç) mübtədası, Pm – cümlənin mərkəzini təşkil edən xəbərlik kateqoriyasıdır. Bu kateqoriya təsdiq, inkar, modal sözlər, zaman, şəxs və saydan ibarət olur. Örnək olaraq “Evim Ankaradadır” cümləsində “Evim - W, Ankaradadır – Pm” olaraq işarələnə bilir.
Dilçilikdə bərabərhüquqlu mürəkkəb cümlələrin [WPm, WPm] araşdırılma¬sında suallar əslində, mürəkkəb cümləni yaradan üzvlər arasındakı əlaqə mövzusu XX əsrin 20-ci illərindən etibarən dilçiliklə bağlı araşdırmalarının önəmli mövzularından biri olmuş və o gündən bəri elm adamları arasında bu sahədə elmi mübahisələr edilməkdədir. Bunun kimi mübahisələrdən biri də rus dilçiliyində M. N. Petersonun “Rus dili sintaksinin oçerkleri” adlı kitabında mövcuddur.
M. N. Peterson mürəkkəb cümləni yaradan üzvlərin tabeli və bərabər¬hü¬quqlu şəkildə birləşməsi xüsusunda düşüncələrini, “Mövcud olan meyarlar baş cümlənin budaq cümlədən, tabeli şəkildə birləşməyi də bərabər şəkildə birləşmədən ayırd edilməsi üçün səbəb ola bilməz. Deməli, tabeli cümlə və bərabərhüquqlu bağlanma qavramları dilçilik baxımından əsassızdır” şəklində ifadə etmişdir. M. N. Petersonun düşüncələrinə A. M. Peşkovski açıqlıq gətirmiş, bununla bərabər, Peşkovski tabeli və bərabərhüquqlu cümlə anlayışının linqvistik baxımdan məntiqli olduğunu, təfərrüatı ilə əsaslandırmışdır. A. M. Peşkovski bərabərhüquqlu birləşmə əsasında qurulan tabeli mürəkkəb cümlənin də fərqli cəhətlərini yetərincə açıq şəkildə izah etmişdir. Başqa sözlə, A. M. Peşkovskinin “Russkiy sintaksis v nauçnom osveşənii” adlı əsərinin böyük bir qismində də tabeli, tabesiz və bağlayıcısız mürəkkəb cümlələri tədqiq edib araşdırmışdır.
Mövzuyla əlaqədar düşüncələrdən biri də alman dilçisi, gənç qrammatiklər məktəbinin məşhur nümayəndəsi H. Paula aiddir. H. Paul tabeli mürəkkəb cümləni “parataktik quruluş” deyə adlandırmış və bu quruluşu vücuda gətirən üzvlərdən birinin digərini təyin etmədiyini, əksinə, ikisinin də bərabər şəkildə bir-birini müəyyənləşdirdiyini vurğulamışdır.
Dilçiliyə aid qaynaqlarda mürəkkəb cümlələr, qrammatik quruluşu və cümləni yaradan üzvlər arasındakı əlaqəyə görə; a) tabeli mürəkkəb cümlə; b) bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlə və c) bağlayıcısız tabeli mürəkkəb cümlə olmaq üzrə üçə ayrılaraq incələnməkdədir. V. V. Vinogradova gorə, mürəkkəb cümlə, xüsusən, bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlə və bağlayıcısız mürəkkəb cümlələrin cümlə üzvləri və mənası baxımından bir-biriylə qrammatik münasibətləri qüvvətlidir. Bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümləni yaradan üzvlər tabesiz cümlələri yaradan üzvlərdən fərqli olaraq bərabərhüquqlu şəkildə görünsə də bunlardan sadəcə birinin sərbəst bağlanma xüsusiyyətinə sahib olduğunu müşahidə etmək mümkündür
Üzvlərdən ikincisi də öz quruluşu və sintaktik qaydalarına uyğunluq durumuna görə, bir anlamda, birinci cümləyə tabe, yəni ona bağlı olur. Aydın olur ki, V. V. Vinogradov bu düşüncəsində haqlıdır. Zira durum, tabeli mürəkkəb cümlə və bağlayıcısız mürəkkəb cümlə üzvləri arasındakı anlam və quruluş (şəkil) əlaqələrində ayrıca, mürəkkəb cümlənin kommunikativ vəzifəsini icra etməkdə daha açıq şəkildə görülür. Belə bir durumda mürəkkəb cümlə iki ya da daha artıq sadə cümlənin mexaniki bir şəkildə birləşməsini deyil, bəlli bir kommunikativ vəzifəni icra etmək üzrə şəkil və anlam bütünlüyünü yaradan predikatların birləşməsini zəruri edir. Dolayısıyla, mürəkkəb cümlənin mübtədaya xas qarışıq şəkil, anlam və ahəng bütünlüyünə sahib olan qrammatik məhsulu olması, bizə görə, olduqca məntiqlidir.
Mövzuıyla əlaqədar irəli sürülən düşüncələrdən biri də rus dilçisi A. G. Rudnevə aiddir. A. G. Rudnev bağlayıcısız mürəkkəb cümlələrin mürəkkəb cümlənin ayrı bir növü olmadığını, belə bir cümlənin ya bağlayıcı ya da ədat işlənmədən qurulmuş tabesiz mürəkkəb cümlə növü olduğunu israrla vurğulamışdır. A. G. Rudnev mürəkkəb cümlədə sadə cümlələr arasındakı bağlayıcısız əlaqənin öncə də, günümüzdə də öz başına anlam daşımadığınıbildirmişdir. Bu nöqtədə Rudnevin düşüncələrinə qatılmırıq, çünki belə bir düşüncə bağlayıcısız mürəkkəb cümlənin tanımlanması işini ağırlaş¬dır¬maq¬dadır.
Rus dilçisi A. N. Gvozdevə görə də, bağlayıcılı mürəkkəb cümləylə tabeli mürəkkəb cümlə arasındakı ən önəmli fərqlilık budur: Bu növ cümlələrin sintaktik quruluşlarında bağlayıcı vəzifəisini görən vasitəçi sözlər vardır. Bağlayıcılı mürəkkəb cümlələrdə də cümlənin ortaq üzvlərini bir-birinə bağlayan vasitələrə rastlanılır. Orada da eyni bağlayıcılar işlənmiş ola bilir. Məsələn, iştirak bağlayıcısı həm iki sadə cümləni bir-biriylə bağlaya bilir, həm bir sadə cümlə içərisində iki sözü birləşdirə bilir. Dolayısıyla, bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümləni təşkil edən sadə cümlələr arasındakı əlaqələr sadə cümlənin ortaq üzvlərində olduğu kimi mürəkkəb cümlələr arasında birləşdirmə, qarşılaşdırma, bölüşdürmə, iştirak, aydınlaşdırma, şərt, qarşılıq-güzəşt, səbəb bağlayıcılarının da iştirakını zəruri edir .
Qənaətimizcə, bu düşüncəyə qatılmaq mümkün deyildir, çünki bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümləni yaradan sadə cümlələr tabeli mürəkkəb cümlədən anlam (səməntik) quruluşuna görə fərqlilık göstərir.
N. Valgina 1950-ci illərdən etibarən bağlayıcısız mürəkkəb cümlələrin, mürəkkəb cümlələrin ayrı bir növü olaraq incələnməyə başlandığını bildirir və bu növ mürəkkəb cümlələri təşkil edən sadə cümlələrin, gəniş mənada, ahəng (ton), fel-xəbərin qrammatik şəkli ya da sözlərin sırasına görə əlaqə qurduğunu vurğulamaqdadır. Burada N. Valgina bağlayıcılı mürəkkəb cümlələri təşkil edən sadə cümlələrin səmantik və sinsəməntik xüsusiyyətləriylə əlaqədar önəmli elmi açıqlama vərsə də, bağlayıcısız tabeli mürəkkəb cümlələrin quruluş xüsusiyyətləri haqqında yəni bir fikir irəli sürməmişdir.
Buna bənzər şəkildə bağlayıcılı mürəkkəb cümlələri rus dilçisi V. A. Beloşapkovanın redaktor olduğu “Çağdaş rusça” adlı dərs kitabında, bölüşdürmə bağlayıcılı söz qrupları ilə qarşılaşdırılaraq incələnmişdir. Kitabda bu tərifə yer verilməkdədir: “mürəkkəb cümlə üzvləri arasındakı bölüşdürmə əlaqəsi, parçaları bərabər şəkildə əlaqədə olan söz qruplarındakı bağ ilişkisiylə müştərəktir. Söz qrupları və müştərək cümlədə (predikativ vahidlər) öz aralarında birləşməkdə olan üzvlər eyni vəzifəni icra etməkdədir”.
Bizcə, bu dəqiq tərif sayıla bilməz, çünki cümləni təşkil edən üzvlər sıralı şəkildə birləşmiş söz qrupuyla bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlə əhatəsindəki sintaktik əlaqə eyni deyildir. Zira, bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlə üzvlərinin quruluş baxımından şəkillənməsinin fərqli quruluşlara dayanması və aralarındakı quruluş ilişkisi də fərqli xüsusiyyət daşımaqdadır.
A. P. Komarova görə, bağlayıcılı mürəkkəb cümləni yaradan üzvlər arasında məntiq bağlılığı mövcuddur və belə bir sintaktik bağlantı o qədər də sağlam deyil¬dir. Bu durumla əlaqədar E. A. Referovskaya bağlayıcılı mürəkkəb cümləni yaradan üzvlərin anlam baxımından öz tabesizliyini hər zaman qoruduğunu, nəticə etibarı ilə də mürəkkəb cümlənin dar və geniş anlamının meydana gəldiyini, yəni bağlayıcılı mürəkkəb cümlənin hər zaman iki predikata (xəbər) sahib olduğunu iddia edir.
Bizcə, burada E. A. Referovskayanın bu düşüncəsini qəbul etmək doğru olar, çünki, bağlayıcılı mürəkkəb cümləni əmələ gətirən üzvlərin tabesiz olması həm anlam, həm quruluş baxımından izafidir. Fransız dilçisi J. Antuan iki cildlik əsərində sözü gedən mövzuya toxunmuşdur. Yazar əsərin birinci cildində mövzuyla əlaqədar qaynaqları nəzərdən keçirmiş və bunlardan bəzilərini şərh etmişdir. Əsərin ikinci cildində də bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlələrin anlam və quruluş xüsusiyyətlərinə görə tanımı verilmişdir.
Müasir türkologiyada bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlələr və bağlayıcısız tabeli mürəkkəb cümlələrin hər biri ayrı halda mürəkkəb cümlənin ayrı növü olaraq nəzərə alınır və onların tabeli mürəkkəb cümlələrdən fərqli olan yönləri, xüsusiyyətləri müəyyənləşdirilir. A. N. Kononov mürəkkəb cümlələri bağlayıcılı tabeli mürəkkəb və bağlayıcısız tabeli mürəkkəb olmaq üzrə ikiyə ayıraraq araşdırmışdır. Burada bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlələri bağlayıcılı və feli bağlama vəzifəində çıxış edən daha iki qrup nəzərdən keçirilir.
A. N. Kononovun bu mövzuyla əlaqədar irəli sürdüyü düşüncələri türk dilçiliyində inkişaf etdirilməmişdir. G. A. Abdurrahmanov bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlələri əmələ gətirən sadə cümlələrin tabesizlik xüsusiyyətinin izafi düşüncə olduğunu, bunu da mürəkkəb cümlədə sadə cümlələri birləşdirən feli bağlamalarda açıq şəkildə göstərdiyini ifadə etmişdir. Ayrıca, G. A. Abdurrahmanov, bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlələrinin sadəcə türk dili və ləhcələrində deyil, ümumi dilçilikdə də ən az araşdırılmış mövzulardan biri olduğunu qeyd etmişdir.
T. Banguoğlu mövzuyla əlaqədar düşüncələrini belə ifadə edir: “Mürekkeb cümlelere, mürekkeb bağlam cümlelerini oluşturan öğelere ayrı halde bakıldığında, mürekkeb cümleyi oluşturan öğelerden her biri bağımsız ve eşit kimi gözükebilir. Esasında ise mürekkeb bağlam cümlesini oluşturan predikat öbekleri (sade cümle) anlamca bütün /tam bağımsız olamaz. Bu baxımdan mürekkeb bağlam cümlelerini oluşturan üzvleri içerik (anlam) baxımından izafi bağımsız demek doğru olur.”
Eyni problemin həlli ilə əlaqədar V. V. Reşetov bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlələri əmələ gətirən üzvlərin bərabərhüquqlu olduğunu və bu üzvlərin müstəqil sadə cümlələr olması gərəkdiyini vurğulamışdır, ancaq V. V. Reşetov bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlələr haqqında ətraflı məlumat vermemişdir.
N. Turniyazov bağlayıcılı və bağlayıcısız mürəkkəb cümlələr terminlərinin işlənməsinin uyğun olmadığı qənaətindədir, çünki, hər hansı bir mürəkkəb cümlənin üzvləri bir-biriylə bəlli bir vasitəylə birləşmiş durumdadır. Dolayısıyla, N. Turniyazov “bağlayıcı vasitəsilə birləşmiş və bağlayıcı olmadan birləşmiş” mürəkkəb cümlələr istilahının daha düzgün olduğu fikrini irəli sürür.
Türkiyə Türkçəsində qarışıq tipli tabeli mürəkkəb cümlələrdən də geniş istifadə edilməkdədir. Türkçədə qarışıq tipli tabeli mürəkkəb cümlələr əsasən iki yolla yolla yaranır.
I. Budaq cümləsi baş cümləyə paralel birləşən qarışıq tipli tabeli mürəkkəb cümlələr.
II. Budaq cümləsi baş cümləyə ardıcıl birləşən qarışıq tipli tabeli mürəkkəb cümlələr.
I. Budaq cümləsi baş cümləyə paralel birləşən qarışıq tipli tabeli mürəkkəb cümlələr
1. Budaq cümlələr baş cümləyə paralel birləşərək, baş cümlənin ümumi sualına cavab verir, onu bu və ya digər tərəfdən açıqlayır.
A. Baş cümlə öncə, budaq cümlələr sonra gəlir.
a. Budaq cümlə baş cümlənin buraxılmış üzvü yerində çıxış edir. Baş və budaq cümlələr bir-birinə ki bağlayıcısı və tabelilık əlaqəsiylə bağlanır:
1.Adil bekler ki, dayısı onu yanına alsın, işçilerin başına usta yapıversin hemen. ( Sevinç Çokum, “Evlerinin Önü”, İstanbul,1993, s.77.)
2.Bil ki, senin toprağın
Her zaman hür kalacak.
Ay yıldızlı bayrağın
Bize gölge salacak.
(M.E. Yurdakul, “ Ordudan Bir Ses”).
3.Bunun içindir ki, insan ya arken malının fazlasını iyi kullanmalı, iyilikte bulunmalı, dü künlere yardım etmelidir. (“Atasözleri ve Değimler Sözlüğü”, Yeni Baskı, “Sabah”, Ankara, s.135).
4.Şair dünya işlerinden ve önemsiz meselelerden uzak, sakin, dikkatli ve tasasız olmalı ki, gezebilsin, çeşitli insanları, çeşitli düşünceleri, düşüncesizlikleri, zihniyetleri, kabiliyetleri tanıyabilsin ve dile getirebilsin. ( Novalis, “Fragmanlar”, Çev: Battal Arvasi, Ankara, 2002, s.16.)
5.Sanıyorduk ki, mütemadiyen bir güzel şeyi geride bırakacak, bir daha ona görünmeyecek, onun içine girmeyecek, bir anı bir daha yaşamayacaktır. ( S.F.Abasıyanık. “ Sarnıç”,6.Baskı, YKY, Istanbul, 2004,s.11.)
Nümunə olaraq verdiyimiz birinci örnək bir baş, iki budaq cümlədən ibarət qarışıq tipli məqsəd budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlədir:
Adil bekler ki, dayısı onu yanına alsın, işçilerin başına usta yapıversin hemen. (Sevinç Çokum, “Evlerinin önü”,Istanbul,1993, s.77.).
Göründüyü kimi, bu qarışıq tipli məqsəd budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlə bir baş cümlədən (Adil bekler...) və iki paralel işlənmiş budaq cümlədən (..1...dayısı onu yanına alsın, 2. işçilerin başına usta yapıversin hemen ) ibarətdir.
Tabeli mürəkkəb cümlə içərisindəki budaq cümlələr ( 1...dayısı onu yanına alsın, 2. işçilerin başına usta versin hemen) baş cümlədəki( Adil bekler...) hərəkətin məqsədini bildirir və ne için? sualına cavab verir.
Bu qarışıq tipli iki məqsəd budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümləni sadə cümləyə çevirə bilərik: Adil, dayısının hemen onu yanına almasını ve işçilere usta yapmasını bekler.
Ikinci örnək isə bir baş, iki budaq cümləli qarışıq tipli tamamlıq budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlədir.
Bil ki, senin toprağın
Her zaman hür kalacak.
Ay yıldızlı bayrağın
Bize gölge salacak.
Bu qarışıq tipli tamamlıq budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlə, bir baş cümlədən ( Bil ...) və baş cümləyə paralel bağlanan iki budaq cümlədən (...1.Senin toprağın her zaman hür kalacak, 2. Ay yıldızlı bayrağın bize gölge salacak) meydana gelmişdir.
Bu quruluşda tabeli mürəkkəb cümlə içərisindəki budaq cümlələr (...1.Senin toprağın her zaman hür kalacak, 2.Ay yıldızlı bayrağın bize gölge salacak) baş cümlənin fellə ( Bil..) ifadə olunan xəbərini izah edib və baş cümlənin neyi? sualına cavab olur. Bu qarışıq tip tamamlıq budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümləni sadə cümləyə çevirsək, budaq cümlələr feli bağlama tərkibli sadə geniş cümlə olacaqdır: Senin her zaman toprağının hür kalacağını ve Ay-yıldızlı bayrağının bize gölge salacağını bil.
Üçüncü örnək bir baş, üç budaq cümləli qarışıq tipli mübtəda budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlədir:
Bunun içindir ki, insan yaarken malının fazlasını iyi kullanmalı, iyilikte bulunmalı, dükünlere yardım etmelidir (" Atasözleri ve Değimler Sözlüğü",Yeni Baskı, "Sabah", Ankara, s.135.).
Bu qarışıq tip mübtəda budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlə, bir baş cümlədən ( Bunun içindir) və baş cümləyə paralel bağlanan üç budaq cümlədən ( 1. insan yaarken malının fazlasını iyi kullanmalı, 2.iyilikte bulunmalı, 3.dükünlere yardım etmelidir) yaranır. Bu qarışıq tipli mübtəda budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlədəki budaq cümlələr ( 1. insan yaşarken malının fazlasını iyi kullanmalı, 2. iyilikte bulunmalı, 3.düşkünlere yardım etmelidir) baş cümlənin ( Bunun içindir) ne? sualına cavab verir, baş cümlədə olmayan mübtədannı əvəz edir.Dördüncü örnək qarışıq tipli üç məqsəd budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlədir:
Şair dünya işlerinden ve önemsiz meselelerden uzak, sakin, dikkatli ve tasasız olmalı ki, gezebilsin, çeşitli insanları, çeşitli düşünceleri, düşüncesizlikleri, zihniyetleri, kabiliyetleri tanıyabilsin ve dile getirebilsin. ( Novalis, “Fragmanlar”, Çev: Battal Arvasi, Ankara, 2002, s. 16.).
Bu qarışıq tipli məqsəd budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlə, bir baş cümlədən (şair dünya işlerinden ve önemsiz meselelerden uzak, sakin, dikkatli ve tasasız olmalı) və baş cümləyə paralel bağlanan üç budaq cümlədən (1.gezebilsin, 2.çeşitli insanları, çeşitli düşünceleri, düşüncesizlikleri, zihniyetleri, kabiliyetleri tanıyabilsin, 3. dile getirebilsin) əmələ gəlmişdir.
Yuxarıdakı örnəkdə budaq cümlələr( 1.gezebilsin, 2.çeşitli insanları, çeşitli düşünceleri, düşüncesizlikleri, zihniyetleri, kabiliyetleri tanıyabilsin, 3.dile getirebilsin) baş cümledeki ( şair dünya işlerinden ve önemsiz meselelerden uzak, sakin, dikkatli ve tasasız olmalı) hərəkətin məqsədini bildirir və ne için? ne maksatla? suallarından birinə cavab olur. Bu qarışıq tipli üç məqsəd budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümləni sadə cümləyə çəvirirsək, budaq cümlələr isim- fel birləşməsi və “için” qoşması ilə sadə cümlənin məqsəd zərfliyi (1. gezebilmesi için, 2.çeşitli insanları, çeşitli düşünceleri, düşüncesizlikleri, zihniyetleri, kabiliyetleri tanıyabilmesi için, 3.dile getirebilmesi için) olacaqdır.
Beşinci örnək dörd budaq cümləli qarışıq tipli tamamlıq budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlədir:
Sanıyorduk ki, mütemadiyen bir güzel şeyi geride bırakacak, bir daha ona görünmeyecek, onun içine girmeyecek, bir anı bir daha yaşamayacaktır. ( S.F.Abasıyanık “ Sarnıç”,6.Baskı, YKY, Istanbul,
2004,s.11.).
Bu tamamlıq budaq cümləli qarışıq tipli tabeli mürəkkəb cümlə bir baş cümlədən (Sanıyorduk...) və baş cümləyə paralel bağlanan dörd budaq cümlədən (...1 mütemadiyen bir güzel şeyi geride bırakacak, 2. bir daha ona görünmeyecek, 3.onun içine girmeyecek, 4. bir anı bir daha yaamayacak ) əmələ gəlmişdir.
Tamamlıq budaq cümləli qarışıq tipli tabeli mürəkkəb cümlə içərisindəki budaq cümlələr (...1. mütemadiyen bir güzel şeyi geride bırakacak, 2.bir daha ona görünmeyecek, 3.onun içine girmeyecek, 4.bir anı bir daha yaiamayacak) baş cümlənin (Sanıyorduk) fellə ifadə edilən xəbərini izah edir və baş cümlənin neyi? sualınana cavab verir.
Bir baş, dörd budaq cümləli qarışıq tipli tamamlıq budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümləni sadə cümləyə çevirsək, budaq cümlələr sifət- fel birləşmələri ilə (1. Mütemadiyen bir güzel şeyi geride bırakacağını, 2.bir daha ona görünmeyeceğini, 3 onun içine giremeyeceğini, 4.bir anı bir daha yaşamayacağını) sadə cümlənin mürəkkəb vasitəsiz tamamlığı olar. Bəzən budaq cümlə baş cümlədəki müəyyən bir cümlə üzvünü açılayır.
Belə hallarda budaq cümlə baş cümləyə “ki” aydınlaşdırma bağlayıcısı ilə bağlanır:
1. Türk evladı odur ki, yurdu olan toprağı,
Ana ırzı bilerek yad ayağa bastırmaz.
Bir yabancı bayrağı
Ezan sesi duyulan hiçbir yere astırmaz
(M.E. Yurdakul,”Ya gazi ol, ya şehit” )
2. Bütün dediğimiz odur ki, daha ilk sayısından itibaren, bu nüshaya kadar, kitabın içindekileri gerçeklerin ortaya çıkmasına kanıt olsun, tartışma ve iddiaların aydınlatılmasına ivme kazandırsın. (“Dünya Rekorları Guinness Rekorları Kitabı”(1933–1994), İstanbul, 1994,s.4.). 3. Milli egemenlik öyle bir nurdur ki, onun kar ısında taçlar ve tahtlar erir, yok olur (“Yeni Kervan” dergisi, Temmuz-Aralık, Ankara, 1998, Yıl:1. Sayı: 5-6-7,s. 38.).
4. Ama öyle şeyler vardır ki, onlar zenginlerde bulunmaz,
yalnızca halkta bulunur. (“Atasözleri ve Değimler Sözlüğü”,Yeni
Baskı,”Sabah”, Ankara, s.145.)
Örnəklərdəki cümlələri sadə cümlə şəklində yazsaq təyinləri feli sifət tərkibləri ilə ifadə olunmuş təktərkibli geniş cümlələr alınar. Məsələn: Milli egemenlik, onun karşısında taçlar ve tahtlar eriyen, yok olan nurdur.
ƏDƏBİYYAT
1. Abdullayev, Ə.Z., Seyidov,Y.A., Həsənov A.Q. Müasir Azərbaycan dili. Sintaksis. Bakı: “Maarif”,1972
2. Ahmet B. Ercilasun. ”Sayı Fehmi Koru’ya Verilen Cevap”, “Türk Dili” Dergisi, Şubat 1997, Sayı:542, s.228
3. Antoine. G. La Coordination En Français Moderne, Paris, 1959
4. Banguoğlu T. Türkçenin Grameri. Ankara, 1998
5. Ergin M. Türk Dili, İstanbul, 1986
6. Karahan L. Türkçede Söz Dizimi, Ankara, 2008
7. Mehmedoğlu Alaeddin. “Bağımlı Birleşik Cümleler Üzerine”, “Türk Dili” Dergisi, Ankara, Mart 1999, Sayı:567
8. Paul H. Prinzipen Der Sprachgeschichte, Halle, 2007
9. Sayfullaeva. R. R. Hozirgi Ozbek Tilida Qo‘shma Gaplarning Formal-Funksional Talqini, Toshkent, 1994
10. Адмони В.Г. Синтаксис. М., 1993
11. Баскаков А. Н. Предложение в современном турецком языке. M., 1984
ОБ ИСТОРИИ ИЗУЧЕНИЯ СЛОЖНОПОДЧИНЕННЫХ ПРЕДЛОЖЕНИЙ В ТУРЕЦКОМ ЯЗЫКЕ
РЕЗЮМЕ
Сложноподчинненые предложения являются одной из наиболее важных проблем в синтаксисе. Среди турецких языковедов существует несколько гипотез об этих структурных видах предложений. В этой статье рассматриваются различные точки зрения по поводу сложноподчиненных предложений. Также в статье рассматриваются новые идеи об особом типе этих предложений.
Ключевые слова: синтаксис, предложение, подлежащее, сказуемое, турецкий язык
ON HISTORY OF RESEARCHING OF COMPOUND SENTENCE IN TURKISH
ABSTRACT
The compound sentence is one of the most important problems in syntax. There is not standard opinion about combined sentence among the Turkish linguistic scientists. In this article different linguists view about composite sentence is investigated. Also in the paper new idea about specific type of compound sentence is defended.
Keywords: syntax, sentence, subject, predicate, Turkish language

Севиндж Гасанова
О ПРОБЛЕМЕ ТИПОЛОГИЗАЦИИ ТЕКСТОВ
Наряду с дефиницией текста одной из наиболее актуальных проблем касательно его является непосредственно его типология. Несмотря на то, что текст как независимая единица языка, уже почти целое столетие является объектом пристального внимания и всевозможного исследования, учёные текстологи до сих пор еще затрудняются дать чёткую, однозначную классификацию текстов в соответствии с их типом. Более того, в общей теории текста, по сей день, ещё нет полностью разработанных критериев, которые могли бы служить достаточным основанием для типологизации текстов. Проблема типологии текста, аналогично проблеме его дефиниции, заключается в его многоаспектности, которая и делает невозможным классификацию текстов исходя исключительно из какого-либо единого критерия. Затрагивая данную проблему, Валгина, в свою очередь отмечает, что текст является “слишком зыбким основанием для строгой классификации” и выделяет две основные причины этому: объективную и субъективную: “Объективно это объясняется многоаспектностью и потому сложностью самого феномена текста, субъективно – сравнительно небольшим периодом разработки проблем текста, когда они стали слагаться в общую теорию” (3, с.68).
Принимая во внимание всю слож¬ность и многоаспектность самого понятия “текст”, естественно полагать, что вопрос о дифференциации текстов по ныне считается дискуссионным и потому, классифика¬ции текстов, имеющиеся на сегодняшний день отличаются своим разнообразием. Данное многообразие типологических характеристик текстов вызвано многолетним стремлением учёных - текстологов, приблизится к однозначному изучению качественной специфики текстов, с целью усовершенствования знаний в области текстовой деятельности, необходимый как для освоения механизма порождения текстов, так и механизма его интерпретации.
Таким образом, в качестве относительно весомых критериев типологизации текстов принято считать самые разные лингвистические и экстралингвистические признаки, такие как: информационный, семантический, структурный, психологический, функциональ¬ный, логический, прагматический, жанрово-стилистический, интерпретационный, коммуникативный, культурологический и другие.
Что касается самого понятия “тип текста”, часто встречающегося в современных пособиях по теории текста, под ним понимаются различные формы существования и проявления текста, иными словами, вариативность его манифестаций. В силу сложной и неоднозначной сущности текстового феномена, его типологическую дифференциацию следует расценивать как нечто крайне субъективно-относительное.
Многогранная природа текста, как мы уже неоднократно отмечали выше, характеризуется наличием множества подходов к его изучению и соответственно каждый из этих аспектов способен правомерно быть основанием для классификации текстов с призмы тех или иных его приоритетов. В данной связи, основным приоритетом типологии текстов служат такие базовые свойства текста как структура, семантика, функциональность, информационное содержание, коммуникативность и т.д. Каждый из данных признаков предлагает собственную призму рассмотрения текста, т.е. собственный аспект, каждый из этих аспектов же, в свою очередь, предлагает перспективу классификации текстов в собственном русле. Опираясь на эти идеи, можно отметить, что наличие однозначной, унифицированной классификации текстов вряд ли возможно, так как каждый текст может объединять в себе сочетание самых различных, порой даже противоречащих признаков. “Выбор критериев типологизации осложняется и тем, что один и тот же текст может быть отнесен к различным группам из-за своей собственной многоаспектности: по одному критерию он войдет в одну группу текстов, по другому - в другую” (3, с.68-69).
Первоначально, в соответствии с формой их манифестации, тексты делятся на устные и письменные, однако в рамках данной научной работы, основным приоритетом исследования является письменный текст с призмы его коммуникативного аспекта. Статичность и динамичность текста обусловлены аспектом его рассмотрения, ибо текст одновременно находится и в статическом состоянии, и в динамическом. Статическое состояние соответствует тексту, рассматриваемому как некоторый результат, продукт речемыслительной деятельности. Динамическое состояние – это текст в процессе его порождения, восприятия и понимания (1, с.30).
Текст в статическом состоянии изучается преимущественно с позиций структурно-семантической научной парадигмы, а в динамическом - коммуникативной лингвистикой, психолингвистикой, деривацией. В идеале, конечно, следует учитывать оба эти состояния одновременно, так как они составляют нерасторжимое единство и представляют собой взаимодополняющие качества одного объекта - художественного текста.
Если рассмотреть художественный текст в контексте различных классификаций, то его можно охарактеризовать так: художественный текст - это сложный или комплексный текст (параметр структуры), произведение художественного стиля (параметр функционально-стилевой), это текст подготовленный (параметр подготовленности), нефиксированный (параметр алгоритмизации), мягкий (параметр экспликации замысла), дескриптивный с элементами деонтического и аксиологического текстов (функционально-прагматический параметр), целостный и связный (1, с.49). В свою очередь, Болотнова Н.С. даёт следующее определение текста с призмы его коммуникативного аспекта: “Текст как речевое произведение, концептуально обусловленное и коммуникативно ориентированное в рамках определённой сферы общения, имеющее информативно - смысловую и прагматическую сущность” (2, с.105).
Необходимо отметить, что деривационные отношения между текстами, как и между другими лингвистическими объектами, говоря словами Л.Н. Мурзина, направлены “на функционально-семантическое преобразование исходной единицы” и ориентированы “либо на создание нового знака, либо на выражение исходным знаком новой функции” (7, с. 10).
В сфере текстообразования различаются (10, с.23) три основных деривационных процесса: 1) развёртывание, при котором исходный текст получает формально-семантические прибавления.
2) свёртывание, при котором исходный текст получает формально-семантические опущения. Традиционный пример в этом случае – жанр аннотации, которая предполагает глубокое свертывание исходного .
3) усложнение, при котором исходный текст первично претерпевает не формально-семантические, а функциональные изменения.
В процессе текстообразования данных конкретных текстов перечисленные процессы во многих случаях совмещаются, модифицируются и пр., а сами производные тексты имеют некое множество исходных текстов и свободно функционирующих текстовых фрагментов (клишированных выражений, прецедентных имен, имен исторических событий и др.), которые составляют текстообразователъную базу данного конкретного текста.
Вопрос о единице текстообразования в научной литературе решается в зависимости от доминирующего представления о сущности самого текстообразования. Так, если М.Я.Дымарскому в текстобразоваиии видятся собственно языковые закономерности организации текста, то это определяет понимание названным автором единиц текстообразования, или строевых единицах текста, как устоявшихся в данной культурно-письменной традиции форм языкового воплощения структурных компонентов авторского замысла - концептуально значимых смыслов, закрепляющих относительную автономность (автосемантию) образуемых на их основе компонентов текста и обладающих признаками относительной синтаксической замкнутости, временной устойчивости регулярной воспроизводимости (6, с.80-81).
Рассмотрение текста на основе его коммуникативной природы и признания центральной роли категории “Homoloquens” предполагает нахождение такой единицы текстообразования, которая оказывается значимой и в деятельности говорящего по созданию текста, и в деятельности слушающего по восприятию и пониманию текста. Такая единица, по оценке В.А. Звегинцева, не привязана жестко к её материальному носителю (единице языка или комбинации единиц языка); упомянутый автор видит эту связь лишь как правило (8, c.281).
И.Р.Гальперин характеризует текст как “особую разновидность речетворства, имеющую свои параметры, отличные от параметров устной речи” (5, с.18). В данной формулировке учтены внутренние и внешние характеристики текста: его разложимость на более мелкие единицы и несводимость к ним, его связь с адресантом, его направленность на адресата и, наконец, его письменный характер.
Сегодня актуальна дихотомическая типология текста: текст нехудожественный и художественный. Учитывая коммуникационную специфику и особенности отражения и восприятия запечатлённой в них действительности, все тексты можно разделить на нехудожественные и художественные. Каждая из данных групп текстов обладает своей частной типологией, так художественные тексты классифицируются в соответствии с их жанровыми признаками; нехудожественные тексты, в свою очередь, дифференцируются согласно функционально - прагматической призмы, исходя из которой, выделяются: научные и ненаучные тексты; официально-деловые тексты, массово - коммуникационные тексты и др. Но мы попытаемся выявить основные различия нехудожественных и художественных текстов, дихотомически противопоставляя, их друг другу. Таким образом, первоначально можно отметить, что основным различием между ними, является вектор их перцепции, который в нехудожественных текстах направлен на однозначное восприятие; тогда как в художественных, напротив установлен на неоднозначность восприятия.
Иным, существенным отличительным признаком, художественного текста от нехудожественного, служит так называемая модель действительности, запечатленная в них. В данной связи, нехудожественный текст можно охарактеризовать как носитель реальной действительности, которая и обуславливает его однозначность и объективность в силу вложенного в него логического мышления. Тем временем художественный текст, выступая как носитель сознательно “сфабрикованной”, тем или иным автором модели действительности, напротив, выделяется характерной ему двухмерностью и непредсказуемостью, обусловленною преобладанием в нем образно - ассоциативного типа мышления. “В художественном тексте, как отмечает Валгина Н.С., жизненный материал преобразуется в своего рода “маленькую вселенную”, увиденную глазами данного автора”. Основным проявлением двойственности в художественных текстах, является обязательное присутствие весьма слабо маркированного или чаще даже вовсе скрытого подтекста, так называемой “вторичной действительности” (3, c.70), предназначенной для концептуально - интерпретационной деятельности реципиента. Данный факт, непосредственно влияет и на различие степени эмоционального - интеллектуального воздействия на личность реципиента, который возрастает в направлении от объективно-линейного нехудожественного текста, к эмоционально-ассоциативному художественному тексту.
Коммуникативно-эстетическая функция художественного текста, в свою очередь, заключается в широком использовании образно-ассоциативных качеств языка. Что в свою очередь и обуславливает некую субъективную сущность художественного текста, по сравнению с объективно-понятийной направленностью нехудожественного текста. Активация воображения реципиента ,путем вызова у него ряда тех или иных ассоциаций, либо эмоций и является основной составляющей интеллектуально-эстетического воздействия автора, в которой и заключается конечная цель его творчества. Господство образно-ассоциативных связей в художественном тексте, обуславливает неисчерпаемость его интерпретационного потенциала. В то же время, план содержания художественного текста, в отличие от не художественного текста, отличается своим скрытым аналитизмом, некой смысловой непредсказуемостью, поскольку разные ассоциации способны вызывать самые разные “наращения смысла”, т.е. интерпретации.
Из выше изложенного можно сделать вывод, что экспрессивность, либо степень эмоционального воздействия на реципиента, также является существенным признаком дихотомии данных текстов. Так, в отличии от сдержанного, логически-рационального нехудожественного текста (к примеру делового или научного), художественный выделяется своей богатой эмоционально-риторической палитрой, направленной на эстетическое воздействие. В то же время, стоит отметить, что высокой степенью экспрессивности могут отличаться и некоторые виды нехудожественного текста, в частности те, что направлены на массы, т.е. тексты средств массовой информации (СМИ), рекламные и порой даже политические.

Список использованной литературы:
1. Бабенко Л.Г., Казарин Ю.В. Лингвистический анализ художественного текста, М., Флинта, Наука, 2004.
2. Болотнова Н.С. Филологический анализ текста, 3-е изд-ие исправл. и доп., М., Флинта, Наука, 2007.
3. Валгина Н.С. Теория текста, Уч. пособие, М., МГУ, 2008.
4. Велиева Н.Ч. Discourse and language teaching. Language and Literature. International Scientific-Theoretical Journal. Язык и Литература. Международный Научно-теоретический журнал 1 (77), İSSN-2218-7588, Baku, 2011, p.197.
5. Гаибова М.Т. Текст и культура, Dil, ədəbiyyat və onların tədrisi metodikasının aktual problemləri, Bakı, Mütərcim, 2008.
6. Дымарский М.Я. Проблемы текстообразования и художественный текст, Изд. 3-е, М., 2006.
7. Мурзин Л.Н. Синтаксическая деривация (на материале производства предложений русского языка): Автореф. дис. Пермь, 1976.
8. Панченко Н.В., Теория Текста: объект и предмет исследования, Москва, Наука, Флинта, 2010.
9. Степанов Ю.С. Языки славянской культуры, М., 2001.
10. Чувакин А.А. Теория Текста, Учебное пособие, М., Наука, 1998.

Ключевые слова: тип текста, текстообразование, типология текста.
Key words: type of the text, text-building, typology of the text.
Açar sözlər: mətnin növü, mətnyaranma, mətnin tipologiyası.

SUMMARY
About the problem of the typology of the texts
The problem of typology of the text so as the problem of “text” notion is many-sided. For this reason it is impossible to give the classification of the text according to one criterion. It is necessary to know the main categories and features of the text. The category of the text is such kind of peculiarity which is appropriate to all kinds of texts. It is a typological feature of the text. Thus, wholeness, cohesion, partition, subjectivity, logic, temporality, locality, estimative possibility, composition are the main peculiarities of the text. The represented article is devoted to the investigation of the problems of kinds of the text and its typology.

X Ü L A S Ə
Mətn tipologiyasının problemi haqqında
Mətn tipologiyasının problemi, “mətn” anlayışının problemi kimi, çoxaspektliyi ilə fərqlənir. Bu səbəbə görə mətnin təsnifatını bir kriteriya üzrə aparmaq mümkün deyil. Qeyd etmək lazımdır ki, dilçilikdə mətnin əsas kateqoriyaları və əlamətləri mövcuddur. Mətnin kateqoriyası – belə bir əlamətdir ki, hər mətnə məxsusdur. Bu mətnin tipoloji əlamətidir. Beləliklə, mətnin əsas əlamətləri – bütövlülük, fikir bağlılığı, bölgü, mövzu, məntiq, temporallıq, lokallıq, qiymətləndirmə, kompozisiyadır. Təqdim olunmuş məqalə mətnin növləri, onların tipologiyası kimi problemlərini tədqiq edir.

AmalyaArif qızı Paşayeva
URDU DİLİNDƏ MÜRƏKKƏB SONQOŞMALARIN SEMANTİK TƏSNİFATI
Mürəkkəb sonqoşmalar, onların müasir urdu dilində əsas işlənmə xüsusiyyətlərinin araşdırılması bir çox urduşünas alimlərin diqqət mərkəzində olmuşdur. Urdu dilində semantik nöqteyi nəzərdən mürəkkəb sonqoşmalar qruplara bölünmüşdür. Onlardan bəziləri aşağıdakılardır:
1. İşin icra olunma yerini, əşyanın yerləşdiyi yeri bildirən sonqoşmalar:
کے اوپر [ke upar] – üstündə
کے نيچے [ke niçe] – aşağısında
کے (سے) آگے [ke(se) aqe] – əvvəlində
کے (سے) پيچھے [ke(se) piçhe] – arxasında
کے (سے) باھر [ke(se) bahr] – çölündə
کے بيچوں بيچ [ke biço biç] – tam mərkəzdə
کے قريب [ke karib] – yaxınlığında
کے آس پاس [ke as pas] – yaxınlığında, ətrafında
کے چاروں طرف [ke çaro taraf] – dörd tərəfində
کے کنارے [ke kinare] – kənarında, sahilində
2. Hərəkətin yönəlmə istiqamətini bildirən sonqoşmalar:
کی طرف [ki taraf] – tərəfində
کے اندر [ke andr] – içində
کے نيچے [ke niçe] – aşağısında
کے پيچھے [ke piçhe] – arxasında
کے پاس [ke pas] – yanında
کے نزديک [ke nazdik] – yaxınlığında
پانی کے اندر مچھلياں صاف ديکھائی ديتی تھی –
[Pani ke andr maçliya saf dikhayi deti thi.]
Suyun altında balıqlar aydın görünürdü.
سابو نے اس کی بات کی طرف کوئی توجہ نہ دی -
[Sabu ne us ki bat ki taraf koyi tavaccoh na di.]
Sabu onun söhbətinə diqqət yetirmədi.
3. İşin icra olunma zamanını bildirən sonqoşmalar:
کے (سے) پہلے [ke(se) pehle] – əvvəl
کے بعد [ke bad] – sonra
کے اندر [ke andr] – müddətində
کے دوراں [ke dora] – ərzində
کے پيچھے [ke piçhe] – sonra
کے وقت [ke vakt] – vaxtında
کے لئے [ke liye] – ərzində
پڑھائی کے بعد ميں بينک ميں کام کرنا چاھتا ھے –
[Parhayi ke bad me benq me kam karna çahta he.]
Təhsilimi bitirdikdən sonra bankda işləmək istəyir.
کہانے کے بعد اخبار پڑھونگا -
[Khane ke bad axbar parhunqa ]
Yeməkdən sonra qəzet oxuyacam.
4. İşin icra olunma səbəbini göstərən sonqoşmalar:
کے لئے [ke liye] – üçün
صبح شام سير کے لئے جايا کرو -
[Subeh şam seyr ke liye caya karo.]
Səhər-axşam gəzintiyə çıx.
ھميں اپنے ملک کے لئے ھر چيز کو قربان کرنے کے لئے تيار رھنا جاھئے -
[Hame apne mulk ke liye har çiz ko kurban karne ke liye tayar rehna çahiye.]
Biz öz vətənimiz üçün hər bir şeyi qurban verməyə hazır olmalıyıq.
5. Əks hərəkəti göstərən sonqoşmalar:
کے خلاف [ke xilaf] – əksinə
ھمارے حکم کے خلاف وھاں کيوں گئے؟
[Hamare hukm ke xilaf vaha kiyo qaye?]
Bizim əmrimizin əksinə oraya nəyə görə getmisiniz?
6. İstisnaları bildirən sonqoşmalar:
کے سوا [ke siva] – başqa
ميں ھاکی کے علاوہ فٹبال کھيلتا ھوں -
[Me haki ke alav futbol khelta hu.]
Mən xokkeydən əlavə futbol da oynayıram.
7. İstisna və ya əlavələri bildirən sonqoşmalar:
کے مارے [ ke mare ]
کے صبب [ ke sabab] səbəbindən
کے لئے [ ke liye ]
کے پيپھے [ke piçhe ]
ليکن ھگلی کا دھانہ بڑااور گہرا ھے اس لئے جہاز اندر تک آ جاتے ھيں-
[ Lekin Huqli ka dhana bahot bara our qehra he is liye cahaz andr tak acate hen.]
Huqli çayının mənbəyi böyük və dərindir, ona görə də gəmilər içəri qədər gedirlər.
8. Hərəkətin edilmə vasitəsinə işarə edən və ya hərəkətin olma mənbəyini bildirən sonqoşmalar:
ريعہ کے ذ [ ke zariya ] vasitəsilə
ان کے ذ ريعہ سامان بھی ايک مقام سے دوسرے مقام کوبھيجا جاتا ھے-
[ Un ke zariya saman bhi ek makam se dusre makam ko bheca cata he. ]
Onlar vasitəsilə əşyalar bir yerdən başqa bir yerə çatdırılır.
9. Birgəlik bildirən sonqoşmalar:
کے ساتھ [ ke sath ] birlikdə, birgə
کے ما [ ke ma ]
سنسکرت آريہ لوگ کے ساتھ ھندستان ميں آئی اور خوب پھيلی-
[ Sanskrit ariya loq ke sath hindustan men ayi our xub pheli.]
Sanskrit dili ariyalılar vasitəsilə Hindistana gətirilib və yayılıb.
10.Güzəşt ifadən sonqoşmalar:
کے باوجود [ ke bacudud ] baxmayaraq ki
باربار ناکاميوں کے باوجود۱٩٣۴ ٴ ميں ننگا پربت کی چوٹی کوفتح کرنے کے لئے ايک مہم اور تيار ھوئی –
[ Bar-bar nakamon ke bavucud sanah 1934 isvi men Nanqa Parbat ki çoti ko fatah karne ke liye ek muhim our tayar huyi. ]
Dəfələrlə müvəffəqiyyətsizliklərə baxmayaraq 1934-cü ildə Nanqa Parbat dağını fəth etmək üçün bir ekspedisiya daha təşgil olundu.
11.Bərabərlik, oxşatmanı ifadə edən sonqoşmalar:
کی طرح [ ki tarah ] kimi
کی مانند [ ki manınd] kimi
کے برابر [ ke barabar ] bərabər
12. Əksiklik, nəyinsə və ya kiminsə olmamasını bildirən sonqoşmalar:

کے بغير [ ke bağeyr ]
کے بنا [ ke bina ] sız
کے بلا [ ke bila ]
عوام کے بغير،ان کی مسلسل کوششوں کے بغير يہ قدرتی دولت بےکار تھی
[ Avam ke bağeyr, un ki musalsal koşişon ke bağeyr ye kudrati dolat bekar thi.]
Xalq və onların fasiləsiz cəhdləri olmadan bu var-dövlət faydasız idi.
13. Əksiklik, nəyinsə və ya kiminsə olmamasını bildirən sonqoşmalar:
کے بدلے [ ke badle ]
بجائے کے [ ke bacaye ] əvəzinə,yerinə
14.Müqayisə ifadə edən sonqoşmalar:
کے مقابلے [ ke mukable ]
کے مقابل [ ke mukabl ] müqayisədə
15. Layiq olmanı bildirən, ifadə edən sonqoşmalar:
کے قاب [ ke kabl ]
کے لائق [ ke layik ] layiq olan
16. Təqribi miqdarı ifadə edən sonqoşmalar:
کے قريب [ ke karib ] təxminən, təqribən
کے لگ بھگ[ ke laqbhaq ] təxminən
کے (سے) اوپر [ ke (se) upar ] çox, yuxarı
Bəzən mürəkkəb sonqoşmalarda təkrarlar olur, bu zaman ya məna qüvvətlənir ya da sonqoşmada forma dəyişir. Bu təkrarlar tam baş vermir, sadəcə ikinci komponent təkrarlanır,məs:
کے اندراندر [ ke andr andr ] müddətində
کے پيچھے پيچھے [ ke piçhe piçhe ] ardınca
کے ساتھ ساتھ [ ke sath sath ] birgə
کے بيچ بيچ [ ke biç biç ] mərkəzində
ھم بہت ديرتک ساحل کے ساتھہ ساتھہ گھومتے رھے-
[ Ham bahot der tak sahil ke sath sath qhumte rahe.]
Biz gec vaxta qədər sahil ilə gəzdik.
ھمارے ملک ميں قومی آمدنی کے ساتھہ ساتھہ مزدوروں اور ملازموں کی تنخواھيں بھی بڑھتی جا رھی ھے-
[ Hamare mulk men komi amdani ke sath sath mazduron our mulazimon ki tanxvahen bhi barhti ca rahi he.]
Ölkəmizdə milli gəlirin artması ilə bərabər fəhlə və işçilərin də maaşları da artır.
Məqalədə mürəkkəb sonqoşmaların bir çox semantik qrupları, bu qruplara aid olan sonqoşmaların müasir urdu dilində işlənmə xüsusiyyətləri araşdırılmış, izahatlar verilmişdir.

ƏDƏBİYYAT
1. « Azərbaycan dilinin qrammatikası ». I hissə, Azərbaycan Elmlər Akad.Nəşriyyatı, Bakı 1960.
2.Г.А. Зограф. Языки Индии, Пакистана, Непала. М.,1982.
3.Г.А. Зограф. Морфологический строй новых индоаририйских языков. М.,1980
4. Дымшиц З.М. Грамматика языка урду. М.,2001.
5. Дымшиц З.М. Очерк грамматики языка урду (Фонетика и морфология ). М.,1959.
6.С.В.Бирюлëв, Виноградов Ю.Н., А.В.Ефимова, Б.И. Клюев Урду-русский словарь. М.,1964.
مولوی عبدل حق قواعدہ اردو- نيا دھلی ٣∙∙٢ ٧
محر محمد حيات علمی اردو جنرل - لاھور٢∙∙٢ ٨

Резюме
В статье исследуется семантическая классификация послелогов в современном языке урду. Здесь также приводятся обьснения о путях образования и семантических разрядах сложных послелогов.
Ключевые слова: язык Урду, послелоги.

Summary
The article has been dedicated to the study of compound suffixes in the Urdu language and the explanation of using features of compound suffix groups from semantic aspect. The author has shown that there are compound suffixes expressing approximate number, mutuality and comparison in Urdu.
Keywords: an Urdu language, postpositions.
Amalya Paşayeva, Bakı Dövlət Universiteti, e-mail: amalya_ p@mail.ru

Adıgözəlova Zülfiyə Fevral qızı
F. KÖÇƏRLİ VƏ AZƏRBAYCAN DİLİ
Ta qədim dövrlərdən bu zamana qədər xalqımızı düşündürən ən mühüm məsələlərdən biri dil problemidir.Çünki hər bir xalqın,millətin dili onun mənəvi varlığıdır.Türk dilinə,ana dilimizə münasibət, ona hörmət heç də həmişə ürəkaçan olmamışdır.Azərbaycanın tarixini vərəqləsək görərik ki,vıı-əsrlərdən başlayaraq dilimizə olan yad münasibətlər ədəbiyyatımızda da öz əksini yazıçılarımızın yaradıcılığında göstərir. N. Gəncəvinin hələ xı əsrdə “Leyli və Məcnun”poemasını türkcə yazmaq istəməsi və şahın ona icazə verilməyərək ona təhqirlə deyilən-“Türk dili yaraşmaz şah nəslimizə”ifadəsini həzm edə bilməmişdir.Lakin ədibin bu ifadəsi o zamankı dövrlərdə də ana dilimizzin ədəbi bir dil kimi formalaşmasına bir işarədir. Belə hadisələrimiz tarixən çox olsa da həmişə onlara qarşı mübarizə aparılmış,tarixin bütün mərhələlərində ədiblərimiz,ziyalılarımız Ana dilimizi yaradıcılıqlarında qoruyub saxlaya bilmiş,dilimizin inkişafı,formalaşması,sadələşdirilməsinə nail olmaq üçün mühüm addımlar atmışlar. Məsələn, xvı əsrdə Ş.İ.Xətayi, M.Füzuli, xı əsrdə M.F.Axundov,C.Məmmədquluzadə və s.misal göstərmək olar.Məhz xx əsrin əvvəllərində Azərbaycan ədəbi dilinin əvvəlki dövrlərlə müqayisədə sadələşməsi, zənginləşməsi, anlaşıqlı şəklə düşməsi bu amillərin nəticəsidir.
xıx əsrin sonu və xx əsrin əvvəllərində Azərbaycan dilinin müqəddəratı məsələsi bir problem kimi qarşıya qoyulanda bu problemin həlli uğrunda inadla mübarizə aparan məşhur Azərbaycan alimi,tənqidçisi və pedaqoqu F.Köçərlinin rolu əvəz olunmazdır.F.Köçərli Azərbaycan ədəbiyyatının tarixi inkişaf yoluna dair qiymətli mənbə təşkil edən əsərlər yaratmış və çoxcəhətli,zəngin fəaliyyəti ilə ictimai-mədəni fikrin təşəkkülünə mühüm töhvələr vermişdir. Ölkəmizdə təhsil sisteminin milli əsaslar üzərində qurulması prosesində onun maarifçi bir ziyalı kimi apardığı işlər böyük əhəmiyyətə malikdir. 40 illik fəaliyyətini doğma xalqının ictimai və mədəni tərəqqisinə həsr edən ədib, F.Köçərli dahi mütəfəkkir,yazıçı M.F.Axundzadənin maarifçilik ənənələrinin fəal təbliğatçısı və yorulmaz davamçısı olmuşdur. Axundzadədən sonra Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafı naminə əlifba islahatı aparılması yolunda çalışan xadimlərdən biri kimi Köçərli dönə-dönə ərəb əlifbasının dil, ədəbiyyat, təhsil və mətbuat çətinliklərindən bəhs edirdi. O, M. F. Axundzadənin ərəb əlifbasının ağırlığından şikayətləndiyinə istinad edərək gec-tez əlifba islahatının həyata keçəcəyinə inanaraq deyirdi:” Çox çəkməz bu mühüm məsələ həll olunar və müsəlmanların əlifbası dəyişdirilib asanlaşar və bu əlifba şair mədəniyyətli milllətlərin əlifbası kimi maarifin inkişafına kömək edən qüvvətli vasitə olar. ”Ancaq F.Köçərli bilirdi ki, ikinci qüsuru aradan qaldırmaq,Azərbaycan dilini başqa dillərin zərərli təsirindən qorumaq üçün hələ çox mübarizə aparmaq lazımdır. Ədib göstərirdi ki, tərəqqi və səadət fikrində olan xalq ədəbi zindənganlıq arzusuna millət gərəkdir ki, ən əvvəl öz ana dilinin vüsət və qüvvət tapmağına səy və hümmət göstərsin. Alimə görə kamil şair və ağıllı ədib həqiqətdə o ədibdir ki,öz millətinin dili ilə danışa,ürəyi ilə döyünə, hissi və ağlı ilə fikir edə. Çünki milləti haqq və səvaba,şöhrət və hörmətə yetirən onlardır. Buna görə onların əsərləri elə bir dildə yazzılmalıdır ki,onu xalq anlayıb başa düşsün. F.Köçərli Azərbaycan dilinin inkişaf edib şirin ləhcəli və gözəl şivəli bir dilə çevrildiyini qeyd edirdi. O bu inkişafda ərəb və fars dillərindən alınma sözlərin də böyük təsiri olduğunu göstərməyi unutmurdu. Lakin o, həmin dillərin lüğətlərindən ən zəruri hallarda istifadə etməyi lazım bilirdi və ilk növbədə Azərbaycan dilini ağırlaşdıran ərəb və fars mənşəli sözlərdən lazım gəldikcə təmizləmək və dili ağırlaşdıran amilləri aradan qaldırmaq istəyirdi. O deyirdi:”Madam ki, ana dilində hər hansı əşyanın adı varsa onu farsca, ərəbcə deməyə nə lüzum var ki, o sözlərlə biz mənanı qəliizləşdirib quyunun dibinə atırıq.
F.Köçərli dilə dair görüşlərində mətbuat dili məsələlərinə də mühüm yer ayırırdı. Çünki xalqın maarifləndirilməsində mətbuatun çox böyük rol oynadığını bilirdi.Mətbuat dili xalq canlı danışıq dilinə yaxın olduğuna görə ədəbi-bədii dildə olduğu kimi,burada da onun ardıcıllıqla müdafiə və təbliğ etdiyi fikir mətbuatın xalq dilinə yaxın aydın,sadə və anllaşıqlı bir dildə olması tələbi idi. O deyirdi: “Qəzetlərimizdə dərc olunan qəliz ibarələr ilə yazılmış bəzi siyasi, ədəbi və fənni məqalələri oxuyanlar anlamayıb məyus olurlar və qəzet oxumaqdan ikrah edirlər. Bu açıq həqiqəti nədənsə qəzet və jurnal verənlər başa düşmürlər və osmanlı qəzetçilərinə müqəlllidlikdən əl çəkmirlər. Cəridələri bir il, para il ömür sürüb,müştərisizlikdən qapanır, zəhmətləri puça çıxır,külli xərc və məsarifləri hədər gedir. Odur ki, dilimizi saxlamaq üçün “Əkinçi “ kimi bir ruznamə çıxarmaq lazımdır. Əgər bizim diliimizdə bir qəzetimiz olmasa dilimiz əldən gedəcəkdir. Meymunların ədəbi gün-gündən artıb çoxalmaqdadır. Az-çox bunların qabağını “Molla Nəsrəddin” kəsibdir.”
F.Köçərli müasir ziyalılara və tələbələrə Azərbaycan dilini yaxşı bilmək, bu dilin canlı üslubunda yazıb yaratmaq üçün Vaqif, Vidadi, Bakıxanov, Zakir Axundzadə, Seyid Əzim Zərdabi kimi yazıçıların əsərlərini oxuyub öyrənməyi məslshət görürdü.O ”Hər oxuyan Molla Pənah olmaz” məsəlini bilməyən azərbaycanlı oğlu yoxdur-deyirdi. O, Vaqifin, Zakirin, Vidadinin dilində söylənilən milli sözlərimiz haqqında deyirdi ki, necə ki, millətimiz diridir bu sözlər əcnəbi lisanlardan əxz olunmuş qəliz qəliz ibarələrin hücumu altında boğulub tərk olmayacaqdır. Çətin və dolaşıq dildə yazan ədiblərin fikirləri də dolaşıq olur. Onların əsərləri çətin və ağır oxunulur insana fərəh əvəzinə qəm və kədər gətirir.
Müasir dövrümüzdə də F.Köçərli ənənələri davam ətdirilir. O zamankı dövrlərdən fərqli olaraq bu gün bizim müstəqil dövlətimiz, müstəqil dilimiz və bu dil uğrunda mübarizə aparan siyasi rəhbərimiz var. Bu gün F. Köçərlinin arzuladığı dil durmadan inkişaf edir, təkmilləşir. Dilimizə qayğı və hörmət dövlətimiz tərəfindən daim duyulur. Məhz bunun üçündür ki, -“Dilimiz mənəvi dayağımızdır”-deyən ulu öndərimiz Heydər Əliyev müstəqilliyimizi əldə etdikdən sonra irəli sürdüyiilk siyasət-dil siyasəti oldu.O deyirdi: ”Müstəqilliyi əldə etmək çətindir.Onu qoruyub saxlamaq isə ondan da çətindir. ”Məhz bunun nəticəsidir ki, SSRİ-nin tərkibi dağıldıqdan sonra ilk dəfə latın qrafikasına keçən Azərbaycan Respublikası oldu. Ulu öndərimiz H.Əliyevin Azərbaycan dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında verdiyi fərmandan irəli gələrək bir sıra tədbirlən planı hazırlandı və həyata keçirildi.
Belə sərəncamlar durmadan bu gün də davam və inkişaf etdirilir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İ.Əliyevin 26 may 2004-cü il tarixli fərmanı Azərbaycan dilinin inkişafında ən böyük addım oldu.O,dilimizin inkişafı ilə yanşı bu dil uğrunda mübarizə aparan insanlara da hörmətlə yanaşdı.Belə şəxslərin həyat və yaradıcılıqlarını yüksək qiymətləndirərək onların yubileylərinin keçirilməsi haqqında bir çox sərəncamlar verdi. Belə sərəncamlardan biri də F.Köçərlinin 150 illik yubileyi ilə bağlı imzaladığı sərəncam idi.
Qoy bu gün F.Köçərlinin ruhu şad olsun ki, onun arzuları çiçək açdı, istəkləri gerçəkləşdi. İndi Azərbaycan dilinin inkişaf etmiş dillər içərisində öz yeri, öz mövqeyi, öz qüdrəti var.
gözəlləşir, təkmillşir.

Ədəbiyyat
1. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi.I və II cild Bakı 1960
2. F.Köçərlinin seçilmiş əsərləri.
3. T.Hacıyev. K. Vəliyev. Azərbaycan dilinin tarixi. Bakı 1979
4. Axundov A.”Dilin estetikası” Bakı 1985
Xülasə
Tarixin bütün dövrlərində Ana dili məsələsi həmişə xalqımızı düşündürən məsələlərdən biri olmuşdur. Bu məslək uğrunda həmişə inadla mübarizə aparılmış və bu gün də aparılmaqdadır. Ana dilinin inkişafı problemi məsələsi XIX əsrdə yaşayıb yaratmış olan ədiblərimizdən biri olan tənqidçi, publisis, pedaqoq F.Köçərli idi. O, Azərbaycan dilini ağırlaşdıran sözlərdən, ərəb əlifbasının ağırlığından bəhhs edərək deyirdi ki, Azərbaycan dili şirin ləhcəli, gözəl şivəli bir dildir, ancaq onu ağırlaşdıran sözlərdən ünsürlərdən təmizləmək lazımdır.
F.Köçərlinin dilimiz haqqında olan istək və arzuları bu gün həyata keçir, dilimiz gün-gündən daha da inkişaf edib
Açar sözlər: dil, mübarizə, inkişaf, maarif, tənqid, ədəbi dil.

Summary
Issues of concern to people of all periods of history has always been one of the language problem. This is always a hard fight for the sake of creed and today they are carried out. The problem of the development of the mother tongue, which is created in the nineteenth century, one of ədiblərimizdən critic, publisis, was F.Kocherly educator. It is the language of the aggravating words, the severity of the Arabic alphabet bəhhs While speaking, the language ləhcəli sweet, beautiful sivəlibir language, but the words aggravating factors need to clean it up.
F.Kocherly the desires and wishes of the official language, try it out today, our language has developed more prettier day by day,

Ключевые слова: язык, боевые, развития, образования, критика, литературного языка.
Key words: language, fighting, development, education, criticism, literary language.

Rəyçi: dos.Arıxova İradə

Л.М.Ахундзаде, Н.Г.Оруджева
ЛИНГВОСТРАНОВЕДЕНИЕ
Понимание того, что одним из условий адекватного владения языком является знание определенных фактов культуры народа-но¬сителя изучаемого язы¬ка, сложилось в методике преподавания ино¬странных языков сравнительно недавно. Однако в практике препода¬вания иностранных языков ознакомление с культурой, обслуживае¬мой тем или иным языком, имело место в процессе его изучения с очень давних пор. Как замечает канадский методист Л. Келли, еще в IV веке нашей эры при обучении латыни, «когда память о Ранней империи угасла, схолиасты того времени комментировали социальные и истори¬ческие условия, в которых создавалась литература Золотого и Се¬ребряного веков». Знания, получаемые через подобные коммента¬рии, были обширными и включали сведения из самых различных об¬ластей - от географии до социального поведения.
При преподавании новых (живых) языков интерес к соответствую¬щим культурам начинает складываться в период Реформы. В дальней¬шем требование усвоить культуру народа-носителя изучаемого языка, ознакомиться с его образом жизни, знать его литературу, понять его дух, его характер включается в цели изучения иностранных языков представителями почти всех методов и направлений. В разное время это требование либо составляло общеобразовательную цель (или часть общеобразовательной цели) при выдвижении в качестве основной задачи задачу практического овладения языком, либо выдвигалось на передний план. Иными словами, постижение культуры, обслуживаемой иностранным языком, рассматривалось как возмож¬ное и желательное следствие, результат изучения языка, к которому нужно стремиться в процессе его усвоения.
Такое понимание взаимоотношения культуры и языков, в процессе изучения последнего сохранялось вплоть до середины века. Одними из первых, кто увидел в знании фактов культуры народа- носителя изучаемого языка не только одну из целей его изучения, но и необходимое условие адекватного владения языком, были Ч. Фриз и Р. Ладо Р. Ладо понимал, что такие единицы языка, как лексемы, идиомы, пословицы, содержат некий компонент значения, который понятен только носителям данной, обслуживаемой этим языком куль¬туры (ъултурал ъонтент). Этот компонент передается так называемыми элементарными единицами значения (елементарй меанинэ унитс). Для полного (адекватного) владения языком важно знание этих элемен¬тарных единиц значения, которые не совпадают в различных куль¬турах; причем не только языковые единицы, но также и некоторые выдающиеся литературные произведения и другие крупные дости¬жения культуры могут содержать определенные элементарные еди¬ницы значения. Поэтому перед тем как приступить к обучению языку, необходимо сравнить не только системы языков (родного и изучаемого), но и обслуживаемые ими культуры.
Каждая культура, по мнению Р. Ладо, состоит из функциональных единиц культуры, имеющих свою форму, значение и дистрибуцию. Например, такая функциональная единица культуры, как бой быков, имеет следующую форму: «Человек, имеющий шпагу и красный плащ, вызывает на бой и убивает быка. Форма строго предписывается до мельчайших деталей. ... Тореадор, бык, пикадоры, музыка, одежда и т. д. — все это составляет форму. ... Бой быков в испанской куль¬туре имеет комплекс значений. Это вид спорта. Он символизирует триумф искусства над грубой силой быка. Это развлечение. Это де¬монстрация мужества. ... Бой быков имеет сложную дистрибуционную модель. В годовом цикле существует сезон для боя быков, в недель¬ном цикле — наиболее подходящие дни, а в течение дня есть наиболее подходящее время. Бой быков происходит в специально отведенном для этой цели месте — на арене для боя быков, известной каждому носителю данной культуры».
Функциональные единицы культуры могут не совпадать в различных культурах либо по форме, либо по значению, либо по дистрибуции. Сравнение и должно производиться с целью выявления случаев подобного несовпадения, с тем чтобы предотвратить нежелательное в процессе изучения иностранного языка явление переноса форм, значений или их дистрибуций из родной культуры в изучаемую. Для такого сравнения Р. Ладо считает возможным и желательным созда¬ние моделей культур, причем в учебных целях необходимо соз¬дать такую модель изучаемой культуры, в которой были бы зафиксированы все случаи несовпадения двух моделей. В своих работах Р. Ладо дает конкретные примеры возможных путей сравнения культур, намечает ряд вопросов, которые необходимо решить при предлагаемом им под¬ходе к изучению языка.
Учёные предлагают аргументированное обоснование подхода к преподаванию иностранных языков, при котором культура страны изучаемого языка становится «пред¬метом методики преподавания этого языка, или точнее, предметом со изучения при изучении этого языка», и называют такой подход «лингвострановедческим». При лингвострановедческом подходе к пре¬подаванию языка в процессе его изучения усваивается нашедшая в языке отражение и выражение национальная культура, усваивается культурный компонент языка, что совершенно необходимо для адек¬ватного владения им, потому что «даже если люди владеют одним и тем же языком, они не всегда правильно поймут друг друга, и при¬чиной такого непонимания часто является именно расхождение куль¬тур». Лингвострановедение рассматривается и в качестве аспекта преподавания языка, со своим специфическим учебным мате¬риалом и совокупностью приемов его презентации, и в качестве ме¬тода преподавания языка.
Общие выводы и положения данной работы представляют несом¬ненный интерес и для преподавателей других языков, однако авторы сами предостерегают читателя «против механического и немодифицированного переноса опыта преподавания русского языка в другие частные методики».
Вряд ли следует доказывать, что в языковом вузе, где иностран¬ный язык изучается как специальность, как основа будущей профес¬сиональной деятельности, необходим именно лингвострановедческий подход к его преподаванию.
Рассмотрим, какие проблемы предстоит решить при включении лингвострановедческого аспекта в практику преподавания иностран¬ных языков в языковом вузе.
Наиболее полный перечень и подробное описание различных кате¬горий лингвострановедческого материала дается в работе Е. М. Верещагина и В. Г. Костомарова. Они включают сюда следующее:
— безэквивалентную лексику — слова, не имеющие смысловых соответствий в системе содержаний, свойственных другой культуре, например, русск. 'квас', 'валенки', англ.kilt ,muffin.
— коннотативную лексику — слова, которые совпадают в двух языках своими денотатами (т. е. объективным содержанием), но не совпадают своими коннотатами (т. е. эмоционально-эстетическими ас¬социациями); например, русское слово 'береза' не соответствует ан¬глийскомуbirch, французскомуbouleau именно благодаря тому, что тесно связано для каждого русского с образом Родины;
— единицы афористического уровня языка — пословицы, пого¬ворки, крылатые слова и выражения, цитаты и другие единицы, мас¬сово воспроизводимые и существующие в языке в форме грамматиче¬ски целого предложения;
— язык жестов;
— язык повседневного поведения, или поведенческие нормы; на¬пример, рукопожатие, которым обмениваются мужчины при встрече, распространенное в одних культурах, не распространено в других, где в аналогичной ситуации люди низко кланяются друг другу;
— формулы речевого этикета, соответствующие различным речевым ситуациям, например, целый ряд возможных формул приветствия: русск. «Здравствуйте!», «Добрыйдень!», «Привет!», англ. How do you do, “Good morning, Hallo;
— страноведческие фоновые знания — те сведения, которыми рас¬полагают все члены определенной этнической и языковой общности и которые неизвестны представителям другой культуры; например, каждый англичанин знает, какие башенные часы называются Биг Беном (BigBen), как полагается украсить дом к рождеству, кто такой был Гай Фокс (GuyFox), однако большинству русских эти сведения неизвестны; и наоборот, вряд ли можно ожидать, что каждый средний англичанин знает, какой подвиг совершил Иван Сусанин и какого роста был царь Петр I;
— фоновую лексику — слова, которые имеют эквиваленты в дру¬гом языке, но не совпадают с ними своим лексическим фоном.
Что же такое лексический фон? Считая, что в содержательный план слова входит и некоторый, сопряженный с данным словом, объем сведений, которые каждая лексема вызывает в сознании любого чело¬века, весь этот объем непонятийных семантических долей называют лексическим фоном. Несовпадение фонов иллюстрируется на примере русского слова «письмо» и английского словаletter— адрес на конверте в Англии пишется не так, как у нас: сначала адресат, потом улица, номер дома, населен¬ный пункт и, наконец, название страны; адрес отправителя пишется на другой стороне конверта.
Однако, по нашему мнению, авторы относят к лексическому фону неоправданно большой объем сведений. Если в лексический фон слова «вуз» входят «определенные сведения об условиях поступления в вуз, о сроках обучения, о стипендиях, об учебных груп¬пах, потоках, старостах, кураторах, о студенческих вечерах самодея¬тельности, распределении молодых специалистов и т. д. и т. п.», то граница между лексическим фоном и фоновыми знаниями сти¬рается.
С нашей точки зрения, на лингвострановедческий материал дол¬жен распространяться принцип функциональной дифференциации материала, который применительно к языковому материалу признает¬ся сейчас большинством методистов. Действительно, если для того, чтобы понять отношение автора романа «Вся королевская рать» ("AlltheKing’sMen") к описываемым им событиям, необходимо узнать в названии этого произведения строчку из хорошо известного каж¬дому англичанину детского стишка, а также знать, о чем этот стишок, то, строя свои высказывания на правильном и образном языке, вовсе необязательно употреблять подобные цитаты в своей речи.
Рассмотрим теперь, единицы, каких категорий лингвострановед¬ческого материала подлежат отбору в собственно лингвострановед¬ческий минимум, а также, какие категории должны усваиваться двусторонне, а какие только рецептивно.
Естественно, что специальному отбору в этот минимум не подле¬жит безэквивалентная и фоновая лексика. На основании тщательно разработанных принципов отбора в лексические минимумы для про¬дуктивного и рецептивного усвоения отобраны все наиболее часто встречающиеся и коммуникативно-ценные лексические единицы, обе¬спечивающие возможность выразить наибольшее количество понятий, правильно и идиоматично построить свою речь, а также понять без словаря художественную и общественно-политическую литературу. Расширить этот минимум значило бы включить в него редко встречаю¬щиеся и менее коммуникативно-ценные единицы, что не представляется целесообразным. Лингвострановедческий подход к изучению языка требует в этих случаях лишь разработки такой методики семантизации и закрепления отобранной лексики, при которой студенты могли бы усвоить культурный компонент каждой из этих единиц.
Для чтения и аудирования необходимо отобрать такие достаточно употребительные единицы коннотативной лексики, как топонимы и некоторые антропонимы. Это слова, «которые читающий никогда не будет искать в словаре, поскольку они денотативно понятны, и кон¬нотации которых, к тому же, не описываются». Коннотативные значения могут приобретать имена известных литературных героев; такие распространенные английские имена, как Тот, Jack, John,Smith, азербайджанскиефамилии Мамедов, Рагимов могут приобрести дополни¬тельное значение «один из многих», «ничем не выделяющийся», зна¬чение «репрезентативности». Отбору подлежат также топонимы, обладающие ярким культурным компонентом; часто это коннотации историко-социального плана англ. Hastings, Stratford-on-Avon, Balmoral и др.
По-видимому, только рецептивно должны усваиваться и такие единицы, как поговорки, пословицы, массово воспроизводимые кры¬латые слова и выражения и цитаты, т. е. единицы, отнесенные Е. М. Ве¬рещагиным и В. Г. Костомаровым к выделяемому ими афористическому уровню языка. Но принадлежностью собственно лингвострановедче¬ского минимума должны стать лишь те единицы, не входящие в ми¬нимум для рецепции, которые часто встречаются в перефразирован¬ном или усеченном виде, что весьма затрудняет их поиск в справочной литературе. Например:
The bus conductor whistled at her as she got off the bus one day, and that put her in a good temper. But one bus conductor didn’t make a summer. (P. Mortimer).
Выделенное представляет собой перефраз пословицы Oneswallowdoesnotmakeasummer.
Другойпример:
A gun licence, it seems, can be taken at any age. For years we have “deplored” such unnecessary accidents and “written the papers” about them. Truly the mill at the Home Office grind slowly. (“The Sphere”, February 17, 1962). В данном случае пословица ThemillsofGodgrindslowlybutsure подверглась не только перефразированию, но также и усечению.
Мало разработанным является вопрос о том, насколько необхо¬димо и каким образом включать в учебный процесс изучение языка жестов, хотя в последнее время многие исследователи подчеркивают необходимость изучения кинетического материала как компонента речевого общения. «Разработка вопросов обучения языку.., — пишет Г. В. Колшанский, — практически немыслима без обучения всем формам владения языком, включая и паралингвистические особенности соответствующего иностранного языка».
Едва ли не единственным диссертационным исследованием, посвя¬щен¬ным этому вопросу, является работа Э. Б. Элькина, в которой автор обосновывает необходимость изучения кинетического материала (в данном случае, жестов рук) при обучении языкам, предлагает прин¬ципы отбора такого материала и конкретные пути обучения. Это осо¬бенно важно при «обучении романским языкам вообще и испанскому в частности в силу того, что коммуникативное поведение носителей романских языков характеризуется эмоциональностью, интенсивной жестикуляцией, стремлением сделать свою речь более видимой».
А англичане, например, более сдержанно сопровождают свою речь жестами. «Люди мало каких других наций могут так долго поддержи¬вать разговор, держа руки в карманах».
Само собой разумеется, что жесты надо усваивать в основном ре¬цептивно. Здесь интересно вспомнить мысль Р. Ладо, который считал, что обучение языку не должно преследовать цель научить учащегося поступать так, как носитель изучаемого языка, но необходимо на¬учить его понимать, что имеет в виду носитель языка, когда говорит, что поступил тем или иным образом, понимать, какую интерпретацию носитель языка даст тем или иным поступкам, когда ему о них рас¬скажут. Вместе с тем, представляется интересным заметить, что здесь можно выделить некий промежуточный слой, который нельзя отнести к материалу, подлежащему продуктивному усвоению, но для которого чисто рецептивное усвоение недостаточно. При говорении не столь важно пользоваться жестами, распространенными в изучае¬мой культуре, сколь важно не пользоваться жестами, характерными для родной культуры, которые могут быть неправильно истолкованы носителем изучаемого языка. Д. Аберкромби, например, описывает жест, которым англичанин, выступая перед аудиторией, потребует тишины — он поднимет обе ладони до уровня головы, повернув их к аудитории. Но доведись ему сделать это в Греции, он нанесет своим слушателям серьезную обиду, поскольку в этой стране такой жест крайне оскорбителен. По тому, как Д. Аберкромби описывает рас¬пространенный в Италии жест, обозначающий нехватку денег или просто «деньги», — такое движение пальцев, «как будто говорящий закручивает гайку», — жест, известный также и у нас, можно сде¬лать вывод, что англичанин, увидев его, не поймет, что он означает. Таким образом, возникает необходимость осведомленности о том, какие явления, распространенные в родной культуре, неизвестны или существуют с другим значением в культуре, обслуживаемой изучае¬мым языком.
Аналогичный промежуточный слой должен быть выделен примени¬тельно и к языку повседневного поведения, и к фоновым знаниям, хотя фоновые знания должны усваиваться в первую очередь для адек¬ватного восприятия речи, для чтения литературы.
Из всех перечисленных выше категорий лингвострановедческого материала двустороннему усвоению подлежат только формулы рече¬вого этикета.
Каковы же возможные пути и принципы отбора лингвострановед¬ческого материала?
Одна из основных трудностей, с которыми здесь придется стол¬кнуться, — это отсутствие достаточно полного социологического опи¬сания страчоведческих умений и знаний среднего носителя данного языка, т. е. такого носителя языка, который получил образование не менее чем в объеме средней школы. «Более того, нет оснований наде¬яться, что социологи смогут описать его (весь объем страноведческих знаний и умений среднего носителя языка.— О. В.) в ближайшее вре¬мя». В качестве практического решения проблемы выявления и описа¬ния взвешенных фоновых знаний предлагается путь анкетирования. В результате проведения анкетирования установлено, в частности, что большинство школьных знаний, во всяком случае, по гуманитар¬ным предметам, переходят в фоновые знания.
Нет нужды говорить о трудности осуществления подобного анке¬тирования вне страны изучаемого языка, и это заставляет нас искать другие пути.
Один из возможных практических путей выявления фоновых зна¬ний — это изучение школьных программ и учебников страны изучае¬мого языка по истории, географии и литературе. Однако, во-первых, задача эта крайне сложна, если речь идет о такой стране, где, как в Великобритании, отсутствуют унифицированные школьные програм¬мы. Во-вторых, существуют и другие источники фоновых знаний, и, в-третьих, существование их в виде разрозненных и единичных све¬дений (так называемых локальных ассоциаций) делает этот путь до¬вольно ненадежным. Возможен еще один путь — статистическое обсле¬дование той литературы, которую студенты должны научиться понимать. Если принять за данное, что писатели ориентируют¬ся на фоновые знания среднего носителя языка, то, видимо, та¬кой путь возможен. Таким же образом можно, вероятно, отобрать и другие категории лингвострановедческого материала для рецептив¬ного овладения. Скорее всего оптимальный результат даст сочетание обоих путей.
Для репродуктивного овладения, как уже говорилось выше, не¬обходимо отобрать формулы речевого этикета. Здесь теоретически возможны два пути. Первый — сравнение достаточно полно описан¬ного речевого этикета в культуре изучаемого языка и речевого эти¬кета в родной культуре, и отбор из отличающихся формул речевого этикета изучаемой культуры необходимых для активного усвоения единиц в соответствии с принципами отбора материала для репро¬дукции. Второй путь — отбор речевых ситуаций, в которых согласно тематике программы студенты должны научиться вести диалог, срав¬нение формул речевого этикета, принятых в этих ситуациях, с соответ¬ствующими формулами родного языка, выявление различий и отбор из отличающихся формулировок тех, которые должны составить ак¬тивный минимум. Первый путь представляется теоретически более целесообразным, но практическое осуществление его натолкнется на отсутствие достаточно полного описания речевого этикета того или иного языка; поэтому придется, видимо, использовать второй путь. Логика отбора лингвострановедческого материала, по всей вероят¬ности, не будет существенно отличаться от логики отбора лексического материала. В основу отбора единиц, подлежащих двустороннему ус¬воению, должны быть положены широко понимаемый тематический (семантический) принцип и принцип исключения равнозначных средств выражения. Для создания лингвострановедческого минимума для чте¬ния и аудирования необходимо будет выявить единицы, вероятность встречи с которыми наибольшая, и исключить из полученного списка потенциально понятные единицы (а для некоторых категорий лингво¬страноведческого материала — и единицы, не обладающие значитель¬ной коммуникативной ценностью).
Совершенно очевидно, что с какой-то частью отобранного для прак¬тического усвоения лингвострановедческого минимума студенты мо¬гут ознакомиться (и должны знакомиться) в теоретическом курсе ли¬тературы и в курсе страноведения. В первую очередь это касается фоновых знаний и коннотативных антропонимов и топонимов и, воз¬можно, некоторых единиц афористического уровня языка. Возникает мысль о целесообразности распределения отобранного лингвострано¬ведческого материала между указанными курсами и курсом языка. Решая этот вопрос, нужно учитывать, что весь лингвострановедческий материал распадается на два типа — материал, который усваивается как теоретические сведения (знания), и материал, подлежащий усвое¬нию не только как знания, но и в виде умений и навыков, т. е. как любой другой языковой материал при практическом изучении языка. К первому типу относятся, прежде всего фоновые знания, ко второму, например, формулы речевого этикета, единицы афористического уров¬ня языка и т. п. Говоря о распределении материала между теоретиче¬скими курсами и курсом языка, мы имеем в виду, конечно, тот мате¬риал, который должен усваиваться только как знания. При составле¬нии программ теоретических курсов, как мы надеемся, возможно бу¬дут учитываться рекомендации и пожелания относительно включения в них большего числа лингвострановедческих сведений (в первую оче¬редь, фоновых знаний) без ущерба для основных задач соответствую¬щего теоретического курса. Однако не во всех случаях включение в теоретические курсы тех или иных лингвострановедческих сведений или наличие подобных сведений в теоретических курсах решает соот¬ветствующие практические задачи. Иногда теоретические курсы стра¬новедческого характера обеспечивают ознакомление с каким-либо яв¬ле¬нием лишь на позднем этапе обучения, а интересы практического изучения языка, чтение литературы требуют знания этого явления уже на втором-третьем курсе. Что касается материала, который требует не только усвоения зна¬ний, но и приобретения навыков, то проблема связи практического курса языка с курсом литературы и курсами страноведения ставит следующий вопрос: необходимо ли повторное введение определенных единиц лингвострановедческого материала перед их практической от¬работкой в курсе языка, если ознакомление с ними уже имело место в теоретических курсах? Кроме того, встает вопрос о наиболее целе¬сообразной временной увязке, момента отработки такого материала с соответствующим теоретическим курсом. Последняя из упомянутых выше проблем не может не оказать определенного влияния на решение вопросов последовательности изучения лингвострановедческого материала, распределения его по годам обучения. Здесь необходимо продумать возможные пути рацио¬нального сочетания принципа «от более распространенного явления к менее распространенному», принципа увязки практического курса языка с теоретическими курсами страноведческого характера и связи лингвострановедческого материала с лексическим материалом и ре¬чевой тематикой, а может быть, и какими-то другими принципами» которые предстоит выяснить.
Следующая проблема, которую предстоит разрешить — это раз¬работка наиболее целесообразных путей введения лингвострановед¬ческого материала, подлежащего усвоению в процессе изучения языка. Особая важность этого этапа работы над лингвострановедческим материалом определяется, в частности, тем, что при усвоении куль¬турного компонента единиц различных уровней, при знакомстве с фактами культуры народа-носителя изучаемого языка, с которыми придется столкнуться в процессе его углубленного изучения, необхо¬димо обеспечить их идеологически правильное толкование. Если изу¬чающий язык студент обратится за толкованием к учебникам и посо¬биям, издаваемым в странах, где средства массовой информации на¬ходятся в руках правящего капиталистического класса, то он часто» столкнется с тенденциозным освещением этих фактов. Введение лингвострановедческого материала связано и с чисто методическими проблемами, например, с проблемой выбора индуктив¬ного или дедуктивного пути введения. Возможно, что для различных категорий лингвострановедческого материала пути будут различны¬ми. Представляется, что в зависимости от категорий и конкретных единиц лингвострановедческого материала должен решаться и вопрос о том, целесообразно ли группировать лингвострановедческий мате¬риал, поддающийся объединению в рамках какой-либо темы, или его следует подавать небольшими порциями, отдельными единицами в текстах различной тематики, снабдив их подробными лингвострановедческими комментариями. Как и при введении лексического материала, важно решить, в каких случаях мы прибегнем к переводному способу семантизации, а в каких — к беспереводному. При объяснении коннотативного значения лексических единиц это, скорее всего, будет тол¬кование описательного характера, желательно на изучаемом языке; при введении фоновых знаний единственно целесообразным представляется одноязычный путь — возможно, подборка ряда коротких от¬рывков из литературы, иллюстрирующих тот или иной факт, или обоб¬щающий текст страноведческого характера. Несколько слов о проблеме упражнений для активизации лингво¬страноведческого материала. Не вызывает сомнения, что для разных категорий лингвострановедческого материала необходима разработка таких систем упражнений, которые отражали бы специфику каждой из этих категорий. Можно предположить, что при усвоении коннотативной лексики особую роль будут играть переводческие (а не просто переводные) упражнения в сочетании с упражнениями на перефрази¬рование, и тут, естественно, встает вопрос об их оптимальном сочета¬нии; для единиц афористического уровня языка надо продумать наи¬более разумное количественное соотношение между упражнениями, отрабатывающими афоризм в полной форме и в усеченном и перефрази¬рованном виде. Особую проблему, и проблему довольно сложную, представляет разработка системы упражнений для усвоения формул речевого этикета, а также паралингвистических средств, хотя в мето¬дической литературе этот вопрос получил уже некоторое освещение. Возможно, что разработка вопросов методики работы над лингво- страноведческим материалом потребует и разработки специфических форм контроля усвоения этого материала.
Литература
1. LadoR. Lanquage Теаъщинэ. А Сcиентифиъ Аппроаъщ. Мъ Эраw – Hилл, 1964.
2. LadoR. Линэуистиъс аъросс Ъултурес, п.115.1964.
3. Верещагин Е.М., Костомаров В.Г. Язык и культура. М., 1976.
4. Кунин А.В. Фразеология современного английского языка. Москва. «Международные отношения», 1972 г.
5. Амосова Н.Н. Основы английской фразеологии. Москва. 1969 г.
6. Охфорд Руссиан – Енэлисщ – Енэлисщ- Руссиан Диътионарй. Охфорд Университй Пресс. 1998 г.
Суммарй
Тщис артиъле деалс wитщ а нумбер оф проблемswщиъщ щаве то солве ин тще тиме оф линэуистиъ аппроаъщ то ланэуаэе теаъщинэ оф тще эивен ъоунтрй.
Тще аим оф Фореиэн Ланэуаэес Теаъщинэ бй тще репресентативес оф неарлй алл метщодс анд тенденъй сомприсес тще мастеринэ оф ъултурал cонтент оф тще эивен cоунтрй, аъгуаинтанъе wитщ итс wай оф лифе, кноwледэе оф Литературе, ундерстандинэ оф итс спирит анд ъщараътер.
Хцлася
Бу мягалядя щялл олунмалы бир сыра бу вя диэяр юлкялярин хариъи дилляринин тядрисиндя Лингвистик йанашма проблемляри эюстярилир. Хариъи дилин тядрисиндя бцтцн методларын вя истигамятлярин нцмайяндяляринин мягсяди юйрянилян хариъи дилин юлкясинин мядяниййятини, онун йашамаг тярзи, ядябиййатыны, рущуну вя характерини юйрянмякдир.

Rəyçi: dos.N.Seyidzadə

Əhmədova Kəmalə Şamil qızı
ÇKMC-lərin ÇOXKOMPONENTLİ SÖZ BİRLƏŞMƏLƏRİ İLƏ İZOMORFİKLİYİ
(2-ci məqalə)
İzomorfizm hadisəsinin öyrənilməsi fonunda nəzəri sintaksisin bir neçə məsə¬lə¬¬lə¬rinə aydınlıq gətirmək olar: a) sadə söz birləşmələrinin və MMC-lərin qurulu¬şun¬da («arxitektonikasında») əlaqə və məna qanunauyğunluqlarının sistemləş¬diril¬məsi yün¬gülləşir, dil analogiyaları səviyyəsində bu qanunauyğunluq¬lar öz faktik dəstəyini alır; b) çoxkomponentli (mürəkkəb) söz birləşmələri və ÇKMC-lər strukturasiyası fo¬nunda ÇKMC-lər özlərini xüsusi sintaktik vahid statusunu bir daha təsbit edə bilirlər; izomorfik strukturlar əsas verir ki, ÇKMC sərhədlərini, onu mətn fiqurlarından fərq¬ləndirən parametrləri müəyyən edilsin. ÇKMC bir sadə geniş cümlədə öz transfor¬matik ifadəsini tapa bilirsə, yəni üslubi cəhətdən normativ olan sadə cüm¬ləyə «sığa bilirsə», deməli ÇKMC özünün cümlə statusunu saxlaya bilir və, beləliklə, göstərir ki, mətn fiqurunun ancaq bir elementi ola bilər:
- Mən dünyanın yaxşısının da, pisinin də yalnız yaxşı adamlarda olmağını, pis adamlarda insanlığın sadəcə olmadığını və onlarda adamlıq axtarmağın riyakar¬ların peşəsi olmasını demək istəyirəm.
Ümumən, belə sadə geniş cümlənin potensial mümkünlüyü, bizcə, əsaslı şübhə doğurmur. Belə bir cümlə hər hansı bir kontekstdə mümkündür. Amma belə quru¬luşlu sadə cümlələrdən bir o qədər geniş istifadə olunmur. Səbəb isə odur ki, belə konstruk¬si¬yaların «məzmun dərinliyi» (V.Q.Admoni) yüksək olduğu üçün dinlə¬yi¬ci¬nin, oxucunun perseptiv yaddaşını yükləyir, ağırlaşdırır. Bu dərinliyi ara¬dan qal¬dırmaq üçün adi hal¬larda cümlənin «məna dərinliyini dayazlaşdıran» («средства сня¬тия глубины смысла») vasitələrdən istifadə olunur. Bu vasitələrdən biri də ÇKMC quruluşunun imkanlarıdır: göstərilən sadə geniş cümlənin məzmun və quruluş elementlərini baş cümlənin («Mən… demək istəyirəm») struktur «damının» altından çıxarıb, ayrıca sadə cümlə kimi işlədilir – ÇKMC quruluşu alınır:
- Mən onu demək istəyirəm ki, bu dünyanın yaxşısı da, pisi də yalnız yaxşı adam¬lardadır, pis adamlarda isə, sadəcə, adamlıq olmur və onlarda müsbət cəhət axtar¬maq yalnız və yalnız peşəkar riyakarların işidir (Ə.Vəliyev. Ötən günlər. III fəsil).
Bu cümlənin yuxarıda verdiyimiz transformu da və cümlənin «birinci ifası» da eyni sxem üzrə qurulmuşdur.

, ,

Beləliklə, iki sintaktik vahidin –sadə geniş cümlənin və ÇKMC-nin semantik-struktur izomorfikliyi (ÇKMC-nin sadə geniş cümləyə sığışdırılması, çevrilə bilməsi imkanı) – hər iki sintaktik vahidin sistem münasibətlərdə olmasını, onların analoji se¬mantik-struktur modellərdən qaynaqlanmasını sübut edir. Belə imkanı sadə cümlənin elementlərinin (cümlə üzvlərinin) və ÇKMC-nin budaq cümlə¬lərinin izomorfik münasibətlərdə olması faktı reallaşdırır. Sadə geniş cümlənin mürəkkəb cümlə ilə qarşılığının əsasını məhz elementlərin göstərilən «pozision» ekvivalentliyi təşkil edir (yuxarıda gətirdiyimiz misallara bax).
Burada bir məqamı vurğulamaq istərdik. Cümlə üzvü pozisiyasını, görürük ki, müxtəlif səviyyəli dil vahidləri təmsil edə bilir, yəni sadə cümlənin struktur-se¬mantik elementi olan cümlə üzvü müxtəlif dil vahidlərinin «ifasında» reallaşır – söz-leksem, söz birləşməsi, sadə cümlə, tərkib konstruksiyalı sadə cümlə, mürək¬kəb cümlə (MMC) və, nəhayət, ÇKMC.
Cümlə üzvü sintaktik pozisiyasının izomorfikliyini nəzərə alsaq (bu məsələ araşdırma obyekti kimi sintaksisdə aktualdır), belə bir fikir irəli sürmək, fikri¬miz¬cə, səhv olmazdı: cümlə üzvü pozisiyasını təmsil edə bilən və bu imkanı reallaş¬dıran konstruksiyalar (sintaktik strukturlar) sintaktik vahidlər¬dir; mətn üslubiyyatı fiqurları bu pozisiyada çıxış edə bilmirlər. Odur ki, «sintaktik vahidlər sırası harada bitir və mətn qurumu harada başlayır» sualını bu mövqedən cavablandırmaq heç də məntiqsiz olmazdı. Göstərilən ÇKMC ilə onun element kimi daxil olduğu mətn konstruksiyası (mürəkkəb sintaktik bütöv) heç də eyni mövqedən – ya sintaktik vahid mövqeyindən, ya da ülubi-mətn fiquru mövqeyin¬dən – araşdırıla bilməz. Fikrimizcə, sintaktik vahidin (yəni mətn qurumları ilə həmsərhəd olan sin¬tak¬tik vahidin) mətn sintaksisi vahidləri ilə demarkasiya xətti izomorfizm müstə¬vi¬sində məhz buradan keçir: mətn sintaksisi vahid¬ləri ilə söz birləşmələri arasında, di¬gər halda, mətn sintaksisi vahidləri ilə sadə geniş cüm¬lə arasında sistemli semantik-struktur analogiya yoxdur. Belə bir fakt, zənnimizcə, bizə ixtiyar verir ki, «cümlə sintaksisi ÇKMC-lər sistemində qurtarır, bitir, ondan sonra mətn qrammati¬kası baş¬layır» - deyə bilək. Dediklərimizi illüstrasiya etmək üçün yenə müqayisəyə müraciət edək:
– Deyirlər, dünyada yaxşı, ya pis adam yoxdur: müsbət adamların da güya kefin istəyən qədər mənfi cəhətləri olur, həmçinin mənfi adamların müsbət cəhətləri, - yalandır, inanmayın, tülkülərin, hiyləgərlərin uydurmasıdır. (ÇKMC)
– Yaxşı adamda da pis vərdiş ya xasiyyət ola bilər. Mən buna şübhə elə¬mirəm. Mən heç onu da demirəm ki, yaxşı adamların pis cəhətlərini mütləq ört-basdır eləmək lazımdır. Mən onu demək istəyirəm ki, bu dünyanın yaxşısı da, pisi də yalnız yaxşı adamlardadır, pis adamlarda isə, sadəcə, adamlıq olmur və onlarda müsbət cəhət axtarmaq yalnız və yalnız peşəkar riyakarların işidir.
Faiq Məlikov pis adam idi… Ancaq Faiq müəllim adicə pis adam deyildi, həm də vəzifəli pis adam idi və vəzifəli pis adamdan danışmaq çox çətindir… (Ə.Vəliyev.Göstərilən romanı).
Mürəkkəb sintaktik bütöv deyilən bu mətn-üslubi fiqurun bir sadə geniş cüm¬lə¬də «əridilməsi» (bütöv predikativ konstruksiyanın semantik-struktur xassələrinin qoru¬yub sax¬la¬maqla), yəni bu mətnə sinonimik olan və o mətnin konstitutiv struktur-semantik ölçülərini özündə ehtiva edə bilən sadə geniş cümlə quraşdırmaq mümkün¬lükdən uzaqdır.
Digər bir məqamı da nəzərdən qaçırmaq olmaz: göstərilən mürəkkəb sintaktik bütövün tərkibində işlənmiş ÇKMC-ni transform şəklində həmin mətnə daxil etmək çətindir. Mürəkkəb sintaktik bütöv həmin ÇKMC-nin ümumi strukturunu, belə demək mümkünsə, irəlicədən müəyyən etmiş olur: həmin pozisiyada məhz ÇKMC işlən¬məlidir, həyat hadisəsinin fraqmentlərini özündə əks edə bilən sadə geniş cüm¬lə isə bu pozisiyada ən azından üslubi-formal cəhətdən qeyri-normativ görünərdi.
Mətnin, mətn sintaksisi vahidlərinin tərkib elementlərinin struktur-semantik quruluşunun mətndən asılılıq dərəcəsi axır zamanlar ciddi tədqiqatların obyekti olmuşdur və bu bir daha həmin məsələnin aktuallığını göstərir.
Problemə bir qədər kənardan baxaq. Məlumdur ki, söz-leksemin mənası ma¬hiy¬yət etibarı ilə onun anlayışbildirmə imkanları ilə ölçülür, anlayış onun «pred¬met nis¬bətini» şərtləndirir. Ona görə də söz-leksemin hər hansı bir cümlə daxilində semantik həyatı cümlədən və cümlənin işlədiyi kontekstdən çox asılı olur, burada özünün denotat mənasına sahib olur.
ÇKMC-lərin kontekstdən asılılığı, onların «denotat» mənası kontekstdən müəy¬¬yən dərəcədə asılı olsa da, söz-leksemin mətndən asılılıq dərəcəsi ilə müqa¬yisə edilə bilməz. Çünki ÇKMC-lər əslində özləri «avtokontekst» yaratmaq qabiliyyətinə malikdir.
Bu da o deməkdir ki, dil vahidlərinin yaruslar boyu sadədən mürəkkəbə doğru yüksələn xətt boyunca inkişafı belə bir qanunauyğunluğu aşkar edir: nə dərəcədə ki¬çik dil vahididirsə, bir o qədər yüksək dərəcədə mətnin ümumi daxili məna qurulu¬şundan asılı olur və, əksinə, yüksək həcmli dil vahidləri kontekstdən o dərəcədə də mütləq asılılıq nümayiş etmirlər, onların semantik strukturu «avtonom rejimdə» işləmək qabiliyyətində ola bilər.
Belə bir «avtonom rejim», əlbəttə, ÇKMC-lərin mətn sintaksisi vahidləri ilə bilavasitə «sərbəst münasibətlərində» olmalarını müəyyən aydınlıqla göstərir.
İzomorfizm hadisəsinin təsadüfi bir hadisə olmamasını, onun özünü qanuna¬uyğunluq səviyyəsində büruzə verməsinin digər bir tərəfi də vardır.
Dediyimiz kimi, dilimizdə formalaşıb təşəkkül tapmış söz bir¬ləşmələrinin bü¬tün növləri özlərinin struktur modellərinin ÇKMC-lər səviyyəsində «tək¬rarını» ta¬pır¬lar. Və, əksinə, ÇKMC-lərin məlum növlərinin təxminən hamısının¬struk¬tur modelləri çox¬komponentli söz birləşmələri səviyyəsində də əksinə tapır. Çoxkom¬po¬nentli konstruksiyaların tanınmış tədqiqatçılarından biri olan Q.F.Kalaş¬nikova çoxkom¬po¬nentli söz birləşmələri ilə ÇKMC-lər arasında izomorfizmi iki aspektdə qeyd edir – həm bu vahidlərin komponent sırasında (kəmiyyət və əlaqə mexanizmi baxımından), həm də komponentlərin bloklara ayrılmasında, qruplaşma¬larında.
Çoxkomponentli söz birləşmələri ya ardıcıl tabelilik əlaqəsi əsasında (kitabın müəllifinin yubileyi), ya paralel tabelilik əsasında (görkəmli yazıçının xatirələri), ya müştərək (konsentrik) tabelilik əsasında (yazıçının+(təfəkkür tərzi)), ya tabesiz¬lik əlaqəsi əsasında (kitablar, düşüncələr və duyğular…) və s. formalaşır. ÇKMC-lər də məhz bu model-sxemləri dildə reallaşdırır. Amma bu məqamda belə bir sual meydana çıxır: göstərilən model-sxemlərin hansıları (söz birləşmələri səviyyəsində və ya ÇKMC səviyyəsində) dil-nitq sistemində ilkindir?
Zənnimizcə bu suala cavab böyük bir ciddi tədqiqatın mövzusu ola bilər. Öz növ¬bəmizdə isə belə bir tezislə çıxış edərdik: dilin əsas funksiyalarından ən əsası ün¬siyyət vasitəsi olmaqdırsa və ÇKMC «real gerçəkliyin müəyyən bir fraqmentinin – kommunikativ fokusa yerləşdirilməsi tələb olunan fraqmentinin – daha geniş və hər¬tə¬rəfli ifadəsi»dirsə, deməli, ünsiyyət müstəvisində məhz cümlə quruluşlu, predikativ vahidlər təfəkkür formalarının xüsusi dil-nitq ifadələri kimi çıxış edirlər, nitq-fikir («reçemıslitelğnıy») prosesində iştirak edə bilirlər. Belə olan təqdirdə biz söz birləşmələri strukturuna «yuxarıdan aşağı» (ÇKMC struktur modelləri səviyyəsində) baxmaq məcburiyyətində qalırıq. Yəni hesab etməliyik ki, aşağı vahidlərin sxemləri ÇKMC sxemlərinin, bir növ, proyeksiyasıdır.
Bu doğrudan da belə olsaydı, ÇKMC sistemində biz daha geniş modellər kor¬pusunun olduğunu qənaət edərdik. Sözügedən genişlik müəyyən dərəcədə özünü gös¬tər¬sə də, bir o qədər konstitutiv (həlledici) xarakter daşımır. Bədii əsərlərin dilində, xüsusi ilə elmi təsvir dilində yuxarıda adlarını çəkdiyimiz ardıcıl, paralel və s. əla¬qə¬lər əsasında qurulmuş çoxkomponentli mürəkkəb cümlələr, bir qayda olaraq, müəy¬yən proporsiyalarda işlənirlər. Və bu proporsiyalar barədə bir çox tədqiqatlarda statistik məlumatlar verilir: ÇKMC-lərin bu və ya digər modellərinin elmi dil üslu¬bunda, bədii əsərlərin dilində və s. sferalarda işlənmə tezliyi göstərilir; ÇKMC-lərin və çoxkomponentli söz birləşmələrinin xətti modellərinin eynilik –izomorfik səviy¬yə¬ləri qabardılır.
Elmi dilin, bədii dil formalarının xüsusi təfəkkür formaları olmağına şübhə et¬mək çətindir. Amma o da şübhəsizdir ki, xalqın «folklor» dili də onun xüsusi təfək¬kür formasının «immanent» ifadəsidir. Bu mənada folklorun kiçik janrlarının dili xüsusi yer tutur. Atalar sözləri, zərb-məsəllər, bayatı nümunələri sadə, «qəlizləş¬miş», mü¬rək¬kəb və çoxkomponentli konstruksiyalar formasında ola bilirlər. Atalar sözlərini və yaxud, tapmacaları, ya bayatıları xalqın xüsusi təfəkkür forması kimi qəbul etməmək çətindir. Bunu bütün görkəmli folklorşünaslar təsdiqləyirlər. Onların realizə etdikləri model-sxemlərin mütləq əksəriyyəti sosial-linqvistik və psixo-fizioloji-linqvistik bazası olan, əsaslı sxemlərdir. Mə¬sə¬lən, atalar sözlərinin dilində faktik olaraq ardıcıl tabelilik əlaqəsi bazasında qurulmuş konstruksiyaların olmaması ancaq linqvistik-psixoloji parametrlər müstəvisində de¬yil, həmçinin bu təfəkkür formasının daxili dialektikası ilə aydınlaşa bilər.
Atalar sözləri və ya zərb-məsəllərin daxili məna dialektikası əksliklərin vəhdəti və mübarizəsi fonunda öz əksini tapır. Və buna görədir ki, həm sadə, həm mürəkkəb, həm də çoxkomponentli struktura malik olan bu paremiyaloji vahidlərin təxminən hamısı – xüsusi ilə ÇK konstruksiyalar – ikiqütblü olmalıdır.
Digər sözlərlə desək, paremioloji vahidlərin (bayatıları da bu müstəvidən nəzərdən keçirsək) semantik strukturu əksliklərin mübarizəsi dialektikası əsasında formalaşır.
Bayatıların və yaxud atalar sözlərinin qütbləri arasındakı qarşıdurma, op¬pozitiv münasibətlər bu konstruksiyalar üçün mütləqdir. Bu növ məna-struktur mütləqliyi onların xüsusi ifadə vasitələri ilə, xüsusi sintaktik konstruksiyalar va¬sitəsi ilə təmsil olunmasını, demək olar ki, müəyyən dərəcədə tələb edir. Odur ki, paralel tabelilik və ya müştərək tabelilik əsasında qurulmuş konstruksiyalar bayatı və ya paremioloji vahidlər üçün xüsusi ilə xarakterik olur. Ardıcıl tabelilik əsa¬sında formalaşan çox¬kom¬ponentli konstruksiyalar bu sferada yer tuta bilmirlər. Onların «sistemlilik rey¬tinqi», belə demək mümkünsə, zəifdir, buna yol vermir. Konstruk¬siyanın sistem¬lilik dərəcəsi isə onun daxili dialektikasının, onun dialektik əksliklər mübarizəsini əks edə bilmək imkanından asılıdır. Ardıcıl tabelilik əsa¬sında formalaşan ÇKMC-lərdə mey¬dana çıxan hadisələrin ardıcıllığı, eynizamlığı, sada¬lanması və s. kimi komponent¬lərarası məna münasibətlərinin qeyri-sistemli (dialek¬tikanın məntiqi baxımından) olması dilçilikdə artıq əksini tapmışdır.
Konstruksiyanın sistemli quruluşlu olması onun qütblərinin təyin etməyə və bu qütblərin arasındakı məna münasibətlərini müəyyən etməyə kömək edir. Bu barədə Ə.Z.Abdullayevin fikirləri səciyyəvidir: “Cümlədə sadalama olanda fikir qütbləşmir, o, qarşılaşdırılmayan tərkib hissələri zəminində formalaşır.
Misallara müraciət edək:
1. Arazam, Kürə bəndəm,
Bülbüləm, Gülə bəndəm;
Mən gedərgi qonağam,
Bir şirin dilə bəndəm 2. Əkinçi yağmur istər,
yolçu quraqlıq,
hər ikisinin muradı
yerinə yetər
Altıkomponentli bayatı konstruksiyasının daxili quruluşu onun qütblərinin məna dialektikasından irəli gəlir: Arazın Kürə «bənd» olmağının əbədilik proyek¬siyası fonunda bülbülün gülə «bənd» olması faktoru analoji konsept kimi isbat olunur (1-ci qütb). Analoji təbii konseptlərin (arxetiplərin) vəhdəti fonunda sosial mahiyyətləri – insan¬ların məhəbbət «dərgahında» əbədi vəhdəti konsepti (2-ci qütb) portretləş¬dirilir, bədii düstura çevrilir. Düstürun bütün altı komponentinin ümumi mənanın ifadəsində mütləq olmasını sübut etməyə ehtiyac yoxdur: müdrik kəlamdan söz qopart¬maq olmaz. Müdrik söz və poetik forma biri-birini mütləqləş¬dirir. Belə mütləq¬ləşdirilmə sırf sintaktik təbiətli deyil, konstruktiv dialektika bazasında, məna formulu bazasında reallaşır.
Bayatının model-sxemi belədir:

, , ; ,

Atalar sözünün sxemi komponent tərkibinə görə bir qədər fərqli olsa da, daxili dialektika – qütbləşmə baxımından analoji struktura malikdir:
, ,

Bayatının komponentlərinin məna münasibətləri determinativ (səbəb) bazalıdır, atalar sözünün komponentləri arasında isə bu münasibətlər korrelyativ-oppozitivdir («isə…; bununla belə» modeli əsasında qurulmuşdur).
Bütün deyinləri nəzərə alaraq, hər iki poetik əsərin izomorfik struktur münasi¬bət¬lərində olmasını qeyd etmək lazımdır: hər ikisi ikihissəlidir, hər ikisinin his¬sələri bila¬vasitə semantik münasibətlərdədir, hər ikisinin qütbləri arasında paratak¬tik (tabe¬sizlik) əlaqəsi mövcuddur və s. Ən başlıcası da odur ki, həm bayatı, həm də atalar sözü, kom¬ponentlərin sayından asılı olmayaraq, bütöv sintaktik vahid, tam sintaktik qurum kimi anlaşılırlar. Və qeyd olunan bütövlük digər tərəfdən – bayatı və atalar sözünün sxem¬lərinin söz birləşmələri sxemləri ilə izomorfik qarşılıqda olması ilə də vurğulanır:
a) Qızıl gülü biçmişəm,
Üstündə and içmişəm;
Min gözəlin içindən
Təkcə səni seçmişəm ,
b) Əkəndə yox, biçəndə yox – yeyəndə ortaq qardaş

, -
c) sevib-sevilmək və hörmət (hissi)

-

Əslində, kiçik folklor janrları dediyimiz bayatı, atalar sözü kimi «birnəfəsə» deyilən konstruksiyaların quruluş prinsiplərinə əsaslanıb, ÇKMC ümumi tipologi¬yasının sərhədlərini müəyyən etmək olardı. Yəni adlarını çəkdiyimiz konstruk¬siya¬ları istinad nöqtəsi, meyar kimi götürmək olardı. Belə olan halda ardıcıllıq əlaqəsi zəmi¬nində formalaşan ÇKMC-lər ümumi sistemin periferik elementi (altqrupu) kimi səciyyələndirilməli idi. Amma məsələ burasındadır ki, nitq fəaliyyətinin nəti¬cəsi olan hər hansı ÇKMC-də «lazımsız» komponent axtarmaq özünü doğrultmur (struktur minimumunu müəyyən etmək məqamı istisna olmaqla): kommunikasiya məqsədləri baxımından mürəkkəb və ya ÇKMC-lərin bütün komponentləri va¬cib¬dir: “Lakin onların bəziləri yalnız kontekstual olaraq lazımdır, yəni onlar müəyyən fikrin ifadəsindən ötrü lazımdır, amma onlaırın mövcudluğu cümlənin semantik-sintaktik tələbatı ilə meydana gəlir ki, birtərəfli təyinetmə münasibətləri buna işarə edir”.
Məhz buna görə də dil-nitq sistemində reallaşan bütün model variantları tədqiqat obyekti kimi nəzər-diqqət cəlb etməlidir: variantlar sistemi invariant deyilən baza modelinin reallığını müəyyən edir.
Dediklərimizin əsas məqsədi – izomorfizm müstəvisində ÇKMC-lərin sistem mahiyyətini işıqlandırmaq, onların bu müstəvidə xüsusi sintaktik vahid olmasını açıqlamaqdır. Sintaktik vahidlərin bir sistem daxilində izomorfik xüsusiyyətlərə malik olmasını (müxtəlifya¬ruslu sintaktik vahidlərin izomorfluğu fenomeni) biz, bir növ, meyar kimi götürüb, ÇKMC-lərin sistemdaxili parametrləri nisbətində onların semantik-struktur orijinal¬lığını müəyyənləşdirməyə çalışdıq.
Hesab edirik ki, Azərbaycan dilçiliyi sistemində bu məsələ ciddi tədqiqatını gözləyən problemlərdən hesab olunmalıdır.
Ədəbiyyat
1. Ганцовская Н.С. Многокомпонентные сложноподчиненные пред¬лж嬬ния в научном стиле современного русского языка. Автореф. канд. дисс. М., 1967.
2. Валимова Г.В. Функциональные типы сложных предложений в сов¬ре¬менном русском языке. Ростов-на-Дону, Изд. РГУ, 1967.
3. Гаврилова Г.Ф. Усложненные сложные предложения в русском языке. Ростов-на-Дону: Изд. РГУ, 1979, s.21.
4. Валимова Г.В. Функциональные типы сложных предложений в сов¬ре¬менном русском языке. Ростов-на-Дону, Изд. РГУ, 1967, с.262. Валимова Г.В. Функциональные типы сложных предложений в сов¬ре¬менном русском языке. Ростов-на-Дону, Изд. РГУ, 1967, с.262
5. Валимова Г.В. Сложное предложение и сочетание предложений //Тео¬ретические проблемы синтаксиса современных индоевропейских язы¬ков. Л., 1975, с.186.
6. Абдуллаев А.З. Сложные предложения усложненного типа в азербайджанском языке // Советская тюркология, Баку, 1971, №3, с.14.

РЕЗЮМЕ
В статье рассматривается вопрос об осмыслении синтаксического статуса многокомпонентных сложных предложений в азербайджанской лингвистике. Исследуется установление конститутивных параметров названных конструкций в качестве синтаксических единиц. Резюмируются различные концепции изучения мног конпонетных сложных предложений.

Ключевые слова: многокомпонентные сложные предложения, после¬до¬вательные сложные предложения, параллельное подчинение, изомо¬рфизм, афоризм, конструкция, семантический

SUMMARY
The article considers the matter of compherension of syntactical status of semicomponental compound sentences in general linguistics,as well as the matter of establishment of the constitutive parameters of mentioned constructions as syntactical units. It summarizes various concepts of study of the semicomponental compound sentences in Russian and German studies. The article distinguishes specific semantico-structural properties, differentiating given constructions from stylistic-textual unit

Key words: multicomponental compound sentences; consecutive subordinate; co-subordinated; isomorphism, aphorism, construction, semantic.

Rəyçilər: dos.İbrahimova Aytən
dos.Rüstəmova Cəmilə

Hülya Aktaş Sebahattin qızı
ÇAĞDAŞ TÜRKCƏLƏRDƏ SÖYLƏMİN KOMMUNİKATİV-İNTONASİYA TİPLƏRİ
(sual söyləmlərin kommunikativ təbiəti)
«Kommunikasiya» linqvistik termin-anlayışının mənası dil vahidləri ilə qarşılıqlı məlumat mübadiləsi, xəbər alıb-vermə, ünsiyyət vasitəsidir. Həmin dil vasitələrindən biri də söyləmlərdir. Söyləm vasitəsilə də məlumat kanalı işə düşür, dildəki ifadənin sistemi qurulur. Bu sistem danışan, dinləyən; danışıq məqamı, mövzu, gerçəklik, prepozisiya və referensiya sistemini təşkil edir.
İntonasiya isə dilin mühüm fonoloji vasitəsi sayılır. İntonasiya danışanın fikri düzgün və səlis ifadə etməsinə, dinləyici tərəfindən isə danışanın göndərdiyi məlu¬matın düzgün başa düşülməsinə xidmət edir. O.Yespersen intonasiyanı hissiyyatın «termometri», əhval ruhiyyənin «barometri» və fikrin «skalpeli» adlandırırdı.(1)
İntonasiya dildə müəyyən funksiya daşıyan, fikrin ifadə olunması üçün söyləmi aktuallaşdıran fonoloji bir vasitədir. İntonasiya melodikanı, ritmi, inten¬sivliyi, tempi, tembri və vurğunu özündə cəmləşdirən, söyləm səviyyəsində müxtəlif mənalar və kateqoriyalar, habelə ekspressiv və emosional konnotasiyalar məcmu¬sundan ibarət dil hadisəsidir (2)
Söyləm dilin qrammatik qanunları əsasında formalaşan dil (nitq) vahididir. Söyləm mahiyyət etibarilə ünsiyyətdə danışığın aktuallaşmış ən kiçik vahididir. Söyləm intonasiyanın əsasını təşkil edən bütövlükdür. İki fasilə arasında gələn danışıq parçasıdır. İki fasilə arasında nitq axını parçasıdır. Nitq axını parçaları seqmentlər adlandırılır. Məs.: Bu il\quraqlıq olduğundan\otlar vaxtından əvvəl göyərmişdi (İ.Şıxlı).
Mətndə nitq axınının müxtəlif uzunluqda təkrarlanan seqmentləri bir-biri ilə əvəzlənir. Həmin əvəzetmə üsulu ilə dil vahidi kimi söyləmlər də üzə çıxarılır. İnvariantlar meydana çıxır.
«Dilçilik ensiklopediyası»nda söyləmin 2 başlıca növü göstərilir: 1) müvafiq atributiv genişləmələri olan nominal ifadələr (Güllü, Ayişə, sarışın Güllü, qaragözlü Ayişə; dünyanı dərk dən Ayişə və s.; 2) feli söyləm: ianın ki, o da haqlıdır, sevinir və s. (3: 361, 362).
Bizim tədqiqat obyektimiz hər cür söyləm deyil, yalnız sintaktik söyləmlərdir. Sintaktik söyləm intonasiyası xüsusi intonasiyadır, onu digər dil vahidlərinin intona¬si¬yasından fərqləndirir. İntonasiya söyləmin məqsədindən doğur. Söyləmin qram¬matik formasını intonasiyasız təsəvvür etmək olmaz. İntonasiya söyləmin sintaktik strukturunu müşayiət edir. İntonasiya söyləmlərdə elə incə emosional münasibətlər ifadə edir ki, həmin münasibətləri heç bir formal qrammatik vasitə ilə ifadə etmək mümkün deyildir.
Sintaktik söyləmlər müəyyən xarakterik ritmik melodik modellərdən qurulur. Məs.: Onlar dedilər ki, onlar pendiri sevirlər. Bu cümlədə iki söyləm (sintaqm) gerçəkləşmişdir.
Sintaktik söyləmlər cümlənin kommunikativ tiplərinə müvafiq gəlir. Bunları nəqli, sual, nida və təhrik (əmr) söyləmləri kimi bölgülərə ayırmaq olar.
Nəqli söyləmlər. Belə söyləmlərdə müəyyən bir işin icrası barədə verilən məlu¬matın qrammatik tərzi görünür. Belə məlumatlar ya təsdiqdə, ya da inkarda olur. Bu cür söyləmlərdə terminal (bitkin) intonasiya mövcuddur. Struktur-semantik cəhətdən cavab söyləmlərdən ibarətdir. Dialoqun cavab replikaları belə söyləmlərin əsasını təşkil edir, replikalar arası intellektual kommunikativ əhatə yaradılır, konstatasiya və təsdiq faktları ilə xarakterizə olunur. Cavablar kateqorial xarakter kəsb edir, razılaşma, təsdiq və inkaretmə məzsmununu bilavasitə əks etdirir.
Nida söyləmlər. Emosiya ifadə olunur. Emosional intonasiya onu terminal into¬na¬siyadan fərqləndirir. İstək, fərəh, sevinc və s. mənalar belə söyləmlərdə əsas yer tutur.
Təhrik (əmr) söyləmləri. Sövqedici, vadaredici, təhrikedici xüsusiyyətlərə malikdir. Təkid, təklif, xahiş, məsləhət, nəsihət, çağırış məzmunlu söyləmlərdə ifadə olunan fikir intonasiya, bəzən də fellərin mənası ilə müəyyənləşir. Elliptik formalı söyləmlər əsasən buna misal ola bilər. Növbəti tədqiqatlarda bu barədə danışılacaq.
Sual söyləmləri. Biz bu məqalədə sual söyləmlərinin kommunikativ-intonasiya özəlliklərini öyrənəcəyik.
Bunlar söyləmin kommunikativ-intonasiya tipləridir. Ayrı-ayrı söyləmlər arasındakı fərq yalnız onların fərqli məqsədlər üçün istifadə olunması və bununla bağlı olaraq onların deyilişindəki intonasiyadır.
Azərbaycan dilçisi S.Axundov sualı 3 qrupa ayırıb: I. Qrammatik cəhətdən: a) əvəzlikli sual; b) əvəzliksiz sual. II. İfadə planına görə: a) gerçək sual; b) təhrikedici, əsr səciyyəli sual; III. Ümumi xarakterinə görə: a) ilkin sual; b) təkrar sual (4: 58)
Türk dillərində sual söyləmlərinin konkret struktur-semantik növlərinin tipik intonasiyası mövcuddur. Müqayisə olunan dillərdə sual söyləmləri nəqli və təhrik söyləmləri fonunda xüsusi formal cəhətdən 4 vasitə ilə ifadə edilir: 1) sual postfiksləri; 2) sual sözləri; 3) sıfır formal vasitələr; 4) xüsusi sual intonasiyası.
Sual söyləmləri türk dillərində neytral-xüsusi, xüsusi-neytral, alternativ, ikili, təkrar və s. xüsusiyyətləri ilə səciyyələnə bilir. Bunlar kommunikativlik baxımından da rəngarəngdir. Hər birinin tipik struktur özəlliyi vardır. Məsələn, xüsusi-neytral sual söyləmləri türk dillərində müxtəlif sual əvəzlikləri vasitəsilə yaranır.
Türk.: -Kimi arıyorsunuz? Ne zaman görüşeceğiz?
Azərb.:-Niyə demədin? Nə vaxta qədər?
Türkm.:-Kim qel diydi? Bu adam senin nəmən?
Qaq.: -Bizə ne izin oladek?- Kim-kim yazılmış kiatta? (N.Baboqlu. Karanfillar açtılar enidən. Kişinev, 1981).
Məntiqi-intellektual intonasiya bu tip sual söyləmləri üçün xarakterikdir.
Alternativ sual danışanın öz həmsöhbəti ilə iki və daha artıq sualdan yalnız birinə cavab verməyi təklif edən sual formasıdır. Alternativ sualların cavabı iki məlum olmayan cavabların seçimini tələb edir. Belə sual söyləmləri nitqdə dominant durumda olur. Çoxqütbülülük və dialoqda az işlənməsi ilə seçilir, mürəkkəb struktur təşkil edir, alternativ funksiya daşıyır. İntonasiya alternativ suallarda özünə¬məxsus¬luğu ilə fərqlənir. Sintaqmlar (komponentlər) pauzalara bölünür, intonasiya mərkəzi müxtəlif ritm-melodik vəziyyətə düşür, nitq diapozonu genişlənir və s.
Alternativ sual söyləmləri də çağdaş türkcələrdə geniş yayılıb. Bu tip söyləmlərdə bəli\evet, hayır\xayır\xeyr cavablarının gözlənilməsi «şübhə yaradır», daha doğrusu, belə cavablar gözlənilmir. Məs.:
Türk.: Ali sınava girdi mi, girmedi mi?
Ali ikinci sınıfta mı, üçüncü sınıfta mı?
Ali tiyatroya mı gidecek, sinemaya mı?
V.Hatiboğlu yazır ki, sorulu söylemlerde, birden çok sorulu özne ya da tümleç varsa, çekimli eylemin bu sorulu ögeler arasında kullanılması yeğlenir (5: 170)
Bu fikrə örnək olaraq: Ali mi Ahmet mi geldi? Yerinə, Ali mi geldi, Ahmet mi geldi?- söyləmini göstərmək olar.
Danışan verdiyi suala cavab ala bilməyəndə təkrar sualdan istifadə edir. Bu, sual tərkibində müxtəlif halda iki sual əvəzliyi olan sual formasıdır. İkili suallarda fakültətiv variantlar meydana çıxır, hər bir modelin məntiqi-intellektual dərəcəsi olur, ritmik-melodik korpus saxlanılır, komponetlərin intonasiyası aşağı doğru irəliləyir. İki sualla reallaşır və müxtəlif hallarda özünü göstərir. Məs.: Kim kimi görür? Kim kimə möhtacdır?
Sual söyləmləri vasitəsilə müəyyən bir informasiyanı öyrənmək, aydınlaş¬dırmaq istəyi ifadə olunmur. Bu baxımdan sual söyləmləri sual cümlələrindən fərqlənir. Sual söyləmlərin də formal vasitələri mövcuddur. Sual söyləmlərinin əsas funksiyası, formal-qrammatik strukturu və semantikası maraqlı məqamları doğurur.
Sual söyləmləri çağdaş türk dillərində lazım olan səviyyədə öyrənilməmiş, bu tip söyləmin qohum dillərdə struktur-kommunikativ tipologiyası və intonasiya sistemi, funksiyaları, formal-qrammatik vasitələri, həmçinin də semantikası müqayisəli planda öyrənilməmişdir.
Türkcədə «soru söylemler»- soru frazaların əsas özəlliyi ondan ibarətdir ki, onlar təkcə formal cəhətdən sual ifadə edir, məntiqi-qrammatik mahiyyətinə görə isə müsahibin kəlmələrinə, hərəkət və situasiyaya qarşı danışanın emosional reaksiyasını bildirir. Bu özəlliyinə görə soru söyləmlər sual cümlələrindən (interrogative sentence) fərqlənir (6: 446).
Azərbaycan dilçisi F.Ağayeva yazır ki, «bu cür söyləmlər əksər hallarda sual tələb etmir və bu, heç nəzərdə də tutulmur. Belə söyləmləri çox zaman ritorik suallar adlandırırlar. Danışan şəxs öz fikrini sual söyləmi formasına salmaqla müxtəlif hisslərini (emosiyalarını) ifadə edir və suala qarşı heç bir cavab gözləmir. Bu zaman sual və ya şəxsin özü tərəfindən özünə verilir, ya da qeyri-müəyyən bir şəxsə aid edilir» (7: 99).
Ritorik sual forması müzakirə sualıdır. Bədii sual da demək olar. Öz-özü ilə götür-qoy edərək işlənən ritoik sual forması əsl sual söyləmlərindəndir. Məs.: Görəsən, getsəm yaxşı olar, ya getməsəm?
Müasir türk dillərində ritorik söyləmlərin maraqlı struktur-semantik paradiqmaları vardır. A.N.Basakov türk dilində kvazisual konstruksiyaları iki qrupa ayırır: 1) ritorik suallar; 2) ikinci dərəcəli sual, vasitəli nitqdə işlənən sual. O, bununla yanaşı, türk dilinin ritorik söyləmlərini iki tipini fərqləndirir: 1) qarşılıq, müqavil sual: O, bunu yapacak mı?- Yapmaz olur mu?; 2) məlumatın mahiyyətini göstərən ritorik suallar: Bize bugün kimler gelmedi kimler! (8: 3).
Ritorik suallar təhrik modallığını müşayiət edir; eyni zamanda icra edilir, hər ikisi emosional cəhətdən bir-birinə təsir edir. Bu tip söyləmlər energetik inkarlığı ifadə edir. Məs.: Canım, hiç böyle şey olur mu? Hey budala, bu kışta paltosuz dışarı çıkılır mı? Aman efendim, ben öyle söz söyler miyim?
Türkcələrdə ritorik sual təhrik formada həmçinin konstatasiya faktı ilə emosional durumu (təəccüb, heyrət yaxud heyvanetmə) ifadə edir: Ayol, sen cene neler yapmışsın? Yarabbi, ne güzeller yaratıyorsun?
Türkm.: Bu xabarı eşiden?; Kime sırın aytsın-kime yüz tutsun? Bu xaçanın, nəvaqtın qürrüni? Xaçanı, nəvaqtı bellediler? Xaçana, nəvaqta çenli işlejek?
Ritorik sual işlənən mətnlərdə müxtəlif məna çalarları özünü göstərir. Məsələn, ettiraz mənası- bir şeyə etiraz etmək. Etiraz mənasının ifadəsi üçün türkcələrdə niyə, nədən\neden sual əvəzliyi və ey ədatından istifadə olunur. Məs.:
Azərb.: Niyə ey!- Niyə gəlməsin axı. Bu tip söyləmlər nitq aktı zamanı funksional baxımdan bir-birindən fərqləndiyi kimi, intonasiya cəhətdən də ayrılan məqamlar da var. «Niyə ey!»-də eyni hadisəyə qarşı sual yox, açıq formada etiraz öz ifadəsini tapa bilmişdir.
«Dialoq nitqinə xas ritorik suallar yalnız formaca sual cümlələri hesab edilir, məntiqi məzmununa görə isə əslində nəqli cümlələrdir. Belə nəqli cümlələr həm məlumat vermək, həm də danışanın müəyyən emosiyalarını ifadə etmək kimi səciyyəvi xüsusiyyətləri ilə fərqlənir. Onların məhz bu xüsusiyyətini nəzərə alaraq bəzi araşdırıcılar həmin söyləmləri «yalançı sual söyləmləri» adlandırmışlar (9: 17).
Türkcələrdə ne\nə sual əvəzliyinin bir çox funksiyaları mövcuddur. Nə\ne əvəzlikli bir çox ifadələr söyləm xarakterlidir. Dialoji nitqdə bu situasiya ilə qarşılaşmaq olur.
- Nə qəşəng üzüyün var, ay qağa?- Ə, sənə nə?
-Fəhlələr canıdildən çalışırlar.- Buna nə söz?
Suallıq mənasının arxa planda qalması və emosionallığın görünməsi bu tip söyləmlər üçün səciyyəvidir. «Soru olumlu ya da olumsuz olabilir» deyən Sürer Eker yazır ki, soru biçiminde görünmelerine karşılık, sorudan başka mesajlar verebilirler:
Sen ne hakla bu işe karışıyorsun? (kızğınlık)
Niçin sizinle ilgisi olmayan meselelerle uğraşıyorsunuz? (uyarı, kızgınlık)
Şu boğaz harbi nedir? Var mı ki dünyada eşi? (hayranlık)
Birden karşıma çıkmaz mı? (şaşkınlık)
Mümkün müdür ki kadına değer vermeyen toplumlar yükselsin? (Mümkün degildir) (Sürer Eker. Göstərilən əsəri, s. 446).
Türk dilçiləri sıralanan -mi ədatlı söyləmlərdə «şiddət qavramı»nın mövcudluğunu qeyd edirlər. (5: 170).
Məs.:Şangır şungur camlar mı kırılmıyor, tangur tungur eşyalar mı atılmıyor, paldır küldür insanlar mı birbirine girmiyor. (Camlar kırılyor, eşyalar atılıyor, insanlar birbirine giriyor.)
Söyləmlərdə «kesinlik kavramı» da özünü göstərir. Bu kavramı –mi sual ədatı yaradır. Məs.: Türk.: O, toplantıya geldi mi gelmedi mi, siz ona bakın, oyun mutlaka kullanması gerektir. Tat.: Süzeqez betteme?- Kaynattınmı? Mina bilet alıp kaytmadınmı? Azərb.: Görən, ürəyi yumşaldımı?
-Mi sual ədatı sual qavramı ilə birlikdə incəlik və hörmət (sayğı) anlamını da üzə çıxarır. Məs.: Türk.: Biraz buraya gelir misiniz?. Bu növ söyləmlərdə acaba\əcaba sözündən istifadə incəlik və sayğı dərəcəsini yüksəldir: Biraz buraya gelir misiniz, acaba? Əcaba, mənə yardım edərsinizmi?
Nə\ne-nin həqiqi sual mənasında istifadə olunması söyləmlərdə müşahidə olunur: Ne bu? Ne oldu? Ne gelmeer o? Ne düşünersin? Ne var ne yok? Ne olacek ona!
Qaqauz dilində nedan, neya, neçin sual əvəzliklərinin söyləm yaratma funksiyaları genişdir:
Neya sevinmaa?; neya bu işlar?
Neçin gitmedin? Te neçin?* (9: 481, 482) götürülmüşdür.
Nasıl şindi çalmayım,
Kısmeti da anmayım!
Nasıl pietlər konayım,
Türküyə bən doyayım? (Dmitiriy Karaçoban. İlk laf. Kişinev, 1963, s.13).
...be nasıl biz bunu yaptık? (D.Karaçoban, s. 35).
Aaçta emiş ikijik, ne yaşadı çiftçijik? (D.Karaçoban, s. 52).
Təkrar sual söyləmləri poetik dildə güclü emosionalıq yaradır: Çiçeklere sener kaşın neriy gitti kızkardaşın? Neriy gitti kızkardaşın? (Tudorka Arnaut. Gagauzum Bucakdır yerim. Ocak Yayınları. Ankaa, 1994, s. 61).
Sual söyləmlərində bəzən suallar kvazi-yalançı suallardır. F.Ağayevanın nöqteyi-nəzərincə, belə söyləmlərin hamısında sual-nida konstruksiyalarına xas olan keyfiyyətlər mövcuddur. (7:110).
Dialoq- nitqin bir formasıdır, hansı ki, hər bir söyləm həmsöhbətə doğru yönəlir. Dialoq nisbi qısalığı, lakonikliyi ilə xarakterizə olunur və sintaktik quruluşu təmin edir (11: 132).
Dialoq nitq söyləminin əsas formasıdır, həmsöhbəti istiqamətləndir və temanı müəyyənləşdirir. Dialoq bir və ya bir neçə həmsöhbötlər arası söyləmlərin bir-birini əvəz etməsidir. Dialoq iki və bir neçə həmsöhbət arasında interaktiv formadır. (12)
Dialoq sual-cavab strukturundan ibarətdir. Sual söyləmləri ən çox dialoqlarda gerçəkləşir. Araşdırıcılar sual söyləmlərini dialoq şəratində xüsusi forma hesab edirlər.
Sual söyləmlərində modallıq əsas yerlərdən birini tutur. Modallıq, umumiyyətlə həm qrammatik, həm də məntiqi-semantik kateqoriyadır. Modallıq obyektiv və subyektiv olmaqla da fərqləndirilir. Obyektiv modallıq söyləmin xarakterindən, mahiyyətindən və əks olunmasından asılıdır (13). Obyektiv modallıq real planda söyləmin ifadə etdiyi gerçəkliyə münasibət dərəcəsindən bağlıdır. Məsələn, türkcələrdə indiki zaman forması (-yor,- ır, yer ) gerçəkliyi maksimal dərəcədə, eyni zamanda əks etdirir: Türk.: Bak, kuşlar uçuşuyor; Azərb.: Qoyunlar mələşir; Türkm.: Student qeliyer və s.
Ritorik söyləmlərdə modallıq real və irreal mənaları yaradır. Belə söyləmlərdə modal-zaman aspekti aparıcıdır.
Söyləmlərdə obyektiv modallıq irreal planda təhrik və şərt modallığı üzrə reallaşır. Subyektiv modallıq danışanın münasibətindən asılıdır. Belə söyləmlərdə modallıq təsdiq və inkar məzmununda olur. Məs.: Kardeşiniz gitmek istiyecek mi?- Elbette; Kızımı senden iyisine verecek degilim; Qoca anan sənə yük deyilmi?; Ben öyle münasibetsizlik yapar mıyım? (H.Ediskun. Yeni Türk dilbilgisi. İstanbul, 1963); Bu şeyler neye yarar? Ne fayda? Ne hakkı var?
Sual söyləmlərində sual modallığı leksik və leksik-sintaktik vasitələrlə ifadə olunur. Sual intonasiyası, sual sözləri belə modallığın söyləmlərdə yaranmasında mühüm rol oynayır. Məs.: Türk.: Düğünde Fatmacığı kim bilir (Ö.A.Aksoy. Atasözleri ve deyimleri. Ankara, 1965), Bize kimler geldilel? Hanı daha gözəl? Kimden korkuyorsun? Kimi gözləyirsiniz? Hangi dağda kurt öldü? Şikayete de cesaret ediyor ha?
Söyləmlərdə sual modallığını leksik-sintaktik vasitələr də yaradır. Bu xüsusda –mı,- aceba, sanki, yani, değil, ya sual ədatları bir vasitə kimi çıxış edir. Məs.: Türk.: Oynasan mı? Kiyamet mi koptu? Aceba yer mi sallanıyor, ben mi sallanıyorum? Sanki burada gülecek bir şey mi görüyorsunuz? Gidecek misiniz yani? Sabunsuz çamaşır yıkanır mi ya? Bu kadar yaramızlıklara kızılmaz mı ya? İstanbul 1453 te alındı değil mi? Şu geçen bayan filanın kızı degil mi?; qaq.: Yok saalıın da bekim, az iplik iyində mi? Xiç paalı bən diylim osa üreenə mi? (D.Karaçoban, İlk laf, s.70).
Dialoq situasiyasında sual söyləmlərinin neytral-bitərəf şəklinə də rast gəlmək olur. Neytral suallar cavab tələb edir, cavab təsdiq və inkardan ibarət olur. Məs.: Tat.: X ə b i r. Monda nişləp ətasın? R a z ı ə. Ətkəyne kötəm. (A.Qiləzov).
Neytral sual söyləmlər xahiş məzmunlu ola bilir. Məsələn, yenə tatar dilində: -Bu minem cənlekləremne ber cirqə əbıp kuymassızmı?...- Əxşı, bulır...(«Altın koş» əkiəte).
Javab replikada yeni söyləmlər meydana çıxır. Məs.:
Türkm.: Poezd stanüiə əkınlaşdı?- Qörünür (A.Durdıev).
Türk.: Biaz su ver misiniz? Bolar.
Azərb.: Sənsiz mənim bir günüm olarmı? Özün bilərsən.
Tat.: Cıelış saen...kem kıçkırdı? Min (A.Qiləzov)
Beləliklə, çağdaş türk dillərində söyləmin kommunikativ-intonasiya tipləri üzə¬rində dayandıq. Xüsusən də, sual söyləmlərinin müqayisə olunan dillərdə formalaş¬ması yolları, üsulları, tipləri, formal-qrammatik vasitələri və s. nəzərdən keçirildi. Dialoji nitq aktında sual söyləmlərindəki tonun dəyişməsi, söyləmin melodik səciy¬yəsi məsələləri müəyyən olundu. Sualların ritmik-sintaktik təşkilində təzahür edən hallar qeyd edildi. Danışanın öz həmsöhbətilə iki və daha artıq sualdan yalnız birinə cavab verən sual forması-alternativ sual aydınlaşdırıldı. Müəyyən olundu ki, müqayisə edilən çağdaş türk dillərində dialoq şəraitində qarşılıqlı sualdan; danışan verdiyi suala cavab ala bilməyəndə təkrar sualdan da istifadə edilir. Tərkibində müxtəlif halda iki sual əvəzliyi olan sual forması da bu dilərində geniş yayılmışdır: Kim nə üçün çalışdığını yaxşı bilir. Həmin dillərdə vasitəli suallar da işləkliyi ilə seçilir: Soruşdum ki, tanıyırsan?
Ədəbiyyat
1.Jespersen O. A Modern English Grammar. M., 1998.
2.Veysalov F. Zaverşaöhaə intonaüiə v sovremennom nemeükom əzıke. (eksperimentalğno-fonetiçeskoe issledovanie). Kand. Diss. L., 1970.
3.Dilçilik ensikopediyası. 2-ci cild, prof. F. Veysəllinin redaktəsi ilə.- Bakı: Mütərcim, 2008.
4.Axundov S. Azərbaycan dilində sual cümlələri (eksperimental-fonetik tədqiqat). Bakı, 1998.
5.Hatiboğlu V. Türkcenin Sözdizimi. Ankara: AÜ DTCF Yayınları No: 317, 1982
6.Sürer Eker. Çağdaş türk dili. 7. Baskı, Ankara, 2011.
7.Ağayeva Firəngiz. Şifahi nitqin sintaksisi (Dialoq nitqi). Bakı, «Maarif» nəşriyyatı, 1975.
8.Баскаков А.Н. Предложение в современном турецком языке M.: 1984.
9. Малинович Х. Собственно-восклисательное предложение в современном немецком языке. M.: 1966.
11. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. M., 1966.
Açar sözlər: sintaktik söyləm, kommunikatiiv-intonasiya tipi, sual söyləmi, nəqli söyləm, təhrik (əmr) söyləm.
Key words: syntactic speech, communicative-intonation types, interrogative speech, Ключевые слова: синтаксические высказывания, коммуникативно-интонационные типы, командно-приказные высказывания.
Xülasə
ÇAĞDAŞ TÜRKCƏLƏRDƏ SÖYLƏMİN KOMMUNİKATİV-İNTONASİYA TİPLƏRİ (sual söyləmlərin kommunikativ təbiəti)
Məqalədə söyləmin kommunikativ-intonasiya xüsusiyyətləri tədqiq edil¬mişdir. Xüsusən də sual söyləmlərin struktur-semantik inkişafı bu yazıda izlənilir. Suala cavab tələb olunmayan ritorik sualların struktur-semantik paradiqmaları nəzərdən keçirilmiş, onların digər xüsusiyyətləri tədqiq olunur. Məlum olmuşdur ki, sualı arxa plana keçən belə söyləmlərdə emosionallıq əsas şərtdir.Sual söyləmlərində qrammatik və funksional-semantik kateqoriya olan modallığın dərəcələri aydınlaşdırılır.Sual söyləmlərinin alternativ, təkrar, neytral və s. tipləri qarşılaşdırılır, müqayisə edilir, aralarında olan ümumi və fərqli cəhətlər dəqiqləşdirilir.
Summary
Communicative intonation types of speech in contemporary
Turkish language ( communicative nature of interrogative speeches)
Communicative-intonation specifications are researched in this article. Specially, structure-semantic development of interrogative speeches are followed in this written. Structure-semantic paradigmas of ritoric questions that not requires answer for question are reviewed and their other specifications are researched. It was known that, emotionality is a main condition in such speeches in which the question passed to background. The degrees of modal which are grammatic and functional-semantic category in interrogative speeches are explained. The alternative, repetition, neutral and othe types of interrogative speeches are contrasting, and general and various aspects between them are determined.
Резюме
Коммуникативно-интонационные типы современных высказываний в турецком языке (коммуникативная природа вопросительных высказываний)
В статье изучаются коммуникативно-интонационные особенности высказы¬ваний. В особенности в этой статье выслеживается структурно-семантическое развитие вопросительных высказываний. Рассмотрены структурно-семан¬тические парадигмы риторических вопросов, не требующиеся для ответа на вопрос, и изучаются их другие особенности. Стало известно, что в высказы¬ваниях, где вопрос отходит на задний план, основное условие – эмоциональ¬ность. Разъясняется степень модальности, являющаяся грамматичес¬кой и функционально-семантической категорией в вопросительных высказываниях. Противопоставляются, сравниваются альтернативные, повторные, нейтральные и другие типы вопросительных высказываний и уточняются их общие и различные особенности.

İbrahimxəlilova Əsmayə İbrahimxəlil qızı
İNGİLİS DİLİNDƏKİ FRANSIZ TƏRCÜMƏ ƏDƏBİYYATINDA MİLLİ MƏİŞƏT SÖZLƏRİ
Hər bir xalqın etnik təfəkkürü onun milli zəminində formalaşır. Etnik təfəkkür isə maddi və mənəvi mədəniyyətin inkişafında zəruri amillərdən birini təşkil edir.Buna görə hər bir xalqın maddi və mənəvi həyatında meydana çıxan mədəniyyət nümunələri bilavasitə, həmin xalqın öz malı olur.Maddi mədəniyyət nümunələri xalqın idrakı, zəkası və təfəkkürü qaynaqları əsasında yaranan bütün sahələri əhatə edir. Buraya xalqın maddi həyatı üçün zəruri olan məişət əşyalarından tutmuş bütün bədii sənət və incəsənət nümunələrinin hamısı daxildir.
Aydındır ki, obyektiv aləmdə mövcud olan bütün əşya və hadisələr kimi maddi mədəniyyət nümunələri də informasiya əsasına malikdir. Bu isə o deməkdir ki, həmin nümunələrin hər biri dildə müvafiq sözlə ifadə olunur.
İnsanlar arasında başlıca ünsiyyət vasitəsi olan dil sözdən ibarətdir. Buna görə də sözsüs dilin varlığını təsəvvür etmək mümkün deyil. İnsan fikirləri əsasən, söz vasitəsi ilə öz ifadəsini tapır. Bütün bunlara görə də söz yalnız leksikanın deyil, ümumiyyətlə, dilin başlıca vahidi sayılır..
Söz nədir?-Söz dilin leksik tərkibini təşkil edən əsas lüğəvi vahididir.
Söz bu və ya digər əşya, şəxs, hərəkət, keyfiyyət, hadisə və sairənin adıdır. Buna görə də kainatda mövcud olan bütün varlıqlar sözlə adlandırılır.
Dilçilikdə bəzi alimlər sözün hər dilin özünə uyğun yarandığını söyləyirlər. Həqiqətən sözə tərif verərkən onun hansı dildə olduğunu nəzərdən qaçırmaq olmaz. Çünki ayrı-ayrı dillərdə olan sözlərin hamısı eyni xüsusiyyətə malik deyildir, burada fərqli cəhətlər vardır. Söz hər bir dilin öz daxili qayda-qanunları əsasında yaranıb, müəyyən səs yoxdur səs kompleksinə və mənaya malik olan dil vahididir. Deməli hər bir sözün yaranması və onun varlığı üçün iki əlamət səslənməyə və mənaya malik olması əsasıdır. Bunlardan biri olmasa sözü təsəvvür etmək mümkün deyildir.
Dilçilikdə sözün mənasının nədən ibarət olduğu və buna necə tərif vermək haqqında çox fərqli mülahizələr var. Sözün mənası nəyə deyilir?
Sözün-maddi varlıqdakı əşya, hadisə və sairənin əks etdirməsinə onun mənası deyilir.
Maddi mədəniyyət nümunəsi onu əsirlər boyu yaradan yaşadan, təkmilləşdirən və zənginləşdirən xalqa məxsus olduğu kimi, onun ifadə vəzifələri də həmin xalqın öz dilində formalaşır. Bu qəbildən olan sözlər etnik anlayış ölçüləri üzrə formalaşdığından mənbə dildə milli, digər dillərdə isə ekzotik səciyyə daşıyır. Buna görə də milli-məişət sözlərinin başqa dillərə ekvivalentli olmur, həmçinin belə sözlər tərcümə edilmir. Bu cəhətdən onlar alınmalardan fərqlənir, hərçənd bəzi tədqiqatlarda ekzotizmlər alınmalarla bərabər tutulur. Milli-məişət sözləri bir xalqın həyatına aid olduğuna görə onlar başqa xalqların dilində ancaq mənasına görə anlaşılır.
Ekzotik leksika mənbə dildən lüğət tərkibinə daxil olduğu üçün yerinə ğörə həm termin, həm də ümumişək söz səviyyəsində işlənir. Ekzotik leksikaya aid olan anlayışlar başqa xalqın həyatı üçün yad olduğundan onlar kənar dillərdə alınma kimi mənimsənilir. Yalnız müəyyən hadisə və situasiya ilə bağlı şəkildə işlənir. Ekzotik leksikaya xüsuslə, xalqın həyat və məişətinə aid hadisələri əks etdirən bədii nümunələrdə təsadüf olunur. Başqa dillərdə tərcümələrdə belə sözlərdəki milli-məişət anlayışlı sözlər, xüsusilə diqqəti cəlb edir. Eksotizmlər bədii nümunələrdə həm realiyalar, həm də varvarizmlər şəklində işlənir.
İngilis dili qədim dillərdən biri olmaqla, genoloyi bölgüyə görə Hind-Avropa dilləri ailəsinin german dilləri qurupuna aiddir.
Müasir ingilis ədəbi dilinin inkişaf tarixi, bir qayda olaraq üç dövrə bölünür.
I Qədim dövr- German qəbilələrinin Britaniya adlarını fəth etməsi dövrü. Bu dövr V əsrin ortalarında XI əsrin sonuna qədər davam etmişdir.
II Orta dövr-XI əsrin sonundan XV əsrin axırına kimi davam etmişdir.
III yeni dövr-XV əsrin sonundan indiyə qədər olan dövr.
Orta dövr-XI əsrin sonundan XV əsrin axrına kimi 1066- cı ildə Normandiya hersoqu Vilhelm İngiltərəni işgal etdi. Vilhelmin qoşunu Lamansi keçib İngiltərənin cənub sahilinə çıxdı. Qastings adlı yerdə şiddətli döyüş baş verdi. Anqlo-saks qoşunlarının əsas qüvvəsi kəndlilərdən ibarət idi. Onlar bir təpədə möhkəmlənib, bütün gün ərzində düşmənin hücumunu dəf etdilər. Vilhelm hiylə ilə geri çəkilərək, İngiltərə qoşunlarını düzə enməyə vadar etdi. Burada atlı Normandiya cəngavərləri piyada kəndliləri mühasirəyə aldılar və qılıncdan keçirdilər. Qeyri-bərabər döyüşdə İngiltərə kralı atlı dəstəsilə birlikdə həlak oldu.
Vilhelm İngiltərənin paytaxtı Londonu ələ keçirdi və Fateh Vilhelm adı ilə İngiltərə kralı oldu.
Beləliklə Fransız dilində danışan normaların İngiltərənin fəth etməsi ingilis dilinə güclü təsir etdi.
Belə ki, müasir ingilis dilində işlənən külli miqdarda fransız sözləri həmin dövrdə ingilis dilinin lügət tərkibinə daxil oldu.
Fransız dili Azərbaycan dili İngilis dili
Absorber(vt) canına çəkmək absorb
Abstrait-e- abstrakt, mücərrəd abstract
Acacia- akasiya acacia
Administration idarə etmə administration
Affaire idarə etmə administration
Agent agent,hərəkətverici qüvvə agen
Agriclture kənd təsərrüfatı adriculture
Aqronome aqronom aqromon
Algebra cəbr algebra
Ambition şöhrətpərəslik ambition
Ambassadenr səfir ambassador
Ambulance təcili yardım, xəstəxana ambulance
Analogie analogiya, bənzəyiş silah analogy
Anarche anarxiya anarchical\chy
Anecdote məzəli əhvalat anecdote
Animal heyvan animal
Arc 1)yay,2)tağ,3)alaqapı arc
Article məqalə article
Boulevard bulvar boulevard
Bouguet buket, gül dəstəsi bouguet
Bioqraphie bioqrafiya Bioqraphu
Bourgeois-e burjua, meşşan Bourgeois
Brise dəniz küləyi Bruze
Brave cəsur Brave
Branche budaq,qol Branch
Communication məlumat rabitə Communication
Communion birlik Communion
Communique rəsmi xəbər Communique
Communisme kommunizm Communisme
Communiste kommunist Communiste
Composer ibarət olmaq Compose
Confirmer təsdiq etmək Confirm
Combiner birləşdirmək Combine
Cultiver becərmək Cultivate
Cabal siyasi çağırış cabal
Cabinet kabinet cabinet
Capital paytaxt capital
Carpett xalça carpet
Colonne sütun colum
Commissairre komissar commissar
Communal,e komunal communal
Contracter müqavilə bağlamaq contrast
Contradiction zidiyyət contradiction
Convention saziş, müqavilə convention
Coulte sitayiş, ayin cult
Culture mədəniyyət curture
Tərcümə ədəbiyyatında bir çox milli etnik xarakterli, həmçinin, yerli şərait və reqional kaloriti əks etdirən leksik vahidlər işlədilir.
Bu qəbildən olan leksik vahidlərdə xalqın özünə məxsus sosial-mədəni şəraiti və bir sıra həyati məsələləri ifadə olunur. Başqa xalqların həyat və məişətinə aid etnik səciyyəli vahidlər, bir qayda olaraq, tərcümə edilmədən işlədilir.
Çünki milli-etnik anlayış bildirən başqa dildə tərcümə ekvivalentinə təsadüf olunmur. Bunların orjinala uyğun işlədilməsinin İngilis dili üçün maraqlı cəhəti vardır. Bu qəbildən olan sözlər tərcüməsiz işlədildikdə onlar fonetik və qrafik cəhətdən ingilis dili qaydalarına tabe edilir. Məzmun cəhətdən onlar müstəqil leksik vahid kimi ingilis dili lüğət tərkibinin semantik potensialını zənginləşdirir. Lakin belə sözlər ingilis dilində nə terminoloyi, nə də ümumişlək leksik vahid hüququ daşıya bilmir. Bunlar yalnız tərcümə edilən əsərin dillində qalır və müəyyən konkret hadisə və situasiya əlaqədar xatırlanır. Beləliklə, tərcümə ədəbiyyatında işlədilən və başqa xalqlara aid olan etnik anlayışlı sözlər tərcümə dilinin passiv lüğətində qalır. Buna görə də çox zaman onlar izahlı lüğətlərdə qeydə alınmırlar.
Tərcümə ədəbiyyatında müşahidə edilən milli—etnik və sosial anlayışlı sözlər əsas etibarı ilə aşağıdakı kimi leksik-semantik qruplara aid olur.
a) hərbi-siyasi anlayış bildirən sözlər
b) peşə anlayış bildirən sözlər
c) İnzibati anlayış bildirən sözlər
d) Dini anlayış bildirən sözlər
Ədəbiyyat
1. Prof. K. A. Qanşina. “Fransız”-rus lüğəti Moskva 1957
2. Prof.Pototskaya. “Fransız rus lüğəti” Moskva 1961
3. Nouveau petit Larousse illustre. Paris, 1926
4. Orta əsrlər tarixi. Y.M.Mahmudlu, Ə.Ə.Qocayeva
5. Francızca –Azərbaycanca lüğət. X.Ağayeva, F.Ağayeva, M.Axundov, S.Ağamoğanova, L.Adıgözəlova, M.Quliyeva 1962, Bakı

Pезюме
Каждый народ имеет легли в основу его национального мышления. Материальной и духовной жизни народа своего имущества и культурных моделей Народный появляются. Это необходимо для материальной жизни людей, начиная от бытовых включает в себя все техники, и все искусство. В каждом из этих образцов и те же слова, что английский перевод французской литературы отражается в национальных бытовых слов.
Summary
Every nation has formed the basis of his national thinking. The people's material and spiritual life of the people of their property and cultural patterns are emerging. It is necessary for people's material life, ranging from household includes all of the art, and all art. In each of these samples are the same words that the English translation of French literature is reflected in the national household words.
Xülasə
Hər bir xalqın təfəkkürü onun milli zəmnində formalaşır. Həmin xalqın maddi və mənəvi həyatında meydana çıxan mədəniyyət nümunələri bilavasitə həmin xalqın öz malı olur. Buraya xalqın maddi həyatı üçün zəruri olan məişət əşyalarından tutmuş bütün bədii sənət və incəsənət nümunələrinin hamısı daxildir. Həmin nümunələrin hər biri dildə müvafiq sözlərlə ifadə olunur ki, bu da ingilis dilindəki fransız tərcümə ədəbiyyatındakı milli məişət sözlərində əks olunur.
Açar sözlər: Fransız tərcümə ədəbiyyatı, söz, millilik, ingilis dili, etnik anlayış
Keywords: French literature, vocabulary, nationality, language, ethnic understanding
Ключевые слова: Французская литература, словарный запас, национальности, языка, этнического понимания

Rəyçi: dos.Arıxova İradə

Mahmudova Gülnur Yaqub qızı
BƏSRƏ VƏ KUFƏ QRAMMATİKA MƏKTƏBLƏRİNİN BİR SIRA DİL HADISƏLƏRI, O CÜMLƏDƏN “İŞTİQAQ” HADISƏSİNİN MƏNŞƏYİ HAQQINDA MÜLAHİZƏLƏRİ
Ərəblər etnoloji baxımdan sami xalqlarının müəyyən bir hissəsi hesab olun¬muşlar ki, bu xalqların da ilk vətənləri haqda dilçi alimlərin rəyləri olduqca fərqlidir. Onlardan bir qrupu belə hesab edir ki, onların ilk vətəni İraqdakı Babil ərazisidir. Ərəblərin ilk vətəninin Şərqi Afrika olduğunu sübuta yetirən faktlar da yox deyildir, digər üçüncü qrup isə belə bir əqidədədir ki, ərəblərin vətəni məhz Ərəbistan yarımadasıdır [3:117].
Ola bilsin ki, sonuncu fikir həqiqətə daha yaxındır. Belə ki, hələ qədim za¬man¬lardan bu yarımada münbit Hilal torpağını özlərinə yurd seçmış bu xalqların ardı-arası kəsilməyən axınlarının qaynaqlandığı bir yer olmuşdur. Bunlardan: Meso¬pa¬ta¬miyanın şimalından gəlmiş assuriyalılar, aramilər (siryanilər), Fələstində məskun¬laş¬mış ibranilər və Lubnən sahillərini özünə vətən seçmiş finikiyalıları misal gətirə bilərik.
Məlumdur ki, bu xalqlar tarixən, təxminən vahid bir dildə danışmışlar ki, bu da sami dili olmuşdur. Lakin onların ətraf mühitlərindəki mövcud regional, tarixi və məişət fərqlilikləri sonralar onların ləhcələrində də çoxsaylı ixtilaflara səbəb olmuş¬dur. Lakin, buna baxmayaraq, onlar arasında bir çox sözlərin, iştiqaqın köklərinin və onların ifadə tərzinin oxşarlığına əsaslanan müştərək lüğəvi bir irsin qalmasına səbəb olmuşdur.
Ərəblər həmin yarımadada qədim zamanlardan məskunlaşmışlar və bu yarımada İslamın yaranmasından öncə xarici aləmlə elə də sıx əlaqəsi olmayan bir məkan olmuşdur. Lakin, məsələ burasındadır ki, lüğəvi inkişaf ikitərəfli bir fenomendir: tərəqqi və tənəzzül. Tərəqqiyə gəldikdə, dil və onun qanunauyğunluqları ondan müəyyən qədər pay götürmüşdür. Tənəzzülə gəldikdə isə onu demək mümkündür ki, onun çərçivəsi bir qədər məhdud idi, belə ki, cahiliyyət ərəblərinin beyəti sami dillərin beyətindən elə də uzaq deyildi.
Belə ehtimal olunur ki, məhz yarımadanın ətrafında məskunlaşan və bir-birinə daha yaxın qəbilələr öz ilkin sami dillərini çoxsaylı dəyişikliklərə məruz qalmadan zahirən qorumuşlar. Yəni, bu qəbilələr digər millətlərdən və onların mədəniyyət¬lərindən nısbətən uzaq olduqları kimi, həm də dünyanın müxtəlif yerlərində yaşayan digər sami xalqları və onların dillərinə də elə də böyük təsir göstərə bilməmişlər.
Odur ki, ərəb dili və digər sami dillər arasında zaman keşdikcə, get-gedə artan fərqlər meydana çıxmağa başladı ki, ərəb qrammatika məktəbləri arasında mühüm yerlərdən birini tutan Bəsrə və Kufə qrammatika məktəbi qrammatistlərinin də bu məzmunda olduqca maraqlı mülahizələrı mövcuddur. Bizim araşdırmamız zamanı nəzərə çarpan ən bariz fərqlər, əsasən iki hissədən ibarətdir
• Ərəb dilinin digər bəzi sami dillərdə olmayan vəznlər üzrə ixtisaslaşması: فاعل vəzninin Hubeyş dilindən başqa digər dillərdə bənzəri yoxdur qənaəti, فعلة vəzni, ismi təfdil, rəng və fiziki nöqsan bildirən أفعل vəzninin digər sami dillərində qarşılığı yoxdur ehtimalı. Bunların davamı olaraq فعال، إفعال، إنفعال، إفتعال، إفعلال kimi qiyasi məsdər modellərini də misal göstərmək olar. Bundan əlavə ərəb dilində fel vəznləri məlum növdə 16-dır, məchul növdə də vəzn və qəliblər, təxminən məlum növə uyğun gələn vəznlərdir. Halbuki, digər qohum dillərdə o, məlum növdə üç, məchul növdə isə dördü keçmir.
• Bəzi başqa sami dillərin bugünkü ərəb dilində olmayan vəznlər üzrə ixtisaslaşması. Məsələn siryani dilində سفعل، شفعل, akkad dilində شفعل, qədim kənani dilində və bəzi arami ləhcələrində هفعل, ibri dilində هفعيل fel qəliblərini misal gətirə bilərik. Bütün bunlar ərəb dilində أفعل vəzninə uyğun gəlir, lakin yuxarıda adı çəkilən nümunələrin heç birini ərəb dilində tapmaq mümkün deyildir.
Maraqlı burasıdır ki, Ərəbistan yarımadası təbiətinin də dildə və onun söz yara¬dıcı¬lığında böyük izi olduğunu desək yanılmarıq. Bu yarımadanın inkişaf edərək məskunlaşması, aralarında o qədər də fərq olmayan və bir tərəfdən bir-birinin ardınca tərəfdarlarına birləşdirməyə imkan verən, digər tərəfdən isə onlara qonşu olan qərb qəbilələrinə təsir sahəsi cəhətdən və nəzəri müddəalar baxımından bir-birinə yaxın olan müxtəlif ləhcələrin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. Onu da qeyd edək ki, yarımadanın mərkəzində şimal və cənub ləhcələri və digər müxtəlif ləhcələr arasında müəyyən fərqlər nəzərə çarpırdı. Yarımadanın şimal və cənubu arasında yerləşən Əhfaq və Rub Əl Xali səhraları isə əsasən, iki bir-birindən fərqlənən başlıca ləhcə¬lərin vətəni hesab olunurdu. Bunlar, sonralar Qurani-Kərimin dilinə daha çox bənzə¬yən şimal ləhcəsi, digəri isə, Səba və Hamirin dilinə bənzəyən cənub ləhcələr idi. Bu iki dil arasındakı müxtəlifliklər səs, qaydalar, üslublar, kəmiyyətcə tək isimlər kimi təzahürlərin çoxunu ifadə edən mühüm fərqlər idi. Əbu Əmr ibn Əla öz əsərlərində dəfələrlə vurğulayırdı ki, “ Hamirin dili və Yəmən ləhcəsinin dil qanunauyğunluqları bizimkindən deyil və onların ərəbcəsi bizim ərəbcəmizdən deyildir”[3:134].
Görkəmli şərqşünas Kukun şimali ərəb bölgələrini təsvirlərindən, şərqşünaslar İqnasio Qvidi və Konti Rossininin isə cənub təsvirlərindən bəhs etdikləri material¬larla tanış olduqdan sonra, islamın yaranması və intişar tapdığı mərhələdə bu iki dil arasında mövcud fərqlərin səviyyəsini aydın şəkildə təsəvvür etmək elə də çətin deyildir. Lakin burada izahatı vacib olan bir fenomen də vardır ki, şimal ləhcəsi sonuncu səmavi din olan islamdan öncə güclü hökmə və geniş nüfuza malik bir dil idi və o, cənub ləhcəsini üstələmiş və yarımadanın böyük ərazisinə hakim kəsilmişdi. Heç bir şübhə yoxdur ki, bu fenomen həmin dilin iştiqaq qaydalarını müəyyənləş¬dirmək üçün də böyük əhəmiyyətə malik olmuşdur.
Dil haqqında olan ədəbiyyat və mənbələr də, başqa qəbilələrin ləhcələri arasında nəzərə çarpan müxtəlifliklərin mövcud olmasını göstərir. Bunlardan daha çox bəhs olunan və bizim araşdırmalarımızla sıx bağlı olan Hicaz və Bəni Təmim əhlinin ləhcələri arasındakı fərqlərdir. Birincilər sözlərin çoxunu həmzəsiz oxuyur, sonuncu¬lar isə əksər hallarda həmzə ilə oxuyurdular. Hicazlılarda سال، يسال، سوالا , təmimilərdə isə سأل، يسأل، سؤالا , hicazlılarda النبي, təmimilərdə isə onun qarşılığı النبيء olur. Hicazlılar الحج sözündə ح hərfini kəsrə ilə, təmimilər isə fəthə ilə oxuyurdular. Hi¬cazlılar مرية sözündə م hərfini kəsrə ilə, təmimilər isə onu damma ilə oxuyurdular. Hicazlılar الكراهة, təmimilər isə الكراهية deyirdilər. Hicazlılar الوكاف və قد اوكفت, təmimilər isə الإكاف və قد اّكفت deyirdilər. Hicazlılar الولاية sözünü dində fəthə ilə, “hökmranlıq” mənasında isə kəsrə ilə oxuyurdular, təmimilər isə hər ikisini kəsrə ilə oxuyurdular. Hicazlılar ولد لتمام ifadəsində ت hərfini fəthə ilə, təmimilər isə onu kəsrə ilə oxuyurdular.
Hər iki məktəbin fikir ayrılığında olduqları digər bir mühüm məsələ də, sözün əsasında məsdərin, yoxsa felin durması problemidir ki, bu da ta qədim zamanlardan bəri ərəb alimləri iştiqaqın mənşəyi barədə fikir ayrılığında olmalarından qaynaqlanır. Bəs yeni yaranan kəlimənin bazisi məsdərdir, yoxsa fel? Bəsrəlilərin fikrinə görə məsdər əsasdır, fel isə ondan törəmişdir. Ola bilsin ki, onlar Sibaveyhinin bu barədə yürütdüyü “Fellər ən yeni isimlərdən götürülmüş nümunələrdir” fikrinə istinad olaraq bu cür iddia etmişlər. Kufəlilər isə bunun əksinə olaraq fikir yürütmüşlər. Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, hər iki firqənin nümayəndələri İbn əl Ənbarinin “Bəsrə və Kufə qrammatika məktəbləri arasında ixtilaflı məsələlərə xidmət” əsərində müfəssəl şəkildə toxunduğu müəyyən dəlillərə istinad etmişlər. Bəsrəlilərin gətirdikləri dəlillər əsasən aşağıdakılardan ibarətdir:
Məsdərin məsdər olaraq adlanması ona dəlalət edir ki, o, əsasdır, fel isə ondan törəmişdir:
• Məsdər mütləq zamanı, fel isə müəyyən zamanı ifadə edir. Həmçinin, mütləq zaman sərhədli zamandan daha əvvəl yaranıb. Beləliklə də, məsdər feldən daha əvvəl meydana gəlib.
• Məsdər isimdir, isim isə yalnız özünü icra edir və felin məna çərçivəsini, demək olar ki, ixtisara salır, fel yalnız özünü icra etmir və hər an ismə ehtiyac duyur.
• Fel öz forması ilə, əsasən iki şeyə dəlalət edir: yeniliyə və düzəltmə zamana. Məsdər isə öz formasına görə yalnız bir şeyi ifadə edir ki, o da yenilikdir. Belə ki, onlardan biri digərindən daha əvvəl yaranmışdır. Beləliklə, məsələyə daha böyük anlamda yanaşsaq, məsdər felin mənşəyidir.
• Əgər məsdər feldən düzəlmiş olsaydı, onda o, feldə olan yenilik, zaman və digər bir üçüncü bir mənaya dəlalət edərdi.
• Əgər məsdər feldən düzəlmiş olsaydı, onda, onun yalnız və yalnız bir metodla müəyyənləşməsi qaçılmaz olardı və fail və məfullarının adlarının fərqlənmədiyi kimi o da fərqlənməzdi.
• Əgər məsdər öz mənasını feldən əxz etmış olsaydı, o zaman hər bir məsdərin ilk rüşeyminin götürülmüş olduğu bir fel olardı. Ərəbdilli lüğətlərə nəzər salsaq, o zaman biz, fel mənşəyi olmayan çoxlu məsdərlərə rast gəlirik. Buna nümunə olaraq biz, عبودية، رجولية النبوة، الامومة və s. kimi sözləri misal gətirə bilərik. Ərəb sözləri arasında qeyri-fel mənşəli sözlər tipli məsdərlər də yox deyildir. Məsələn, الكرامة، العطاء və s. Bütün bunlar bir daha onu deməyə əsas verir ki, fellər məsdərdən əvvəl yaranmamış, əksinə onların yaranması üçün məsdər ilkin mənbə rolunu oynamışdır.
• Hər bir məsdər - qişanın, məsələn الضرب، القتل məsdərlərində olduğu kimi, yalnız bir modeli vardır. Bir felin isə birdən çox modeli mövcuddur. Məsələn, məsdərləri “zəhəb” və “zuhub” olmaqla ذهب felinin bir neçə növü vardır. Ifadə etdiyi məna baxımdan da həmin felin bir birinə həm yaxin, həm də yaxın olmayan müxtəlif mənaları vardır.
• Məsdər anlamı və onun bütün qişa hərflərinə, məsələn, صرَف felinin nümu¬nəsində olduğu kimi, həmin felin bütün bablarında təsadüf olunur. Lakin, hesab etmirik ki, فضة (gümüş) sözü və bu kimi digər isim mənşəli anlamlar ondan düzəl¬miş bütün kəlimələrin əslidir. Belə ki, məsdərin mənası ondan düzəlmiş olan bütün fellərin əsasında var. Lakin, məsdərin özündə yalnız bir felin mənası mövcud deyil¬dir.
Ərəb ədəbi dilində söz yaradıcılığı - iştiqaqın mənşəyi haqqında Kufə qramma¬tika məktəbi alimlərinin gətirdikləri ən mühüm dəlillər aşağıdakılardan ibarətdır:
• məsdər hər anlamda, bir təzahür olaraq felin nəticəsidir və müəyyən mənada nöqsanlıdır. “ قاوم قوام ” deyilməsi doğru, “ قام قيام ” kimi səslənməsi isə yanlışdır. Buna görə də birinci ikincidən daha üstündür.
• Fel məsdəri işlək vəziyyətə gətirir. Şübhə yoxdur ki, işləyənin mövqeyi işlədilənin mövqeyindən daha əvvəl gəlir və nəticə baxımdan daha önəmlidir.
• Məsdər felə, bir növ dəstək vəzifəsini icra edir. Heç şübhəsiz ki, bu baxımdan da dəstəklənənin mövqeyi də, dəstəkləyənin mövqeyindən daha əvvəl gəlir.
Hər iki qrammatika məktəbinə mənsub qrammatiklərin bir sıra dəlillərinə bax¬ma¬yaraq, qrammatika elminin yaranması və onun qayda qanunlarının meydana çıx¬masından sonra hər iki şəhərdə hökm sürən söz mübarizəsinin həddi məhdudlaşmadı, əksinə daha da artdı. Ona nəzər salan hər bir kəs aşağıdakı məsələləri aydın şəkildə müşahidə edə bilər:
1) Bəsrəlilərin dəlillərinin çoxunun səciyyələndiyi cəhət əsasən əqli və fəlsəfi cəhətdir. Kufəlilərin dəlilləri isə morfoloji və sintaksis amillər baxımından səciy¬yələnir. Bəsrə əhli məntiq və fəlsəfədən faydalanmaqda digərlərindən öndə olmuşlar. Çünki, fəlsəfi məzhəblərin təsiri digərlərinə nisbətən Bəsrədə daha əvvəl yayılmışdı.
2) Bəsrəlilərin əksər dəlilləri məsdərin mənasına, az bir hissəsi isə onun ifadəsinə əsaslanır. O, mənaya əsaslandıqda ağlabatan və daha məqbul görünür. Sözə əsas¬landıqda isə zəif və nöqsanlı görünür. Kufəlilərin dəlilləri isə məsdərin ifadəsinə qətiyyən xələl gətirmir.
3) Bəsrəli alimlərin fikrincə, “məsdər” adının onun müstəqilliyinə dəlil olaraq götü¬rülməsi dairəvi səbəblər qəbilindəndir. Belə ki, bəsrəlilərdə məsdər onun müs¬tə¬qilliyinə olan inanc nəticəsində məsdər olaraq adlanır. Bir şeyin nəticəsinin ona səbəb olaraq götürülməsi isə səhv anlayış olardı.
4) Bəsrəlilərin 8 və 9-cu dəlilləri gücləndirdiyi misalları şübhə üçün yer qoymur, belə ki, bəsrəlilərin məsdər məfhumu güclü şəkildə Aristotelin ideyalar nəzəriy¬yəsindən təsirlənmişdir. Sanki məsdər onlar üçün modeldir, ondan törəyənlər isə sadəcə formalardır.
Fikrimizcə, hər iki qrupa mənsub olan alimlərin iştiqaq haqqındakı nəzəriyyələri qısa şəkildə aşağıdakı kimi ifadə oluna bilər:
Bəsrə məktəbi - məsdər (fel+ məşhur törəmələr)
Kufə məktəbi - fel ( məsdər+məşhur törəmələr)
Bəsrəli alimlərin fikrincə, məsdər əsasdır, Kufəli alimlərin fikrincə isə o, törəmədir. Kufəlilərdə fel əsasdır, bəsrəlilərdə isə törəmədir.
Bağdad xəlifələrinin Kufə və Bəsrə hakimlərinə qalib gəlməsinə baxmayaraq, onlar qrammatik mərkəzlərdə Bəsrə nəzəriyyəsinin üstünlüyünü qeyd edirdilər. Ola bilsin ki, buna yol açan əsas səbəblərdən biri məsdərin əsas olduğunu göstərən Sibaveyhinin kitabıdır.
Həqiqətən qəribədir ki, bu üstünlük bugünkü vaxta qədər davam edir. Müasir qrammatiklər tərəfindən məsdərin müstəqilliyi barədə fikirlər irəli sürülür.
Şübhəli cəhət ondan ibarətdir ki, əgər bəsrəlilər öz nəzəriyyələrini məsdərin mənası və yaranan sözlər və onların məsdərləri arasında əlaqə yaradan mənəvi əlaqəyə əsaslanan digər ifadələrlə məhdudlaşdırsaydılar, onda onların hamısı fel olardı və zehində onlardan məsdər yaranmazdı. Lakin onların bəzi dəlillərindən göründüyü kimi onlar bunu sözdə də pozmuşlar. Bununla da onlar öz nəzəriyyələrini təhlükəyə məruz qoymuşlar və özlərinin nüfuzdan salmışlar, desək əsla yanılmarıq.
Həqiqət isə budur ki, məsdərin söz yaradıcılığı üçün əsas hesab olunması aşağıdakı səbəblərə görə çətinləşir:
1) Məsdər mənanın adıdır, mənaların adları mücərrəd adlardır və onların sözlər üçün əsas olması mümkün deyil.
2) Fellərin çoxunun çoxsaylı məsdərləri var. Çoxun birdən törəməsi ağlabatandır, birin çoxdan törəməsi isə yox. Misal üçün وَجَدَ -tapmaq felini götürək. Onun istək üçün məsdəri وُجوُدٌ , qəzəb üçün مَوْجِدَةٌ və وِجْدانٌ , məhəbbət və hüzn üçün وَجْدٌ , sərvət üçün وَجْدٌ və جِدَةٌ.
Fel bu məsdərlərin hansından törəmişdir? تَمَّ felini götürək. Onun məsdərləri:، تِمٌّ، تَمامٌ، تُمامٌ، تِمامٌ، تُمَّة، تِمامَةٌ تَمٌّ، تُمٌّ. Fel bu məsdərlərin hansından düzəlmişdir?
مَكَثَ felinin məsdərləri: مَكْثٌ، مُكْثٌ، مِكْثٌ، مَكَثٌ، مُكوُثٌ، مُكْثانٌ، مِكّيثى، مِكّيثاءُ. Hansı daha ağlabatandır? Fel bu məsdərlərin hamısından yaranmışdır, yoxsa bu məsdərlərin hamısı və ya çoxsu feldən yaranmışdır?
3) Məsdər felin adıdır. Adın adlandırılmışlardan daha əvvəl meydana gəlməsi çətindir. جَلَسَ feli olmamışdan جُلوسٌ yaranmamışdı.
4) Məsdərin söz yaradıcılığı üçün əsas hesab olunması bir sıra narazılıqlara, anlaşılmazlıqlara səbəb olmuşdur. İnsanın bizim irəli sürdüyümüz həqiqəti araşdırmaq üçün İbn Yəişin Zəməxşərinin “Mufəssəl”inə şərhindən ibarət olan aşağıdakı paraqrafla tanış olması kifayətdir: “ Fellə bağlı olan isimlər qrupundan: Kitab müəllifi demişdir (Onlar 8 isimdir: məsdər, ismi fail, ismi məful, sifəti müşəbbəhə, ismi təfdil, ismi zaman, ismi məkan, ismi alət)”.
Istifadə olunmuş ədəbiyyatın siyahısı
إبراهيم أنيس. اللهجات العربية. القاهرة: دار المعارف، 1952، 156 ص. 1.
إبراهيم أنيس. دلالات الألفاظ. القاهرة: دار المعارف، 1957، 255 ص. 2.
إبراهيم السامرائي. دراسات في اللغة. بغداد: مطبعة العاني، 1961، 255 ص. 3.
إبن جني، أبو الفتح عثمان. الخصائص . بيروت: دار الهدى للطباعة والنشر، ج۲ ، 1995، 411 ص. 4.
إبن دريد، أبو بكر محمد بن الحسن. الاشتقاق. القاهرة: موسسة الخانجي مصر، 1956، 759 ص. 5.
R E S U M E
Views of Basra and Kufa schools of linguistics on origins of the phenomenon of ‘ishtikak’
In this article the author is reviewing the opinions of Arab linguists on origins of the phenomenon of ‘ishtigag’, From the ancient times, the Arab scholars had conflicting opinions on whether ‘ishtigag’ had originated from infinitives or from verbs.
The young author particularly notes the opinion of the Basra school that the infinitive is the basis, and that the verbs are derivative, while Kufa school believed the opposite – the supremacy of the verb. The author presents the views of Arab linguists and, where applicable, provides her own views on the issue. In addition, the author provides interesting arguments to demonstrate that these opinions followed Sibaveyhi’s thought on “verbs are samples taken from the newest nouns
Р Е З Ю М Е
Суждения лингвистов школ Басры и Куфы о происхождении понятия “иштикак”
Автор статьи рассматривает расходящиеся суждения арабских ученых с древних времен о происхождении понятия “иштикак”, в частности состоит ли в основе данного понятия инфинитив или глагол. Исследователь также анали¬зирует мнение лингвистов школы Басры, которые утверждали, что инфинитив является основой, в то время как глагол – это производное.
В то же время, ученые школы Куфы считали глагол основой основ. Рас¬смотрев оба мнения, автор также приводит собственные суждения по данному вопросу. Исследователь приводит любопытные доводы в пользу утверждения, что такая позиция ученых берет свое начало в идее Сибавейхи о том, что «глаголы являются образцами взятыми из новых существительных».
Rəyçi: Əlizadə A. Y.
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Фираван А. Мамедбейли
ПРОБЛЕМА ПАДЕЖЕЙ В РУССКОМ ЯЗЫКЕ
Ни один из падежей не имеет единого значения, которое могло бы служить падежным критерием при отнесении той или иной формы к определенному па¬дежу, а, следовательно, и критерием при подсчете числа падежей. «Мы при¬выкли, - пишет А.А.Потебня, например, говорить об одном творительном па¬деже в русском языке, но на деле этот падеж есть не одна грамматическая категория, а несколько различных, генетически связанных между собою. Всякое осо¬бое употребление творительного есть новый падеж, так что собственно у нас несколько падежей, обозначаемых именем твори¬тель¬ного ... каждое особое значение предлога даёт новый падеж» (1, с. 33).
Вслед за Потебней о возможности такой постановки вопроса говорит А.М.Соболевский. В своем «Русском историческом синтаксисе» он отмечает: «Сколько падежей? Ответ на этот вопрос не только труден, но и прямо невоз¬можен. Если принять за основание звуковую форму имени... то мы должны будем сказать, что одни имена имеют меньше падежей, чем другие и что число па¬дежей неопределенно. Если же принять за основание грамма¬ти¬ческое значение, то мы должны будем насчитать большое количество паде¬жей ... Тогда, напри¬мер, форма хлеба в разных предложениях (Я взял себе хлеба, мясо лучше хлеба, мягкость - свойство хлеба) будет представлять 3 падежа: partivius, аblatives, possessives (6, с. 274).
Для Соболевского, как и для Потебни, нет категории падежа как единства формы и значения. Рассмотрение грамматической категории падежа у него подменяется раздельным изучением внешних показателей формы и взятых в отрыве от своего материального оформления значений. Падеж - фактически данная в языке категория, представляющая единство содержания и формы, является основной для изучения всех формальных разновидностей падежа и всех семантических разновидностей его употребления.
Некоторые исследователи категории падежа, в частности, И.К.Куче¬ренко считают, что вопрос о числе падежей осложняется и тем, что в определениях падежа в наших грамматиках сам термин «падеж» связывается как со значением отношения, так и с формой, выражающей это отношение.
Понимание единства формы и содержания не говорит об их тождестве:: категорией падежа надо понимать такую грамматическую категорию, которая выражает отношения явлений объективной действительности, обозначенных именами, к другим явлениям, обозначенных как именами, так и другими частями речи; под падежной формой-материальные языковые средства, которыми выражается категория падежа, т.е. это морфологическая форма имени, выражающая грамматическое значение падежа. Желательно закрепить в грамматике эти два дифференцирующих термина.
Анализ формы русских имён неизбежно приводит к мысли, что у разных существительных число падежей различно. Таких падежей может быть (шкаф, шкафа, шкафу, шкафом, шкафе, шкафу), 5 (дом, дома, дому, домом,, ме), 4 (степь, степи, степью, степи), 3 (мышь, мыши, мышью) или даже 1, что равносильно отсутствию падежа как грамматической категории (пальто). Хотя (традиционное понимание вопроса о числе падежей существительных всё-таки связано с анализом формы, этот анализ опирается не на каждое конкретное существительное в отдельности, а на систему, включающую в себя все падежные формы всех русских существительных.
В современных описаниях русского языка наиболее распространена шестипадежная система: именительный, родительный, дательный, винитель¬ный, творительный, предложный.
В то же время достаточно широко известна также восьмипадежная схема, включающая, кроме перечисленных выше падежей, ещё так называе¬мый второй родительный (количественно-отделительный, или партатив) и так называемый второй предложный (или местный).
Многие исследователи, в том числе и А.А.Шахматов, В.А.Богородиц¬кий, А.М.Пешковский, В.В.Виноградов, И.Г.Милослоавский, А.А.Зализняк в пределахродительного падежа выделяют собственно родительный падеж (продажа лука, белизна снегп, производство сыра и т.д.) и количественно-разделительный, или отделительный падеж (килограмм луку, немногу сыру, много снегу, кусок сахару и т.д.), а в пределах предложного-изъяснительный (о снеге, о лесе, о доме, о книге и т.д.) и местный (на снегу, в лесу, на дому, в степи на печи и т.д.) падежи.
Другого мнения придерживаются авторы учебников под редакцией Е.М.Галкиной-Федорук, в частности, К.В.Горшкова, Н.М.Шанский. Они счи¬тают, что выделение в качестве падежей отделительного значения родитель¬ного падежа и местного значения предложного падежа является неоправдан¬ным, т.к. особыми падежными формами, имеющими количественно-раздели¬тельное, с одной стороны, и местное, с другой, значения, обладают не все склоняемые существительные, а лишь их определенные (причем немногочис¬ленные) груп¬пы.
Специфическая падежная форма на -у(-ю) количественно-разделитель¬ного значения присуща только некоторым вещественным и абстрактным существи¬тельным мужского рода, а специфическая падежная форма мест¬ного значения на —у(-ю) для слов мужского рода и на ударное -й для слов женского рода типа степь характерна лишь для односложных слов, например: в лесу, на снегу, в шкафу, на посту, на печи, в дали. Для подав¬ляющего боль¬шинства существи¬тельных в единственном числе и для всех существитель¬ных во множественном числе особые падежные формы для выражения этих значений не характерны (Ср.: в университете, на столе, в городе, на окне, на воде, в лесах, на шкафах, в печах).
Наряду с перечисленными падежами, А.А.Зализняк допускает существо¬ва¬ние 9-го падежа, который выступает в соединении с сегментами два, две, оба, обе, полтора, полторы, три, четыре. Этот падеж отличается от остальных восьми той существенной особенностью, что он возможен лишь для половины на¬званий предметов. Если рассмотреть целые лексемы (включаю¬щие словоформы обоих чисел), то эта уникальная особенность 9-го падежа выглядит как отсутст¬вие внутри него противопоставления по числу (тогда как в каждом из первых восьми падежей различаются словоформы разных чисел (ср. солдат и солдаты, солдатом и солдатами и т.д.). Граммему «9-ый падеж» А.Зализняк называет счет¬ной формой, а всякую словоформу с такой граммемой - счетной словоформой.
Автор предлагает иную интерпретацию счетной формы, а именно: в име¬нительном множественном (а. также в винительном множественном, если он совпадает с именительным множественным) противопоставляются две формы: «свободная» и «связанная» форма употребляется с числительными два, оба, три, четыре, полтора, «свободная» - во всех остальных случаях. «Связанная» форма Именительного множественного - это и есть счетная форма (4, с. 46).
Рассмотрим контекст «я жду...» По данным существующих грамматик и словарей глагол ждать допускает дополнение, как в винительном, так и в роди¬тельном падеже. Эти два падежа выражали разные отношения между глаголом и существительным;:винительный падеж обозначал определенный предмет, а родительный падеж - неопределённый (ср.: я жду письмо и я жду письма (како¬го-нибудь)). Однако в современном языке заметна эволюция в следующих двух направлениях:
1) смысловое различие между родительным и винительным падежами при этом глаголе стирается; так, например, я жду самолета и я жду самолет уже не чувствуется различия по определенности - неопределенности;
2) из двух падежных форм, возможных при этом глаголе, предпочитается одна, но у разных групп существительных разная (у одушевленных обычно ви¬нительный, у неодушевленных обычно родительный, у некоторых неодушев¬ленных употребляется оба падежа). Обычно говорят: жду мать, сестру, девочку; начала, конца, результата, ночи, ответа; поезда и поезд, трамвая и трамвай, кни¬гу и книги, письма и письмо.
Такое же управление, как у глагола ждать, имеют производные глаголы прождать, поджидать, ожидать; в разговорной речи к этому типу управления тяготеют также глаголы бояться, слушаться (Ср. разговорное он боится свою мать, слу¬шается учительницу), в меньшей степени - глаголы остерегаться, опасаться.
Если признать описанную эволюцию завершившейся, мы получим особый однопадежный ряд: я жду мать, сестру, брата, поезд и поезда, конца, результата (Ср. ряд для винительного падежа: я говорю про мать, сестру, поезд, результат и ряд для родительного падежа: таково свойство матери, сестры, поезда, ре¬зультата).
Соответствующий падеж можно было бы назвать «ждательным». Поскольку в настоящее время его формирование еще не закончено, А.Зализняк не рассмат¬ривает его как самостоятельный падеж. Однако исследователь считает, что «есть вся основания полагать, что со временем «ждательный» падеж полностью оформится и закрепится в системе русских падежей» (4, с. 49).
Другой, не вполне ясный случай представляют собой словосочетания типа выбрать в депутаты, принять в члены, пойти в лётчики и т.д. Этот тип словосо¬четаний в языке нельзя отнести к фразеологизмам, т.к. в качестве второго члена такого словосочетания может выступать любое одушевленное существительное в форме множественного числа (чаще всего это название лица по профессии или социальному положению), а в качестве первого члена - любой глагол, обо¬значающий переход в новое качество (чаще всего - в новое социальное состояние). Укажем основные из этих глаголов:
1) пойти, пройти, перейти, выйти, пролезть, пробраться, проскочить, вы¬лезть, выбраться, выскочить, выдвинуться, записаться, завербоваться, просить¬ся, готовиться;
2) взять, принять, забрать, выбрать, избрать, выдвинуть, провести, прота¬щить, вывести, перевести, произвести, записать, завербовать, заманить, разжа¬ловать, пустить, отпустить, звать, готовить, прочить;
3) идти, пойти, прийти, ходить (в гости);
4) играть (в солдаты, в казаки-разбойники и т.д.). Эти словосочетания можно трактовать разными способами.
Субстантивная словоформа, выступающая в таких словосочетаниях, на¬пример словоформа солдаты в словосочетании пошёл в солдаты, признается обозначающей тот же предмет, что, например, в словосочетании идут солдаты; соответственно, эта словоформа признается принадлежащей лексеме «солдат».
Признав тождественность смысловых отношений между глаголом и суще¬ствительным в таких словосочетаниях, как пошёл в солдаты и пошёл в армию, записался в казаки и записался в казачество, вышел в начальники и вышел в начальство получаем особый тип отношений, который можно называть отношением включения к некоторый коллектив.
Из перечисленных посылок вытекает необходимость признания особого падежа, поскольку контексту «он пошёл в ...» соответствует в этом случае осо¬бый однопадежный ряд: армию, казачество, начальство, солдаты, лётчики, ин¬женеры и т.д. (ср. ряд для винительного падежа: я говорю про армию, казачест¬во, солдат, летчиков и т.д.). Этот особый падеж А.А.Зализняк предлагает назвать «включительным».
Изложенная система падежей не может рассматриваться как идеальная. Для этого существуют, по крайней мере, две причины. Суть первой причины в том, что понятия «предмет» и «состояние» не всегда определяются достаточно строго. Так, в частности, неясно, рассматривать ли противопоставление принести чаю и принести чая как противопоставление «состояний» (тот же самый в разных «состояниях», т.е. чай весь или часть) или как противопоставление предметов» (разный чай). В зависимости от того, какое решение будет приня¬то, падежная система будет выглядеть по-разному. Вторая причина состоит в том, что предполагаемая таблица предметов и состояний практически не может быть полностью заполнена. Так, А.А.Зализняк, внесший большой вклад в изу¬чение этого вопроса, считает вполне возможным, что «внимательный анализ фактов позволит обнаружить и другие ... явления ... могущие привести к фор¬мированию новых падежей» (4, с. 52).
На неполном учете материала базируется и школьное определение значе¬ния падежа через местоимения кто и что. Но даже традиционные шесть падежей не могут быть выделены благодаря использованию только какого-либо одного из двух этих местоиме¬ний. Система русских падежей содержит столь большое количество членов, что даже совместное использование двух этих местоимений, обладающих относи¬тельно большим количеством различных словоформ, не позволяет открыть все существующие падежи.
Литература
1. Бокарев Е.А. О категории падежа // Вопросы языкознания, 1954, №1.
2. Виноградов В.В. Русский язык. Грамматическое учение о слове.- М., 1972.
3. Грамматика современного русского литературного языка. -М., 1970.
4. Зализняк А.А. Русское именное словоизменение. -М.,1967 .
5. Милословский И.Г. Морфологические категории падежа.- М.1980.
6. Современный русский язык./ Под ред. В.А. Белошапковой.-М, 1981

RUS DİLİNDƏ HAL PROBLEMİ
Хцлася
Rus dilində ismin hal kateqoriyasına aid müxtəlif elmi fikirlər mövcuddur.
Ənənəvi olaraq rus dilində altı hal forması müasir olaraq qalır. Lakin XX əsrin sonlarında hal kateqoriyasıa baxım dəyişir. Morfoloji formada əsasən rus dilində beş, dörd, üç, hətta bir hal forması ola bilər. Bunun səbəbi bir neçə halların ümumi sonluqlarıdır (yiyəlik, yönlük, çıxışlıq, adlıq və s.). Rus dilində hər bir hal forması müxtəlif məna kəsb edir. Bu səbəbdən ismin hal formaları çoxalır (on dördə qədər). Bu nəzəriyyədə daha çox halların semantik-sintaktik mənalarına üstünlük verilir.

PROBLEM OF CASES IN RUSSIAN
Summary
In Russian there is a problem of cases. Traditionally allocated six cases of nouns have received the new decision. The number of cases in Russian, on the one hand, can decrease, on the other hand, to increase. Cases there can be five, four, three and even one. (For nouns indeclinable). This point of view is connected with the morphological form of some nouns having the identical termination in several cases. (Nominative case - Accusative case, Genitive case, Dative case - Prepositional case.) However in Russian each case expresses various values. The maintenance of cases (i.e. their value) leads to occurrence in language of new case terminology though object of research there are case forms known in language. In researches of end ХХ century the number of cases in Russian reaches 14.
Açar sözlər: rus dili, hal, morfoloji forma, halların mənası

Ключевые слова: русский язык, падеж, морфологическая форма, значения падежей

Keywords: Russian, a case, the morphological form, values of cases

Mehtiyeva Tamilla Dadaş qızı
DEVELOPING DIFFERENT LANGUAGE SKILLS
Developing listening skills
Oral forms of language communication are listening comprehension and conversation, which are opposite to academic reading and writing. Methodologists did not pay much attention to listening and abilities to start conversational intercourse. On the contrary, others consider oral forms of communication the only one communicative and focus only on the goal of stimulating conversation and listening comprehension. The truth lies somewhere in the middle between "academic" written language and "illiterate" oral language. The teacher must define the importance of every sort of communication. If spoken language is very stimulating, it can be base for complex and deep language learning. If students are interested in written language which they can show to parents, the teacher can start from writing which will be the base for the same complex and deep language learning.
How does perceptive language mechanism work? At first, The student perceive sounds in their verbal or idiomatic complexity, connects definite sound with definite meaning. Word used in one meaning and for one time is fixed in the primary memory. Primary perception is fixed logically with the help of associations with language and non language structures, and after such associative fixation it is consolidated in the deep memory. At the last stage, it is to appear free converting of grammatical and logical forms at every .complex situation with endless variety of communicative solutions.
Perception of spontaneous speech and literally text gives different results and has different communicative purposes. Nevertheless, the teacher must teach to react immediately in both the cases. The teacher must take into account that listener cannot control speed of information but he adheres to it and makes efforts in order to understand the main idea.
Exercises for developing listening comprehension can be the following:
1. Listen and fill in.
2. Listen and continue.
Listening of some text can be broken off at the most interesting point. Then students must continue in oral or written form.
3. Listen and check. These exercises reacquire special attention to the details and logic.
4. Listen and find.
Students are given maps. In course of listening they must mark the places where the action takes place, or where murder happened, etc.
5. A dynasty.
Students are given a scheme of a family tree with empty places for grandparents, mother, father, sister, etc. One student is standing in front of the class and speaking about his family. Other students listen and fill in the family tree.
6. Listen and find differences. Students must find differences between the texts they will hear.
7. Listen and make a summary.
The text is read twice. At first time, students only listen while the second time, they make a summary or a plan.
C. Developing speaking skills.
Natural conversation forces adjustment of a listener to a produce, but talk and perception are mutually connected. Conversational acoustical contact must be a stimulus for a student's and a teacher's work. In the communicative class, it is necessary to support students' motivation showing their failures, success and progress. For that, the teacher can repeat some exercises, which guarantee success in advance, and then to proceed to more complicated exercises. The teacher must take into account the freedom in the frame of communicative abilities known to the students.
A conversation should teach the students how to use colloquial language at the most normative, optimum level. Students active participating at class conversations is essential if the class is the only place to communicate. Relevant and actual material is used in real life situations which are not fixed but can vary to different directions. Imitation starts from listening. As a rule, students have a lot of listening but they do not speak. The teacher must provoke them with a help of a situation, game or discussion. Primary stages of colloquial language take a course in imitating, retelling the plot.
Very often conversation goes smoothly when students have significant vocabulary, logical and grammar structures, and trust that they will be understood. But conversation must start at the very beginning of the learning process and expand according to the lexico-grammatical abilities.
If the student is afraid of talking there will be any communication. He must join students of similar abilities and create positive conditions to developing conversation. Conversational skills must be developed step by step. A teacher must prepare students for conversations. At first, situation can be discussed in Lithuanian. Making contact with problem is stimulus and that will determine student's position. Now discussion can take place in groups in English. Structuralists claim that constant practice conversational exercises solve all problems. It does a lot but not all. Amount of conversational hours not always develop communicative abilities. Communicative approach is not interested in producing forms and sentences in their sterile correctness. Communicative method does not reject studies of grammar and sentence structure. Subordinate clauses, pronouns, comparative forms, etc. are studied, but communicative method supposes finding situations of a free contact in the course of studying the forms where rules are used practically. Structuralistic dialogues and other exercises are abstract and directed towards strengthening the material. That leads towards students' disability to react to an immediate change of the situation. In other words, the strategic level colloquial language of structuralists is a primitive from the point of view of the communicative direction, but not from the language knowledge. In a structural lesson, students must correctly react to grammatical forms. At these lessons, as admitted by R. Scott (????), focus is shifted from the correct usage of forms to the active selection of instantly reacquired expressions of a communicative character. Such students will care about correct usage for communicative purposes.
Communicative method determines purposes of oral conversation spontaneously, without preliminary preparation. A student has to define purposes of conversation at the very beginning or even in the course of it. Defining of conversational purposes is dictated by need to transmit some information or emotional state. The grammatical aspect has a secondary role if it does not confuse understanding and conveying the purpose of the conversation. Grammatical and phonetic correctness is developed not before the speech but in its course.
Structural principle determines strict grammatical laws by which topics are defined. These schemes are applied only id defined conditions. Structural idea persuades strict rules of communication and look after every mistake. In structural class, student first thinks how to say, and only than what to say.
In a communicative class the main idea of pedagogical strategy is playing a definite role, and then producing a speech is defined by situation. This means that forms are used in their grammatical correctness but this correctness is not the main task. If grammatical forms prevail in the class the student is willing to say something but he only emphasizes definite grammatical form which is required by the teacher. We defined some moments of studying conversation, they can be the following:
1. Exercises for improving phonologic system, intonation, stress.
2. Answer to questions about what was watched on TV or heard or read.
3. Description pictures.
4. Summarizing the paragraph or a novel.
5. Narrating some event.
6. Discussion.
7. Dialogues.
D. Developing reading skills
Reading perceives written in its logical forms. It means reading reproduces what is written. Written language differs from colloquial one. That is why a teacher has to choose such extracts for reading that the interaction "writing - reading" would not be difficult or disorientating the student. Reading techniques are both "silent reading" and "loud reading". Reading aloud is not the aim itself but a tool. It helps putting the right stress, improving the correct intonation. A weak student cannot as well as others students but he would not read at all alone. Taking into account arguments against loud reading, the teacher must choose a suitable material for loud reading. That can be newspaper news, short report, etc. Reading aloud, the student prepares himself to speaking because he accustoms to the audience which listens to him. Before students read aloud, the teacher can give some pre-reading exercises.
After students got acquainted to the text, it is time to read aloud. Reading is a cognitive form of perception through printed word. It is an individual form. Taking into account communicative principles, in every case teacher has to explain why he reads the text. Students have to be motivated. Stimulation of reading develops a habit of reading in studying language and gives positive emotions. The teacher must to pay attention to a context or a text and choose such a text which corresponds to the age and interest of students.
Reading must be purposeful when the student looks for the answer to the question which can be logical, which requires thinking about what is read. That can be filling up charts, plans or diagrams. That can be continuing the text. If we need to consolidate some grammatical structure, we can give some extract where the student has to insert the required grammatical forms and understand the plot, as well. Not only understanding is important in reading. Every reading leads to some logical conclusions and emotional impressions. Every reading enriches the vocabulary. The teacher must connect what is read with the students' personal experience and personal emotional impressions. It can be a topic for discussions in the class.
E. Developing writing skills
In developing writing skills, as well as in listening, reading and speaking skills, first of all it is necessary to pay attention to communicative purpose and then to the communicative technique. Structuralists and audiolinguists under the influence of the American immigration took into account the needs of immigrants and emphasised oral forms of communication and reading, but left writing at the last stage of learning. Today, writing is necessary no matter whether we use a pen or a computer.
At the beginning, Teachers teach only oral language forms. But elementary students are willing to write and show their works to parents. Writing is such a visual category which motivates the learning process, creates the feeling of progress. On the other hand, there is a category of students who does not like writing because it takes a lot of time, requires attention.
Teacher must take all into account and look at writing very carefully and define the place of writing in teaching process. The main points in defining place of writing are:
1. Not all the students catch the language in oral forms and they require strengthening of what is heard, seen and read. Writing helps such students.
2. Writing is a kind of proof of the learning process although not always reflects the real progress.
3. Writing develops a special type of logical thinking which focuses thoughts on the main ideas.
Descriptive exercises can be based on a series of pictures. The teacher can choose any grammatical form for practise. The teacher can give sheets of paper with sentences and give a task to compose a story and write it. Exercises for developing writing can be varied not only in difficulties of using "clever" words, but in complexity making up of sentences. Every written complex must not be simply gymnastic grammar exercise but informative and emotional structure where grammar is a natural way of expressing ideas. The teacher can give a task to write a story according pictures which are not connected thematically. That gives liberty of expression, interest and purpose in the course of work. Every story has some structures, so exercises can be built according to a principle of developing:
-at first................. -then.............
-after.................. -inaddition........
- and finally.................................
Description of objects, portraits, etc. does not require developing events in time. It focuses on visual state. Description gives us state of a static quality. Description is important when the teacher wants to teach adjectives. Description of places is similar to description of things and persons. Sources for description can be maps, cards booklets. Description can be official or personal. Description of places can be conveyed by an invented person, at a various seasons or a day-time. A significant role in developing writing skills can be taken by questions and answers. Descriptive in details, answers will be very useful for this purpose. It can help to determine students' ability to communicate in a written form and also a correctness of such forms. Starting from a simple copying and finishing by compositions, teachers always have to stimulate writing by interesting tasks, texts, etc.

Bibliography
1.Alexander L. Practice and Progress. Longman, 1980.
2. Cooper, D. Philosophy and the Nature of Language. London, 1973.
3. “Teach English” (1981) Doff,A Cambridge University Press
4. “English Language Teaching” 2001 Jeremy Harmer, Longman
5. “Teaching English trough English” 1981 Jane Willis, Longman

Xülasə
Bu məqalə tələbələrə inğilis dilinin hər 4 aspektinin, dinləmə, danışma, oxu və yazma bacarıqlarının kommunikativ metoddan istifadə etməklə öyrədilməsindən bəhs edir. Kommunikativ metod dərslərin daha maraqlı, şən və dinamik keçilməsi üçün çox əlverişli şərait yaratmaqla tələbələrin dilin öyrənilməsi üçün motivasiyasını ğücləndirir.

РЕЗЮМЕ
Эта статья посвящена oбучению студентов всем четырём аспектам английского языка, а именно навыкам слушания, говорения, чтения и писания посредством коммуникативного метода. Коммуникативный метод создаёт очень благо¬приятную возможность для того, чтобы уроки проводились интереснее, веселее, динамичнее, и более содер¬жа¬тель¬но, и тем самым усиливает мотивацию у студентов для изучения языка.

Açar sözlər: bacariq, oxu, yazma, dinlama,danisma
Key words: skill, reading, writing, listening, speaking
Kлючевыe cлoвa: навык, чтения, писания, слушания, говорения

Rəyçi: Bəylər Hacıyev İslamxan oğlu

Məlahət Məhərrəmova
ALMAN DİLİ LÜĞƏT TƏRKİBİNİN ZƏNGİNLƏŞMƏSİNDƏ
BƏZİ LEKSİK-ÜSLUBİ VASİTƏLƏR
Ümumxalq alman dilinin bir hissəsini də məhdud dairədə işlədilən sözlər təşkil edir ki, onlar da müəyyən qrup, müəyyən kollektiv tərəfindən işlədilir.
Məhdud dairədə işlədilən söz qruplarından biri dialektizmlərdir.
Dialektizm ədəbi dilə aid deyil və onun rolu yalnız dilin leksikoqrafiyasını zənginləşdirməkdən ibarətdir.
Dialektlərdə işlənən bəzi sözlər ədəbi dilə və ümumişlək sözə çevirlir. Məhdud dairədə işlənən dialekt sözləri ədəbi dildə özünə yer tapa bilmir. Çünki onlar əhatə dairəsi etibarilə çox məhduddur. Dünyanın bütün dillərində belədir.
Müasir alman dilində də dialekt sözlər çoxdur, onlar lap qədim dövrdən mövcud olub, əsasən Almaniyanın ərazi cəhətcə şimal və cənub hissəsində geniş yayılmışdır.
“Dialekt” termini yunan mənşəli olub dünyanın əksər dilində movcuddur. Hətta alman və Azərbaycan dillərində də bu termin fəaldır.
“Dialekt” termini, əsasən üç mənada özünü göstərir. 1. müəyyən bir dili sıx ərazi birliyinə malik, daima və bilavasitə ünsiyyətdə olan məhdud miqdarda adamlar tərəfindən işlədilən vairantdır. 2. bir-birinə yaxın olan bir neçə şivənin məcmuyu. 3. ləhcə [1, s. 69].
Dialekt özü bir neçə növdə olur: ədəbi dialekt, etnik dialekt, yerli dialekt, qəbilə dialekti, peşə dialekti və s.
Dialekt söz dedikdə isə, ilk növbədə, ədəbi dildə işlənməyən sözlərdir, lakin bir və ya bir neçə dialektdə işlənir. İkinci, fonetik, morfoloji və sintaktik cəhətdən ədəbi dildən fəqlənir və müəyyən ərazi ilə məhdudlaşan variantdır. Odur ki, “dialekt” terminini “xalq dili” ifadəsi kimi işlətsək, məncə, səhv etmərik.
Alman dilində “dialekt” termini “Mundart” kimi ifadə olunur ki, bu sözü dilçilikdə ilk dəfə dilçi Filip von Sesen (Philipp von Zesen) 1640-cı ildə işlətmişdir.
Alman dilində əsasən şərqi alman dialekti, cənubi alman dialekti kimi qruplar fəqləndirilir ki, müasir dilin formalaşmasında da həmin dialektlərin rolu böyükdür.
Dialekt sözlər bədii əsərlərdə yalnız personajların dilində yaranır və onlar da üslubi xarakterdə olmaqla, sinonim cərgəsi yaradır. Burada fonetik və qrammatik fərqlər də özünü göstərir.
“Deutsche Lexikologie” kitabında kartof (Kartoffel) sözünün 27 sinonimi və hər sözün də müəyyən həddi olduğu göstərilir, bir neçə misal verilir. Kartoffel-Toffel, Tufke, Erdtoffel (2, s. 253).
“Synonymwörterbuch” kitabında isə “kartof” sözünün əsasən bir əsas mənası, məcazi mənası və çoxmənalı kimi əlavə iki mənası verilmişdir:
Kartoffel, die <Nahrungsmitter> Erdapfel (landsch) umg. Knolle – 2↑ Loch (1). – 3. ↑ Nase (1) (3, s. 341).
Ərazi baxımdan isə işlənən sözlərə misal olaraq aşağıdakıları göstərmək olar: Lippe (dodaq) – Almaniyanın cənubunda Lefze;
Ufer (sahil) – cənubda Gestade;
cənubda Mädel (qız) – şimalda Mädchen;
şimalda Geis (keçi) – cənubda Ziege və s.
Bütün bunlara görə də ümumi alman dilində çoxsaylı sinonim cərgəsi yaranır. Məsələn: Wiese, Aue Matte, Auter; Sahne, Rahm, Schmant, Schmetten, Obers və s.
Peşə-sənət leksikasına eyni peşə-sənət sahibi olan şəxslərin nitqi üçün səciyyəvi söz və söz birləşmələri aiddir. Bunlar xüsusi məfhum, əmək alətini və ya məhsulunu, istehsalın əmək prosesini ifadə edir.
“İzahlı dilçilik terminləri lüğəti”ndə düzgün olaraq göstərilir ki, qədim dövrlərdə peşə-sənət leksikası daha çox sintaktik yolla – sözlərə şəkilçi əlavə etməklə çoxalırdısa, müasir dövrdə ümumi analitizm meylinin qüvvətlənməsi ilə əlaqədar bu leksika da analitik yolla – mürəkkəb sözlər və sabit söz birləşmələri şəklində leksik vahidlərin yaranması yolu ilə zənginləşir (1, s. 215).
Lüğətdə peşə-sənət leksikası “ictimai dialekt sözləri” kimi də adlandırılır. Bu, həqiqətdir ki, peşə-sənət leksikasının məhdud dairədə işlədilməsi baxımından dialektizmlərə bənzədilir. Lakin onların əsas fərqi isə aşağıdakılardan ibarətdir:
1) Dialektizmlər ümumxalq dilinin ərazi cəhətdən məhdudlaşdırılmış növü olduğu halda, peşə-sənət leksikası isə ictimai cəhətdən hüdudlanır;
2) Dialektizmlərdən fərqli olaraq peşə-sənət leksikası ədəbi dilin leksikasına daxildir.
Tərkibinə görə peşə-sənət leksikasına xüsusi məşğuliyyətlə əlaqədar köhnəlmiş və yeni sözlər də aiddir və bu, hər bir sahədə özünü göstərir.
Alman dilində peşə-sənət leksikasına aid aşağıdakı misalları nümunə kimi göstəririk: der Tischler (xarrat, dülgər), der Fischer (balıqçı), der Jäger (ovçu), der Müller (dəyirmançı), der Görtner (bağban), der Waldhütter (meşə gözətçisi), der Fahrer (sürücü, vaqonsürən) və s.
Bundan başqa, peşə-sənət leksikasına aid olan sözlərə çörəkçilikdə, üzümçülükdə, tərəvəzçilikdə, quşçuluqda, heyvandarlıqda, meyvəçilikdə, balıqçılıqda, əkinçilikdə, səhiyyədə, istehsalatın bütün sahələrində və digər sahələrdə rast gəlinir.
Sözyaratmada jarqon sözlərin də müəyyən rolu vardır.
Jarqon – fikri müəyyən məqsədlə kütlədən gizlətmək üçün insanlar tərəfindən yaradılan söz və ifadələrdir.
Alman dilçiliyində jarqon aşağıdakı kimi qruplaşdırılır: sinfi jarqon, dəstə jarqon və arqotizm (gizli jarqon). Bunlara aid bir neçə misal göstəririk:
das Gewehr (silah) → Knare Soldatenbraut
der Feldscher → Lapper (nifrətlə işlənir) və s.
Qədim alman universitetində təhsil alan tələbələr Burschen, Bacchanten, Muschensöhne, Brüder Studiosi kimi jarqon sözlərlə adlandırılırdılar. İndikilər isə kinayəli olaraq Füchse, Mutterkälber adlanırlar.
Alınma suffikslərdən də jarqon sözlər yaranmışdır. Məsələn: dardüşüncəli adamlar üçün Pfiffikus, Luftikus; yemək üçün Fressalien, içki üçün Conkneipant.
Burada –kus, -lien, - alınma suffikslərdir.
Alman dilində arqotizmlərə aid aşağıdakı misalları göstərmək olar: həbsxanaya aid Kasten, Käfig və yaxud kinayəli şəkildə Schule, höhere Töchterschule, Laushütte; pul üçün Heu, Staub, Qaalm Bimbs, Penunse; sprechen (danışmaq) – sabbeln, Gäspräch (söhbət) – Gesabbel və s.
Alman dilinin lüğət tərkibini təşkil edən sözlərin bir qrupunu da modal sözlər təşkil edir. Modal sözlər – danışanın bütövlükdə ifadə olunan fikrə və ya bu fikrin ayrı-ayrı hissəsinə münasibətini bildirən sözlərdir. Modal sözlər mənaca təsdiqedici, yekunlaşdırıcı və ehtimalı olur. Onlar sintaksis funksiyalarına görə əsasən ara sözlər vəzifəsində çıxış edir, ən çox dialoq nitqində işlədilir. Müasir alman dilində modal sözlərə aid aşağıdakıları misal göstərə bilərik.
Alman dilində modal sözlər Azərbaycanca qarşılığı
allerdings əlbəttə, həqiqətən, hərcənd,doğrudur
angeblich guya, guya (ki,)
anscheinend ehtimal (ki,), görünür (ki,), yəqin (ki,)
agenscheinlich görünür (ki,)
bedauerlicherweise təəssüf, təəssüf ki, heyf
begreiflicherweise əlbəttə, şübhəsiz ki, söz yox ki,
bestimmt yəqin, yəqin ki; qəti surətdə
zweifellos şübhəsiz
zweifelsohne şübhəsiz
offenbar görünür (ki,), yəqin (ki,), ehtimal (ki,)
natürlich şübhəsiz, əlbəttə
mitnichten qətiyyən
möglicherweise bəlkə..., ola bilsin ki...
mutmaβlich təxminən, təqribən
wirklich həqiqətən, doğrudan da
wohl bəlkə də, deyəsən
womöqlich mümkün qədər
wahrscheinlich ehtimal (ki,), güman (ki,), olsun (ki,)
wahrlich həqiqətən, doğrudan da
wahrhaftig həqiqətən, doğrudan da
kaum güclə, çətinliklə
keinesfalls heç bir vəchlə, heç bir yolla, heç cürə
keineswags qətiyyən, əsla
scheinbar görünür ki, güman ki
schwerlich çətin ki, çətin ola bilsin
selbstredend əlbəttə, söz yox, şübhəsiz
sicher yəqin, hökmən
eigentlich əslində, əslinə baxanda
gewiβ yəqin (ki,), şübhəsiz, əlbəttə
glücklicherweise xoşbəxtlikdən
hoffentlich ola bilsin ki
tatsächlich həqiqətən
unbedingt mütləq və s.
Başqa dillərdən alınma sözlər də müasir alman dilinin lüğət tərkibinin bir hissəsini təşkil edir. Alınma sözlərdən aşağıdakı məqsədlə istifadə edilir: a) yeni anlayışları ifadə etmək; b) mövcud anlayışları bir-birindən fərqləndirmək. Müasir alman dilində işlənən alınma sözlərə aşağıdakıları nümunə göstərə bilərik:
Latın dilindən: Hotel, Kartoffel, Denier, Dens, Finis, Genus, Konjugation, Kombinat, Park və s.
Yunan dilindən: Hulk (Holk), Kartograph, Karton, Autodarm, Cord, Paromie, Telefon , Telegraf və s.
Fransız dilindən: Galon, Hautevolee, Hautgout, Beaute, Bebe və s.
İngilis dilindən: Corespun, Copyrght, Gent, Parmäne, Hanson, Happening, Happ-End, Hank, və s.
Ərəb dilindən: Kaffee, Zucker, Musselin, Tarif, Sofa, Emir, Havarie, Arabist, Beduine və s.
Fars dilindən: Basar, Pascha, Schach və s.
Türk dilindən: Effendi, Turban, Derwisch, Hanum, Beglerbeg və s.
Çin dilindən: Tee, Taifun və s.
Afrika ölkələri dillərindən: Garilla, Zebra və s.
Bu cür misallar çox göstərmək olar. Latın və yunan dillərindən keçən sözlər bunların içərisində daha üstünlük təşkil edir. Bütün bunlarla alman dilində nəşr olunan “Groβe Fremdwörterbuch” (4) kitabında tanış olmaq olar.
Müasir alman dilinin lüğət fondu elmin müxtəlif sahələrini təmsil edən terminlərlə də zəngindir.
Qeyd edək ki, terminologiya dilçilikdə, bəlkə də, ən çox tədqiq olunan sahə¬lərdən biridir. İstər alman dilçiliyində, istər Azərbaycan dilçiliyində və o cümlədən xarici dilçilikdə terminlər haqqında yüzlərlə məqalələr, monoqrafiyalar nəşr olunmuş, dissertasiya işləri yazılmışdır. E.M.Qalkina-Fedoruk, A.V.Superenskaya, D.S.Lotte, M.Ş.Qasımov, S.Sadıqova və başqa terminoloqların adlarını çəkmək olar.
Termin haqqında mövcud fikirlər söylənməsinə baxmayaraq, bu sahədə hələ öz həllini tapmayan bəzi problemlər qalmaqdadır. Bizim məqsədimiz həmin problemlər haqqında fikir söyləməkdən ibarət deyildir. Belə ki, mövzumuzla bağlı mətləbdən yayınmalı oluruq. Biz ancaq onu qeyd edə bilərik ki, termin müəyyən sahəyə aid olmalıdır, o, nominativ və definitiv funksiya daşıyır, emosioallıqdan və ekspressivlikdən uzaqdır, təkmənalıdır, üslubi cəhətdən neytraldır və s.
Bu, həm alman dili üçün, həm də Azərbaycan dili üçün eyni bir tarazlıqdır.
Məlumdur ki, hər hansı bir termin zərurət nəticəsində yaranır. Bu isə yeni anlayışın formalaşması ilə bilavasitə bağlıdır.
Termin ilk dəfə kontekst daxilində yaranır, bəzən ondn asılı olmur. İkinci bir tərəfdən, terminin müvafiq elmi sahədə qəbul olunması onun müxtəlif mütəxəssislər tərəfindən işlədilməsi ilə səciyyələnir. Beləliklə, terminin işlənmə dairəsi genişlən¬dik¬cə, o, həmin sahə terminologiyasında möhkəmlənir və terminoloji lüğətlərdə yer almasına imkan yaranır. Bu cür sözlüklərə rusca-almanca və almanca-rusca termino¬loji lüğətləti misal göstərmək olar. Həmin lüğətlərin bir neçəsini nümunə üçün veririk: “Русско-немецкий вoенно-технический словарь” (М. 1972), “Русско-немецкий и немецко-русский словарь по нефти и газу” (М. 1981), “Русско-немецкий радиотехнический словарь” (М. 1961), “Русско-немецкий словарь по химии и химической технологий” (М.1976), “Немецко-русский астрономии¬ческий словарь” (М. 1975), “Немецко-русский биологический словарь” (М. 1971), “Немецко-русский математический словарь” (М. 1968), “Немецко-рус¬ский медицинский словарь” (М. 1983), “Немецко-русский юридический сло¬варь” (М. 2000), “Немецко-русский политехнический словарь” (М. 1984) və s.
Azərbaycan dilində isə “Almanca-azərbaycanca lüğət”də (Bakı, 1971), Y.Q.Xəlilovun və M.İ.Cavlalovun tərtib etdikləri “Azərbaycanca-almanca lüğət”də (Bakı, 1993) və bəzi çoxdilli lüğətlərdə bir çox terminə rast gəlmək olur.
Termini müəyyənləşdirmək üçün dilçilikdə bir neçə kriteriyadan istifadə olunması qeyd edilir. Məsələn: definisiya kriteriyası, konseptual tamlıq kriteriyası, məlumat kriteriyası, statistik kriteriya, məntiqi teoremlər kriteriyası. Əlbəttə, bu kriteriyalara da əsaslanmaq olmaz, çünki onların hər birinin öz səciyyəvi xüsusiyyətləri var.
Ədəbiyyat
1. Z.Verdiyeva, F.Ağayeva, M.Adilov. İzahlı dilçilik terminləri lüğəti. Bakı, 1989
2. A.İskos, A.Lenkowa. Deutsche Lexikologie. Leninqrad, 1970
3. Synonymwörterbuch. Leipzig, 1973
4. Groβe Fremdwörterbuch. Leipzig, 1980
Açar sözlər: leksikoqrafiya, leksik-üslubi üsul, dialekt sözlər, termin, modal sözlər, alman dili, Azərbaycan dili.
Key words: lexicography, lexical and stylistic means, dialect words, terms, modal words, German language, Azerbaijan language.
Ключевые слова: лексикография, лексико-стилистический способ, диалектные слова, термин, модальные слова, немецкий язык, азербайджанский язык.
Some lexical and stylistic means for enriching of vocabulary in German language
Summary
The presented article deals with some lexical and stylistic means existing in contemporary Vocabulary of German language. And here short information about dialects and terms are given and examples are shown for each field as well.
Modal verbs used in German language are also got their expressions in the article. Every modal words has its Azerbaijani translation in the presented article. The distinctive features of profession and occupation and dialect words are also shown in the article.
Некоторые лексико-стилистические способы обогащения словарного состава немецкого языка
Резюме
В статье говорится о некоторых лексико-стилистических способах словообразования в современном немецком языке. Здесь приводятся краткие сведения о диалектизмах и терминах, о их роли в этом процессе, приводятся примеры. В статье также говорится об использовании модальных слов в немецком языке. Каждое модальное слова немецкого языке переведено на азербайджанский язык. Здесь даны отличительные черты профессиональной лексики от диалектных слов.

Rəyçi: prof.S.Abdullayev
Məmmədova Svetlana Qasım qızı
İSİMLƏRDƏ TERMİNLƏŞMƏ PROSESİ
Müxtəlif dillərin, o cümlədən də Azərbaycan dilinin terminoloji leksikasının araşdırılması ilə əlaqədar qarşıya çıxan və öz həllini gözləyən mühüm məsələlərdən biri elmi-texniki, ictimai-siyasi, iqtisadi və s. terminlərin hansı nitq hissələri əsasında formalaşması, daha doğrusu həmin anlayışların hansı nitq hissələri ilə ifadə oluna bilməsi məsələsidir.
Əlbəttə, terminologiyanın linqvistik problemlərini öyrənən mütəxəssislər belə bir məsələnin izahına səy göstərmişlər. Tədqiqatlar aparılarkən müxtəlif, hətta bir-birinin əksinə olan fikirlər də irəli sьrьlmьşdьr. Məsələn, rus dilзisi Q.O.Vinokur hələ əsrimizin 30-cu illərində rus dilində termin yaradıcılığı məsələlərinə həsr etdiyi məqalələrdən birində elmi-texniki və s. anlayışları ifadə edən, ümumiyyətlə termin funksiyası daşıyan sözlərin əsasən isimlərdən ibarət olduğunu göstərmişdir.
Terminoloji lüqətlərdə də bu cəhətdən fərqlər nəzərə çarpır. Lüqətlərdən bəzilərində hal, hərəkət, proses, əlamət haqqında anlayışların terminoloji adları kimi yalnız isimlər verilmişdir, bəzilərində isə (xüsusən izahlı terminoloji lüqətlərdə) terminlərin seзilməsində belə bir dəqiqəlik yoxdur. Həmin lüqətlərdə isimlərlə yanaşı, termin-sifətlərə, termin fellərə, termin – zərflərə də rast gəlinir.
Məlumdur ki, isim əsasən əşyavilik, sifət əlamət və keyfiyyət, fel isə hal və hərəkət bildirir. Bununla belə, isimlərdə hal, hərəkət, keyfiyyət mənaları da vardır. Deməli, isim dildə təkcə əşyalar haqqında deyil, eyni zamanda keyfiyyət, hal və hərə¬kət haqqında elmi anlayışları ifadə edən leksik – qrammatik vasitədir; daha doğrusu terminlərin əsas dil forması isimlər və isimlər əsasında yaranan söz birləşmələridir.
A.A.Reformatski özünün «Mısli o terminoloqii» («Terminologiyaya dair müla¬hi¬zələr») adlı məqaləsində yazır: «İsimlər özlərinin nominativliyinə gцrə terminlərin əsas qrammatik tipləri kimi dərk edilir. Belə ki, rus dilində isimlər təkcə əşyaları de¬yil, həmзinin prosesləri, hadisələri, vəziyyətləri ifadə edir; hər bir feli-termin də isim-ekvivalentə malik ola bilər». Terminşünaslıqda bir sıra digər məsələlər kimi bu məsə¬lənin də mübahisə doğurması onunla izah oluna bilər ki, зox vaxt ayrı-ayrı termin¬lərin təsbit edildiyi iki sahə bir-birindən ayrı, əlaqəsiz halda nəzərdən keзirilir. Belə ki, sistemlilik terminlərin əsas əlaməti kimi gцtürülərək, onlar şьurlu su¬rətdə bütün qüsurlardan (зoxmənalılıq, sinonimlik, omonimlik və s.) azad qapalı sistemdə, adlar, isimlər, ismi söz birləşmələri kimi təqdim edilən bir şəraitdə nəzərdən keзirilir.
Bu, leksikoqrafik janr – xüsusi terminoloji lütətlər, standartlar, məsləhət görülən terminoloji sözlüklərdir. Şьbhəsiz, həmin mənbələrdə terminlərin böyük bir qismini isimlər təşkil edir. Hər halda nəzərə almaq lazımdır ki, terminlərin araşdırılması ьзьn bundan heз də az əhəmiyyət kəsb etməyən ikinci bir sahə də mövcuddur. Həmin sahə terminlərin daha geniş şəkildə realizə olunduğu sahədir. Buraya elmi ədəbiyyat (sözün geniş mənasında) aiddir. Göstərilən sahədə terminlər artıq qapalı sistemdən kənara çıxır. Belə bir halda müxtəlif qəbildən olan terminlər sərbəst surətdə ümumi ədəbi dilin dairəsinə daxil olur.
Beləliklə, ümumi ədəbi dilin leksikasını, onun spesifik xüsusiyyətlərini təkcə lüqətlər əsasında təhlil etmək düzgün olmadığı kimi, terminologiyanı da təkcə leksikoqrafik janr üzrə araşdırmaq məqsədəuyğun deyildir.
Terminşünaslıqda daha geniş yayılmış belə bir fikir - «xüsusi anlayışların bütün rəngarəngliyi isimlər vasitəsi ilə ifadə olunur və olunmalıdır da» - fikri ondan irəli gəlir ki, bəzi tədqiqatçılar isim kateqoriyasının geniş semantik imkanlara MALIK olmaqla, DILDƏ terminoloji adların əsas qismini ehtiva etdiyini söyləyirlər.
Şübhəsiz, dildə terminlərin ilk növbədə isimlər əsasında formalaşması haqqın¬dakı fikrin müəyyən obyektiv əsası vardır. Dilimizin ayrı-ayrı terminoloji sistemlə¬rində nominativ terminlərin nisbətən зoxluq təşkil etməsi ilk növbədə onunla əlaqə¬dardır ki, nominasiya (adlandırma) gerзəkliyin dərk olunmasında daha geniş məzmun daşıyıcısıdır. Məlumdur ki, müxtəlif növ terminoloji lüqətlərdə təsbit olunmuş sait, samit, cümlə, lüqət, məsdər; dəniz, göl, səth, lay, cərəyan; cins, növ, qoruq, üzv; rəng¬sazlıq, büst, heykəl, boyakarlıq, sütun; cəmiyyət, heyət, seзki, məruzə, arayış; əmsal, зevrə, vahid, vurma, çıxma; gərginlik, qapanma kimi yüzlərcə termin əslində isimdir, daha doğrusu isim əsasında formalaşmışdır.
Əlbəttə, belə bir faktı inkar etmək olmaz ki, Azərbaycan dilində müxtəlif nitq hissələrində gedən terminləşmə prosesində müəyyən iyerarxiya mövcuddur. Söz yox ki, iyerarxiya mərhələlərində birinci yerdə isimlər durur. Bunun əsas səbəblərindən biri isimlərin semantik cəhətdən universallığıdır. Hər halda isimlər terminlərin yeganə ifadə vasitəsi, forması deyildir.
Lakin təbii olaraq belə bir sual da qarşıya çıxır: İsim kateqoriyası o qədər univer¬saldırmı ki, xüsusi anlayışların rəngarəngliyini əks etdirir? Məsələn, götürək texnika sahəsini. Məlumdur ki, texnikada müxtəlif kateqoriyalarda olan anlayışlar termin¬ləşir: proseslər (hadisələr), texniki predmetlər (materiallar, alətlər, detallar və s.), əlamətlər (hesablama anlayışları, parametrlər, həndəsi təsvirlər - şəkillər, зertyojlar və s.), цlзь vahidləri və s. Lakin həmin siyahı tam deyildir, bütün bilik sahələrinə tətbiq oluna bilməz. Nəzərə almaq lazımdır ki, hərəkətin əlaməti, əlamətin əlaməti kimi termin anlayışlar da mövcuddur.
Bir nitq hissəsi kimi isimlərdə terminləşmə prosesindən söhbət gedərkən nəzərə almaq lazımdır ki, isimlərin bütün məna və struktur növləri müxtəlif qəbildən olan terminlərin formalaşmasında iştirak edir. Biz terminoloji sistemlərdə, elmi mətnlərdə elmi, texniki və s. anlayışların ifadə forması kimi ilk növbədə isimlərlə rastlaşırıq.
Bununla belə, terminoloji sistemlərdən hansında isim əsasında, hansında fel əsasında, hansında sifət əsasında və s. formalaşan terminlərin зoxluq , yaxud azlıq təşkil etdiyini söyləmək зətindir. Hər bir terminoloji sistemdə hər bir əsas nitq hissəsindən formalaşan terminlər az və ya зox sayda mövcuddur. Terminlərin formalaşmasında isimlərin üstünlük təşkil etməsinə əsas verən cəhətlər sırasında elmi üslubun özünün bütövlükdə nominatıv xarakter daşıması faktı da var.
Azərbaycan dilзiliyində «təkcə isimlərin terminləşə bilməsi terminlərin fel şəklində, xüsusən də felin məsdər formasında işlənə bilməsi» haqqındakı yanlış fikir vaxtilə o qədər dərin kök salmışdır ki, hətta terminoloji lütətlərdə, eləcə də ümumi tərcümə və izahlı lüqətlərdə terminləri yalnız isim formasında verməyə çalışırdılar. Fel əsasında formalaşan terminlərdəki «-maq»; «-mək» şəkilзiləri əksər hallarda «-ma», «- mə» şəklinə salınırdı. Beləliklə, lüqətlərdə fellər də süni surətdə isimləşdirilirdi. Məsələn: oxumaq-oxuma, yazmaq-yazma, təhlil etmək-təhlil etmə, təsriflənmək-təsriflənmə və b.k
Ona görə təəcüblü deyildir ki, terminoloji lüqətlər ьзьn də isim forması daha əlverişli sayılır. Lakin buradan belə bir nəticə çıxarılmamalıdır ki, «həqiqi» termin yalnız isimdir, yerdə qalan nitq hissələri isə olsa-olsa «metanit¬¬qin söz formaları»dır. İsimlərin terminologiyada mühüm rol oyna¬ma¬sını əsaslan¬dırmaq ьзьn həm də elmi üslubun özünün «nominativ xarakteri» əsas götürülür, Bu da bir həqiqətdir ki, isimlər lüqət tərkibinin statik elementlərini təmsil edir.
İsimlər Azərbaycan dilində əsas nitq hissələrindən biri olduğuna gцrə onlarda terminləşmə prosesindən söhbət gedərkən həmin proses ismin həm leksik məna qrupları, həm quruluşca növləri, həm də ismi söz birləşmələri əsasında nəzərdən keзirilməlidir.
Odur ki, bir nitq hissəsi kimı isimlərdə terminləşmə prosesini aydınlaşdırarkən müvafiq bölgülərin aparılması da məqsədəuyğundur.
Bir зox başqa dillərdə olduğu kimi, Azərbaycan dilində də ümumi isimlər sırasına eyni sinfə mənsub olan, müəyyən qrammatik kateqoriya əlamətlərini qəbul edən, ümumi mənalı sözlər-isimlər daxildir. Elə bu baxımdan, Azərbaycan dilinin terminoloji sistemlərinə nəzər saldıqda aydın olur ki, terminlərin böyük bir qismini ümumi isimlər əsasında semantik yolla – mənanın dəyişməsi yolu ilə formalaşan terminlər təşkil edir. Məsələn, iş, zaman, xəbər, həyəcan, kəmər və s. Yeri gəlmişkən deyək ki, «Semantik üsul termin yaradıcılığında həmişə tətbiq olunan bir üsuldur... Semantik üsul hazırda da öz aktuallığını itirməmişdir. Müasir ədəbi dillərin terminologiya¬sında sözlərin mənasının dəyişdirilməsi üsulu geniş tətbiq edilir... Semantik üsulun əsas mahiyyəti sözlərə yeni məzmun əlavə edilməsidir. Bu və ya digər sözün mənasının dəyişdirilməsi isə onun məna çalarlarından birinə əsaslanır».
Bununla belə, terminologiyada xüsusi isimlərdən istifadə olunması sahəsində də möhkəm bir ənənə mövcuddur. Məsələn, fiziki kəmiyyətlərin цlзь vahidləri sistemində daima xüsusi isimlərdən istifadə olunduğu məlumdur (Om, vatt, volt, coul, amper, kulon və bu kimi). Doğrudur, eyni vaxtda fiziki kəmiy¬yətlərin цlзь vahidlərinin adlarından ibarət terminlər, yəni xüsusi adlar ümumi adlar sırasına keзir, sonuncuların keyfiyyətini mənimsəyir.
Xüsusi isimlər зox zaman familiyalarla formalaşan terminlərin komponenti kimi də işlənir; məsələn: Nyuton qanunu, Pifaqor tənliyi, Ber qanunu, Esaki effekti və s. Bundan əlavə, xüsusi isimlərin sözyaradıcı əsas kimi işlənməsı isimlərin və sifətlərin bir sıra terminoloji sözyaratma modelləri ьзьn xarakterikdir. Məsələn, geologiya terminologiyasında materialların adlarında baykalit (Baykal), astraxanit (Həştərxan), biankit (Bianki familiyası), qlinkit (Qlinka familiyası) və s.
KIMYA terminologiyasında da, fəlsəfə terminologiyasında da (alimlərin, fəlsəfi cərəyanların adları) belə hallar mövcuddur. Xüsusi adlar, yəni şәxs adları termin - soz birlәşmәlәrinin tәrkibindә dә (mәsәlәn: volta qövsü, toriqelli boşluğu, aristofan şeri, arximed yivi, pifaqor sistemi vә s.) işlәnә bilir.
Xüsusi isimlәrin terminlәşmәsi spesifik һal olmasa da, elmi ədəbiyyatda bu cür terminlәrdәn dә istifadә edilir. Hәmin terminlәr ya başqa dillәrdәn olduğu kimi götürülür, ya da ki, kalka edilir.
Әvvəl dediyimiz kimi «İsimlәr sözün geniş mənasında terminologiyada pred¬met¬lәr, keyfiyyәtlәr, әlamәtlәr, һәrәkәtlәr һaqqında elmi-texniki anlayışları ifadә edәn yeganә leksik-qrammatik vasitәdir».
Terminlәrin әsas ifadә - tәdqiqat forması da isimlәr vә ismi birlәşmәlәridir. Di¬gәr nitq һissәlәri isә yalnız substantivlәşdikdә, yəni isim kateqoriyasına keзdikdә termin¬ləşir.
Belәliklә, ayrı-ayrı nitq һissәlәrinin terminlәşmәsi prosesindә isimlәrin әsas, һәlledici rol oynadıcı aydın olur.
İstifadә olunmuş әdәbiyyat
1. Müasir Azərbaycan dili. II һissә, «Elm» nәşriyyatı, Bakı, 1980.
2. О.С.Ахмалова. Словарь лингвистических терминов, М., 1966.
3. M.Ş.Qasımov. Azәrbaycan dili terminologiyasının әsasları. Bakı, «Elm» nəşriy¬yatı, 1973.
4. В.П.Дашпенко. Русская терминология: (Опыть лингвистического опии¬сания). М., Издательство «Наука», 1977.
5. «Современные проблемы русской терминологии». М., Издательство «Наука», 1986.
6. Н.А.Шеглова. К вопросу о грамматических средствах терминологизации русских глаголов в профессиональной речи... «Уч.зап. МОПИ», 1963, ь. XXXVIII, бур.8.
7. Г.О.Винокур. О некоторых явлениях словообразования в русской технической терминологии. «Труды Московского Института истории, философии и литературы». ъ.У, (Сборник статей по языковедению), 1939.
8. Д.С.Лотте. Основы построения научно-технической терминологии. М.. 1961.
9. Ə.H.Orucov. Azərbaycan dilində terminologiya yaradılması və işlənәn terminlərin qaydaya salınması. Azәr.SSR EA Xəbәrləri, 1951, №2.
10. Dilзilik terminləri lüğəti. Bakı, Azәr. SSR EA Nəşriyyatı, 1957.

Rəyçi: Əliyeva G.

Mətanət Xıdır qızı Əliyeva
PASSİVİN ALMAN DİLİNDƏ İFADƏ VASİTƏLƏRİ
Passiv ümumiyyətlə nə üçün işlədilir? Bu forma müxtəlif sistemli dillərdə mövcuddurmu? Mövzu haqqında bir çox dilçi alimlər aydınlıq gətiriblər. Passivi müqayisəli formada araşdırmaq daha maraqlıdır. Azərbaycan dilində passiv “məchul növ” kimi tərcümə olunub. Avropa dillərində passiv kimi ifadə olunur.
Alman dilində passiv alman dilçiliyində fel bəhsinin əsas hissəsidir. Alman dilində passiv “werden” köməkçi felindən və əsas felin Partizip II formasından düzəlir. Məsələn: Der Brief wird geschrieben. Aktivdə olduğu kimi bütün zamanlarda işlənir, təsirli feillərlə düzəlir.
Yuxarıda göstərilən cümlədə iş görən məlum deyil, ancaq bu o demək deyildir ki, passivdə işlənən bütün cümlələrdə Azərbaycan dilində olduğu kimi iş görən məchul olsun. Alman dilində iş görən “von, durch, mit” sözönləri ilə işlədilir. Məsələn: Der Brief wird von mir geschrieben. Tərcüməsi, məktub mən tərəfindən yazılır kimi ifadə olunur. Alman dilində passiv bütün fellərə qoşula bilmir. Perfekti “sein”la düzələn, qayıdış və hərəkət bildirən fellərlə işlənmir. Məsələn:kommen, sich schämen, es ist dunkel və s.
Tez-tez belə suallarla qarşılaşmaq olar, 1)Hansı fellərlə passiv düzəlir? 2)Hansı vəziyyətdə “durch”,”mit” və ya “von”sözönlərini işlətmək olar? Passivin hansı növləri var?
Der Junge füttert den Hund, aktivdədirsə passivdə Der Hund wird von dem Jungen gefüttert, olur. Həmçinin bu cümlədə sözönqrupunu yəni “von dem Jungen” işlətməmək olar. Der Hund wird gefüttert.
Passiv cümlələri hərəkətə(Vorgangs-oder Handlungspassiv: werden) və vəziyyətə(Zustandpassiv: sein) görə iki yerə bölünür. Vorgangpassiv werden köməkçi feli və partizip II (Der Hund wird gefüttert), Zustandpassiv sein köməkçi feli və partizip II formasından düzəlir(Der Hund ist gefüttert). Zustandpassivin əsas xüsusiy¬yəti ondadır ki, burada iş görənin adı çəkilmir və işin nəticəsi göz qabağında olur. Passiv: Die Tür ist geöffnet. Aktiv: Man offnet die Tür. Göründüyü kimi iş görülüb nəticə göz qabağındadır. Vorgangpassiv felin bütün zaman formalarında işlənir.
Das Buch wird geschrieben.(präsens)
Das Buch wurde geschrieben.(präteritum)
Das Buch ist geschrieben worden.(perfekt)
Das Buch war geschrieben worden.(plusquamperfekt)
Das Buch wird gaschrieben werden.(futurum)
Zustandpassiv Vorgangpassivdən fərqli olaraq felin yalnız präsens və präteritum zaman formalarından düzəlir. Die Tür ist geöffnet. (Präsens) Die Tür war geöffnet. (Präteritum)
Werden-Passiv əsasən texniki mətnlərdə , obyektin subyekt üzərindəki potensial münasibətini göstərir. Çox vaxt werden-passivlə Zustandpassiv sinonim kimi də qeyd edirlər. L. Suztalskaya hər iki Passiv formasını sinonim kimi tabeli mürəkkəb cümlədə istifadə etmişdir: Die Einsteigeraum wird an den Sitzen durch halbhöhe Wände abgetrennt, an denen gleichzeitig die Haltestangen befestigt sind. Belə formalı cümlələr passiv konstruksiyasının müzakirə mövzusuna çevrilmişdir.
Ich lobe den Schüler.- Der Schüler wird von mir gelobt. Bəzi hallarda belə formalı cümlələrin Passivdə işlənməsi kəskin tənqid olunmuşdur.
Subyektin obyekt üzırindəki hərəkəti passivin işlənməsinin əsas göstərici¬sidir. Əks halda passiv düzələ bilməz. Bunu həm akkusativ halını, həm də dativ halını tələb edən fellər qrupuna da aid etmək olar. Sie besitzt einen weißen Porsche. Ein weißer Porsche wird von ihr besessen. Passiv forması qrammatik cəhətdən düz olsa da məntiqi cəhətdən səhvdir. Bu cümlədə subyektin obyekt üzərində hərəkəti yoxdur, onagörə ifadə baxımından səhv sayılır. Həmçinin haben, erhalten, bekommen, kosten, enthalten, entstaunen, freuen, verwundern, schmerzen fellərindən passiv düzəlmir. Dativ halını tələb edən fellər: gehören, entfallen, entsprechen, gefallen, schmecken, gelingen, missraten kimi fellərlə passiv düzəltmək olmaz. Er ähnelt seiner Mutter. Seiner Mutter wird von ihm geähnelt. Yazılsa idi səhv olardı. Belə formalı fel qruplarına neytralizasiya deyilir.
Alman dilində Passiv əksər hallarda „von“ sözönü ilə işlənir. „von“ sözönü ümumiyyətlə passivlik əmələ gətirən cümlələrdə işgörəni, onun gördüyü işi bildirir. Aktiv cümlələrdə isə „von“ sözönünü təmsil edən işgörən mübtədaya(subyekt) çevrilir. Passiv- Das kranke Kind wurde von der Nachbarin gepflegt. Aktiv_Die Nachbarin pflegte das kranke Kind. Göründüyü kimi burada işgörən passivdə von söz¬önü ilə Dativ (yönlük) halında işlənirdisə aktivdə Nominativ (adlıq) halında mubtəda kimi çıxış edir.
“Von” sözönünü təkcə canlılara istinad etmək olmaz, həmçinin əşyalara və abstrakt cisimlərə də aid etmək olar.
Aktiv: Der Blitz hat den Baum getroffen. Passiv: Der Baum ist vom Blitz getroffen worden. Aktiv: Das Erdbeben überraschte uns im Schlafen. Passiv: Wir wurden vom Erdbeben im Schlaf überrascht.
Aktiv cümlələrdən passiv düzəldərkən həmçinin “durch” sözönündən də istifadə olunur.”Von “ sözönündən fərqli olaraq “durch “sözönü passiv cümlələrində cansız isimlərlə daha çox işlənir. Passiv: Der Schiff ist durch die Raketen zerstört worden. Aktiv: Die Rakete haben den Schiff zertört. Passiv: Das kranke Kind wurde durch die Nachbarin gepflegt. Aktiv: Die Nachbarin pflegte das kranke Kind.
Sözönü “durch” həm aktiv, həm də passiv cümlələrdə vasitəçi kimi işlənən isimlərlə də işlənir. Aktiv: Er benachrichtigte mich durch einen Boten. (əşya) Passiv: Ich wurde von ihm durch einen Boten benachrichtigt.
Bu cümlədə “Ich wurde durch einen Boten benachrichtigt” hərəkəti icra edən və vasitəçi şəxs eyni ola bilər. Die Brücke wurde von Pionieren gesprengt. Cümləsini həmçinin” Die Brücke wurde durch Pioniere gesprengt” kimi də işlətmək olar,çünki die Pioniere cümlədə vasitəçi kimi işlədilir.
Sözönü “mit” aktiv və passiv cümlələrdə vasitə, alət və əşya bildirən isimlərlə işlədilir. Durch və mit sözönlərini çox vaxt yerlərini səhv salmaq da olar, ancaq aydınlıq gətirmək lazımdır ki, durch sözönü canlı vasitəcilik bildirən isimlərlə də işlədilə bilər. “Mit” sözönü isə yuxarıda göstərildiyi kimi əşyavi vasitələrlə cümlələrdə istifadə olunur. Hərəkəti icra edən şəxsi passiv cümlələrində “mit”sözönü ilə vermək səhv olardı.
Aktiv: Das U-Bott (hərəkəti görən) versenkte das Schiff mit einem Torpedo (vasitəçi). Passiv: Das Schiff wurde von dem U-Bott (hərəkəti icra edən) mit einem Torpedo (vasitəçi) versenkt. Bu cümləni Das Schiff wurde von einem Torpedo versenkt kimi dəyişsək, cümlə səhv olardı. Çünki “von” sözönü işi icra edəni müəyyənləşdirir. Burada isə vasitəçilik bildirir. Aktiv: Ich schreibe den Brief mit dem Kugelschreiber. Passiv: Der Brief wird mit einem Kugelschreiber (vasitəçi) von mir(işi görən) geschrieben.
Zustandpassiv Vorgangpassivdən fərqli olaraq felin präsens və präteritum zaman formalarından düzəlir. Die Tür ist geöffnet. (präsens) Die Tür war geöffnet. (präteritum)
Şəxssiz passiv tez-tez müəyyənləşmiş yerin vacibliyini göstərir və bütün diqqəti felin özünə cəlb edir. Hərəkətin icraçısı və iştirakçı yaxşı tanındıqda şəxssiz pasivdən istifadə olunur:
Hier wird nicht geraucht! Hərəkətin icraçısı və ya iştirakçı göstərilən müəyyəliyin aparıcısıdır.
Seghersə görə bir çox dativ halında işlənən felləri şəxssiz passivini aşağıda sadalanan misallarda göstərmək olar.
Bei Leni wurde verbunden,gewaschen, getrunken, geschlafen,geheilt.
Şəxssiz passivin bu forması başa düşüləndir,onda nəüçün bu konstruksiya passiv kimi ümumiyyətlə tez –tez qeyrimüəyyən səxssiz „man“ konstruksiyaları ilə sinonim kimi müəyyənləşdirilir?
Das Haus wird gebaut_Man baut das Haus; Es wird gespielt-Man spielt.
Hər iki quruluş səxsli cümlə kimi rəngləndirilmişdir.
Şəxssiz passiv texniki və bədii ədəbiyyatda daha çox istifadə olunmuşdur. Man konstruksiyası isə bu vəziyyətdə az əvəz olunan stilistik strukturdur.
Passivin digər synonim forması reflexivdir(qayıdış).Beləliklə passivin üç sinonim forması 1-ci (man konstruksiyalı şəxslilik) , 2-ci (es passiv),3-cü (das Reflex-qayıdış)var.Reflexiv forma həqiqətən də passiv xarakterli konstruksiya əmələ gətirir: Diese Waren verkaufen sich gut.
Passivin başqa sinonim formaları da var:
Zərfin(Adyektiv)-bar və -lich şəkilçiləri(Suffixen)ilə işlənməsi passiv cümlələrində mühüm yer tutur. Həmçinin sein+ zu infinitiv və sich lassen modallıq bildirən fel forması passivlə sinonim kimi qəbul olunur.
Das Buch wird gelesen.(Passiv)
Das Buch ist lesbar.
Das Buch lässt sich lesen.
Passiv sistemi və onun sinonim formaları Gelhaus tərəfindən müşahidə olunur. Oserov və bir sıra dilçi alimlər tərəfindən isə passiv sahəsi bu günə kimi araşdırılır.
Bütün deyilən formalardan ən müqayisəlisi passivin reflexiv(qayıdış)feillərlə əlaqəsidir.
Bir sira qayıdış əvəzlikli fellərlə “sich kleiden,sich waschen, sich kämmen” və s.qayıdış əvəzliksiz passiv düzəltmək olar. Məsələn:Ich wasche mich- Ich wasche das Kind-Das Kind wird von mir gewaschen.Hərəkət özü oz üzərində icra olunursa yəni qayıdış əvəzlikli fellə, bundan passiv düzəltmək olmaz. Təsirsiz fellərin yəni subyektin obyekt üzərindəki hərəkəti passivlik əmələ gətirir.
Qayıdış əvəzlikli fellərin qayıdış əvəzliksiz passiv düzəlməsini bütün reflexiv fellərə şamil etmək olmaz. Məsələn:sich eilen, sich flüchten, sich gipfeln münaqişə mövzu¬sun¬dadırsa , sich laufen,sich schämen, sich fliehen və s.kimin fellərdən hec cürə passiv düzəltmək olmaz:
Er eilt-Er eilt sich.
Das Mädchen schämt sich.
Ikinci cümlədə fel qayıdış əvəzliksiz işlənə bilməz.
Passivlik forması həmçinin bir sıra dativlik(yönlük)bildirən fellərlə əvəz oluna bilər:
Ich bekomme die Zeitung gebracht. Bu cümlədə subyekt(mubtəda-iş görən)ich semantik baxımdan dativobyekt(yönlük)mir kimi aktivdə işlədilir. Man bringt mir die Zeitung.
Ich habe schon alles erzählt bekommen- Man hat mir alles erzählt.
Die Kinder bekamen am Tische aufgedeckt-Man deckte den Kindern am Tische auf.
Bekommen felindən başqa belə konstruksiyalarda kriegen və erhalten də köməkçi fellər kimi istifadə olunur.
Bu fellər qrupuna Rezipientenpassiv də deyilir. Er bekommt ein Buch geschenkt; Belə formalı qrammatik konstruksiyalar bu günə kimi müzakirə mövzusundadır. Buscha və Helbig yazırlar: Rezipientenpassiv bekommen/ erhalten/ kriegen + Partizip II passivin aktiv konstruksiyalı rəqabət formasıdır.
Rezipientenpassivlə şifahi və yazılı formada rastlaşmaq olar. Ancaq yuxarıda adı çəkilən fellərdən başqa məsələn schulden – fel qrupuna(schulden, haben), gelingen- fel qrupuna(gelingen, unterlaufen, entfallen, passieren), belieben- fel qrupuna (fehlen, belieben, gefallen, gehören, schmecken)və gleichen (gleichen ,ähneln ) passivlik əmələ gətirsə də demək olar ki, rast gəlinmir.(Zifonun 1997)
Zifonun bekommen + PartizipII Passiv formasına müxtəlif formada misallar gətirmişdir:
1)Erst im Sommer dreiunddreißig sollte ich wieder Theater geboten bekommen.
Bu misalı aktivdə belə formada vermək olar.
Erst im Sommer dreiunddreißig sollte man mir wieder Theater bieten.
Misaldan bir daha belə fikrə gəlmək olar ki, Vorgangpassivdə olduğu kimi subyekt aktivdə dativdədirsə (yönlük hal) passivdə akkusadiv(təsirlik hal) halında işlənir.
2) Der größe bärtige Geselle bekommt eine Aliminiummarke ins rechte Ohr geknipst, genau wie man sie bei Kühen und Schafen verwendet.
3)Die Kinder bekamen von ihren Eltern jedes ein Haus gebaut.
4)Er kriegte von ihr häufig die unangenehmen Arbeiten gemacht.
5)Er bekommt von sich die Frage gestellt.
5-ci cümlə bekommen+Partizip II forması ilə yazılması və işlənməsi çox vavt səhv forma kimi qəbul olunur. Düzgün forması isə aşağıdakı kimidir.
Er stellt sich die Frage.
Passivi araşdırarkən elə qrammatik konstruksiyalara rast gəlinir ki, onların bəziləri haqqında müəyyən fikir yürütmək çətinlik törədir. Belə qrammatik konstruksiyadan biri də Rezipientenpassivdir. Aydınlıq gətirmək lazımdır ki, bu mövzu haqqında məlumatlara az hallarda rast gəlinir.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat:
1. 1)Weisgerber L- Die sprachliche Gestaltung der Welt. 3. Aufl. Düsseldorf, 1962
2. 2)W. Admoni- Der deutche Sprachbau Moskva, 1986
3. 3)Khrakovsky,V. S.:Passive Constructions. In: Kiefer 1973: 59-73
4. 4)Das Passiv im Deutschen : Akten des Kolloquiums über das Passiv im Deutschen, Nizza 1986.Ed. vom de Recherche de Linguistique Germanique. Tübingen 1987
5. 5)Elisabeth Leiss, Die Verbalkategorien des Deutschen, Walter de Gruyter. Berlin. New York, 1992
Açar sözlər: Passiv, təsirli fellər, sahə, fel,dilçilik,qrammatika
Ключевые слова: Глагол, овласт, пассив, языковых, грамматика
Keywords: Verb, passiv, languages, grammatik, area

SUMMARY
When we investigute the passive sometimes we face such grammar constructions, that make us difficult to put forward certain thoughts about them. One of these grammatical constructions is Rezipienten passive. We meet such information about this subject not very often.

Saidə Şirzad qızı Mustafayeva
QAZİ BÜRHANƏDDİNİN ŞEİRLƏRİNİN DİLİNDƏ İŞLƏNMİŞ QƏDİM
AZƏRBAYCAN DİLİNƏ MƏXSUS İSİMLƏR
Orta yüzilliklərin qaynaqlarında hökmdar kimi yüksək qiymətləndirilən Q.Bürhanəddin, klassik şeir aləmində də böyük nüfuz qazanmışdır. Təzkirəçi və ta¬rix¬çilərdən Taşköprizadənin (XVI əsr) «Səqaiqün-nümaniyyə», Xoca Sadəddinin (XVII əsr) «Tacüt-təvarix» əsərlərində şair, hökmdar, Katib Çələbinin (XVII əsr) «Kəşfüzzünü» əsərində isə Qazi Bürhanəddindən ancaq şair kimi bəhs açılır (1, səh.7).
Onun şeirləri əski dastan – epos ənənələrimizdən, o cümlədən də «Dədə Qor¬qud» boylarından ilhamlanır. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində Qazi Bürhanəddin kimi ər, ərən, igid, şir, aslan, qaplan, qılınc, qalxan, qoç, qağan və digər bu kimi dö¬yüş və qəhrəmanlıq ifadələrini işlədən və igidlik əhval ruhiyyəsini dönmədən təbliğ edən ikinci bir sənətkara rast gəlmək çətindir. Bu da heç təsadüfi deyildir. Çünki şairin yaradıcılığının əsasında, şanlı türk tarixi, canlı xalq dili və doğma ədəbiyyat ənənələri dururdu. O, əski şərqilərdən çox faydalanır, öz şeirlərində də bu milli bə¬dii-poetik gözəllikləri yeni bir təravətlə canlandırırdı. Elə o səbəbdəndir ki, sənətkarın şeirlərinin dilində qədim Azərbaycan (ümumtürk) dilinə məxsus sözlər də xüsusi yer tutmuşdur. Həmin sözlərin içərisində isə ad bildirənlər, yəni isimlər daha geniş şəkildə öz əksini tapır.
Şairin şeirlərinin dilində işlənən qədim Azərbaycan (türk) dilinə məxsus isimlərdən biri qoç sözüdür
Bayramda gözəl qoçlar qurban bolur,
Aslanlar qayda bolsa ğərran bolur
Ərənlər cərgəsində söz söyləmək
Fil-məsəl, çün zirəvü Kirman bolur (1, səh. 682).
Fars ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi olan Ə.Firdovsinin «Şahnamə» əsərində Azərbaycan dilindən farscaya keçmiş bir sıra sözlər (bəkməs, bəkməz, boz, qaçaqbaşı, qız və s.) işlənmişdir ki, onlardan biri də qoç sözüdür. Həmin sözlər fars dilinə çox güman ki, VI-IX əsrlərdə keçmişdir (2, səh.38). Əks halda «Şahnamə» kimi bir əsərdə o sözlərin işlənməsi mümkün olmazdı, çünki bu vəziyyət Azərbaycan sözlərinin fars dilində geniş şəkildə işləndiyindən xəbər verir (3, səh.81).
Şeirlərdə qoç sözü əsas, leksik mənasından əlavə igid, qoçaq mənasında da işlənmişdir.
Həqqə şükür, qoçların dövranıdır,
Cümlə aləm bu dəmün heyranıdur.
Günbatandan gündoğan yerə dəgin,
Eşq ərinün bir nəfəs seyranıdur (1, səh.683.
Dilimizin müasir variantında da həmin söz əsas mənasını qoruyub saxlamışdır.
Av-ov
Biz xud qələndərüz, bu savü avına girdük,
Səndə bu həvəs yox isə bu qapuyı qaxma (1, səh.77).
Av sözü ilk dəfə «Alban tarixi» əsərində avçı şəklində işlənmiş və av (ov) sözü ilə çi şəkilçisinin birləşməsindən düzələrək ov edən, ov etməyi sevən insan mənasını bildirmişdir.
Qonaq
Könül nigara qonuğ oldu mərhabası qanı?
Gözüm dənizlər axıdur aşinası qanı? (1, səh.93).
Qonaq sözü Musa Kağankatlunun «Alban tarixi» əsərində həm qonaq (evə gələn şəxs) mənasında həm də antroponim kimi işlənmişdir (4).
Qızıl
Qızıl sözü Q.Burhanəddinin şeirlərinin dilində qırmızı rəng mənasında işlənmişdir:
Önümüzdə, şəmlər yana durur.
Yigitlər qızıl süci qana durur.
Bu dəmi gəlün qənimət görəlüm,
Ki dünya, ey yarənlər, fəna durur (1, səh. 688).
Qızıl isə altun sözü ilə ifadə olunmuşdur:
Altun qılur misümi bənüm eşqinün odi,
Bu kimyayi gör ki, bu insir iiçindədür (1, səh. 88).
Bu sözə də Xəqaninin əsərlərinin dilində təsadüf edilir. Qızıl sözü Dədə Qorqud dastanlarının dilində isə həm qızıl-bəzək əşyası, həm də qırmızı mənasını ifadə edir. Həmin söz qızıl mənasında altun sözü ilə paralel də işlənmişdir
Biləgindən on parmağın saq almış
Qızıl altun gətirün,
Xan qızına tırnak yapun (5, səh.65).
Xanlar xanı Bayandır yildə bir kərrə toy edib, Oğuz bəglərin qonaqlardı. Genə toy edib, atdan-ayğırdan, dəvədən buğra, qoyundan qoç qırdırmışdı. Bir yerə ağ otağ, bir yerə qızıl otağ, bir yerə qara otağ qurdırmışdı. Kimün ki oğlı-qızı yoq, qara otağa qondırın… demişdi. Oğlı olanı ağ otağa, qızı olanı qızıl otağa qondırın (5, səh.34).
Altun sözünə isə “Kitabi-Dədə Qorqud”da qızıl mənasında daha geniş şəkildə təsadüf edilir. Qazan bəy aydir:
“Mərə dəli ozan! Məndən nə dilərsən?
...Altun-aqçaml dilərsən, verəyim!- dedi” (5, səh.64).
Nəsnə -əşya
Cigərdən özgə heç nəsnədə turmaz,
Çıxan ox şol yayından səndən irax (1, səh. 71).

Qandan özgə nəsnə işdəməz xəyalı ləlinun,
Dökərəm göz yaşını ki, nanı ol mehman qanı? (1, səh. 119)
Bu qədim Azərbaycan sözü olub, şey, əşya mənasını bildirir. Bu söz «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında da işlənmişdir:
Bazırganlar ayıtdılar «… bizim bir bəgümiz oğlı vardır (Qam börənin oğlu Bamsı Beyrək boyu) bu üç nəsnəyi ana ərmağan aparsavuz gərək idi!» dedilər (5,səh.53)
Baş
Bən aycuna fəda baş qoymuşam xeyli durur,
Sən bu halumi bənüm bəs anlamagil sərsəri (1, səh. 25)

Şol kişi gərək ki, iqdam eyləyə bu eşqə ki.
Sol əlində başı ola, sağ əlində xəncəri (1, səh. 31)

Bu söz Ə.Xəqaninin əsərində təsadüf edilir (3, səh.81).
«Kitabi-Dədə Qorqud»:
Ağız dildən qız, kişi xəbər mana!
Qara başım qurban olsun bu gün sana! (6, səh. 61)
«Divan»da təsadüf edilən qədim Azərbaycan sözlərindən biri də «su»dur. Su sözü də ilk dəfə Xəqaninin əsərlərinin dilində işlənmişdir (7, səh. 11-112).
Yürək oduna dilədi, su saça gözlərüm yaşı,
Gəl baxa durr ki, şimdi ol dəxi bitər dəgülmidir?! (1, səh.32)
***
Ödü sudur gözüm ilə könülüm arası,
Düşdi ikisi arasına gan bi aynihi (1, səh. 79)
Bu sözün Azərbaycan (türk) mənşəli olduğunu Dədə Qorqud dastanının dilində işlənməsi də təsdiq edir.
Souq-souq suları sorar olsan
Ağam Beyrəgin içədiydi
Ağam Beyrəg gedli içərim yoq (8, səh.61)
Bağ
Torpağ ol badi-səbaya ki, açar zülfi üçün,
Bağda gər dilər isən ki, qızıl alması ilə (1, səh. 138).
Tağ-dağ
Cəngi-nəvai qoma ki, yumşana könli.
Tağları inlətmədimi məğmeyi-Davud (1, səh. 48)
Yalnuz bən degüləm eşq əsiri
Ki, tağlarda inilərlər həmayim (1, səh. 57)
Tağ-dağ sözü farsdilli Azərbaycan şairi Qətran Təbrizinin əsərində işlənmişdir. Bu sözə «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında da tağ şəklində təsadüf edilir. Müasir dilimizdə isə həmin sözün kar samitlə başlanan tağ yox, cingiltililəşmiş variantı olan dağ işlənməkdədir.
Daş//taş
Oxlar atar gözləri ki taşları yarar,
Xəstəyə urur özini olamı məğdur (1, səh. 49)
Bu könülüm dənizi taşa gərək,
Düşmən ra başını taşa gərək. (1, səh.88)
Taş Ə.Xəqaninin əsərlərinin dilində söz kimi, (7, səh.111) N.Gəncəvinin əsərlərində isə Azərbaycan mənşəli leksik şəkilçi kimi verilmişdir.
Nəfəs ku xacətaşi zindəganist,
Zima pərvərdəyi, badi-xəzanist.
(Nəfəs ki, diriliklə birgə qulluq edəndir,
Bizdə xəzan yelini bəsləməkdədir).
Burada olan xacət kəlməsindəki taş: qaradaş, yoldaş, əməkdaş, sirdaş kəlmələrində daş şəklini almış sözdüzəldici şəkilçidir (7, səh.142).
Daş//taş sözündəki t-d paralelliyi, yəni kar samitlərlə, cingiltili samitlərin müvaziliyi «Kitabi-Dədə Qorqud»da da özünü göstərir. M.Erginin hesablamaları göstərir ki, «Kitab»ın (Dədə Qorqudun) söz əvvəlində t səsinin işlənməsi özünü daha çox göstərir (8, səh.118). Taş, tağ, tatlu, tavşan, toksan, tşarı və s. söz əvvəlində t səsinin işlənməsi yəqin ki, kitabın şifahi dil xüsusiyyətini (qıpçaq xüsusiyyətini), d-nın işlənməsi isə yazılı (dil xüsusiyyətini yəni oğuz tayfa dil xüsusiyyətini) özündə əks etdirir.
Ərənlər ərəni Qaraçuq çoban sapanın ayasına taş qodı, atdı. Birin atanda ikisin-üçün yıqdı. İkisini atanda üçün – dördün yıqdı. Kafəlirin gözünə qorqu düşdü. Qaraçıq çoban kafərin üç yüzini sapan taşilə yerə bıraqdı (5, səh.43).
El
Ərənlər meydanlarda cövlan edər,
Düşmənün eli saru seyran edər.
Yaxşı-yaman, xeyr az, şərri qamu
Ddutam qamu kimsədən dövran edər (1, səh. 685).
Qədim Azərbaycan sözü olan «el» ilk dəfə Musa Kağankatlunın V əsrdə qələm alıb X əsrdə erməni dilinə tərcümə edilmiş «Alban tarixi» əsərində işlənmişdir və «el», «ölkə» mənasını ifadə etmişdir. Dədə Qorqud dastanlarının dilində isə bu söz gün (el-gün) sözü ilə paralel işlənmişdir.
Xanımızın nəzəri bizdən dönmüş gördüm.
Eli-güni köçürün,
Toquz tümən Gürcüstana gedəlim!
Oğuza Asi oldum, bəllü bilin! – dedi (5, səh.105)
Q.Burhanəddinin şeirlərinin dilində işlənən qədim Azərbaycan dilinə məxsus isimlər içərisində teonim kimi yalnız Tanrı - Tenqri sözünə təsadüf edilir.
Toqat qəl əsində səbuhyi ver tolu,
Basəd ki, şübhə irüzə Tanrı səfa ilə
Hər zəman suya varub gəlməz sənək,
Qayda geçər ər yerinə hər zənək?
Təngridən bolsa inayət bir qula,
Laçini dəxi qapar yer kükənək (1, səh. 684)
Tanrı-Tengri sözü yalnız türklərə məxsus olub, müqəddəs mənanı ifadə edir. Q.Burhanəddinin şeirlərinin dilində Tenqiri formasında işlənən bu söz ilk orta əsrlər Zaqafqaziya mənbələrinin dilində müəyyən fonetik dəyişikliklə həm Tenqri, Tenqrixan//Tenqriqan kimi də işlənmişdir. «Alban tarixində qeyd edilir ki, hunlar (yəni türklər – S.Mustafayeva)» hansısa qeyri-adi nəhəng bir qəhrəmana, Allah-Tenqrixan adlandıraraq, qızardılmış atları qurban gətirdilər (9, səh.48). V əsr ermənt tarixçisi Yeqişe isə məlumat verir ki, 451-ci ildə Aran hökmdarı hunlara (Şimali Albaniya və Cənubi Dağıstan onoqurları ilə) müqavilə bağlayanda hunlara göyə (Tanrıya) and içdilər ki, müqaviləyə sadiq qalacaqlar.
VII əsr Bizans tarixçisi Feoflakat Simokatta isə yazırdı: «Türklər odu hər şeydən yüksək tutur, havaya hörmət edir, torpaq haqqında himnlər oxuyur, bununla belə yalnız bir şeyə, göyü və yeri yaradana baş əyir, onu Tanrı (Allah) adlandırır, şərəfinə atdan, öküzdən və xırda maldan qurban kəsirlər» (2, səh.48). Tenqrixanın hunlar, sonra isə xəzərlər arasında əsas ilahi qüvvə sayılması S.A.Pletnyovanın araşdır¬ma¬larında da geniş əksini tapmışdır (3).Divandan gətirdiyimiz nümunələrdə də bu teonim həm tanrı, həm də Tengri/Tenqri formalarında işlənmişdir.
Tanrı (Tenqri, Tenqrixan// Tenqriqanın Azərbaycanın xüsusilə şimalında hun-qıpçaqlar arasında hələ eramızın ilk əsrlərindən bu cür məşhur olmasının nəticəsidir ki, islamın yayılmasından sonra da həmin söz və onun ifadə etdiyi müqəddəs semantika türk-qıpçaq təfəkküründən silinmədi) (10).
Onu da qeyd etmək yerinə düşərdi ki, «Divanda» Tengri sözüylə yanaşı, onun islamlaşmış variantı olan Allah teonimi də işlənmişdir. Hətta eyni müqəddəs mənanı bildirən hər iki teonimə bir bəndin daxilində müvazi şəkildə də təsadüf edirik.
Məşuqun heç aşiqə yanmaz bağrı,
Bin aşiq yar qatında bir çöp ağrı.
Hələ yarun yoluna varlıx fəda,
Düşmənə bir gəz dəxi Allah-Tanqri (1, səh. 692).
Tengri sözü həm tarixi abidəmiz olub, qədim Azərbaycan (ümumtürk) dilinin həm şifahi, həm də yazılı dil xüsusiyyətlərini özündə əks etdirən «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında həm də «Dastani- Əhməd Hərami»də Tanrı şəklində işlənmişdir.
Allah-allah diməyincə işlər onmaz
Qadir tənri verməyincə ər bayımaz.
Vəli həq tanrının lütfi gəlimdir
Kərimdürü rəhimdürü əzimdir (11, səh.66).

Ədəbiyyat:
1. Qazi Bürhanəddin. Divan. Öndər nəşriyyatı, B., 2005
2. V.İ.Aslanov. Daxili bərpa üsulu və Azərbaycan dilinin yazıyaqədərki fono¬morfoloji və leksik- semantik mənzərəsinin öyrənilməsi. Azərb.filol. məsələl., II buraxılış, «Elm» nəşr., B., 1984
3. V.İ.Aslanov. XII əsrə qədərki Azərbaycan dili haqqında. Azərb.filol. məsələl., «Elm» nəşr., B., 1983
4. V.İ.Qukasyan. Azərbaycan dilinin təşəkkül tarixinə dair qeydlər. Azərb.filol. məsələl., «Elm» nəşr., B., 1983
5. Kitabi – Dədə Qorqud. «Yazıçı» nəşr., B., 1988
6. Azərbaycan tarixi. II c., «Elm» nəşr., B., 1998
7. H.Araslı. Azərbaycan ədəbiyyatı: tarixi və problemləri, «Gənclik» nəşr., B., 1998
8. E.Əzizov. Azərbaycan dilinin tarixi dialektologiyası. BDU nəşriyyatı, B., 1995
9. V.Qukasyan, V.Aslanov. İssledovaniya po istorii azerbaydjanskoqo yazıka dopismennoqo perioda. 5 izd., «Elm», B., 1986
10. M.Adji. Evropa, tyurki, Velikaya step. İzd., «Mısl», B., 1998
11. Dastani- Əhməd Hərami. «Şərq-qərb», nəşr., B., 2004

Староазербайджанские (тюркские) имена существительные в языке стихотворений
Кази Бурханеддина
Резюме

В статье рассматриваются основные принципы употребления имен существительных староазербайджанского языка, выбранных из стихотворных произведений видного представителя «диванной» литературы XIV века Кази Бурханеддина. В то же время в данной статье нашли отражение научные взгляды и высказывания исследователей по поводу этих существительных.

Açar sözlər: qədim azərbaycan dili, söz, isim, əsər
Ключевые слова: староазербайджанский язык, слово, имя существительное, произведение
Keywords: Old-Azerbaijani language, a word, a noun, product

Old-Azerbaijani (Turkic) nouns in language of Gazi Burhaneddin’s poems
Summary

In the article are considered main principles of the use of nouns into the Old-Azerbaijani language, chosen from poetic products of Gazi Burhaneddin, the fourteenth-century “divan” literatures’ prominent representative.
At the same time in the article had been found reflexion some scientific views and statements of researchers concerning these nouns.
Rəyçi: dos.Ə.Cavadov

Газийева Хумар
МЦХТЯЛИФСИСТЕМЛИ ДИЛЛЯРДЯ ФРАЗЕОЛОЭИЗМЛЯРДЯ
ЕКВИВАЛЕНТЛИК ВЯ ПОЛИСЕМИЙА
Мцхтялифсистемли диллярин фразеолоэийасы истяр айрылыгда, истярся дя мцгайисяли шякилдя юйрянилмяси иля баьлы тядгигат ишляри чохдур. Бу фикир Азярбайжан дили вя цмумиййятля тцрк дилляринин фразеолоэийасына да аиддир. «Тцрк дилляринин фразеолоэийасынын дяфялярля щям диахрон, щям дя синхрон планда тядгигат обйектиня чеврилмясиня, бу сащядя йени фикирлярин ямяля эялмяси, санбаллы монографийаларын йаранмасы цчцн сябяб олмасына бахмайараг, щяля дя бир чох мясяляляр мцбащисяли галмыш бу эцня кими щяллини тапа билмямишдир» (1, 3). Мцбащисяли мясялялярдян бири дя мцхтялифсистемли диллярдя фразеолоъи ващидлярин еквивалентлик вя адекватлыьыдыр.
Сабит бирляшмялярин мяна тамлыьы онларын ясас фяргляндирижи яламятидир. «Нитгя щазыр дахил олмаьын яламяти мцвафиг бирляшямянин мяна тамлыьыдыр. Мяна тамлыьы йа мянанын идиоматиклийи вя йа терминлийи иля сяжиййялянир» (2, 65).
Дил ващидляринин (сюз, сюз бирляшмяси, жцмля) мянасы иля онлары тяшкил едян айры-айры компонентлярин мянасынын уйьун эялмямяси идиоматиклик адландырылыр.
Мцхтялифсистемли диллярдя ишлянян фразеолоэизмлярин диллярин бириндян диэяриня тяржцмяси заманы онларын еквивалентлийи ясас эютцрцлцр. Еквивалентлик ващидлярин мязмун жящятдян там вя йа ясасян ейнилийидир. Адекватлыг ися мяна бахымындан там уйьунлуьа ясасланыр.
Фразеолоэизмлярин еквивалентлийиня мцхтялиф амилляр тясир эюстярир. Еквивалентлик идиомларын структурунун диллярарасы ейнилийи кими нязярдя тутулур. Бу заман структурун лексик дольунлуьу вя ващидин стилистик хцсусиййятляри нязяря алыныр. Еквивалентлик ващидлярин щям мязмун , щям дя форма жящятдян там вя йа гисмян ейнилийи иля мцяййянляшдийиндян айры-айры дилляр аид фразеолоэизмляри гаршылашдырдыгда щям контент, щям дя семантик тящлил апарылыр. Мязмун вя структур-семантик бахымдан еквивалентлийин ясас мейары семантик ейнилик вя йа йахынлыгдыр.
Еквивалентлик, щяр шейдян яввял, фразеолоъи ващиддяки компонентлярин ейнилийиндян иряли эялир. Она эюря дя компонентлярин мцгайисяси диггят мяркязиня чякилир. Бу мясяляни Азярбайжан вя инэилис дилинин материаллары ясасында мцгайисяли шякилдя юйрянмяйя чалышаг.
To go to somebody’s head фразеолоэизми инэилис дилиндя 3 мянада истифадя олунур: 1) башына вурмаг (ичкинин тясири); 2) башыны пийлямяк; 3) киминся диггятини там жялб етмяк.
1-жи мяна, йяни ичкинин тясиринин баша вурмасы инэилис дилиндяки «These home made wines are so strong. It went to my head» нцмунясиндя гейдя алыныр. Ейни мянада фразеолоэизм Азярбайжан дилиндя дя ишлянир. Ону да гейд едяк ки, фразео¬ло¬эизмин Азярбайжан дилиндя башга варианты да олмушдур. «Китаби-Дядя Гор¬гуд» дас¬танларында охуйуруг: «Ичцб-ичцб Улаш оьлы Салур Газанын алнына шярабын итиси чыгды» (3, 42).
Дастанда фразеолоъи бирляшмядя «алын» сюзц истифадя едилмишдир. Бу жящят физиолоъи хцсусиййятля баьлыдыр. Истилик, щярарят, илк нювбядя, алында щисс олунур. Тясадцфи дейил ки, инсанын щярарятинин чохлуьуну тяйин етмяк цчцн яли алнын цстцня гойурлар. Ичкинин тясиринин баша вурмасы физиолоъи бахымдан ган дювранынын сцрятлянмяси иля ялагядардыр. Ичкинин тясири тядрижян артыр. Мящз она эюрядир ки, дастандакы жцмлядя «ичцб-ичцб» бирляшмяси просесин давамлылыьыны ифадя етмяк мягсядиля гейд олунур. Демяли, «алына чыхмаг» вя «алына вурмаг» фразеолоъи ващид кими формалашма кечмишдир. Лакин «баша вурмаг» фразеолоэизми иля мцгайисядя аз ишляклик газанмышдыр. Синоним вариант олан баша вурмаг, баша чыхмаг фразеолоэизмляри дилдя мящсулдарлыг газанмышдыр. Цмумиййятля, тясирин там вя йцксяк щяддя олмасыны ифадя етмяк цчцн «баша вурмаг» варианты даща мягбулдур.
Чохмяналылыг фразеолоэизмлярдя мцряккяб гаршылыглы тясирин нятиъясидир. Онлар дилин лексик ващидляри кими чохмяналы ола билир вя бу ъящят компонентлярин мянасы иля баьлыдыр. А.Б.Кунин эюстярир ки, фразеолоъи ващидлярин тяркиб щиссялярини мяналандырма бирбаша эетмир. Нятижядя чохмяналы фразеолоъи ващидляр йараныр. Бунунла беля, сюзлярдя чохмяналылыг эениш, фразеолоэизмлярдя ися аз йайылмышдыр. [4, 93-94].
Сюзлярля мцгайисядя фразеоложи ващидлярин чохмяналылыьында ящямиййятли фярг вардыр. Чохмяналы фразеоложи ващидля чохмяналы сюз арасында ясаслы фяргляри цзя чыхаран, фразеолоэизмлярин чохмяналылыьыны мцяййян едян амилляр кифайят гядяр юйрянилмямишдир.
Полисемийа фразеолоъи ващидляря хас хцсусиййятдир. Азярбайжан дилиндя «башына вурмаг» сабит сюз бирляшмяси башга бир мянада да ишлянир. Н.Сейидялийев бу фразеолоэизмин «баша чахмаг, етдийи йахшылыьы цзцня демяк, миннят гоймаг, тющмят етмяк» мянасыны гейд етмишдир. «Бир ай сцфрянин гырыг-гуруьундан йемишик, ону нийя дилиня эятириб башымыза вурурсан» (5, 57).
Инэилис дилиндя истифадя олунан «тo go to somebody’s head» фразеолоэизми киминся башыны пийлямяк, кимися алдатмаг, йолундан аздырмаг мяналарында ишлянир. She is so beautiful. I wonder who she’d not gone his head.
Бу ващид киминся диггятини там жялб етмяк анламында да истифадя едилир. Is this story so interesting? It goes your head.
Тo turn someone’s head – башыны пийлямяк. Там еквивалентлийин бязи шяртляри бу гаршылыгларлар ясасында мцшащидя олунмур. Инэилис дилиндян щярфи тяржцмядя «башыны чевирмяк», «башыны фырлатмаг» формалары даща уйьун эялир. Лакин Азяр¬байжан дилиндя ейни сигнификатив-денотатив мянаны алмаг цчцн башыны пий¬лямяк, башыны долдурмаг, башдан чыхармаг, башдан елямяк кими вариантлардан истифадя етмяк даща йериня дцшцр. Ону да гейд етмяк лазымдыр ки, инэилис дилиндя дя тяркибиндя «баш» компоненти олан соматик фразеолоъи бирляшмяляр чохдур вя онларын арасындан даща еквивалент вариантлары да ахтармаг олар. Гейд олунан щалда гисмян еквивалентликдян дя данышмаг мцмкцндцр.
Азярбайжан дилиндя «башына вурмаг» фразеолоъи ващиди «фикирляшмяк, дцшцнмяк, эютцр-гой етмяк» мянасыны верир. Щей башыма вурурам, аьлым бир шей кясмир (6, 217).
Фразеоложи ващидлярин компонентляринин семантик бцтювлцк дяряъяси йцксялдикъя онларын чохмяналылыг имканлары азалыр. Яксиня, компонентляр арасындакы семан¬тик ялагяляр цздя олдугда онларын чохмяналылыьы мцмкцнляшир. Мясялян, Азярбайжан дилиндя «башыны баьламаг» цч мянада истифадя едилир: 1) мцяййян малын даьылмасынын вя йа даьыдылмасынын гаршысыны алмаг цчцн онлардан истифадя етмяйи гадаьан етмяк; 2) бир шейи алмаг цчцн бещ вермяк, сювдяляшмяк; 3) евляндирмяк. Биринжи ики щалда фразеолоэизмлярин компонентляри арасындакы семантик ялагя «гадаьан етмяк», «тохунмаьын гаршысыны алмаг» кими формалашыр. Цчцнжц мянада метафорикляшмя эцжлцдцр. Бурада щям «баш», щям дя «баьламаг» сюзц ясас мянасындан чох узаглашыр. Бирляшмя юзц ьйени мяна газанмыш олур. Евляндирмяк щяйат тярзиндя дяйишмя йаратмаг, инсаны аиля мясяляси иля мяшьул олмаьа жялб етмяк иля нятижялянир. Бу ися фикрин яввялкиндян фяргли олараг башга истигамятя йюнялмясидир.
Мисалдан эюрцндцйц кими, мцяййян бир лексик ващид сярбяст сюз бирляшмясинин тяркибиндя башга сюзлярля ялагяйя эиряряк ясас мяна¬ларындан узаглашыр. Ики сюз бирляшяряк йени бир мянаны конкретляш¬дирир. Сюзлярин айры-айры мяналарына нисбятян фразеолоэизмлярин мяна структуру даща чох диференсиаллашыр.
Азярбайжан вя инэилис дилляриндя защирян там еквивалент фразеолоъи ващидлярин мяна тутумуна вя ишлянмя хцсусиййятляриня эюря фярглянмяси дя мцшащидя олунур. Беля еквивалентлярдя еквивалентлик бир мяна ясасында олур. Диэяр мяналарда ися еквивалентлик мянада дейил, структур ейнилийи, компонентлярин ейнисайлылыьында жямляшир. Буна эюря дя онлары там еквивалент щесаб етмяк дцзэцн дейилдир. Мясялян, to lose ones head -башыны итирмяк. Бу фразеолоъи ващид Азярбайжан дилиндя бир нечя мянада ишлянир: 1) дцшцнмядян, баш ишлятмядян няся етмяк; юзцнц итирмяк; 2) пис йола дцшцб, пис адамларла отуруб-дурмаг, онлара гошулмаг, онларын ялиндя алят олмаг; 3) няйяся алудя олуб чятин вязиййятя, бялайа дцшмяк. Инэилис дилиндя ися «lose ones head - башыны итирмяк» йалныз биринжи мянада истифадя олунур.
Фразеолоэизмдя еквивалентлик ясас мянайа мцнасибятдя даща чох цзя чыхыр. Полисемийа ися компонентин мцхтялиф мяналары цзяриндя жямляшир. Яэяр сюз мцгайися едилян диллярин щяр икисиндя чохмяналыдырса вя онун мяналары бир-бири иля еквивалентдирся, бу, фразеолоэизмдя дя чохмяналылыьа сябяб олур. Бундан башга фразеолоэизмин тяркибиндя бирляшян сюзлярин мяналары мцгайися едилян диллярдя йахын мяналар йарадырса вя йа ейни шякилдя шярщини тапырса, онда йеня дя чохмяналылыг цзя чыхыр. Чохмяналылыг щям дя фяргли диллярин ващидляринин еквивалентлийиня зямин йарадыр. «Башына вурмаг» тяркибдяки сюзлярин ясас мяналары цзря щярфи тяржцмядя ейни семантикалыдыр. Лакин няйин баша вурулмасы вя йа няйин баша вурмасы фяргли хцсусиййятляр, фяргли просеслярдир. Истяр инэилис дилиндя, истярся дя Азярбайжан дилиндя шярабын итисинин (алкогол дяряжясинин) баша вурмасы субйектя аид ейни, охшар вя дейяк ки, еквивалент просесдир.
Азярбайжан вя инэилис дилляринин соматик компонентли идиомлар лексик жящятдян ейниляшсяляр дя семантикасына эюря фярглянир. Мясялян, to lose ones head -башыны итирмяк. Бу соматик фразеолоэизмин семантик щяжми инэилис дилиндякиндян эенишдир. Азярбайжан дилиндя фразеолоэизм чохмяналыдыр: 1) дцшцнмядян, баш ишлятмядян няся етмяк; юзцнц итирмяк; 2) пис йола дцшцб, пис адамларла отуруб-дурмаг, онлара гошулмаг, онларын ялиндя алят олмаг; 3) няйяся алудя олуб чятин вязиййятя, бялайа дцшмяк. Инэилис дилиндя ися анжаг «lose ones head - башыны итирмяк» мянасы вардыр.
«To keep one’s head down» юз ишини эюрмяк, башгаларынын буну эюрмясиня ящямиййят вермямяк вя йа башгаларынын буну эюрмядийиня ямин олмаг мяналарыны верир. Most employees were sensible enough to keep their heads down during the takeover; any who didn’t soon lost their jobs.
Азярбайжан вя инэилис дилляриндя идиоматик бирляшмялярдя диллярарасы идиоматик еквивалентлийин мцхтялиф формалары вардыр. Беля еквивалентлик тяркибиндя соматик сюзляр олан идиомларда даща йцксяк сявиййядядир. Азярбайжан вя инэилис дилляринин мцхтялифсистемли дилляр олмасы бу диллярдя ишлянян идиоматик бирляшмялярин синтактик тяшкилиндя фяргли жящятлярин мейдана чыхмасында ясаслы рол ойнайыр. Диллярин мцхтялифсистемлилийи идиолматик бирляшмяляринин тяркибиндяки компонентляярин сайында вя ишлянмя сырасында фяргляр ямяля эятирир.
Get one’s head down диггяти йалныз биринин эюрдцйц ишя йюнялтмяк, башга щеч бир шейя ящямиййят вермямяк: It’s hard to carry on normally with all the publicity, but you just have to keep your head down and get on with your work.
To knock something on the head фразеолоэизми дя инэилис дилиндя икимяналыдыр. Буну конкрет нцмунялярдя айдын эюрмяк олур: 1. One suggestion, which I’ve knocked on the head, is that the computer network should go down for 48 hour while the work is done. 2. I want to try for a gold medal this year, but I may have to knock it on the head if my leg doesn’t improve (7, 121).
Фразеолоэизмлярин бязиляриндя там еквивалентлик ифадя олунан мязмун ясасында формалашыр. Щям мязмун, щям дя ифадя планына эюря еквивалентлик дя мцшащидя олунур. Мясялян, эюзцня кцл цфцрмяк – to throw dust in someone’s eye.
Тяркибиндя бядян цзвляринин ады олан идиомларын семантик вя лексик гурулуш амилляринин гаршылыглы тясирини арашдырмагла мцхтялиф еквивалентлик дяряжялярини айырмаг цчцн еолми фактлар ялдя етмяк олур. Ашаьыдакы еквивалентлик дяряжялярини эюстярмяк мцмкцндцр: 1) структур-семантик еквивалентлик; 2) семантик еквивалентлик; 3) структур псевдоеквивалентлик (8, 83).
Еквивалентлийин мцяййянляшдирилмясиня беля йанашма семантик, лексик вя структур амилляри ясас эютцрцр вя еквивалентлийин ашаьыдакы нювлярини айырмаьа имкан верир: 1) там еквивалент идиомлар - семантикасы, цслуби чаларлары вя лексик жящятдян ейни олан инэилис вя Азярбайжан дилляринин идиомлары; 2) гисмян-натамам еквивалентляр. Бу груп идиомлары бир нечя йарымгрупа бюлмяк олар: а) лексик жящятдян ейнилик тяшкил едян, семантикасына эюря фярглянянляр; б) семантикасына, цслубуна эюря ейнилик тяшкил едиб, лексик жящятдян жцзи фярглянянляр; ж) семантик, лексик вя цслуби жящятдян гисмян фярглянянляр; 3) идиом аналоглар.
Инэилис вя Азярбайжан дилляриндя там еквивалент олан фразеолоъи ващидлярдя сигнификатив-денотатив мянанын, гиймятляндирмянин, коннотасийанын, коммпонент тяркибинин ейнилийи иля дя мцшаийят олунур. Мясялян, плай wитщ фире –одла ойнамаг, тo cry one’s eyes out – эюзцнцн гарасыны тюкмяк, тo through dust in some¬body’s eyes – эюзцня кцл цфцрмяк вя с. Там еквивалент соматик фразеолоъи бирляшмяляр чохлуг тяшкил едир вя онлара даир нцмунялярин сайыны кифайят гядяр артырмаг мцмкцндцр.
Етнокултуролоъи амиллярля баьлы олан фразеолоэизмлярдя еквивалентлик вя йа адекватлыг чох ашаьы сявиййядя олур. Бир чох щалларда беля фразеолоэизмлярин дилдяки еквивалентлярини тапмаг олмур. Мясялян, Азярбайжан дилиндя истифадя олунан «Лейли Мяжнун олмаг», «Ясли Кярям олмаг» фразеолоэизмляри бир-бирини чох истямяк. Бир-бирини дялижясиня севмяк мяналарында истифадя едилир. Шцбщясиз ки, бу фразеолоэизмляр халгын тарихян йаратдыьы мящяббят дастанлары иля баьлы мейдана чыхмышдыр. Щямин дастанлар шяргдя йайылмыш, дилляр язбяри олмушдур. Инэилис охужусу цчцн бу адларын гоша чякилмяси айдын олмайа биляр. Нятижядя бу типли фразеолоъи ващидин адекват вя йа еквивалентини ахтараркян компонентлярин мювжудлуьу нязяря алынмамалыдыр. Беля щалларда еквивалентлик башга дил дашыйыжыларынын мядяниййят вя ядябиййат тарихиндя олан охшар абидяляря мцражият етмяк лазым эялир. Инэилислярдя Ромео вя Жцлйеттанын мящяббят дастаны вардыр. Гаршылашдырма «Ромео вя Жцлйетта олмаг» шяклиндя апарылдыгда мащиййятжя фразеолоъи мянанын дцзэцн верилмяси ялдя едилир.
Беляликля, айдын олур ки, инэилис вя Азярбайжан дилляриндя фразеолоэизмлярин ейни вя йа йахын мянаны ифадя етмяси мцхтялиф мейарлар цзря тяйин едилмялидир. Бу диллярдя соматик фразеолоъи ващидлярдя щям структур, щям дя компонент охшарылыьы ясасында еквивалент фразеолоъхи ващидляр гейдя алыныр вя беля еквивалентлийин мцх¬тялиф формалары вардыр. Еквивалентлик соматизмлярдя даща йцксяк сявиййядядир. Фразео¬лоъи еквивалентлик гощум диллярдя юзцнц даща йцксяк сявиййядя эюстярир. Диллярин ейнисистемлийи структур еквививалентлийя зямин йарадыр. Структур ейнилийи щям дя фразеолоэизми тяшкил едян компонентлярин цст-цстя дцшмясиня йардымчы олур. Щям структуржа, щям дя компонентлярин ейнилийи иля сяжиййялянян фразеолоэизмлярин адекватлыьы вя еквивалентлийи йцксяк ещтималлыдыр. Тящлил эюстярир ки, бу щалда да семантик фяргляр цзя чыха билир. Еквивалентлик бир мяна цзря гейдя алынырса, башга мяна цзря еквивалентлик олмайа да биляр. Бу жящят фразеолоэизмлярин чохмяналылы¬ьынын мцхтялифсистемли диллярдя юзцнц фяргли шякилдя эюстярдийини тясдиг едир.

ЯДЯБИЙЙАТ
1. Мирзялийева М. Тцрк дилляри фразеолоэийасынын нязяри проблемляри.-Бакы: Азярбайжан Енсиклопедийасы, 1995
2. Шахматов А.А. Синтаксис русского языка. М., 1941
3. Китаби-Дядя Горгуд. Бакы, Йазычы, 1988
4. Кунин А.В. Английская фразеология. Теоретический курс. Москва, 1981.
5. Сейидялийев Н. Фразеолоэийа лцьяти. Бакы, Чыраг, 2004.
6. Азярбайжан дилинин изащлы лцьяти. Бакы, АЕ няшри, 1966
7. Смит Л.П. Фразеология английского языка. – М., 1998.
8. Данилов В.С., Куницкая Н.В. Образование соматических фразеологизмов на основе семантических сдвигов составляющих компонентов // Современные проблемы романистики: функциональная семантика. - Т.1., - Калинин, 1986. - С. 83-85.
Ачар сюзляр: фразеолоэизм, соматик фразеолоэизмляр, еквивалентлик, адекватлыг, чохимяналылыг, идиом
Ключевые слова: фразеологизм, соматические фразеологизмы, эквивалентность, адекватность, полисемия, идиома
Kay words: Key words: phraseologism, somatic phraseologisms, equivalency, adequacy, polysemy, idiom
Equivalence and polysemy in phraseology in languages with different systems
RESUME
The question of polysemy of various units in language system, specifics of polysemy in lexical and phraseological units are studied and researched. A reason of polysemy in phraseology is clarified. Due to analysis it was revealed that reason of polysemy in phraseology in languages with different systems is derived from the same source. Equivalence and adequacy of polysemantic fraseologisms are studied on the base of materials of English and Azerbaijani languages. The similarity of structure and components of phraseologisms is defined as main indicator of equivalency.
Эквивалентность и полисемия во фразеологизмах в разносистемных языках
РЕЗЮМЕ
В статье рассматривается вопрос полисемии различных единиц в языковой системе, а также изучаются особенности полисемии лексических и фразеоло¬гических единиц. Уточняются причины полисемии во фразеологизмах. В процессе анализа проявляется что, полисемия во фразеологизмах в раз¬носистемных языках происходит по той же причине. Эквивалентность и адек¬ватность многозначных фразеологизмов в статье изучается на основе материалов английского и Азербайджанского языков. Структурная и компо¬нентная идентичность фразеологизмов определяется как основа показателя эквивалентности.
Ряйчи: дос.Пирийева Офелйа

Qurbanova İntizar
ESSE MƏTNLƏRİNİ FORMALAŞDIRAN SİNTAKTİK ƏLAQƏ VASITƏLƏRİ
Mətn sintaksisin həcm etibabı ilə ən böyük vahididir. Mətn mürəkkəb məna birli¬yi¬dir. Mətndə öz ifadəsini tapan informasiya bütünlükdə eksplisit formada əks olunmur, onun bir hissəsi ünsiyyətdə implisit şəkildə gerçəkləşir. Mətnin məna birliyinin ifadəsini onun formasının struktur bütövlüyü təşkil edir.
Adətən, mətn deyərkən müəyyən yolla nizamlanmış, kommunikativ vəzifənin vahidliyi ilə birləşmiş cümlələr çoxluğu dərk edilir. Dildə səviyyə iyerarxiyasının daha yuxarı və müstəqil vahidi mətndir. " Sintaksisin vəzifəsi yalnız söz birləşməsi və cüm¬ləni öyrənməklə məhdudlaşmır. Yeni dövrdə mətnin struktur-semantik xüsusiyyətləri onun əsas tədqiq obyektinə çevrilmişdir... Cümlələrin müəyyən fikir ətrafında əlaqəli birliyi mətnin yaranmasına səbəb olur " (1:424).
Esse mətnləri xüsusi mətnlərdir.Essenin digər mətnlərlə müqayisədə xüsusi sin¬tak¬sisi mövcuddur. Bunlar leksik, qrammatik və məntiqi əlaqələrin müxtəlif tipləri ilə birləşir, müəyyən modallıq kəsb edir, praqmatik qurum təşkil edir, ünsiyyət elementinə, diskret vahidə çevrilir. Semantik bağlılıq esse mətnləri üçün daha çox xarakterikdir. bu bağlılıq nəticəsində esse mətnləri elə düzülür ki, cümlələrin zəncirvari əlaqəsi qırılmır, cümlələr məna cəhətdən bir-biri ilə əlaqələnir. Ona görə xüsusi adlandırırıq ki, belə mətn¬lərdə ekspressiya çox güclü olur. Bu mətnləri öyrənməklə Azərbaycan dilinin hələ də "əməlli-başlı" öyrənilməmiş bədii mətnlərini daha dərindən tədqiq etmək imkanı əldə olur.
Esse mətnlərində informasiyanın üç tipini göstərmək olar: faktual, konseptual və mətnaltı (2:20). Bu üç tip essenin ümumi məzmunu ilə əlaqədar olur. Esse müəllifi konkret məlumatlar və faktları göstərir. Məs.: Qayışımın altını bərkidəndən sonra bilək yoğunluğunda ağacdan kəsib alaçığımızın yanında düzəltdiyim hündür, yöndəmsiz çarpayının üstünə sərilirəm (Əli İldırımoğlu. Şanapipik. Esse. 525-ci qəzet, 21iyul 2012-ci il, s.17). Həmin örnəkdə "qayışın altı", "bilək yoğunluğunda ağac", "yondəmsiz çarpayı" faktual məlumatdır.
Konseptual məlumat essenin ümumi ideyası, fikri ilə bilavasitə əlaqədardır və bütün esse boyu qeyri-bərabər formada səpələnir. Bu informasiya essenin oxunuşu prosesində yaranır, sonda tam şəklə düşür. Söhbet açdığımız essenin (Şanapipik) əsas ideyalarından biri Qarabağ müharibəsini yoluna qoymaq istəyən Minsk qrupu həmsədrlərinin pərdəarxası siyasətinin, ikibaşlı danışıqlarının heçliyidir, nəticəsiz qalmasıdır. Esse boyu bu fikir inkişaf etdirilir: Fikrimi dağıtmaq, məni tilsimləyən quşcuğazın sehrindən xilas olmaq üçün yazı masasının arxasından qalxıb dəhlizin uzaq küncündəki televizoru açdım. Ekranda Minsk qrupunun həmsədrləri deyilən üç nəfər bazburutlu diplomat göründü. İyirmi ildən çoxdu Qafqazın müharibə şəraitində yaşayan iki qonşu respublikası arasındayol ölçən, dedikləri məntiqsiz, mənasız sözlər havadan aslı qalan və nəhayət, Xəzərin küləklərinə qərq olan üç diplomat yenə də ədalətli, vicdanlı, xeyirxah münsif olmaq yox, təmsil etdikləri dövlətlərin pərdəarxası siyasətçilərinəxidmət edən tərzdə danışırdılar (Əli İldırımoğlu).
Mətnaltı məlumat essedə potensiyal şəkildə mövcud olur. Onun tam açılışı çətin¬lik yaradır. Bu məlumatların açılışı, üzə çıxması oxucunun esseni necə dərk etməsindən, hansı səviyyədə mənimsəməsindən aslıdır. "Mətnaltı məlumat sırf linqvistik hadisə olaraq cümlənin müxtəlif struktur əlamətlərinə, spesifik birləşməsinə, dil faktlarının rəmzinə əsasən əlavə məna əmələ gətirir" (2:44).
Esselərdəki mətnaltı məlumatlar aşkar olunmayan implist mənaların spesifik ar¬dıcıllığı kimi nəzərə çarpır. Assosiativ mətnaltı məlumatlarla esse mətnlərində qarşı¬laş¬maq olur. Belə məlumatlar real hadisələrə münasibətdə, əldə edilmiş informasiyaların subyektiv olaraq əlaqələndirilməsi prosesində ortaya çıxır. Oxucu öz təfəkkürünə uyğun mətnaltı mənalar çıxara bilər, bəzən də bu cür bir məlumatın gerçəkliyi barədə düşünmə imkanı əldə edə bilməz. Bununla belə, esse müəlliflərinin qarşılarına qoyduğu başlıca məqsədlərdən biri oxucusuna təsir etmək, onun duyğularında müəyyən dəyişmələr yaratmaq, həyat hadisələrinə münasibətini müəyyən nöqtəyə istiqamətləndirməkdir.
Esselərin hər birinə ayrıca mətn kimi baxmaq lazımdır. Esse minimal həcmli mətndir. Essedə müəllif nitqi, təhkiyəsi əsasdır. Müəllif nitqi müxtəlif formalarda − təsvir, nəqletmə, daxili nitq, monoloq və s. formasında ola bilir.
Esse müəllifi ana dilinin imkan və vasitələrindən elə istifadə etməyə səy göstərir ki, onun nəzərdə saxladığı mahiyyət doğrudərk edilsin.
Esse mətnlərində söz sırası bəzən pozulur. İnversiya deyilən bu hadisə mətnin ekspressiyasını qüvvətləndirir. Məsələn, feli xəbər cümlənin əvvəlinə gəlir: Getdi əsgər vaxtı əzilmiş, solmuş paqonlarda Turanın seyrinə. Gördü şaxtanın, poeziyanın,bir də boş qalmış məzarın qəribliyini... (Söhrab Tahir. Ədəbi şəxsiyyətlər haqqında esselər. "Kredo", 20 yanvar, 2006-cı il, s9).
Belə mətnlərdə söz sırasının inversiyası ilə yaranan aktuallaşma mətnin təşkilində semantik, sintaqmatik və paradiqmatik münasibətləri təmin edir, tam olaraq mətnin komponentlərini bir-birinə bağlayır. Bu bağlılıq mətnə "avtonomluq" hüququ verə bilir.
Esse mətnlərinin formalaşmasında əvəzliklərin rolu danılmazdır. "O" əvəzliyinin mətnyaradıcı funksiyası daha geniş müşahidə olunur. Məsələn, N. Şəmsizadənin "O"nun fəlsəfəsi və "O" adlı essesini nəzərdən keçirək. Bu esselər hətta, şəxs əvəzliyi ilə adlan¬dırılmışdır. Əvvəlcə essenin mətni ilə tanış olaq: Lap əvvəlcə heç kim və heç nə yox idi. Bircə O var idi. Nə əli var idi, nə ayağı, heç danışmağa dili də yox idi. Nə isim idi, nə cisim. Ancaq O özü idi, ağ örtüklü mavi işıq. Yüz milyon illərdən sonra təkliyə dözə bil¬məyib (Kun!) deyə qışqırdı. Bizim indi anladığımız dildə "Ol!" dedi. Əvvəlcə Günəş ol¬du, sonra Ay, sonra da ulduzlar. Torpağın qara saçlarını yumaq üçün okeanları, dəniz¬ləri, çayları yaratdı. Yerin nəfəsi çatmadı, ürəyi partlayıb vulkanlar yarandı. Elə o vaxt¬dan Onun qayğıları artdı, bir əlində gecəni, bir əlində gündüzü saxlamalı oldu...Mən bu fikirdəyəm ki, türkün səbri, sədaqəti, dözümü, sevgisi Onun xoşuna gəldi. Əminəm o yaratdıqları içində ilk dəfə türkün üzünə gülümsəyib. Ona görə də türkün sifəti onun nuru ilə işıqlanıb. Türkü sevən – Onu sevir... ("Kredo" qəzeti, 1-8 fevral, 2014-cü il, s.6).
Esse mətnlərinin formalaşmasında distant təkrarların rolu böyükdür.Təkrarlar mətni təşkil edir, qurur. "Təkrar olunan ünsür mətn komponentlərini elə surətlə qapayır ki, bunu ancaq dairə (period) ilə müqayisə etmək olar. Hər bir açıq-qapalı mətn "fırlan¬ma" çevrəsinə malikdir, elə bu baxımdan da bəzən mətnə period adı da verilir. Təkrar qapalılıq xüsusiyyətinə malik olub, mətnin daxili vahidi kimi fəaliyyət göstərir. Təkrar mətn daxilində dairəni cızmağa başlayır, həmin element özünəqayıdışı tələb edir, qapan¬ma açıq olmaqla yanaşı, özünəməxsus intonasiya axını ilə də fərqlənir, daha doğrusu, mətnin hər iki uc nöqtəsində yüksələn intonasiya axını müşayiətçi mövqedə durur" (3:148). Bu fikri aşağıdakı esse mətnlərində qavramaq olur: ...Son sözü yazmaq elə son sözü deməkqədər çətindir. Çünki bu "son" ifadəsində bir ayrılıq çaları var. Alışdığın, doğmalaşdığın dünyanı dəyişəcəksən, − fikri beynimə nəsə dumanlı duyğular diktə edir. Son söz... (Əli Rza Xələfli. Sözün qanköçürmə missiyası (esse). "Kredo", 23 noyabr 2013-cü il, s.10).
Biz həyatda nəyi qazanmışıqsa, sonuncu sözümüzlə də elə dünyaya əmanət veririk... Müşahidələr isə həmişə var və heç vaxt o iddiada deyiləm ki, hər hansı bir mə¬sə¬lə haqqında danışanda Sonuncu sözün sahibi mənəm (Əli Rza Xələfli. Sözün qanköçürmə missiyası. Esse).
Esse mətnlərinin formalaşmasında leksik vasitələr içərisində işarə əvəzliklərinin də təkrarı nəzəri cəlb edir. Məs.: Bir vaxt Xəzərin lap sahilində bir Bayıl qəsri olub. Tarix¬çilər, alimlər o qəsrin formasını bərpa etmək, maketini hazırlamaq üçün cəhdlər göstəriblər. İndi o qəsr də yoxdur, o qəsri inşa edənlər də neçə illər əvvəl sükut vadisinə köçüb, əbədiyyət yaddaşına hopub. Amma o qəsrin dənizin dibinə çökmüş bir neçə daşı tapılıb. O daşların üstündəki yazılar bir vaxt göylərə ucalan qüllələrin, qala divarlarının gücünü, qüdrətini bizə danışır. Biz nə dərəcədə o daşların üzünü oxuya bilərik? Bu artıq bizim mənəvi kamillik gücümüzdən asılıdır (Əli Rza Xələfli. Sözün qanköçürmə mis¬siyası. Esse.); Bu yerlərin, bu yurdların, bu ellərin söz biləni, kəlam kəsəni, saz götürəni, köhlən üstə şığıyıb keçəni, qılıncı qınında pas atmayanı...kimsəni unutmağa haqqım ol¬masa da, el ağzı–qurd ağzı, unutduğunu da bağışlayır (Əli Rza Xələfli. Payız yarpaqları. Esselər.).
Bəzən esse mətnlərini sintaktik konstruksiyaların təkrarı qurur. Zaman konstruksiyasının təkrarı bu baxımdansəciyyəvi sayıla bilər: Altun, var-dövlət və bər-bəzəyin insanların gözünü kor etdiyi bir zamanda Aydın qorxmadan etiraz səsini çıxardır, amma hatqıra bilmir. Haqsızlığın ayaq tutub yeridiyi bir zamanda, bunun fərqinə varan, olan-qopan bir-iki nəfər dəsəsini çıxarda bilmir (Rumiyyə Sərhədqızı. Aydınlıq (esse), "Kredo", 10 noyabr 2013-cü il, s2).
Esse mətnlərində ismin cümlə başı təkrarı obrazlılığı, bədiiliyi daha da gücləndirir. Məs.: Ən böyük heykəltəraş elə Zamandır.
Zaman özünün obrazını gələcəyə məxsus olan insanın özü ilə yaradır. Zaman özünəbənzərlərin və ədəbiyyəti təmsil edənlərin obrazını yaradır.
Zaman qəza-qədərləri, keçilməzlikləri,əzabları və fərəhləri ilə öz cizgilərində görünə bilən insanın heykəlini yaradır.
Zaman canlı-düşünən, danışan, fikir yükləri ilə keçmişə və gələcəyə daşınan insan heykəli yaradır.
Zaman sevdiyinin heykəlini yaradır (Əli Rza Xələfli. Payız yarpaqları (esselər), "Kredo", 23 noyabr 2013-cü il, s.5).
Esse mətnlərinin formalaşmasında frazafövqi vahidinin rolu müstəsnadır. Frazafövqi vahid abstrakt vahiddir. Bu vahidin dil sistemində özünəməxsus yeri, mövqeyi, təzahür formaları və funksional vəzifə biçimi və s. vardır.
Mətn dil sistemində özünü doğruldur, onun ─ dilin canlə ifadəsi kimi çıxış edir. "Yalnız frazafövqi vahid dil sisteminin "üst köynəyi" ola bilər. Bu haqqı o linqvistik və ekstralinqvistik amilləri özündə birləşdirmək meyili ilə qazanır. Əlbəttə, bütün bunlar həmin faktorlaşdırma funksiyanın kombinasiyalanma qabiliyyətilə ünvanlə kordinator kimi məlumatların kodlaşdırılmasında, eləcə də təfəkkür tərzinin "nitqlənmə" prosesində yaddaşın paylanması məqamının tənzimlənməsinin açılış konturu kimi miqyas effektinə yiyələnən gücləndirmə əmsalı kimi qeydiyyatdan keçir" (4:17).
Esse mətnlərində frazafövqi vahidlərin təzahürü paralelizm şəklində, monoloq və dialoq formalarında özünü göstərir. Burada, əlbəttə, semantik paralelizm diqqətdədir. Avtosemantik funksiya nəticəsində məna dəqiqləşir, onun "dərinlik əmsalı"üzə çıxır. Mətnin komponentləri arasında məna ekvivalentliyi yaranır. Simmetrik tutuma malik paralellik formalaşır, frazafövqi vahidlər isə əlaqələndirici vasitəyə çevrilir, bu nöqtə ətrafında fikir cəmləşir, fikir bitir və yenisi başlanır. Beləliklə, sintaktik paralelizmin bütün əlaməti semantik paralelizmin üzərinə köçürülür. Bu zaman semantik paralelizmin qütbləri mütləq aralı yerləşir, arada məsafə olur.
"Qapalı bir konstruksiya" təsirini bağışlayan paralelizm adı altında eyni sintaktik struktur dərk edilir. Paralelizm bir sintaktik fiqurdur. Mütləq təkrarlıq onun başlıca şər¬ti¬dir. Frazafövqi vahidin təzahürü olan semantik paralelizm əksər hallarda esse mətnlə¬rinin semantikasının ağırlıq yükünü öz çiynində daşıdığı üçün mətnin özəyini təşkil edir. Mətnin başa çatması bu özəyin mahiyyətinin aydınlaşdırılması ilə birbaşa əlaqədardır; mətndə onun öz semantik yükü mövcuddur. Məs.: Mən dağları sevirəm, düzlərin vurğu¬nuyam. Dağlardan düzlərə tərəf sevgi ilə baxa bildiyim kimi Düzlərdən də qürurla üzü dağlara tərəf boylanıram. Mənim üçün dağ timsallı insanlar var. Düz timsallı insanlar olduğu kimi (Əli Rza Xələfli. Mərdlərin dostu...("İnsanla təbiət" essesindən bir parça). "Kredo", 26 fevral 2014-cü il, s.14); Kimsəsiz həyat sürən Sona qarı Şanapipiyə sığınmışdı, Şanapipik də Sona qarıya (Əli İldırımoğlu); Çiçəklərin daşlara, daşların çiçəklərə bənzəri var (Əli Rza Xələfli. Payız yarpaqları (esselər). "Kredo", 23 noyabr 2013-cü il,s.6).
Bu mətndəki sintaktik paralelizm öz yerini semantik paralelizm ilə paylaşır, həmçinin də frazafövqi vahidin paralelizmi formalaşır. Və xiazm səviyyəsinə çatır. Oxucu emosional-ekspressiv çalar qarşısında heyrətlənir, həyəcanlanır.
Esse mətnlərinin formalaşmasında formal-qrammatik vasitələrin rolu da vardır. Esse mətnlərinin cümlə birliyi arasında əlaqə qurmaq üçün bəzi formal-qrammatik vasitələrdən də istifadə olunur. Həmin vasitələr esse mətnlərində məzmunun açılmasına sanki bələdşilik edir. Formal-qramatik vasitələr, həmçinin də esse mətnlərinin hüdud¬larının müəyyən edilməsində də əhəmiyyət kəsb edir. Aktualizator kimi bu baxımdan ədatların, qoşmaların, modal sözlərin, bağlayıcıların əsas rolu qeyd edilməlidir. Məs.: Necə deyərlər, Araz aşığından, Kür topuğundan. Ortadayeyib, qıraqda gəzirəm (Əli İldırımoğlu), Deyəsən heç ikinci dəfə qarşılaşmamışam. O bircə dəfə gördüyüm Sabir Fərzəliyev mənim yaddaşımda belə qalıb (Əli Rza Xələfli).
Esse mətnin komponentləri arasında semantik münasibətlərin göstəricisi olan formal əlaqə vasitələri özündə qrammatik, semantik və praqmatik cəhətləri toplayan ünsiy¬yət vahidi olan mürəkkəb sintaktik bütöv dairəsində öyrənilir. Həmin mətn hissələri tam mətndən ayrılaraq onun başlıca əlamətlərini özündə ehtiva edir, bu zaman yeni dil modelləri "hərəkətə gəlmir", həmçinin də müəllif fikri müəyyən dildənkənar şəraitlə əlaqədar olaraq konkret məzmun kəsb edir.
Esse mətnlərindəki dialoqlarda yarımçıq cümlələrlə qarşılaşmaq olur. Məs.: Azər yaxına gəlib onlardan soruşdu: – Siz kimsiniz? Bu boş məzar başında niyə belə ağlayırsınız? Onlar ağlaya-ağlaya dedilər: − Biz üç qardaçıq: Böhtan, Yalan, Şayiə...Biz böyükləri didib-dağıdan, didişdirib yeyənlərik (Söhrab Tahir. Ədəbi şəxsiyyətlər haqqında esselər. "Kredo", 20 yanvar, 2006-cı il, s.9).
Sual konstruksiyaları da esse mətnləri üçün xarakterikdir. Məs.: Bu qapını kim açacaqdı? Hansı əl dünyanın tamah dişini qıracaqdı? Hansı ürəyin mərdlik timsalı olduğu görünəcəkdi? Əlbəttə, bəsirət gözü açıq olnlar üçün (Əli Rza Xələfli. Mərdlərin dostu...("İnsan-təbiət" essesindən bir parça). "Kredo", 26 fevral 2014-cü il, s. 14).
Sual və nida işarəsindən birgə istifadə də esse mətnlərinin səciyyəvi əlaməti sayıla bilər: Qəlbimdə müəmmalı sual baş qaldırdı. Doğrudan da bu quşcuğaz heç də təsəvvür etdiyim Şanapipik yox, əsir torpaqlarda uyuyanların ruhudur?! Əliqulu uşağına tərəf üz tutub qanad açdı ki, oradakı narahat ruhlara qovuşsun, ahıl qələm əhlinin əzvayışını el-obanın yoxluğuna keşik çəkən əsir dağlarımıza əyan etsin?! (Əli İldırımoğlu. Şanapipik. Esse. 525-ci qəzet, 21 iyul 2012-ci il, s.28)
Nida konstruksiyaları esse mətnlərində duyğuları, hiss-həyəcanı daha daartırır, oxucu intizarda qalır. Belə mətnlərdə durğu işarələrindən (çox nöqtədən) maksimum isti¬fadə olunur. Esse mətnlərində başlanğıc cümlədən əvvəl ...(üç nöqtə) işarəsindən istifadə olunur. Mətn bitəndə də yenə üç nöqtə işlədilir. Məs.: ...Həyat qoşa qanaddır İl¬kin başlanğıcda həyati zərurətin yaranışını təmin edən nədir ─ sualına mütəxəssislər cavab verməlidir. Ancaq söhbət mənəvi həyatın yaranışından gedirsə, insanı təbiətdən, təbiəti insandan qoparmaq, ayırmaq mümkün deyil, mənim təbiət insanlar var. Dostumun dostunu gördüyüm kimi... (Əli Rza Xələfli. Mərdlərin dostu... ("İnsan-təbiət" essesindən bir parça). "Kredo", 26 fevral 2014-cü il, s.14).
Beləliklə esse mətnlərinin kommunikativ-funksional imkanları genişdir. Esse sin¬taksisi heç də sadə quruluşda deyil, mətnlər bir zənciri xaxatırladır. Bu mətnlərin üslubu üçün emosionallıq, örtülülük, qapalılıq, paradoksallıq, aforistiklik, lakoniklik başlıca ölçülərdəndir. Mətnlərdə həmcins üzvlərin cərgəsi şəbəkəni, toru xatırladır. Mətnlərdə tərkib hissələrinə ayrılmış, parçalanmış cümlələr və s. onu sinkretik bir mətn kimi təhlil etməyə əsas verir.
Ədəbiyyat
1. Kazımov Q. Müasir Azərbaycan dili. Sintaksisi. Bakı, "Ünsiyyət", 2000.
2. Гальперин И.Р. Текс как объект лингвистического исследования. М.Наука, 1981.
3. Abdullayev Əfqan. Aktual üzvlənmə və mətn. Xəzər Universitəsi Nəşriyyatı, Bakı, 1998.
4. Bəyzadə Q. "Kitabi Dədə-Qorqud" dastanlarında frazafövqi vahidlərin antisinasiyası. Bakı, "Nurlan" 2000.
Açar sözlər: esse sintaksisi, esse mətnləri, sintaktik əlaqə vasitələri, xüsusi mətn, sintaktik konstruksiyalar.
İngilis dilində: syntax of essay, essay texts, syntactic means of communication, special text, syntactic constructions.
Rus dilində: синтаксис эссе, тексты эссе, синтаксические средства связи, специальный текст, синтаксические конструкции.
Xülasə
Məqalədə Azərbaycan esselərinin sintaktik xüsusiyyətləri ümumən nəzərdən keçi¬rilir. Xüsusən də esselərin sintaksisi, esse mətnlərinin formalaşmasında sintaktik əlaqə vasitələrinin rolu göstərilir. Formal qramatik vasitələr sırasında distant təkrarların, əvəz¬liklərin, sual və nida konstruksiyaların, Frazafövqi vahidin, sintaktik paralelizmin və s. vasitələrin esse mətnlərinin əmələ gəlməsindəki mövqeyi açıqlanır, təhlil olunur.

Summary
In article the syntactic features Azerbaijani essays are considered in general. Particularly syntax of essay, role of syntactic means of communication in formation of essay texts are specified. Position of occurrence in the essay distant repeats,pronouns, interrogative and exclamatory constructions, phraseological unit, syntactic parallelism and other means in a number of formal grammatical means are explained and analyzed.
Rəyçi: prof.İ.Kazımov

Sadıqov Teymur Qoca oğlu
ƏRƏB VƏ İBRİ DİLLƏRİNDƏ İSİMLƏRİN TƏRKİBDƏ İŞLƏNMƏSİ
Bir çox başqa dillərdə olduğu kimi ərəb və ibri dillərində də iki və daha artıq ismin eyni tərkibdə bir-biri ilə uzlaşmadan işlənməsi geniş yayılmış qrammatik hadisələrdəndir. Dilimizdə uzlaşmayan təyini söz birləşməsi kimi adlandırılan həmin birləşmə ərəb dilində izafət - إضافة, ibri dilində isə yaxınlıq, qarışıqlıq mənasında işlənən - סמיכות adlanır. Bu cür birləşmələrdə təyin yiyəlik hal vasitəsilə tərəflər arasında müxtəlif məna əlaqələri yaradır ki, bunların arasında daha çox işlənən cəhət birləşmənin sahibiyyat və mənsubiyyat bildirməsidir.
Bu birləşmələrdə diqqəti cəlb edən cəhətlərdən biri də tərəflər arasındakı möhkəm əlaqəni bildirməkdən ötrü birləşmənin birgə vurğu ilə tələffüz edilməsidir. Bu kimi birləşmələr dilçilikdə “status konstructus” – (tərkibi vəziyyət) adlanır. Özündən sonra yiyəlik tələb etməyən birləşələr isə dilçilikdə “status absolutus” adlanır.
Ərəb dilinə gəldikdə isə, bu dil üçün tərkibi vəziyyət birinci konstruksiya ilə səciyyəvi hesab olunur.
İbri dilində vurğu vurğusuz və vurğulu hecada saitlərin xarakterinə təsir göstərir. Amma tərkibi vəziyyətdə əsas vurğu idarə olunan sözə düşür və idarə edən söz vur¬ğusunu itirdiyi üçün saitlərin tərkibində məlum dəyişikliyə məruz qalır: uzun saitlər qısa saitlərə çevrilə bilər, tam saitlər həddən artıq qısa saitlərlə əvəz oluna bilər - שוא (ibri dilində), hətta bu ya digər sait düşə bilər. Bunları nəzərə alaraq demək olar ki, isimlər “status konstructus”da “status absolutus”dan daha fərqli xüsusi forma ala bilir. Burada hal bildirmək üçün fleksiya əlamətləri olmadığından ikinci sözün məhz yiyəlikdə olduğunu qəbul etmək üçün izafətdəki idarə edən ismin forması əsas götürülür.
Sadə uzlaşmayan söz birləşmələrində iki üzv iştirak edir: təyin edən isim və təyin olunan isim. Bu cür söz birləşmələrində ikidən artıq isim iştirak edərək bir-birini təyin edirsə, onda həmin konstruksiya “mürəkkəb izafət” və ya “izafət zənciri” adlanır. Bu tip birləşmələrdə birinci söz adlıqda və ya cümlədəki, vəzifəsinə uyğun halda, sonra gələn digər sözlər isə yiyəlik halda olur. İzafətdəki təyin olunan isim təvin və artikl qəbul edə bilmir. Ondan sonrakı söz artiklli vəziyyətdə və ya xüsusi isim olduqda birinci tərəfi də müəyyənləşdirir və buna görə də təyin olunan isim tam müəyyən hesab olunur, ondan sonra gələn söz qeyri-müəyyənlikdə olduğu halda birinci tərəf də qeyri-müəyyən və ya tam müəyyən olmayan xüsusiyyəti daşıyır. Məsələn:
(naməlum) şagirdin (naməlum) kitabı – كتاب تلميذ
(naməlum) şagird (naməlum) kitabı – ספר תלמיד
(məlum) şagirdin (məlum) kitabı – كتاب التلميذ
(məlum) şagirdin (məlum) kitabı – ספר התלמיד
Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, tərkibdəki sözlərin kəmiyyətindən asılı olaraq izafət və ya smixut sadə və ya mürəkkəb ola bilər. Tərkibində üç və daha artıq ismi birləşdirən bu tip söz birləşmələri izafət zənciri və ya smixut zənciri adlanır. Müəyyən edən söz haqqında əvvəlcədən söhbətin getdiyindən və ya getmədiyindən asılı olaraq o, müəyyən və ya qeyri-müəyyənlikdə olur: Məsələn:
(naməlum) şagirdin kitabının adı – إسم كتاب تلميذ
(naməlum) şagird kitabının adı – שם ספר תלמיד
(məlum) şagirdin kitabının adı –إسم كتاب التلميذ
(məlum) şagirdin kitabının adı – שם ספר התלמיד
Bundan əlavə ibri dilində nismaxim zənciri - נסמכים vasitəsi ilə də birləşdirmə mümkündür. Məsələn:
dövlət başçısının ölümü - מות ראש הממשלה
Lakin bu tip zəncirlərin “ של ” ön qoşması vasitəsi ilə bölünməsi daha məqsədə uyğun hesab olunur.
מות של ראש הממשלה
Qeyd etmək lazımdır ki, izafət tərkibi ilə müxtəlif mənalar əldə etmək olur. Məsələn:
a) mənsubiyyət:
bu oğlanın kitabı – كتب هذا الولد
bu oğlanın kitabı – ספר הילד הזה
b) əşyanın təyinatı:
dərs vəsaiti – معدات التعليم
dərs kitabı – ספר לימוד
с) sahiblik:
evin sahibi – صاحب البيت
evin sahibi – בעל הבית
a) rəhbərlik edənin rəhbərlik edilənə münasibəti:
ordu komandiri – قائد الجيش
qoşun komandiri – שר הצבא
b) hadisənin onu törədənə münasibəti:
günəş enerjisi – طاقة الشمس
günəş istiliyi – חם השמש
ə) əşyanın nədən düzəldiyinə münasibəti:
qızıl üzük – خاتم ذهب
dəmir qələmucu – עט ברזל
c) əşyanın nə ilə dolduğuna münasibəti:
bir stəkan su – كوب الماء
bir stəkan su – כוס מים
d) tamdan bir hissə:
otağın küncündə - في ركن الغرفة
evin küncləri – זויות הבית
Tərkibi vəziyyəti düzgün müəyyənləşdirmək üçün bu aspektləri nəzərə almaq lazımdır.
I. Söz sonluqlarının dəyişilməsi bu hallarda baş verir:
1. İbri dilində kişi cinsi cəmdə יםX [īm] və təsniyədə יםX, [ayim] sonluğu יX [ēy] – formasına çevrilir ki, bu zaman sondakı ם hərfi düşür. Ərəb dilində isə ون - (yiyəlik və təsirlikdə ين -) və ان - (yiyəlik və təsirlikdə ين - ) sonluqlarındakı ن öz qısa saiti ilə birlikdə düşür. Məsələn:
sinfin şagirdi – תלמידי הכיתה => תלמידים של הכיתה
məktəbin müəllimləri – معلمو المدرسة => المعلمون للمدرسة
məktəbin iki müəllimi – معلما المدرسة => المعلمان للمدرسة
məktəbin müəllimlərindən – من معلمي المدرسة => من المعلمين للمدرسة
oğlanın iki ayağı – רגלי הבחור => רגלים של הבחור
məktəbin iki müəllimlərindən – من معلمى المدرسة => من المعلمين للمدرسة
Ərəb dilində sonrakı “nun” un düşməsi ilə açıq qalan uzun sait sonrakı birləşdirici həmzəli sözlə qısa şəkildə heca yaratsa da, bu sözün tək deyil məhz cəm və ya təsniyədə işlənməsini bildirməkdən ötrü vurğunu qoruyur. Məsələn:
[muʻallimu-l-cə̅miʻati] – معلمو الجامعة
Əks təqdirdə birləşmənin mənasında dəyişiklik baş verə bilər. [3, s.105]
2. a) İbri dilində təkdə qadın cinsi əlaməti olan הX “status constructus” da əvvəlki vəziyyətini saxlayaraq תX olur, ərəb dilində isə təkdə qadın cinsin əlaməti olan ة ( تاء المربوطة ) sonluğu dəyişmədən qalır. [11, s.39] Məsələn:
uşağın xalası – דודת הילד
uşağın xalası – خالة الولد
gənc qızın paltarı – הצעירה שמלת
gənc qızın paltarı – ثوب الفتاة
b) İbri dilində təkdə qadın cinsində isimlərdə תX [eth] sonluğu dəyişmədən qalır.
Məsələn:
evin qapısı – דלת הבית
3. Ərəb dilində olduğu kimi ( ات ) ibri dilində də ותX [ōth] cəm sonluğu dəyişmədən qalır.
otağın divarları – קירות החדר
universitetin kitabxanaları – مكتبات الجامعة
universitetin qızları – בחורות האוניברסיטה
universitetin qızları – بنات الجامعة
II. Tərkibin tərəfləri (təyinlənən və təyin edən مضاف - נסמך və مضاف إليه - סומך) təkcə ayrı-ayrı isimlər və substantivləşmiş sözlərlə deyil, həm də söz qrupları ilə ifadə oluna bilər. Belə birləşmələrin tərəfləri sifət və ya işarə əvəzlikləri ilə işlənən uzlaşan təyini söz birləşmələri ola bilər. Bu cür təyinlərin sadə tərkibdə işlənməsi bu qaydalara tabe olur:
1) a) Tərkibin ikinci tərəfinə aid olan təyini söz birləşməsi artıq məlum olan qaydalara uyğun olaraq işlənir (sifətdən ibarət olan təyin özündən əvvəl gələn isimlə tam şəkildə uzlaşır):
böyük lüğətin əhəmiyyəti – أهمية قاموس كبيرة
yeni qanunların kitabı – ספר חקים חדשים
b) İzafətin birinci tərəfinə aid olan sifətdən ibarət təyin tərkibin ikinci tərəfindən və ya ikinci tərəfə aid sözlərdən sonra gəlir.
lüğətin böyük əhəmiyyəti – أهمية القاموس الكبير
qanunların yeni kitabı – ספר החקים החדש
c) Qeyd etmək lazımdır ki, tərkibin tərəfləri bir-biri ilə sıx bağlı olur. Bu bağlılıq ondan irəli gəlir ki, tərəflər bir-biri ilə qırılmaz sintaktik vahid yaradır. Buna görə də bunların arasına hər hansı bir sözün daxil olması qadağandır (ərəb dilində müstəsna hal kimi onların arasında işarə əvəzliyi işlənə bilər). Bütün bunları nəzərə alaraq tərkibin üzvləri ilə uzlaşan sifətdən ibarət olan təyinlər bütünlükdə qrupdan sonra gəlir. Bu halda sonuncu üzvə aid olan təyin bilavasitə ondan sonra gəlir:
Məsələn:
böyük lüğətin böyük əhəmiyyəti – أهمية القاموس الكبير الكبيرة
yeni qanunların yeni kitabı – ספר החקים החדשים החדש
d) Tərkibində hər iki tərəfin eyni cinsə mənsub olması ilə onlardan birinə aid olan təyin qrammatik cəhətdən hər iki tərəfə aid ola bilər:
“böyük lüğətin qiyməti” – ثمن القاموس الكبير
və ya “lüğətin böyük qiyməti”
“böyük şagirdin kitabı” – ספר התלמיד הגדול
və ya “şagirdin böyük kitabı”
Belə hallarda tərkibin və konteksin mənasından çıxış etmək lazımdır.
1. Artıq qeyd edildiyi kimi tərkibin hər bir tərəfi təyin qəbul edə bilər. Məlum olduğu kimi işarə əvəzliyi ilə ifadə olunan təyin bilavəsitə artikillə ifadə olunmuş təyin etdiyi isimdən əvvəl gəlir.
Ərəb dilindən fərqli olaraq ibri dilindəki, qaydalara uyğun olaraq bu dildə işarə əvəzliyi təyin etdiyi sözdən sonra gəlir:
bu şagirdin kitabı – كتاب هذا التلميذ
bu şagirdin kitabı – ספר התלמיד הזה
Tərkibin birinci tərəfinə aid olan işarə əvəzliyindən ibarət təyin izafət birləşməsinin sonunda gəlir.
Məsələn:
bu fəal tələbənin bu maraqlı kitabı – كتاب هذه الطالبة النشيطة الممتع هذا
bu fəal şagirdin bu maraqlı kitabı – ספר התלמידה הפעילה הזאת המענין הזה
III. İzafət birləşməsi tərəflərə həmcins üzvlərin artırılması ilə də genişləndirilə bilər. Təbii ki, belə hallarda həmin həmcins üzvlər aid olduqları tərəfin tabe olduğu qrammatik qaydalara uyğun işlənir.
Bəzən iki təyin olunan ard-arda gəldiyindən onlardan biri ilə təyin edən arasında başqa bir söz olduqda sanki birbaşa əlaqə itir. Bunu nəzərə alaraq həmcins üzvlərdən biri təyin edəndən sonraya keçir və bitişən əvəzlik vasitəsilə tərkibə birləşir.
Məsələn:
kişinin oğlanları və onun qızları – أبناء الرجل و بناته
kişinin oğlanları və onun qızları – בני האיש ובנותיו
Lakin həmcins üzvlərlə bağlı bu qaydaya müasir ərəb və ibri dillərində çox da riayət olunmur.
Məsələn:
1) Birinci tərəfə aid olan həmcins üzvləri:
tələbənin kitabı, dəftəri və qələmi – كتاب و دفتر و قلم الطالب
şaqirdin kitabı, dəftəri və qələmi – ספר ומחברת ועט התלמיד
2) Ikinci tərəfə aid olan həmcins üzvlər:
müəllimin, tələbənin və şağirdin lüğəti – قاموس المعلم و الطالب و التلميذ
מילון המורה והתלמיד והתלמידה
müəllimənin, şagirdin (oğlanın) və şagirdin (qızın) lüğəti –
IV. İzafət tərkibi yaradan üsullardan biri də افعل formasında olan müqayisə və ya üstünlük bildirən sifətin sonrakı isimlə eyni birləşmədə işlənməsidir.
1) افعل formasında olan sifətin özündən sonra gələn tək, təsniyə və ya cəmdə olan qeyri-müəyyənlikdəki isimlə izafət yaratması:
ən məşhur yazıçı – أشهر كاتب
iki yazıçıdan ən məşhur – أشهر كاتبين
2) افعل formaslnda olan sifətin özündən sonra gələn cəmdə, müəyyənlikdə olan isimlə izafət yaratması:
ən məçhur yazıçı – أشهر الكتاب
ən məşhur yazıçı qadın – أشهر الكاتبات
3) فعلى formasında olan sifətin özündən sonrakı cəmdə, qadın cinsində, müəy¬yənlikdə olan isimlə izafəti:
ən yaxşı (gözəl) qadın – حسنى النساء
4) أفاعل və ya فعليات formasındakı sifətin özündən sonrakı cəmdə və müəyyənlikdə olan isimlə izafəti:
kişilərin ən böyükləri – أكابر الرجال
qadınların ən böyükləri – كبريات النساء
İbri dilində də üstünlük dərəcəsi “smixut” vasitəsilə, yeni hər hansı bir məfhumun təki ilə onun cəminin müəyyənlikdə olan variantının bir birləşmədə verilməsi ilə ifadə oluna bilir. [8, s.47]
Məsələn:
mahnıların ən yaxşısı – שיר השירים
V. Miqdar sayları özünün qrammatik xüsusiyyətinə görə dörd qrupa bölünür:
1. a) 3-10 saylarını əhatə edən ikinci qrup sayları da digər migdar sayları kimi isimdən əvvəl gəlir. Bu halda isim xüsusiyyəti daşıyan say sayılan isimdən əvvəl gəlməklə həmin isimdə izafət tərkibi yaradır və tərkibdəki isim cəmdə, qeyri-müəyyənlikdə olduğu halda say həmin ismin təki ilə əks cinsdə olur. Məsələn:
altı gün – ستة ايام
on saat – عشر ساعات
b) Dördüncü qrupa aid olan 100 və 100-dən artıq miqdar sayları da sayılan isimlə izafət təşkil edir. Bu halda isə isim təkdə, qeyri-müəyyənlikdə olur. Məsələn:
yüz kitabxana – مئة مكتبة
min söz – الف كليمة
300-dən 900-ə dək olan miqdar sayları həm bitişik, həm də ayrı yazıla bilər: Məsələn:
۳۰۰ (300) – ثلاث مئة او ثلاثمئة
۴۰۰ (400) – أربع مئة او أربعمئة
۵۰۰ (500) – خمس مئة او خمسة
Özlüyündə izafətdən ibarət olan bu saylar digər bir isimlə izafət yaradanda, təbii olaraq buradakı tənvin açılır.
2) Mürrəkkəb saylar bilavəsitə özündən əvvəl gələn isimlə izafət yarada bilər. Məsələn:
mənim iyirmi bir yaşım var – أنا آبن واحد و عشرين عاما
(hərfən: mən iyirmi bir ilin oğluyam).
İbri dilində yaşı (ömrü) təyin etmək üçün saydan əvvəl בן - “oğlu” (kişi cinsi üçün) və בת - “qız” (qadın cinsi üçün) sözləri gətirilir. Məsələn:
qırx yaşlı İshaq – יצחק בן-ארבעים שנה
yüz yaşlı Sara – שרה בת-מאה שנה
bir illik buzov – עגלה בת שנה
bir illik quzular – כבשים בני שנה
3) Ərəb dilində “illər” miqdar sayları ilə göstırilir. “عام” və ya “ سنة” sözü saydan əvvəl gələrək onunla genişləndirilmiş izafət yaradır. Bu cür birləşmə ikinci tərəfi həmcins üzvlərdən ibarət izafətə bənzəyir və mürəkkəb sayın bütün bəndləri yiyəlik halda olur. Məsələn:
min səkkiz yüz əlli beşinci ildə - عام الف و ثمانيمئة و خمسة و خمسين
İbri dilində isə bu bir qədər başqa şəkildə ifadə olunur:
min səkkiz yüz əlli beşinci ildə - אלף שמונה מאות חמישים וחמש
4) Hissənin tama, təkin cəmə münasibəti qrammatikada partitivlik adlanır və ərəb dilində izafət və ya “ من ” ön qoşmasının vasitəsilə bildirilir.
müəllimlərdən biri – أحد من ألمدرسين
müəllimlərdən biri – إحدى من المدرسات
VI. بعض ٬ بضع ( بضعة)عدة ٬ غير٬ ٬ جميع ٬ كل ٬ أغلبية sözləri, أي qeyri-müəyyən əvəzliyi və s. sonrakı isimlə izafət təşkil edir. Məsələn:
bəzi ölkələr – بعض البلدان
qeyri-təbii – غير طبيعي
bütün insanlar – جميع الناس
iştirakçıların əksəriyyəti – أغلبية الحاضرين
3-10 qeyri-müəyyən sayını ifadə etmək üçün بضع (بضعة) və عدة sözləri sonrakı sözlə izafət əmələ gətirir. Bu sözlər də 3-10 saylarını xüsusiyyətini daşıdığından işləndikləri sözləri cəmdə qeyri müəyyənlikdə idarə edir. Bundan əlavə بضع müənnəs, بضعة isə müzəkkər sözlərlə işlədilir. Məsələn:
bir - neçə mühazirə - بضع محاضرات
bir - neçə kitab – بضعة كتب
bir - neçə mühazirə - عدة محاضرات
bir-neçə kitab – عدة كتب
Digər bir məsələ أي sözü ilə bağlıdır. Özündən sonrakı sözlə izafət əmələ gətirən bu söz müənnəs sözlərlə işləndikdə أية şəklini alır. Məsələn:
hansı kitab – أي كتاب
hansı qazet – أية جريدة
كل və כל sözləri isim olaraq “bütün” mənasında işlənir. Cümlədəki sintaksis qurluşundan asılı olaraq bu sözlər sonrakı isimlə izafətə girərək iki əsas məna ifadə edir:
כל היום - bütün gün – كل اليوم
כל יום - hər gün – كل يوم
VII. Ərəb və ibri dillərində iki ismin bir-biri ilə yaratdığı izafət birləşməsi digər dillərdə olduğundan daha geniş məna ifadə edir. Buna görə də həmin tərkiblərin dilimizə tərcüməsi zaman diqqətli olmaq tələb olunur. Məsələn:
kitab şkafı (hərfən: kitabların şkafı) – خزانة كتب
fəhlə evi (hərfən: fəhlənin evi) – بيت فلاح
uşaq bağcası (hərfən: uşaqların bağcası) – גן ילדים
xalq evi (hərfən: xalqın evi) – בית-עם
Bir çox hallarda da iki ismin birləşməsi olan סמיכות və إضافة Azərbaycan dilinə bir söz vasitəsi ilə tərcümə olunur: [7, s.173]
məktəb (hərfən: kitab evi) – בית ספר
heyvanxana, zoopark (hərfən: heyvanların bağı) – حديقة الحيوانات
təqvim (hərfən: illərin cədvəli) – לוח השנה
VIII. Xüsusi isimlər də izafət birləşməsinin tərəfləri ola bilər
1. a) Allah sözünü bildirən الله və ya Onun epitetləri olan الرحمن - ər-Rəhman, القادر əl-Qadir, الدين və s. bu kimi sözlər. Məsələn:
Abdullah (hərfən: Allahın qulu) – عبد الله
Əbdülrrəhman (hərfən: Rəhmanın qulu) – عبد الرحمان
Seyfəddin (hərfən: Dinin qılıncı) – سيف الدين
Şəmsəddin (hərfən: Dinin günəşi) – شمس الدين
b) Bəzi mürəkkəb adlar da izafət formasında olur.
Məsələn:
Məhəmməd Əli (hərfən: Əlinin Məhəmməd) – محمد علي
2. إبن - oğul sözü həm əsli mənada, həm də əlavə mənasında işlənərək sonrakı isimlə izafət yaradır.
a) Cümlənin və sətrin əvvəlində, həmçinin xəbər rolunda olduqda bu söz hər hansı bir fonetik dəyişikliyə uğramır. Məsələn:
İbn Cərir (hərfən: Cəririn oğlu) – إبن جرير
b) Əlavə kimi işlənən إبن sözü isə öz birləşdirici həmzəsini itirərək sonrakı sözlə izafət təşkil edir: Məsələn:
Əl-Haris ibn Hüseyn – الحارث بن حسين
İshaq ibn Yaqub – יצחק בן יעקוב
3. a) Xüsusi isimlər izafətin ikinci tərəfi (təyin edən) rolunda da çıxış edə bilər:
Bakı sərgisi – معرض باكو
Bakı sərgisi – תערוכת באקו
Zeynəbin mahnısı – أغنية زينب
Xananın mahnısı – שיר חנה
b) Xüsusi isimlər izafətin birinci tərəf (təyin olunan) rolunda da çıxış edə bilər:
ingilabi Bağdad – بغداد الثورة
zamanənin Bəkri – بكر الزمن
IX. Ərəb dilində çox işlənən formalardan biri də sifətin isimlə izafəti nəticəsində əmələ gələn mürəkkəb sifətlərdir. Məsələn:
gözəl (xoşsifət) – حسن الوجه
çoxmillətli – عديد القوميات
Maraqlı cəhət ondadır ki, bu cür sifətlər özündən əvvəlki digər bir ismə də təyin rolunda çıxış edə bilir. Belə halda mürəkkəb təyinin sifəti özündən əvvəlki isimlə tam şəkildə uzlaşır. Məsələn:
xoşsifət (qeyri müəyyən) kişi – رجل حسن الوجه
xoşsifət (müəyyən) kişi – الرجل الحسن الوجه
xoşsifət (qeyri müəyyən) qadın – إمرأة حسنة الوجه
xoşsifət (müəyyən) qadın – الإمرأة الحسنة الوجه
Bu şəkildə ifadə üsulu özünü ibri dilində də göstərir [86; səh.45-49]. Bununla bağlı ibri dilindən gətirilən iki misalla kifayətlənirik:
xoşsifət (gözəl görkəmli) – יפה תאר
paxıl (hərfən: dar baxışlı) – צר-עין
İbri dilində birləşmənin aparıcı qolunun sifətdən ibarət olduğu tərkibləri xüsusilə qeyd etmək lazımdır. Məsələn:
qəşəng qadın (hərfən: zahiri cəhətdən gözəl) – אשה יפת תאר
yüngül adamlar – אנשים קלי-דעת
Ərəb dilində digər bir sözdüzəltmə metodu bəzi isimlərin müxtəlif sözlərlə izafət girərək maraqlı mənalar kəsb etməsidir. Məsələn:
saqqalı – أبو اللحية
ərəb – أخو العرب
böyük yol – أم الطاريق
alim – أهل العلم
yolçu – إبن السبيل
varlı – ذو المال
məhkum – صاحب النار
naşükür – غير شاكر
X. Məsdərin إضافة -də, feldən törənən ismin isə סמיכות -də idarəsi.
Əgər “status constructus”da birinci tərəf məsdərlə və ya feldən törənən isimlə ifadə olunubsa, o halda ikinci tərəf həm hərəkətin subyekti, həm də obyekti adlana bilər. Məsələn:
azadlığın dəstəklənməsi – تأييد الحرية
azadlığın dəstəklənməsi – תמיכת החרות
şəhərin dəstəklənməsi – تأييد المدينة
şəhərin dəstəklənməsi – תמיכת העיר
XI. Ərəb ölkələrində olduğu kimi İsraildə də ayların ifadəsi üçün həm Avropadan əks edilmiş adlardan, həm də xalqın dilində işlənən sözlərdən istifadə olunur:
yanvar – كانون الثاني => يناير
yanvar – תשרי => ינואר
fevral – شباط => فبراير
fevral – חשון => פברואר
Bu adların hər birinin əvvəlinə شهر və ya חודש sözlərini artırmaq olur və həmin halda “status constructus” əmələ gəlir. Məsələn:
iyul ayında – في شهر تموز
iyul ayında – בחודש ניסן
Həftənin günlərini bildirmək üçün “يوم” və ya “יום” sözləri işlədilir. Lakin bir çox hallarda bu sözlər işlənmədən də həftənin günləri ifadə oluna bilər:
bazar günü – الاحد => يوم الاحد
bazar günü – ראשון => יום ראשון
Qeyd: Avropa həftə günlərinin adlarından fərli olaraq ərəb və yəhudi dillərində həftə günləri əsasəndə bazar günü bazar ertəsi kimi qəbul edilir. Qeyd etmək lazımdır ki, bəzi hallarda “status constructus” adlanan tərkibləri əvəz etmək və ya onları yüngülləşdirmək mümkündür.
Tərkibi vəziyyətdə hər hansı bir mənsubiyyətlik bildirildikdə onu təsviri üsulla əvəz etmək mümkündür:
1. Təyin olunan tərəfin mənasında qeyri-müəyyənlik olduqda:
a) Bu halda o adətən “ من ” və ya “ מן ” ön qoşması vasitəsilə təkrar olunur. Məsələn:
bu günün suallarından biri – سؤال من أسئلة اليوم
bu günün suallarından biri – שאלה מן שאלות היום
b) Qədim ibri mətnlərində tərkib adətən “ ל ” ön qoşması vasitəsilə əvəz edilir:
Davudun oğullarından biri – בן לדויד
Davudun oğlu – בן דויד
2. İbri dilində üç və daha artıq isimdən ibarət zəncir olduqda, qədim mətnlərdə belə tərkib əvəz edilir:
a) ל [le] ön qoşması vasitəsilə:
İsrail padşahlarının səlnaməsi – דברי-הימים-למלכי-ישראל
əvəzinə דברי-ימי-מלכי-ישראל yazılır
b) אשר ל [ʼaşer le] vasitəsilə:
Süleymanın ən yaxşı nəğməsi – שיר השירים אשר לשלמה
3. İbri dilində emfatik (gücləndirici) adlanan digər bir tərkib də mövcuddur - סמיכות [smixut]. Burada üçüncü şəxsdə olan bitişən əvəzlik əlavə olunur. Məsələn:
בית של מורי və ya בית מורי => הבית של מורי
ביתו של המורה və ya בית המורה => הבית של המורה
ביתה של המורה və ya בית המורה => הבית של המורה
ביתם של המורים və ya בית המורים => הבית של המורים
ביתן של המורות və ya בית המורות => הבית של המורות
Müəllimin (mənim müəlimimin və s.) evi
Müqayisə üçün ərəb dilində işlənən “كل ”, “ جميع ” – “bütün”, “hamısı” məna¬sındakı sözləri misal gətirmək mümkündür. Bu sözlər də izafət tərkibində işlənməklə yanaşı, həm də aid olduğu sözü qeyd etmək və ya onun mənasını gücləndirmək üçün əlavə kimi də işlənir. Onların məhz həmin ismə aid olmaları müvafiq bitişən əvəzliklə göstərilir. Məsələn:
الشرق كله كل الشرق
المدينة كلها كل المدينة
الناس جميعهم جميع الناس
النساء جميعهن جميع النساء
Bu mövzu ilə bağlı ərəb və ibri dilləri ilə müqayisə apararaq oxşar və fərqli cəhətləri üzə şıxartmağa çalışmışıq.
ƏDƏBİYYAT SİYAHISI
1. Бронзик М. היסוד – основы иврита. Изд. «Ах»Израиль, 1993, 419 с.
2. Будагов Р.А. Литературные языки и языковые стили. М., 1967г., 376 с.
3. Гиргас В.Ф. «Очерк грамматической системы арабов». C.-Петербург 1873 г., 192 с.
4. Соломонник А. Грамматика иврита. Иерусалим, 1983 г., 220 с.
5. Шапиро Ф.Л. Иврит – русский словарь. М., 1963 г., 676с.
6. Шошана Блюм, Хаим Рабин. Современный иврит – עברית חיה. Иерусалим, 1982 г., 352с.
7. Штейнберг О.Н. Практические уроки древнееврейского языка. Вильна, 1889 г., 120с.
8. Штейнзальц Р.В. Введение в Талмуд. Изд.Российский научный центр «Кургатовский институт», 1993 г., 280 с
9. Язык и общество. М., изд. АН.СССР, 1968 г., 520с.
10. أحمد زكى صفوت. الكامل في قواعد العربية نحوها و صرفها. القاهرة، الجزء الاول. 1963م، 383 ص.
11. مصطفى الريس. اللغة العربية. الكتاب الاول. الازهر، القاهرة 1998 م، 98 ص.
РЕЗЮМЕ
Статья посвящена категории определенности и неопределенности на арабском языке. Все примеры сравниваются с ивритом.
SUMMARY
The article deals with the category of definite and indefinite in Arabic language. The exempts this article compound with Hebrew language.
Açar sözlər: Ərəb dili, İbri dili, izafət
Ключевые слова: Арабской язык, Иврит, идафа
Key words: Arabic, Hebrew, Postpositional attributive group
Rəyçi: fil.üzrə.fəl.dok.Abdullayeva Gülnarə

Şəbnəm Həsənli- Qəribova
XI-XII ƏSR TÜRK DİLLƏRİNDƏ SİNTAKTİK YOLLA YARANAN ETNOQRAFİZMLƏR
XI-XII əsr türk dillərində mövcud olan etnoqrafizmlərin arasında mürəkkəb söz və söz birləşmələri şəklində nümunələrə də rast gəlinir. Sintaktik yolla yaranan belə etnoqrafizmlər türk dillərində sözyaratmanın yalnızca şəkilçilərdən istifadə yolu ilə deyil, eyni zamanda iki və daha çox sözün birləşməsi, sözlərin təkrarlanması ilə baş verdiyini göstərir. Lakin bu yol morfoloji üsula nisbətən tarixən daha zəif inkişaf etmişdir. Ə Rəcəbov yazır: “Sintaktik yolla söz yaradıcılığı, müasir türk dillərində ol¬du¬ğu kimi, göytürk dilində də, məsələn, morfoloji yolla söz yaradıcılığına nisbətən zəif inkişaf etmişdir. Görünür, bunun əsas səbəbi odur ki, türk dillərinin, o cümlədən göytürk dilinin təbiəti uzun və çoxhecalı sözləri inkar edir. Dünyanın bir sıra dillə¬rin¬də permanent mürəkkəbləşmə prosesi getdiyi halda türk dilllərində hətta üç sözdən ibarət mürəkkəb sözlərə nadir hallarda rast gəlmək olur.” [1.357-358] Müəllifin qeyd etdiyi bu fikirlər XI-XII əsr türk dillərində də müşahidə olunur. Təəssüf ki, türk dil¬lərinin XI əsr sintaksisi ilə bağlı yazılmış yeganə əsər olan M.Kaşğarinin “Kitabu-Cevahirü'n- Nahv fi Luğat-it-Türk”əsərinin əlimizdə olmaması sintaktik yolla söz yaradıcılığına yalnız söz nümunələri əsasında müasir dilçilik baxışından yanaşma¬ğımızı tələb edir.
Türk dillərində sintaktik yolla söz yaradıcılığı özünəməxsus xüsusiyyətlərə malikdir. Bu həm dillərin bir- birindən ayrı və müxtəlif dillərlə qarşılıqlı əlaqədə olması, həm də prosesin daimi inkişafda olması ilə əlaqədardır. Belə ki, ayrı-ayrı türk dillərində sintaksisin nəzəri əsasları tam işlənilmədiyi, söz birləşmələri və mürəkkəb söz sərhəddi tam dəqiqləşdirilmədiyi üçün bu məsələni tarixi dilçilik aspektində işlədikdə bəzi problemlər üzə çıxır. Belə ki, bəzi mütəxəssislərin formanı, bəzilərinin isə mənanı əsas hesab etməsi fikir müxtəlifliyinə səbəb olur. “Mürəkkəb sözlərin bir¬likdə ya da ayrı yazılmaları səciyyəvidir, bunun məna ilə əlaqəsi yoxdur... Dili¬mizdə isə şəkil və mənaca dəyişikliyə məruz qalmış mürəkkəb sözlərin birlikdə yazılması qəbul edilmiş, daha bir çoxlarının da birlikdə yazılması üçün qaydaların qoyulması istənilmişdir...Bitişkən dil olan Türkçədə mürəkkəb sözlərin bitişik yazılma meyli da¬ha qüvvətlidir.” [2.]Mənanı əhəmiyyətli amil hesab etməyənlərin tam əksinə forma¬nın məna əsaında formalaşdığını qeyd edən mütxəssislər də az deyil. Bu fikri əsas götürən Z. Korkmaz öz mənalarını dəyişmədən bir-biriləri ilə qaynaşaraq yeni bir məfhumun qarşılığı olan mürəkkəb sözlər ayrı, köhnə mənalarını tamamilə itirərək yeni bir məna yaradan mürəkkəb sözlər bitişik yazılmalı olduğunu qeyd edir. [3.636-637] Ümumiyyətlə, Türkiyə türkcəsi ilə bağlı əksər mənbələrdə məna dəyişikliyinə uğramış və termin səciyyəsi qazanmış sözlərin bitişik, məna dəyişikliyi yaşamamış və termin səciyyəsi daşımayan sözlərin ayrı yazılması prinsip əsas götürülür. Türkolo¬giyada mürəkkəb sözlə bağlı məna və forma dilemmasına qarşılıq olaraq Ə. Rəcəbli mürəkkəb sözlərin yaranmasında fonetik baxım, qrafik cəhət, leksik məna, morfoloji əlamət və sintaktik vəzifə birliyindən söz açır və bütün bunların vəhdəti əsasında mürəkkəb sözün yarandığını irəli sürür. [1.363]
Sözlərin sintaktik üsulla yaradılması prosesinə müxtəlif yanaşma tərzlərinin olması, müəlliflər tərəfindən bəzən mürəkkəb söz və söz birləşmələrinin ayrılmasında yalnışlıqlara yol verilməsi və nəhayət dildə sadələşmə meyilinin müasir türk dillərin¬də davamlı bir proses olması bu sahədə fikir müxtəlifliyinə səbəb olmuşdur. “Dili¬mizdə mürəkkəb söz dəyəri qazanmamış bir çox söz birləşməsi vardır. Birləşdirmə yoluyla daimi olaraq, yeni sözlərin yaradılıb istifadəsi yazı məsələlərində problem yaratmaqla bərabər geniş əhatəli qaydaların tətbiqini də əngəlləyir. Bununla bağlı açıq bir qayda hazırlanmamasına baxmayaraq çox zaman “dil duyğusu” əsas götürül¬sə də, bu fərdi yazı formalarının yaranmasına yol açmışdır.”[4.17] Türk dilinin orfoq¬rafiya lüğətində qeyd olunan bu məsələ digər türk dilləri üçün də keçərlidir. S.Cəfə¬rovun fikrincə isə, türk dillərində mürəkkəb sözlərlə bağlı belə çaşqınlığın səbəbi in¬ki¬şaf prosesinin mürəkkəbliyi və mövcud mürəkkəb sözlərin fərqli inkişaf mərhələ¬lərin olmasıdır. Bunu nəzərə alan müəllif təkamül prosesinə əsaslanaraq mürəkkəb sözləri üç qrupa bölür: 1) yeni əmələ gəlmə prosesi keçirən mürəkkəb sözlər; 2) formalaşmaqda olan mürəkkəb sözlər; 3) formalaşmış mürəkkəb sözlər.[5.135]
Mürəkkəb söz və söz birləşmələrinin müəyyən baxımdan ümumi olan cəhətləri də dilçilər arasında fərqli fikirlər yaranmasına gətirib çıxarmışdır. “Lakin söz birləş¬mələri ilə mürəkkəb sözlər arasındakı bu yaxınlıq onların eyni olduğunu iddia etməyə haqq vermir. Çünki, birinci növbədə mürəkkəb sözün tərkibindəki əlamətlərin tam sabitləşməsi onun həm məzmun, həm də formaca inkişafını təmin edir. Söz birləş¬mələrində isə belə əlamət yoxdur, yəni birləşməni əmələ gətirən hər bir söz müstəqil mənasını saxlayır, başqa sözlərlə əlaqədə birləşmə kimi çıxış edir”. [6.84-85]
Bir başqa cəhət isə, aparılan bütün tədqiqatların obyekti kimi müasir dillər nə¬zər¬də tutulması, tarixən söz birləşməsi və mürəkkəb söz arasında mövcud olan sərhəddi müəyyənləşdirməməsidir. Çünkü, tarixən söz birləşməsi olan sözlər qarşı¬mıza müasir dillərdə mürəkkəb söz kimi çıxır və yaxud da, həmin dövr üçün keçid mahiyyəti daşıyır. Məsələn XI-XII əsrlərə aid etnoqrafizmlərə nəzər saldıqda “büküm etük” ilk baxışda I növ təyini söz birləşməsi şəklindədir. Sözün mənası “qadınların geyindiyi çəkmə” deməkdir. Birləşməyə diqqət yetirdikdə “etük” sözü ayrılıqda “ayaqqabı” deməkdir. Bunu nəzərə alsaq, söz birləşməsinin əsl mənası “büküm- bükülən ayaqqabı” kimi qəbul edilməlidir. Lakin leksik söz birləşməsi kimi yaranan bu birləşmə artıq abidədə mürəkkəbləşməyə doğru getməkdə və sadələşmə yolu keçməkdədir. Yaxud da, “süt ötrüm”[DLT., s. 381]. Müasir türkcədə “sütotu” mənasına gələn bu söz I növ təyini söz birləşməsi şəklində bir mürəkkəb sözdür. “qıῆır er- çəpgöz adam”, “qır yağı - gizli düşmən” kimi birləşmələrlə “ürüῆ quş”- akdoğan, “qara quş”-qartal, “tewe kuş”-dəvəquşu, “yün quş”-tovuzquşu, “el quş”-quzğun, “qara yag”-neft, “üt qaraq”- gözbəbəyi birləşmələrini müqayisə etdikdə də, fərqi görmək mümkündür. Verilən sözlərin hamısı I növ təyini söz birləşməsi şəklində olsa da, onların ifadə etdikləri mənalar onların bir qisminin söz birləşməsi, bir qisminin mürəkkəb söz olduğunu göstərir.
Bəzən isə sözlərin ilk baxışda sadə sözə bənzəməsi və ya assimilyasiya nəticə¬sində sözün sonluğunun şəkilçiyə bənzəməsi tədqiqatçılarda çaşqınlığa səbəb olur. Məsələn, müasir Azərbaycan dilində “dördayaq”, “duvağ” və s. kimi bilinən XI əsr türklərinin “xəmir taxtası” mənasında işlətdikləri “yasgaç” [DLT., s. 669] sözünə nə¬zər salaq: türk dillərində -qac,-gəc,-ğac,-ğəc” şəkilçisinin mövcudluğunu bilən hər şəxs bu sözün düzəltmə olduğunu deyə bilər. Lakin, əslində yasğaç- düzəltmə deyil, mürəkkəb sözdür, “yası yıgaç”söz birləşməsinin sadələşməsi, sözlərin assimil¬yasi¬yaya uğraması nəticəsində meydana gəlmişdir. Söz yaradıcılığında əsas yerlərdən birini tutan bu proses tarixən mövcud olan ümumi sadələşmə qanunu əsasında baş verir. Bu proses yuxarıda qeyd etdiyimiz nümunədə olduğu kimi semantik , fono-semantik dəyişmə halları ilə paralel gerçəkləşir.
XI-XII əsr mürəkkəb etnoqrafizmlər arasında xüsusi yer tutan formalardan biri də təkrarlarla düzələn mürəkkəb sözlərdir. Belə sözlər arasında oyun adlarına, mətbəx əşyalarına, təbabətə aid etnoqrafizmlərə rast gəlmək mümkündür: balu- balu (laylay), müngüz-müngüz, alış-beriş, eşiç-buqaç (tava qazan), çanglı-manglı, em - sam (dər¬man), sım sımraq (yemək adı), yap-yop (hiylə), qaq-qoq (qurudulmuş meyvə), kış-qurman (ox və kiriş), çübü-çebür, arzu tilek (Merkuri), erentüz (Tərəzi bürcü), gün batsıq (günbatan), tul tuğsak (dul qadın), tün-gün (gecə gündüz), yay-kiş, yak-yuk (qab qacaq), arış-arkağ ( əriş- arğac), ot-yəm ( ədviyyat) və s.
XI-XII əsr etnoqrafizmlərinin bir qismi söz birləşməsi şəklindədir ki, bunların da xüsusi tədqiqata ehtiyacı vardır. Çünkü, bu və ya digər etnoqrafizm xalqın hər hansı bir etnopsixoloji məqamının əksi kimi aydın və dəqiq ifadə olunmalıdır ki, bu zaman etnoqrafizmin ifadə etdiyi anlayışın geniş və əhatəli təsəvvür üçün bir sözdən deyil, bir neçə müxtəlif mənalı sözlərin leksik-sintaktik və morfoloji kombinasiya¬sın¬dan, birləşməsindən istifadə edilir. Leksik - sintaktik yolla etnoqra-fizmlərin yaran¬masında semantik əlaqə əsas tərəf kimi çıxış edir və digər qrammatik əlaqələr mahiy¬yət kəsb etmir. Söz birləşmələrinin tərəfləri məna baxımından birləşərək, bir tərəf digərinin əlamətini ifadə edir, mənasını dəqiqləşdirir və beləliklə etnoqrafizmlər yaranır. Sözlərin leksik və qrammatik şəkilçilər vasitəsilə birləşməsi nəticəsində etnoqrafizmlərin yaranması isə morfoloji-sintaktik yol ilə baş verir.
Söz birləşməsində dilin qrammatik quruluşu demək olar ki, tamamilə öz əksini tapır. Belə ki, dildə olan bir sıra kateqoriyalar (nitq hissələri və onların xüsusiyyətləri, hal, kəmiyyət və mənsubiyyət, təsirlilik və təsirsizlik, müəyyənlik və qeyri-müəy¬yənlik, sözlərin sırası və s.) söz birləşmələrinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Bu baxımdan söz birləşmələri dilin qrammatik quruluşunun sabitliyini, onun inkişaf meyillərini müəyyənləşdirməkdə olduqca əhəmiyyətlidir. Söz yaradıcılığında fəal iştirak edən söz birləşmələri dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsində bir baza rolunu oynayır. Söz birləşmələri eyni zamanda sözlərin əlaqələnməsi və burada iştirakçı tərəflərdə baş verən dəyişiklikləri meydana çıxarır. “Söz birləşmələri sisteminin öyrənilməsi, onun tərəflərinin əlaqələrinin müəyyənləşdirilməsi cümlə və cümlə üzvləri arasındakı əlaqələrin öyrənilməsində çox vacib mərhələ hesab olunur”[7.12]. Lakin, uzun müddət türk dillərinin tədqiqi ilə məşğul olan şəxslər söz birləşmələri dedikdə, ənənəvi ərəb-fars qrammatikası baxımından çıxış edərək yad izafət qəlib¬lərini türk dillərinə uyğunlaşdıraraq, qəlibdən kənar birləşmələri tədqi¬qat¬dan uzaq tutmuşlar. Bunun səbəbi isə orta əsr türk dillərində, xüsusilə, Osmanlıcada şeir və yazı dilində əsl türk sözlərinin belə bu yad qəliblərə uyğunlaşdırılaraq izafət şəklində işlədilməsidir. Avropa dilçiliyində də ilk olaraq Osmanlıcanın qrammatikası ilə bağlı əsərlər yazıldığına görə klassik termin olan izafət Avropa dilçiliyində özünə vətən¬daşlıq hüququ qazanmışdır. Bu J. Denidən sonrakı dövrdə də davam etdiril¬mişdir.
Türk dillərindəki izafətə aid ilk müstəqil işin müəllifi olan Borovkov bu ad altında şəkilçisiz və ikinci tərəfi şəkilçi qəbul edən birləşmələri nəzərdə tutur, üçüncü növ təyini söz birləşmələrinə uyğun gələn birləşmələri “соприложение” adlan¬dırmışdır.[8.165-177]. Borovkovun tam əksini düşünən Nasilov, Dırenkova, Serebrennikov, N.Hacıyeva və T.Banquoğlu isə şəkilçisiz birləşmələri izafət hesab etmirdi.[2],[9],[10]. S.S.Mayzel isə formal əlamətdən asılı olmayaraq izafətin 3 növünün olduğunu əsaslandırmaqla bu mübahisələrə son qoymuşdur. Onun fikrincə, “türk izafəti” adlı qrammatik anlayış türk dilinin sintaksisində və onda composita-nın öyrənilməsində açar rolunu oynayır. Biz izafət terminini ona görə saxlayırıq ki, rus dili kimi sintetik və Qərbi Avropa dilləri kimi analitik dillərdə mövcud olan söz birləşmələrindən seçilən bu anlayışın və onun formalaşdırdığı morfoloji quruluşun özünəməxsusluğunu vurğulaya bilək.”[11.,7-10]
Türk dillərində söz birləşmələrini monoqrafik şəkildə öyrənən A.N.Baskakov isə nominativ sintaktik vahid kimi söz birləşmələrinə struktur - qrammatik və funksional- semantik planda yanaşmağı üstün tutmuşdur.[12]
A.N.Kononov da söz birləşmələrindən bəhs edərkən onların bu xüsusiyyətini nəzərə alaraq “leksik birləşmələr” və “sintaktik birləşmələr”i fərqləndirmiş, daha sonra isə “leksik-sintaktik birləşmə” adı ilə üçüncü bir növün varlığından da bəhs etmişdir. [13., s.373]
Y.İ. Ubryatova isə söz birləşmələrinin təsnifi haqqında yazır: “Yakut dilində söz birləşmələri əmələgəlmə üsuluna görə aşağıdakı qruplara ayrılır: 1) yanaşma əsasında qurulan söz birləşmələri; 2) izafət əsasında qurulan söz birləşmələri; 3) idarə əsasında qurulan söz birləşmələri; 4) uzlaşma əsasında qurulan sözbirləşmələri; 5) başqa üsullarla qurulan, həmcins üzvlərin birləşmələri”.[14,s.31]
M.B.Balakayev da qazax dilindəki söz birləşmələrinin təsnifində və izahında sintaktik əlaqələrə əsaslanır. M.B.Balakayev söz birləşmələrini ilk növbədə ismi və feili birləşmələr adı ilə iki böyük hissəyə ayırır, sonra isə bu bölgülər içərisində sintaktik əlaqələrə əsaslanan yeni bölgülər ayırır. [15]
Söz birləşmələrinin forması və xüsusiyyətləri onun tərəflərinin daşıdığı dil xüsusiyyətlərilə birbaşa bağlıdır ki, bunu nəzərə alaraq, söz birləşmələrinə müxtəlif cəhətlərdən yanaşmaq, onları müxtəlif prinsiplər əsasında qruplaşdırmaq və izah etmək lazımdır. Belə ki, təsnifat zamanı bir halda söz birləşmələrinin məna cəhəti, başqa bir halda isə formal əlamətləri əsas prinsip ola bilər.
Məlum məsələdir ki, etnoqrafik leksikada söz birləşmələri haqqında danışdıqda, əsas obyekt kimi qeyri-predikativ, leksik birləşmələr nəzərdə tutulur. Çünki, əşya və anlayışı ifadə edən birləşmədə komponentlərinin leksik-semantik əlaqəsinin ön plana çıxması fərqləndirici xüsusiyyətdir. Tərəfləri arasında əlaqənin cümlə daxilində üzə çıxdığı söz birləşmələri sintaktik vahid statusu daşıyır və belə birləşmələr söz yaradı¬cılığı üçün əhəmiyyətli deyil. Bu tipli birləşmələr yalnız tərəflər müstəqil mənanı itirib bir məna bildirdikdə, söz yaradıcılığı prosesinə daxil olur ki, bu zaman da onlar sintaktik birləşmə deyil, leksik birləşmə və ya mürəkkəb söz mahiyyəti daşıyırlar.
Ümumiyyətlə, söz birləşməsi tərkibindəki sözlər arasında məntiqi bağlılıq, qrammatik əlaqə və məna tamlığının olması vacib şərtlərdəndir. Belə ki, bir-biri ilə məna əlaqəsi və bitkinliyi olmadan birləşən hər hansı iki və daha artıq sözün birləş¬məsi mürəkkəb söz şəklində olan dil vahidləri meydana gətirə bilməz. Məntiqi bağlı¬lıq, qrammatik əlaqə və məna tamlığı nəinki söz birləşmələrində, eyni zamanda, bütün söz yaradıcılığı prosesində əsas şərtlərdən biridir. XI əsr sintaksisini tədqiq edən Abduraxmanov da türk izafət konstruksiyasında bu şərtləri əsas götürərək XI əsr izafətlərini 5 qrupa bölmüşdür: “I qrup. Təyin edən və təyin olunan yiyəlik hal və mənsubiyyət şəkilçiləri kimi özünəməxsus formal əlamətlərə sahibdir.II qrup. Birinci tərəf yiyəlik hal şəkilçisi daşısa da, ikinci tərəfdə mənsubiyyət şəkilçisi olmur. III qrup. Təyin edən yiyəlik hal şəkilçisi qəbul etməsə də, II tərəf mənsubiyyət şəkilçisi ilə ifadə olunur. IV qrup. İzafət konstruksiyasının tərəflərinin heç bir formal əlaməti yoxdur. V qrup. İzafət konstruksiyasının birinci tərəfi yerlik hal şəkilçisi, ikinci tərəfi isə üçüncü şəxs mənsubiyyət şəkilsi qəbul edir”.[16.126-129]
Beləliklə, XI-XII əsr türk dillərində söz birləşmələri şəklində olan etnoqrafizmləri aşağıdakı qruplar şəklində qruplaşdıra bilərik:
I. Birinci növ təyini söz birləşmələri-Atributivlik daşıyan sözlə substantiv xüsusiyyətli sözün yanaşmasından əmələ gələn bu tipli təyini söz birləşmələrinin birinci tərəfi isim, sifət, say, əvəzlik və feli sifətlə, ikinci tərəfi isə ismi və ya substantivləşmiş hər hansı bir sözlə ifadə olunur. Yanaşma əlaqəsində tabeedici tərəf tabe tərəfi özündən asılı edərək onu heç bir dəyişikliyə uğramağa qoymur. Özü isə yeri gələndə başqa sözlərlə əlaqəyə girir və sərbəst sürətdə dəyişə bilir. Məsələn, bışıg kerpiç, kedüklük kidiz, qaşuqluq ayaq, kemdük süῆük, masıç üzüm, oluq ton, sagız toprak, ögey ata, qaldraga ton, yapıqlıq kapuğ, qatıqlıq er, sanaç kesirgü, tarıqlıq yer, taῆıl geyik və s.
N.K.Dmitriyev türk dillərində yanaşma əlaqəsi ilə əmələ gələn birinci növ təyini söz birləşmələrini digər birləşmələrə nisbətən daha qədim hesab edir: “O türk dilinin inkişafında elə bir dövrü əks etdirir ki, o zaman morfoloji göstəricilər hələ formalaşmamışdır. Türk dilində sözlər arasında əlaqə ancaq sintaktik vasitələrlə ifadə olunurdu.» [17.s.224]
Bu birləşmələrin türk dillərində aşağıdakı növləri mövcuddur:
1.isim - isim strukturlu I növ təyini söz birləşmələri. Bu növ birləşmələr birinci növ izafət kimi tədqiq olunmuşdur. Belə birləşmələrdə isim adyektivlik xüsusiyyəti qazanır və təyin olunanın aşağıdakı xüsusiyyətlərini əks etdirir:buqaç art, yaru yelim, erkek taqāgu, et yer, ülker çerig, yerdeş kişi, kenç liyü, yel kögen, küveç yügün, qaῆdaş qadaş, ata sagun, qulaq ton, tişi taqāgu, temen yiῆne, törtgil ew və s.
2.əsas tərəfi isim- asılı tərəfi say olan I növ təyini söz birləşmələri. – Bu modelin bütün türk dilləri üçün ortaq cəhəti saylardan sonra gələn ismin tək olmasıdır : elliğ yarmak, bir yogrum un, bir yarmak,
3.əsas tərəfi isim, asılı tərəfi sifət olan I növ təyini söz birləşmələri.- İsmi birləşmələrin ən geniş yayılmış növü olan bu birləşmələrdə predmet müxtəlif vəziyyətlərlə əlaqədar olaraq öz spesifik leksik mənasına görə xarakterizə edilir. Belə birləşmələrin asılı tərəfi olan sifətlər isimləri müxtəlif cəhətdən izah edir ki, bu da sifətin məna çalarlarının çoxluğu ilə əlaqədardır: azıglıq at, qazgān yer, baldır tarıq, başıl qoy, başaqlıq süngü, boş uragut, bugurda saç, yadıqlıq töşek, badıçlıq yıgaç, bozuq ew, köti burt, sag yag, öῆdünki yalıq, kedinki yalıq, somlum tat, soqarlaç börk, yımışsız yıgaç, tafrak kışçı, yalgan sufı və s.
4.əsas tərəfi isim, asılı tərəfi feli sifətolan I növ təyini söz birləşmələri. Ümumiyyətlə, türk dillərində işlənmə tezliyinə görə türk dillərində ikinci yerdə duran belə birləşmələr etnoqrafizmlər arasında azlıq təşkil edir: qurmış kiriş, qulnaçı qısraq, tatındı süt və s.
İkinci növ təyini söz birləşmələri. Birinci tərəfində heç bir qrammatik- morfo¬loji əlamətdən-şəkilçidən istifadə edilmədiyi halda, ikinci tərəfi mənsubluq ifadə edən müvafiq şəkilçilərin qəbul edildiyi belə birləşmələrdə ümumilik, mücərrədlik mənası daşıması ilə əlaqədar olaraq mürəkkəb isimlərə inkişaf meyili var. Tərəflərinin ifadə vasitələri məhdud olan bu birləşmələrdə hər iki tərəf əsasən isimlə ifadə olunur. Başqa nitq hissələrinə aid sözlərlə ifadə olunduqda isə həmin sözlər substantivləşərək, isim kimi çıxış edir. Məsələn: ya bagrı, bodun başganı, başak burisi, çalaῆ başı və s.
İkinci növ təyini söz birləşmələrinin tərəfləri həmişə yanaşı işlənir və arasına heç bir söz daxil ola bilmir. Qarşılıqlı tabelilik əlaqəsi əsasında düzələn belə tipli birləşmələrin birinci tərəfi ikinci tərəfə yanaşma əlaqəsi, ikinci tərəfi isə birinci tərəfə uzlaşma əlaqəsi əsasında tabe olur. Buna görə də, tərəflər cümlədə bir-birindən ayrılmır və birlikdə (birləşmə şəklində) cümlənin bir mürəkkəb üzvü olur. XI-XII əsr etnoqrafizmlərindən bəziləri də bu birləşmə şəklində əmələ gəlmişdir: qılıç boynı, eşiç büsi, tag burnı, biçek boynı, kök çıgrısı, çigin yıpı, bör çöpi, ot yalını, börk yaῆı, zaranza urgı, tegirmen qoguşı, tavar asgı, cıgılwar oqı və s.
Tədqiqatdan aydın olur ki, XI-XII əsr türk dillərində sintaktik yolla əmələ gələn birləşmələr müxtəlif formalarda işlənmişdır və birinci növ təyini söz birləşmələri şəklində olan etnoqrafık leksika işlənmə tezliyinə görə üstünlük təşkil edir.
ƏDƏBİYYAT
1. Rəcəbli Ə. Göytürk dilinin leksikası., II cild, Bakı, Nurlan, 2004, 428 s., s.. 357-358
2. Banguoğlu T. Türkçenin grameri, TDK Yayınları, Ankara 2004,
3. Korkmaz. Z. Türk dili üzerine araştırmalar.,I cilt, Ankara, 1995, s. 636-637.
4. İmla Kılavuzu., TDK Yayınları, Ankara, 1988, s.17
5. Cəfərov S. Azərbaycan dilində söz yaradıcılığı, s.135
6. Sadıqova S. Azərbaycan dili terminologiyasının nəzəri problemləri. Bakı: Elm, 2002, 230 s ,s.84-85
7. SeyidovY. Seçilmiş əsərləri. Azərbaycan dilində söz birləşmələri. s.12
8. .БоровковA.A., Природа турецкого изафета. Сб. Академия наук СССР им. Акад. Н. Я. Марр. M.-Л. 1935.s.165-177.
9. НасиловВ. М., Грамматика уйгурского языка.M.1940;
10. Дыренкова Н.П., Грамматика ойротского языка . M.-Л. 1940;
11. Майзель С.С., Изафет в турецком языке. Изд-во Акад.Наук СССР.,М.-Л.1950.,186с, стр. 7, 10
12. БаскаковА.Н.,Словосочетания в современном турецком языке,. Москва., 1974.
13. Кононов А.Н., Грамматика современного турецкого литературного языка. Изд-во Акад. Наук СССР.,М.-Л.1956, 568 с., стр.373
14. УбрятоваЕ.И., Исследования по синтаксису Якутского языка. Изд-во Акад.НаукСССР.,М.-Л.1950.,304 с, стр.. -31
15. Балакаев М.Б., Основные типы словосочетаний в казахском языке., 1957
16. Абдурахманов Г.А., Исследование по старотюркскому синтаксису (ХI век)., Изд. «Наука», Москва 1967, 210 с., с.126-129
17. Дмитриев М.Б., Грамматика башкирского языка. М.-Л. 1948, с.224.

Açar sözlər: etnoqrafizm, sintaktik üsul, türk dilləri, mürəkkəb söz, söz birləşməsi.
Ключевые слова: этнографизм, синтаксические метод, тюркские языки, сложные слова, словосочетания.
Key words: ethnographism, syntactic method, Turkic languages, compound words, word combinations.

Этнографизмы тюркских языков ХЫ-ХЫЫ веков, образованные
синтактическим путём
Р е з ю м е
Большую часть этнографический лексики тюркоязычных народов ХЫ-ХЫЫ веков составляют слова, образованные синтактическим способом. Поэтому в статье рассмат¬ривается синтактический способ словообразования в синхронном и диахронном аспектах. Исследование показало, что в тюркских языках этнографизмы в виде определительных словосочетаний первого типа имели наибольшую частотность употребления.
The etnographisms forming by syntactic method in XI-XII centuries' Turkic languages.
SYMMARY
The words arising by syntactic method are found among the etnographisms used by Turks' XI-XII centuries. The learning etnographisms in the form of a complex words and a combination of words is very important to study the degree of development turkic languages at the time. Taking into account it the author has researched the diachronic and synchronic aspects of the process of word- formation in syntactic way and has classified the etnographisms in various groups.

Günel Babanlı
DİLÇİLİKDƏ KONVERSİYA HADİSƏSİ: MAHİYYƏTİ VƏ TƏDQİQİ İSTİQAMƏTLƏRİ
“Konversiya” termini latın mənşəlidir. “dəyişmə” mənasındadır. (1, s. 347) Linqvistik terminlər lüğətində “ konversiya” termininin ingiliscə “conversion” sözündən əmələ gəldiyi və yeni söz yaradıcılığı üsulu, yolu olduğu, sözdəyişdirici paradiqmalar təşkil etdiyi qeyd olunmuşdur. (2, s. 202)
Konversiya-keçmə maraqlı linqvistik hadisələrdən olub, dilin ifadə və məzmun planlarının qarşılıqlı nisbətdə öyrənilməsi zəminində meydana çıxır. Konversiya yarananda söz yeni sintaktik mühitə düşür, yeni sintaktik funksiya ilə çıxış edir, yeni məna formalaşır, sözün morfoloji dəyişməsi nəticəsində digər paradiqmalar əmələ gəlir. (3, s. 41)
C.Cəfərovun fikrincə, bu hadisəni sırf sözdüzəlciliklə bağlamaq,bunun nəticə¬sində bir nitq hissəsindən sözlərin tamamilə başqasına keçdiyini qəbul etmək, başqa sözlə, omonimlərin yarandığını söyləmək düzgün deyildir. Həmin xüsusiyyətlər bu qəbildən olan sözlərin mənsub olduqları nitq hissəsi çərçivəsindən kənara çıxmasına, yəni leksik vahidin yaranmasına – bir nitq hissəsindən başqasına keçməsinə gətirib çıxarmır. Bu prosesdə sözlər hələlik ikili xüsusiyyət qazanır, belə ki, onlarda həm mənsub olduqları nitq hissəsinə və həm də özləri üçün ikinci dərəcəli hesab olunan üzvün əsas ifadə vasitəsi sayılan nitq hissəsinə aid xüsusiyyətlər özünü göstərir. (4, s. 7, 8)
Ağamusa Axundov “Ümumi dilçilik” kitabında konversiyanı söz yaradıcılığının bir üsulu kimi göstərib. Konversiya – Sözün bir nitq hissəsindən başqasına keçməsi ilə söz düzəltmə nitq hissələrinin xüsusi morfoloji əlamətləri, daha doğrusu, sözdüzəldici şəkilçiləri olmayan dillərdə geniş yayılmışdır. Konversiyanı nitq hissələrinin müxtəlif cümlə üzvləri vəzifəsində işlənməsi kimi sintaktik hadisə ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Bu, konversiyanın yalnız bir növü, bəzilərinin göstərdiyi kimi, təsadüfi konversiya hesab edilə bilər.
Konversiyanın müxtəlif növləri vardır: substantivləşmə, adyektivləşmə, pronominallaşma, verballaşma, adverbiallaşma, konyuksionallaşma və s. Bunlar dilimizə aid qrammatik terminlərlə adlandırıla bilər: isimləşmə, sifətləşmə, əvəzlik¬ləş¬mə, felləşmə, zərfləşmə, bağlayıcılaşma və s. Konversiya söz yaradıcılığı üsullarından biri olan leksik – qrammatik hadisə kimi az öyrənilmişdir. Lakin onun ayrı – ayrı növləri, xüsusən substantivləşmə üzrə dilçilikdə geniş tədqiqat işləri aparılmışdır. Konversiya dörd səviyyədə özünü göstərir:1) sintaktik; 2) morfoloji – sintaktik ; 3) semantik – sintaktik; 4) semantik
1) Sintaktik konversiya bütün nitq hissələrinə aid olub, hər hansı nitq hissələrinə daxil olan sözün heç bir şəkli dəyişikliyə uğramadan başqa nitq hissəsinin yerində işlənməsini nəzərdə tutur. Məsələn, Açıldı yaz günü, əridi soyuq ( S. Vurğun) cüm¬ləsində soyuq sifəti yalnız sintaktik cəhətdən təcrid olunaraq, isim yerində işlən¬mişdir. Bu evdən köç! Bu meyvədən dad! cümlələrində köç və dad isimləri sintaktik cəhətdən felləşmişdir. Daş divar, dəmir qapı birləşmələrində isimlər sifətləşmiş; səndən başqa birləşməsində isə başqa sifəti müvafiq sintaktik mühitə düşərək qoşmalaşmışdır.
2) Morfoloji – sintaktik cəhətdən konversiya hər hansı bir nitq hissəsinə mənsub sözün başqa nitq hissəsinə keçərkən həmin nitq hissəsinə məxsus qrammatik kateqoriyaların şəkilçilərini də qəbul etməsini nəzərdə tutur. Başqa sözlə konver¬si¬yaya uğrayan söz substantivləşmə zamanı hal, kəmiyyət, mənsubiyyət və ya xəbərlik şəkilçilərini, verballaşma zamanı inkarlıq, növ, zaman, şəkil, şəxs və s.şəkilçiləri qəbul edir. Məsələn, Gözəllər sultanı, ay Mələkzadə (Aşıq Ələsgər). Hər yetən gözələ gözəl demərəm, Gözəldə gərəkdir işvə-naz ola (Aşıq Ələsgər). Çoxuna eyləyəcəm nasağı gözlə, gözlə sən! (Aşıq Ələsgər). Tərpənməyən dağ gövdəsi baxanlara gəlir şir. ( S. Vurğun) cümlələrindəki gözəllər, gözələ, gözəldə, çoxuna, baxanlara sözləri ismə məxsus cəm, hal, mənsubiyyət şəkilçiləri qəbul etməklə sintaktik səviyyə ilə yanaşı morfoloji cəhətdən də substantivləşmişdir.
Aşağıdakı cümlələrdə isə morfoloji – sintaktik səviyyədə verballaşma hadisəsi baş vermişdir: Sevinc də dadırıq qəm də yeyirik (C.Novruz). Ötən aya, günə acımırıq biz (C.Novruz) Köçəcək dünyadan illər, fəsillər (C.Novruz).
Göründüyü kimi, dad və köç isimləri verballaşma prosesində müvafiq olaraq eyni zamanda şəxs və zaman şəkilçilərini, acı sifəti inkarlıq, zaman və şəxs şəkilçilərini qəbul edərək, sintaktik cəhətdən, olduğu kimi, morfoloji cəhətdən də verballaşmışdır.
Sintaktik konversiyaya nisbətən burada konversiya dərəcəsi daha yüksəkdir.
3) Semantik – sintaktik konversiya daha çox substantivləşmə və adyektivləşmə hadisələrinə aiddir. Bu səviyyədə olan konversiya zamanı isim – sifət omonimliyində və adyektivləşmə hadisələrinə aiddir. Bu səviyyədə olan konversiya zamanı isim – sifət omonimliyində olan sözlər sintaktik cəhətdən isim və yaxud sifət yerində işlənir. Məsələn, qoca, dəmirçi, kəndli və s. sözlər bu qəbildəndir. Azərbaycan dilinin morfologiyasına həsr olunmuş kitablarda -çı...; -li... şəkilçili sözlər həm düzəltmə isim, həm də düzəltmə sifət bəhslərində verilir.
Semantik – sintaktik cəhətdən substantivləşmədə feillərdən düzələn sifətlər də yaxından iştirak edir. AMEA nəşriyyatının 1960-cı ildə nəşr etdiyi “Azərbaycan dilinin qrammatikası” (1-ci hissə) kitabında düzgün olaraq göstərilir ki, “ -ma/-mə; -ıcı/-ici /-ucu/-ücü; -ı/-i/-u/-ü şəkilçiləri vasitəsilə feillərdən düzələn qazma, süzmə, satıcı, qurucu, diri, ölü kimi sifətlər substantivləşmə nəticəsində tamamilə sifətlərdən ayrılmışdır”. Qeyd edilən sözlərin semantik cəhətdən daha çox isim xüsusiyyətinə malik olması həqiqətdir.
Semantik – sintaktik cəhətdən adyektikləşmə, xüsusən maraqlıdır. Burada eyni söz həm sintaktik, həm də semantik – sintaktik cəhətdən sifətləşə bilər. Məsələn, daş divar, dəmir qapı birləşmələrində birinci tərəflər ikinci tərəfin materialını bildir¬diyindən öz həqiqi mənalarını saxlayır. Odur ki, biz burada yalnız sintaktik cəhətdən adyektivləşmə hadisəsi ilə qarşılaşırıq. Daş ürək, dəmir bilək birləşmələrində isə birinci tərəflər öz sintaktik – semantik mühitlərindən asılı olaraq, həqiqi mənalarını itirmişdir. Belə ki, bu birləşmələrdə daş “rəhmsiz”, “insafsız”; dəmir isə “möhkəm”, “qüvvətli” mənalarını qazanıb, semantik cəhətdən daha çox sifətlənmişdir.
Qeyd edək ki, morfoloji – sintaktik konversiya nisbətən semantik – sintaktik konversiyada substantivləşmə və ya adyektivləşmə dərəcəsi daha yüksəkdir.
4) Semantik konversiya müəyyən bir nitq hissəsinə daxil olan sözün həmin nitq hissəsi ilə bütün semantik və qrammatik əlaqələrini itirərək yeni nitq hissəsinə keçməsini nəzərdə tutur. Semantik konversiya, demək olarki tamamilə anomastika sahəsinə aid olub, daha çox xüsusi isimlərdə özünü göstərir. Odur ki, semantik konversiya yalnız substantivləşmə ilə məhdudlaşır. Azərbaycan dilində semantik cəhətdən, əsas etibarilə, sifətlər və feillər substantivləşir:
a) sifətlərin semantik cəhətdən substantivləşməsinə aid misallar: Bəxtiyar, Qara, Qədim, Daşqın, Əziz, Lətif, Mübariz, Ağca, Balaca, Ballı, Qəşəng, Zərif, Yaxşı, Gözəl, Göyçək, Güllü, Telli və s.
b) feillərin semantik cəhətdən substantivləşməsinə aid misallar: Anar, Qaryağdı, Qorxmaz, Dinməz, Yaşar, Haqverdi, Yetər, Gülər, Sevil və s. (5, s. 145-147)
Bir nitq hissəsindən digərinə keçidin bir neçə tipi var. Bunlardan biri semantik keçiddir. Dildə bu keçidin 4 növü fərqləndirilir: 1) qarışıq; 2) sərhədi olan; 3) funksional; 4) genetik keçidlər
Keçid prosesinin dil sistemində tanınması və onun perspektivlərinin dərk edilməsi, keçidin tipologiyasının yaradılmasına cəhd göstərilməsi, şübhəsiz mühüm məsələlərdəndir.
Ümumiyyətlə, keçid nəticə etibarilə sözün üslubi xarakterinin dəyişməsi de¬məkdir. Bu dəyişmə mənadan – məqsədəuyğunluğa, daha doğrusu, semasiolo¬giyadan morfoloji üslubiyyata doğru inkişaf edir.
Konversiya hadisəsinə bir sıra dilçilərin fərqli yanaşmaları diqqəti cəlb edir. Bir qrup dilçilər hesab edirlər ki, isim tamamlığın sifət təyinin funksiyasında çıxış edir. Bu, konversiya hadisəsidir ( N.K.Dimitriyev, A.N.Kononov, A.N.İsakov, F.R.Zey¬na¬lov və b.). İkinci fikrin tərəfdarları belə bir mülahizə irəli sürürlər ki, isim sifətin, sifət zərfin funksiyasını müəyyən kontekstdə yerinə yetirirsə, bu, konversiyadır (P. M. Melioranski, N.F.Katanov, N.İ.Aşmarin). Üçüncü fikrə görə, bu hadisə nitq his¬sə¬lərinin zəif diferensiallaşmasıdır (İ.A.Batmanov, S.K.Kenesbayev, L.N.Xaritonov, N.A.Baskakov). Dördüncü konsepsiyanın tərəfdarları – F.A.Qəniyev, A.A.Yuldaşev, A.A.Axundov, İ.P.Pavlov, S.Abdullayeva bu hadisəni dilin tipoloji quruluşu ilə bağlayır, bunun müqa¬yisəli qrammatikada, leksikoqrafik praktikada dəyərini gös¬tərirlər. Sözün kateqorial mənasının dəyişməsi, bir nitq hissəsindən digərinə keçmə prosesinin nəticəsidir.
Konversiya zamanı söz bütünlüklə başqa leksik – qrammatik sinfə keçir. Bu zaman türk dillərində törəmənin əsas göstəricisi kimi qrammatik təbiət, semantika və sözlərin uyğunlaşması əsas götürülür. (6, səh. 31) Dil faktları göstərir ki, konversiya hadisəsi rəngarəng hərəkətləri, proses və vəziyyətləri ifadə edir.
Dildə sözlərin funksiyalarının dəyişərək bir – birinə keçid prosesi geniş xarakteri ilə fərqlənən hadisələrdəndir; bu həm də sözün funksional – qrammatik təbiəti ilə yaxından bağlı olan linqvistik faktlardandır.
Dilçilikdə leksik – semantik konversiya hadisəsi eynitipli sözün bir neçə funksiya daşıyıcısına çevrilməsi, sözün lüğəvi mənasının dəyişməsi, leksik vahidin çoxmənalılığı və çoxfunksiyalılığı ilə əlaqədar olub, sözün mövqeyinin və sintaktik statusunun yeniləşməsi və s. digər əlamatlərlə səciyyələnir. Dilçilikdə bu məsələyə baxış iki cürdür: a) söz yaradıcılığı baxımındanolan yanaşma b) funksionla – qrammatik status baxımından olan yanaşma.
A.Yuldaşev də bu məsələnin şərhində semantik pirinsipdən çıxış edir və onun nitq fəaliyyəti ilə bağlılığını göstərərək yazır: “Sözün yeni xüsusiyyəti ilə köhnə xüsusiyyəti arasında olan mənşə ümumiliyi bu sözdə yaranan yeni xüsusiyyəti yaşa¬dır, motivləşdir, bununla da sözü anlaşıqlı edir, onun dildə işlənməsinə səbəb olur. Söz yeni keyfiyyətləri itirir, tərkibindəki morfolji əlamətlər isə leksikləşir və daşlaşır. Söz funksiyasında işləndiyi nitq hissəsinin leksik vahidi kimi həmin nitq hissəsinə daxil olan başqa leksik vahidlərlə bərabərhüquqlu olur”. (7, səh. 72)
Bütövlükdə konversiya, hər şeydən əvvəl, qramamtik təzahür kimi, daha doğrusu, leksik – qrammatik eyniyyətdən asılı olmayaraq sözün iki və yaxud üç nitq hissəsinin müntəzəm işlədilməsi kimi təhlil olunur.
İsimdən sifətə keçiddən də geniş masştabda fəaliyyət göstərən sifətdən zərfə keçid olduğu kimi, zərfdən də sifətə konversiyanın son nöqtəsi də sözün semantik xüsusiyyətindən birbaşa asılıdır. Burada sözün yenidən mənalandırılması əsas sayılır. Sözün yenidən mənalandırılmasının – məna dəyişmələrinin səbəbləri sırasında dildaxili faktorların xüsusi yeri vardır. Məna anlayışı sözün bağlandığı bütün sfera¬larla – sahələrlə əlaqədə olsa da məna dəyişmələri – sözün yenidən mənalandırılması son nəticədə dildə gerçəkliyinin faktı kimi təsəvvürə gəlir və müxtəlif dil vahidlərinin kompleks müdaxiləsi ilə reallaşır. Konversiya hadisəsi göründüyü kimi, geniş yayılmaqla bərabər, zəngin qrammatik və semantik xüsusiyyətlərə malikdir.
ƏDƏBİYYAT
1. Словарь иностранных слов. М., 1954
2. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. М., 1966
3. Арбекова Т.И. Лексикологогия английского языка (Практичкский курс). М.: Высшая школа, 1977
4. Cəfərov C. Nitq hissələrində keçid prosesləri. Bakı, APİ – nin nəşri, 1983
5. Axundov A. Ümumi dilçilik. Bakı, Maarif, 1973
6. Ганиев Ф.А. Современный татарский литературный язык. Словообразование по конверсии. Казань, Издательство «Дом печати», 2004
7. Юлдашев А.А. Конверсия в тюркских языках и ее отражение в словарях. Баку, 1974

SUMMARY
"Conversion" means "change" in the Latin origin. In the glossary of linguistic terms "conversion" means new word creation method, that was noted by the word-changing paradigms in English. Conversion is a linguistic event, and is created on the basis content language. When conversion is created a word is formed in the new syntactic environment, and formed as a result of the morphological changes. There are different types of conversion: substantivization, adjectivization, prono¬minalization, verbalization, adverbialization, conjunctionation. Conversion was studied as a lexical - grammatical event. But there are different types of conversion, particularly, it has been carried out extensive research in linguistics of substantivization.
The actuality, aims and purposes, methods and sources, theoretical and practical significance of the theme structure approbation are shown. The theoretical problems connecting with the theme are analyzed here, the significance of comparative study of conversions in other languages is dealt with, the objective and syntactic essence of the conversion is explained and cleared up here as well.
Here the research history of the conversion is analysed, its place and position in linguistics is studied widely. The similar and different conversion to its types (substantive, adjective, adverbs.)
The Process of Substantivation is formed in various directions. This article is dedicated to the directions of numeral­ noun, pronoun-noun, participle-noun, adverb-noun, structural parts of speech-noun, interjection-noun according to the different languages. Substantivization is reviewed as а kind of lexic-semantic conversion. The article is dedicated to the problem of conversion of principal parts of speech to the auxiliary and special ones in the different languages. Here also the process of speech to posterior words and particles have been traced. The scientific-theoretical results obtained during the process of the investigation have been summed up in the conclusion.

РЕЗЮМЕ
"Конверсия " означает "изменение" в Латинской происхождения . Глоссарий лингвистических терминов в «конверсии » означает новый метод создания слово, что было отмечено в слова - Изменение парадигмы на англий¬ском языке. Конверсия является лингвистическое событие, создается на основе содержания и языка. Конверсия создается, когда слово образовано новое синтаксический среды, и образуется в результате морфологических изменений. Существуют различные типы Конверсия: субстантивация, вербализации. Конверсия изучалась как лексической - грамматической события. Но сущест¬вуют различные типы Конверсии, в частности, было проведено обширные исследования в лингвистике субстантивация.
Актуаль¬ность, цели и задачи, методы и источники, теоретическая и прак¬тическая значимость структуры темы показаны апробацию. Подключение с темой теоретических проблем анализируются здесь, значимость сравни¬тель¬ного изучения других языков Конверсия рассматривается, суть Конверсия является объективным и синтаксический Разъяснения и прояснилось и здесь. История исследования Конверсия анализируемого, лингвистика широко изучается на своем месте и положении. Его превращение в подобных и разных типов (основной, прилагательное, наречий.) Процесс Субстантивация фор¬мируется в различных направлениях. Эта статья посвящена направлениям позицией существительного, местоимения, глагола причастием, сущест¬ви¬тельным, наречие, существительное, структурных частей речи – существитель¬ное, существительное междометие, в зависимости от различных языках. Отзыв субстантивация является как своего рода семантической лексики –Конверсия. Здесь также находится в процессе речи слов и частиц были прослежены к задней .В научно-теоретические результаты были получены в ходе процесса были подведены итоги в заключении следствия.

Açar sözlər: linqvistik hadisə, substantivləşmə, tədqiqat, elmi-nəzəri nəticələr sintaktik ətraf mühit
Ключевые слова: лингвистическая событие, субстантивация, научные исследования, научно-теоретические результаты, синтаксический среда
Key words: linguistic event, substantivization, research, scientific-theoretical results, syntactic environment

Əliyeva Ülviyyə
STRUKTUR DİLÇİLİYİN YARANMASININ LİNQVİSTİK ƏSASLARI
Struktur anlayışı termin kimi təkçə dilçilikdə işlənmir, o, ümumelmi termindir və elmin, texnikanın və praktik fəaliyyətin müxtəlif sahələrində tətbiq edilir. Bu termin XIX yüzillikdən başlayaraq elm və texnika sahəsində daha çox işlənmiş, XX yüzillikdə isə elm, texnika və ictimai fəaliyyətin bütün sahələrinə nüfuz etmişdir. Hissələrin sadəcə birləşməsindən fərqli olaraq, hadisələrin bir-biri şərtlərindən, birinin mövcutluğu digərlərindən asılı olan, yalnız bir-birindən asılılıqla özəllik qazanan hissələrin bütövünə struktur deyilir.
Ayrı-ayrı elmlərin tarixi göstərir ki, hər hansı bir obyektin öyrənilməsində, tədqiq edilməsində müəyyən məntiqi ardıcıllıq gözlənilir: obyekt əvvəlcə əsasən sistem, sonra isə əsasən struktur və proses baxımında tədqiq edilir. Muasir elmi fikir struktur anlayışını G.V.F.Hegel fəlsəfəsindən, Hegel dialektikasından götürmüşdür.
Struktur dilçiliyi ondan əvvəl gələn dilçiliklə struktur dilçilik – qeyri-struktur dilçilik xətti ilə qarşılaşdırmaq düzgün olmazdı. Daha doğrusu, dilin araşdırılmasının struktur – qeyri-struktur aspektləri kimi qarşı-qarşıya qoymaq olmazdı; dilin struktur və strukturaqədərki araşdırılması kimi qarşılaşdırma daha yaxşı olardı. İstər struktuaqədərki, istər struktur dilçilik dili bir sistem kimi araşdırır.
Deyilənlərdən belə nəticə çıxarmaq olar: ənənəvi dilçilik əsasən «substantdır», struktur dilçilik isə əsasən relyasiondur. Başqa sözlə, dilin strukturaqədərki öyrənilməsi dövrü obyektin xarici, material xüsusiyyətlərinin təsviri, nitq vahidlərinin (səslərin, morfemlərin, sözlərin, cümlələrin) xarici ifadə sisteminin təhlili ilə əlaqədardır. Struktur təhlil isə sistemin daxilinə nüfuz etməyə - sistemin struktur tərtibinin gizli ünsürlərini aşkara çıxarmağa yönəlmişdir. Bu isə sistemin bu və ya digər dərəcədə material əyanilikdən məhrum olmuş daha çox mücərrəd ünsürlərini aşkara çıxarmaqla müşayiət olunur.
Struktur və struktur dilçilik terminləri dilçilikdə 1939-cu ildə Danimarka dilçisi V.Bröndalın proqram səciyyəli «Struktur dilçilik» məqaləsi nəşr edildikdən sonra işlənməyə başlamışdır. Buna qədər isə struktur ideyası dildə «дformanın » öyrənilməsi ilə əlaqədər olaraq söylənmişdir. Bu baxımdan F.de Sössürün hələ XX əsrin əvvəllərindən forma haqqında dediklərinin dəqiqləşdirilməsi böyük əhəmiyyətə malik idi. Məlum olduğu kimi, İşveçrə dilçisi dildə münasibətlərin həlledici rol oynadığı ideyasını irəli sürmüşdü. Hər bir dilin spesifikası səslərlə məzmunlar arasındakı münasibətlər toruna daxildir.
Dilin daxili strukturunun öyrənilməsi, farmallaşdırılmış və modelləşdirilmiş dil hadisələrinə istinad edən xüsusi metodlar, xüsusən fərziyyəvi-deduktiv metodlar tələb edir.
Strukturalizm termini dilçilikdə XX yüzilliyin 50-60-cı illərindən başlayaraq struktur dilçilik termini ilə paralel və ona sinonim kimi işlənir. Strukturalizm ümumelmi termin kimi də hamı tərəfindən qəbul edilir. Elmi istiqamətlər kompleksinin ümumi adı kimi bu termin XX yüzilliyin 20-ci illərindən başlayaraq psixologiya, sosiologiya, dilçilik, taxir, etnoqrafiya, ədəbiyyatşünaslıq, estetika, incəsənət (sənətşunaslıq) elmlərində yaranmış yeni tədqiqat metodlarını özündə ehtiva edir, yeni cərəyanların tədqiqat obyektlərinin strukturunu aşkara çıxarmaq və ekspilist təsvirində göstərilən təşəbbüsləri birləşdirir, Tarixi baxımdan strukturalizm tədqiqat obyekti göz qabağında olan xüsusi elmlərdə yaranır ki, bu da struktur anlayışı haqqında çoxlu nöqteyi-nəzərin təzahür etməsinə səbəb olur. Struktur təhlilin çətinləkləri hər bir konkret elmin çərçivəsi daxilində idrak metodlarına diqqət berilməsi ilə əlaqədardır. Fəlsəfi-metodoloji prinsiplər strukturalizmi sistem tədqiqi metodu dialektik materializmə əsaslanır. Lakin bir sıra hallarda son zamanlaradək elmi fikrin struktur istiqaməti sistem istiqamətdən asılı olmayaraq təşəkkül tapmışdı. Elmin eyni bir sahəsində işlənib hazırlanmasına baxmayaraq, bir sıra hallarda bu hər iki istiqamət, praktik olaraq, bir-biri ilə zəif əlaqələnmişdi. Hər iki baxış tədqiq edilən obyektərin elmi izahı nəzəriyyəsini tərtib etməklə məşgul olduğu üçün müasir dövrdə hadisələrin təhlilində struktur və sistem baxışları arasında müşahidə edilən uzaqlaş¬manı aradan qaldırmaq məsələsi qaldırılmışdı. Elmi izahın ardıcıl nəzəriyyəsində öz əksini tapır. İnikas nəzəriyyəsi mövqeyindən elmi izah tədqiq edilən obyektin mahiyyətini, daxili təbiətini açmağa kömək edir. Obyekt dedikdə təkcə ayrıca hadisə yox, həm də ümumi qanunauyğunluq, xüsusiyyət və ya əlaqə nəzərdə tutulur.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, struktur dilçilik məsələlərində hələ də çoxlu aydın olmayan məqamlar mövcuddur. Elə adamlar vardır ki, «strukturcərayən» adını özündə dilçilik elminin «humanitarsızlaşdırılmasını» görülər. Struktur dilçiliyin hüdudları haqqında da ümumqəbul edilmiç fikir, fikir birliyi yoxdur. Bu cərəyanının nailiyyətləri haqqında obyektiv və tam qiymət də yoxdur. Struktur dilçiliyin elmindəki yeri də hələ müəyyənləşdirilməmişdir. Lakin tədbiqi dilçilikdə, xüsusilə yeni texniki tətbiqlərdə struktur dilçilik birmənalı şəkildə qəbul edilir.
XX əsr bütün elmlərin, o cümlədən, dilçiliyin coşğun inkişafı dövrüdür. Bu dövrdə yeni-yeni dilçilik məktəb və cərəyanları yaranır, dilçiliyin yeni aspektləri, yeni fənləri meydana gəlir. Belə cərəyanlardan biri də struktur dilçilik yaxud strukturalizmdir.
Strukturalizm xalis dilçilik cərəyanı deyildir. «Struktur» ideyası elmin bütün sahələrində özünü göstərir; biz bu ideyaya nəinki təbiətşünaslıq və s. elmlərdə rast gəlirik.
Çox vaxt dilçiliyin yeni dövrünü (1916-cı ildən sonraki dövrü, yeni Sössürün «Ümumi dilçilik kursu» əsərinin nəşr edilməsi və B.Qroznının hett yazısınin şifrini açmasından sonraki dövrü) struktur və riyazi dilçiliyin yaranması və çiçəklənməsi dövrü adlandırırlar. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, dil haqqında müasir elmdə struktur cılçiliklə yanaşı ənənəvi dilçilik də inkişaf edir. Müasir dövrümüzdə də müqayiləsi-tarixi və tipoloji dilçilik, sosiolinqvistika, mentalinqvistika, dil quruluşunun ayrı-ayrı yaruslarının dilçiliyi əvvəlki kimi inkişafını davam etdirilir, məntiqi və psixoloji dilçiliyin mövqələri hələ də əvvəlki kimi güclüdür. Buna görə də müasir dilçilikdə heç bir məktəb və cərəyana üstünlük vermək olmaz, çünki heç bir cərəyan, məktəb, metod yaxud konsepsiya ayrılıqda müasir dilçilik haqqında tam təsəvvür yarada bilməz.
Adətən, struktur dilçiliyin yaranmasını F.de Sössürün adı ilə, onun dilin sistem olması, struktur səciyyə daşıması haqqındakı fikirləri ilə bağlayırlar. Bir qayda olaraq, struktur dilçilər Sössürü öz sələfləri adlandırırlar.
Dilin quruluşunun (strukturunun) hər cür öyrənilməsini, tədqiqini strukturalizm adlandırmaq olmaz. Hər hansı bir qrammatika dilin quruluşunu öyrənir, həm də dilin quruluşunu ən qədim dövrlərin filoloji qrammatikalarından başlamış ta XVII-XVIII əsrlərin rasional qrammatikalarına və dövrümüzn dil quruluşunun ayrı-ayrı yarus¬larını tədqiq edən «sahə» qramatikalarınadək bütün qramatikalar öyrənir. Struktur dilçilik üçün dil quruluşunun hər cür öyrənilməsi deyil, dil quruluşu əsasının ümum¬dilçi¬lik konsepsiyası yaratmaq, dil quruluşu anlayışını dil nəzəriyyəsini müəyyənləş¬dirən əsas heasb etmək səciyyələndirir.
Dilçilikdə strukturalizmin yaranması üçün struktur psixologiyanın da böyük xidməti olmuşdur: bu psixoloji cərəyanın yaranması Verthayıner, Keler və Koffkinin adı ilə bağlıdır: Verthaymerin ilk əsərləri 1912-ci ildə, Koffkinin ilk əsərləri isə 1914-cü ildə nəşr edilmişdir.
Sössür 1916-cı ildə nəşr edilmiş «Ümumi dilçilik kursu» əsərində isə öz dörd müddəası ilə «Dilçiliyin yeganə və həqiqi obyekti dildir», «Dil öz xüsusi qaydası olan sistemdir», «Dil substansiya deyil, formadır», «Dilin hər vəziyyətində hər şey münasibətlərə əsaslanır» - struktur dilçiliyin dörd əsas təməl daşını – spesifika, sis¬tem, forma və münasibət – qoydu. Sössürün «Kursu» nəşr ediləndə 10 il sonra 1926-cı ildə çex dilçisi Vilem Matezius Praha şəhərində «Praha dilçilik dərnəyi» adı ilə struktur dilçilirən ilk dərnəyini təşkil etdi. 1928-ci ildə Haaqa şəhərində keçirilən dil¬çi¬lərin I beynəlxaq konqresində Praha dilçilik dərnəyinin öz manifestlərini elan etdilər.
1939-cu ildə Danimarkanın paytaxtı Kopenhagen şəhərində Viqo Bröndal və Lüi Yelmslev «Acta linquistica» («Dilçilik əsərləri») adlı dilçilik jurnalı nəşr edirlər. Jurnalın ətrafında toplanan dilçilər struktur dilçiliyin Danimarka qolunu (qlos¬se¬matika) təşkil edirlər. Hazırda struktur dilçilik Çexiyada (praha dilçilik məktəbi yaxud funksional dilçilik), Danimarkada (Kopenhagen dilçilik məktəbi, yaxud qlos¬sematika), Amerika Birləşmiş Ştatlarında (Nyu-York, Yel dilçilik məktəbi yaxud İşveçrədə (Ceneva dilçilik məktəbi), Parisdə (fransız funksional dilçilik məktəbi), Yapo¬niyada inkişaf etmişdir. Sovet struktur dilçiləri ayrıca bir məktəb təşkil etməmislər.
Struktur dilçilik artıq səksən ilə yaxındır ki, fəaliyyət göstərir. Buna görə də onun təşəkkül tapmış prinsip və müddəalarından danışrnaq olar.
Struktur dilçiliyin əsas müddəalarını belə xülası etmək olar:
D i l ç i l i y i n s p e s i f i k a s ı. Dilçiliyin tədqiqat obyekti başqa bir şey deyil, ancaq dil olmalıdır. Məlum olduğu kimi, dilçiliyin uzun müddətli inkişafı ərzində dili psixologiya, sosiologiya, estetika, fiziologiya, məntiq və s. baxımından öyrənmişlər. Lakin dilçilik müstəqil elmdir, onun tədqiqat obyekti ünsiyyət, ifadə və təsir vasitəsi kimi mövcut olan və öz daxili qanunları əsasında inkişaf edən dildir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu məsələyə münasibətdə strukturalistlər ardıcıl mövqe tutmurlar. Hələ vaxtilə müasir struktur dilçilərin sələfi Sössür «dil işarələr sistemidir» tezisindən çıxış edərək dilçiliyi, ümumiyyətlə işarələr haqqında elm olan semiologyaya daxil edirdi. Müasir struktur dilçilik çox vaxt dili «məntiqləşdirməyə» çalışır, riyaziyyata yaxınlaşdırmağa cəhd göstərir,
D i l i n s i s t e m l i l i y i. Dil bütün ünsürləri bir-biri ilə əlaqədər olan işarələr sistemidir. Dil hadisələrinin əsasını bu dilin sistemində onun inkişafının məhz həmin dövründə araşdırmaq lazımdır; dil hadisələrinin əsasını qohum sistemlərin yaxud digər tarixi dövrlərin dillərinin oxşar hadisələri ilə tutuşdurmaqla izah etmək olmaz.
Struktur dilçilik öz yaranması üçün dilin sistemliliyi prinsipinə borcludur. Struktur dilçilik hər bir dili bütöv vahid kimi onun bütün hissələrinin sıx qarşılıqlı, əlaqəsində, başqa sözlə desək. Sistem kimi öyrənməyi qarşısına məqsəd qoymuşdur.
D i l i n s t r u k t u r u. Dilin strukturası strukturalizm üçün mühüm məsələdir. Bu cərəyanın nümunələri, ənənəvi dilçilikdə tədqiqat obyekti olan dil strukturasını ümumiyyətlə dilçiliyin, o cümlədən dilçilik nəzəriyyəsinin əsası hesab edirik. Hazırda dünya strukturalizminin dilçilik cərəyanı əsasən 3 dilçilik məktəbi: Praha funksional dilçilik məktəbi, Danimarka Qlossemantikası və Amerika deskriptiv dilçilik məktəbləri ilə təmsil edilir.
Struktur dilçilik dili eynicinsli, formasız kütlə kimi deyil, ayrı-ayrı yaruslardan təşkil edilmiş, aşağıdan yuxarıya tabelilik əsasında qaydaya salınmış bütöv kimi qəbul edilir. Dil sistemində yarus yaxud səviyyə ayrılıqda müstəqil olan, bir-biri ilə müxtəlif dərəcədə əlaqədar olan dil yarımsistemlərinə deyilir. Məsələn: fonologiya, morfologiya, sintaksis, leksika. Yaruslar həlqələrdən yaxud paradiqmatik cərgələrdən təşkil olunur: sait – samit, cingiltili – kar və s. – fonetikada; nitq hissələri, qrammatik kateqoriyalar və s. – morfologiyada; müxtəlif konstruksiyalar – sintaksisidə; müxtəlif semantik söz qrupları - leksikada. Həlqələr ayrı-ayrı vahidlərdə təşkil olunur. Struktur dilçilik dilin əsas vahidləri kimi fonem və morfemləri götürür; morfem söz və konstruksiya yaradılması üçün əsas baza hesab edilir. Fomen və morfemlər dife¬ren¬sial əlamətlərin yığımı, dəsti hesab edilir. Paradiqmatik və sintaqmatik müna¬sibətlər dilin struktur vahidlərinin mövcudluğunun əsas formaları kmi izah adilir.
Dildə və dilin hər bir ünsüründə a) ifadə planı (forma) və b) məzmun planı (məna, funksiya) vardır. İfadə planı (işarələyən) yalnız vasitədir, məzmun planı (işarələnən) isə mahiyyətdir. Dil bütövlükdə strukturun ayrı-ayrı həlqələrinin sistemli ümumiliyidir.
L.Yelmslevə görə hər bir dilin strukturuna 5 əsas xüsusiyyət daxildir:1) dil məzmun və ifadədən ibarətdir; 2) dil ardıcıl sıradan və sistemdən ibarətdir; 3) məzmun və ifadə kommutasiya vasitəsilə bir-birilə əlaqələlidir; 4) mətndə və sistemdə müəyyən münasibətlər var; 5) məzmun və ifadə arasındakı uyğunluq bir sahənin müəyyən ünsürü ilə digər sahənin müəyyən ünsürü arasındakı müstəqil uyğunluq deyil, lakin daha kiçik tərkib hissələrinə bölünür.
S i n x r o n i y a v ə d i a x r o n i y a. Struktur dilçilik dil sisteminin tədqiqində sinxroniyaya üstünlük verir. «Praha dilçilik dərnəyinin tezislərində» deyilir: «Dilin mahiyyətini və səciyyəsini dərk etmək üçün ən yaxşı üsul müasir dillərin sinxron təhlilidir». Dil sisteminin müəyyən vaxtdaki mövcudluğunun tədqiqi onun tarixinin tədqiqi ilə əvəz edilə bilməz, tarixi tədqiqatı müasirlik ilə qarışdırmağa isə heç cür yol vermək olmaz.
Hazırki dövrdə dil ünsürlərinin arsında struktur əlaqələri öyrənən sinxronik struktur dilçilik adi haldır. Lakin diaxronik yaxud tarixi struktur dilçili də mümkündür. Belə struktur dilçilik zaman keçdikçə dilin struktur əlaqələrinin şəklini dəyişməsini və bir sistemin başqa sistemə çevrilməsinin səbəblərini öyrənir.
Hələ V.fon Humboldt belə bir fikir irəli sürmüşdür ki, dil eyni zamanda həm hazır sistem, həm də inkişafda olan hadisədir. Sonra Boduen de Kurtene statik və dinamik dilçilik məsələsini irəli sürmüşdür. Sössür sübut etdi ki, dili iki aspektdə - eynizamanlılıq (sinxronik yaxud monoxronik) aspektində və tarixi ardıcıllıq (diaxronik) aspektində öyrənmək olar. Bəzi struktur dilçilər dili panxronik (dilin bütün zamanlara məxsusluğu) və axronik (dilin heç bir zaman məxsus olmaması) aspektdə öyrənilməsi ideyasını irəli sürürlər. əlbəttə, bu fikirlə razılaşmaq olmaz, çünki sinxroniya da, diaxroniya da zamanla bağlıdır.
D i l i n s t r u k t u r v a h i d l ə r i n i n l i n q v i s t i k
t əs v i r i m e t o d i k a s ı struktur tədqiqatlarda ön plana çəkilir, dil vahidlərinin və kateqoriyalarının reallığının öyrənilməsi arxa plana çəkilir.
Struktur dilçiliyin ayrı-ayrı məktəblərini nəzərdən keçirməzdən avvəl onun bəzi əsas nöqsanlarını göstərmək lazımdır:
Struktur dilçilər dildə boş işarələrin «təmiz münasibətlərinin» sistemini görürlər. Əslində isə söz boş işarə deyil, «ideyalar ifadə edən işarə» (Sössür), gerçəkliyin ümumiləşdirilmiş ifadəsini göstərən işarədir.
Struktur dilçilər dilin strukturunu o dilin mənsub olduğu xalqdan təcrid edilmiş şəkildə öyrənirlər. Bununla da onlar dilin milli xüsusiyyətlərini inkar etmiş olurlar.
Struktur dilçilər sinxronik tədqiqatı rolunu şişdirir, diaxronik tədqiqatın, dilin tarixi tədqiqatının, dilin inkişafının daxili qanunlarının öyrənilməsinin əhəmiyyətini azaldırlar. Bu baxımdan fransız funksional dilçilik məktəbi istisna təşkil edir.
Struktur dilçilər bəzi hallarda sinxroniyanı panxroniya və axroniyaya çevirirlər. Onlar dil sistemini dilin inkişafının tarixinə dəyişən mərhələsi kimi deyil, bütün dövrlər üçün yararlı olan, hətta zaman və məkan xaricində duran sxem kimi dərk edirlər.
Dilçilərin fəlsəfi və metodoloji görüşlərindən asılı olaraq struktur dilçilk müxtəlif şəkildə təzahür edir. Struktur dilçiliyin ən geniş yayılmış məktəbləri bunlardır: Praha funksional dilçiliyi, qlossematika, deskriptiv dilşilik, fransız funksional dilçiliyi.
Struktur dilçilik Prahada (Çexoslovakiyada – indiki Çexiyada) yarandı. Yarandığı yerin adı ilə ona Praha struktur dilçilik məktəbi, Praha funksional dilçilik məktəbi, Praha dilçilik məktəbi, yaxud sadəcə olaraq funksional dilçilik də deyilir.
Funksional dilçilik Sössürün ideyalarının təsiri altında , çax dilçiləri İosif Zubatı (1855-1931) və Vilem Mateziusun (1882-1945) elmi fəaliyyəti ilə təşəkkül tapmışdır. Zubatı dilin mexaniki dərk dilməsi əleyhinə çıxış edirdi. Ümumi dilçilik üzrə mütəxəssis və germanist Matezius isə o zaman Prahada işləyən rus dilçisi slavist R.O.Yakobsonla (1896-1982) birlikdə funksional dilçilik məktəbinin banisi oldu.
Funksional dilçilik məktəbinin nümayəndələri yeni dilçilik nəzəriyyəsi yaradarkən, bir tərəfdən, F.de Sössürün bir sıra dilçilik fikirlərini, digər tərəfdən, Boduen de Kurtene, Fortunatov, Kruşevski, Şaxmatov və başqlarının əsərlərində özünü göstərən rus dilçilik ənənələrini qəbul edərək inkişaf etdirmiş və bütöv elmi konsepsiya yaratmışdılar. «dilçilikdə biz haraya gəlib çıxdıq» adlı məqaləsində Matezius yazır: «Boduen de Kurtene və Ferdinand de Sössürün ideyalarına əsaslana nfunksional və struktur nöqteyi-nəzər indi gələcək dilçilik üçün belə məhsuldar baza olan yaganə nəzəriyyədir». Funksional dilçilər Sössürün sinxronik və diaxronik dilçilik haqqındakı təlimini götürmiş, lakin «sinxroniya və diaxroniyanın qarşı-qar¬şıya qoyulması mütləqdir və güzəştə dözmür» müddəasını rədd etmişlər. Onlar qeyd edirlər ki, sinxronik və diaxronik metodlar arsında keçilməz sədd qoymaq olmaz. Sinxronik dilçilik dil sistemi ünsürlərini onların funksiyası baxımından öyrə¬nirsə, dildə baş verən dəyişikliklər haqqında dəyişikliklərin toxunduğu sistemi nəzərə almadan mühakmə yürütmək olmaz. Diaxronik tədqiqat sistem və funksiya anlayışını nəinki istisna etmir, hətta, əksinə, bu anlayışları nəzərə almadan tam deyildir. Buna görə də funksional dilçilərin böyük əksəriyyətinin dilləri onların müasir vəziyyət¬lərində (sinxronik aspektdə) öyrənmələrinə baxmayaraq, diaxroniya sahəsində də dilin sistemli, struktur təhlil və tədqiqinin zəruri olmasını qəbul etməyi Praha dilçilik məktəbinin ən böyük nailiyyətlərindən biri hasab etmək lazımdır.
Funksional dilçilik öz fəaliyyətnidə Sössürün a) dil – nitq; b0 sinxroniya – diaxroniya; c) daxili – linqvistika – xarici linqvistika (dilin xarici tarixi); ç) işarələyən (forma) – işarələnən (məzmun) dixotomiyalarını (antinomiyalarını) əsas götürmüş, lakin bir sıra hallarda həm məzmun, həm də formaca dəyişib xeyli inkişaf etdirmişdir.
Göründüyü kimi, funksional dilçilər «dil» və «nitq» terminlərinin xalis əqli müzakirəsini metodologiya sahəsinə keçirirdilər. Bu müddəada biz Sössürün belə bir fikrinə uyğunluq görürük ki, dilçilik təliminin son məqsədi nitqdən hasil edilməli olan dil hadisələrinin təsviridir. Dil və nitq hadisələrinin bölünməsi məsələsini isə funksional dilçilər ontoloji baxımdan, demək olar ki, nəzərdən keçirmirdilər. N.S.Trubets¬koy tərəfindən Sössürün dil və nitq dixotomiyası əsasında N.S.Trubetskoy səs haqqında elmdə iki müstəqil bölməni – fonetika və fonologiyanı fərqləndirirdi.
Funksiya anlayışı Praha dilçilərinin bütün çıxış və əsərlərində ana xətti təşkil edir. Onlar dili fikrin ifadəsinə və ünsiyyət məqsədlərinə xidmət edən funksional sistem kimi qəbul edirlər. Dil faktorlarına münasibtdə kommunikativ məqsəd və vəzifələr müəyyənləşdirici alimdir. Dilin bütün xüsusiyyətlərini bu xüsusiyyətləri yerinə yetirmək üçün nəzərdə tutulmuş vəzifələri nəzərə almaqla təhlil etmək tələbi o dövr üçün cəsarətli yanilik idi.
«Praha dilçilik dərnəyinin tezislərində» funksional baxış belə ifadə edilir: «İnsan fəaliyyətinin məhsulu olan dil insan fəaliyyəti ilə birlikdə məqsədə yönəlməyə malikdir. Ünsiyyət vasitəsi kimi nitq fəaliyyətinin təhlili göstərir ki, danışanın ən böyük aydınlıq büruzə verən ən adi məqsədi ifadədir. Buna görə də dilçilik təhlilinə funksional baxımdan yanaşmaq lazımdır. Bu baxımdan dil müəyyən bir məqsədə xidmət edən ifadə vasitələri sistemidir».
Ədəbiyyat
1. A.Axundov Ümumi Dilçilik 1979. Maarif nəşriyyatı səh.48-50
2. V.İ.Koduxov Общее языкознание Москва 1974 стр.123-140
3. V.İ.Koduxov Общее языкознание Москва 1974 стр. 110-112
4. A.A. Реформатский Введение в языковедение Москва 2010 стр.27-32
5. Ə.Rəcəbli Struktur Dilçilik Bakı 2004 səh.11-17, 143-160

Резюме
Структурализм является основным фактором в структуре языка. Примеры этой тенденции, традиционные лингвистика, которая является объектом изучения лингвистики в языковой структуре. А также в качестве основы лингвисти¬ческой теории 3 школы в мире считаются главным в структурализме: Прага Школа функциональной лингвистики, Глоссематика в Дании и описательные лингвистика школы США. Объектом исследования лингвистики должен быть язык. Как известно, в долго¬срочной перспективе развитие лингвистики психо¬логия, социология, эстетика, физиология, логика изучал язык. Однако, неза¬висимо от лингвистической науки, объектом его исследований, связи и влияя¬ния, как средство выражения своих внутренних законов сложились на основе языка. Под структурой следует понимать единство разнородных элементов в пределах целого.
Resume
Structuralism is a major factor in the structure of language. Examples of this trend, traditional linguistics, which is the object of study of linguistics in language structure. And also as the basis of linguistic theory 3 schools in the world are considered mainly in structuralism: Prague School of functional linguistics, Qlossematics in Denmark and descriptive linguistics of U.S. schools Object of study of linguistics should be language. As you know, in the long term development of linguistic, psychology, sociology, aesthetics, physiology, logic, was studying the language. However, regardless of linguistic science, the object of its research , communication and influence as a means of expression developed on the basis of language. It should be understood the unity of diverse elements within the whole under the structure.
Key words: structural linguistics, philosophical and methodological principles, the study of language structure, non-structural linguistics
Açar sözlər: Struktur dilçilik, Fəlsəfi-metodoloji prinsiplər, dil quruluşunun tədqiqatı, qeyri-struktur dilçilik
Ключевые слова: структурная лингвистика, Философские и методо¬ло¬ги¬ческие принципы, изучение структуры языка, не структурная лингвистика

Eminli Böyükxanım İbrahim qızı
NİTQDƏ XİTABLARIN ÜSLUBU ROLU
Nitq prosesində danışanla dinləyən bir-birinə müraciət edir, bir şeyi soruşmaq və ya öyrənmək istəyir. Danışan vəziyyətdən, fikrin məzmunundan asılı olaraq dinləyənə müxtəlif şəkildə müraciət edə bilər. Bu müraciət ya sual şəklində, ya şəxs əvəzlikləri vasitəsilə, ya da başqa formalar əsasında edilir. Müraciətin forması, üsulu ilə danışan bəzən dinləyəni xarakterizə edir, ona olan münasibətini bildirir, qarşı tərəfin mənsub olduğu keyfiyyətləri açır.
Xitablar dilin zəngin leksik-sintaktik fondunu təşkil edir. xitab funksiyasında müxtəlif xarakterli isimlər fəallaşır, yəni xüsusi adlar və soyadlar, ayama və ləqəblər bildirən sözlərlə bərabər, müraciət vəzifəsində şəxsin ictimai mövqeyi, cinsi, milliyyəti, yaşı, sənəti, peşəsi, məzhəbi ilə bağlı anlayışları bildirən isimlər də iştirak edir. Bundan əlavə, müxtəlif predmet, əşya və hadisələri bildirən isimlər və hətta məcazi mənada heyvan, quş və bitki adları da xitab funksiyasında çıxış edə bilir. Xitab funksiyasında frazeoloji birləşmələrin işlənməsinə də təsadüf edilir. Leksik və sintaktik vasitələrin bu cür fəallığı artıq xitabların dilin lüğət tərkibində mühüm bir yer tutduğuna dəlalət edir. Xitablara məxsus belə bir rəngarənglik və zənginlik onları bədii dilin qüvvətli üslubi vasitəsi kimi qəbul etməyə əsas verir.
Danışan xitabla dinləyənin diqqətini bir nöqtəyə yönəldir, onu söyləniləcək fikir üçün hazırlayır. Söyləniləcək fikrin səciyyəsindən, məqsədindən asılı olaraq xitabın ahəngi dəyişə bilər [6, 135].
Xitablar natiqlik sənətinin əsas müraciət vasitələrindən biridir. Xitablar natiqin nitqini canlandıran, onu mənalı və təsirli edən, ona xüsusi bir pafos və təmtəraq verən, dinləyicinin hisslərinə dərin iz buraxan qüvvətli vasitələrdəndir.
Xitablar daşıdığı funksiyalarına görə də fərqlidir. Bu da onların rəngarəng üs¬lubi çalarları ilə bağlıdır. Bu cür rəngarəngliyin müəyyən səbəbləri vardır. Bunlardan ən vacibi xitabların ayrı-ayrı ədəbi janrlarla bağlılığıdır, yəni xitablar danışıq-məişət, klassik poeziya, folklor, satira, nəsr, lirika kimi janrlardan asılı olan bu və ya digər üslubi priyoma çevrilir. Şьbhəsiz, bu cür müxtəlifliklərin meydana çıxmasına leksik vahidlərin seçilməsi səbəb olur. Məsələn, əgər xalq yaradıcılığında daha çox xitab funk¬siyasında əzizləmə səciyyəli eyni tipli sintaktik birləşmələr çoxluq təşkil edirsə (məsələn: canım ata, gözüm ana, başına döndüyüm oğul, başına döndüyüm xan əmim qızı və s.), çağdaş ədəbiyyatda bu vahidlərin daha fərqli sintaktik birləşmələrini izləmək olur [3,85].
Xitabların əksər hissəsindən danışıq-məişət dilində, az bir qismindən rəsmi-işgьzar və epistolyar üslubda istifadə edilir. Bu o deməkdir ki, xitablar həmin funksional üslubların aparıcı dil vahidləridir. Bu cəhət də öz növbəsində xitabların üslubi çalarını müəyyən edir. Beləliklə, xitablar fonduna, bir tərəfdən, ədəbi janrlarla bağlı ekspressiv çalar və boyalar daşıyan xitablar, digər tərəfdənsə, funksional üslublarla əlaqəli müəyyən üslubi çalara malik xitablar daxildir.
Xitablar müəyyən üslubi imkanlara malikdir (həm obrazlısı, həm də neytral xarakterlisi). Məhz müxtəlif səciyyəli üslubi rəng və boyalara malik xitabları aşağıdakı kimi təsnif etmək olar.
Xitabların əsas funksiyası müraciəti qiymətverici-xarakterizəedici aspektdə formalaşdırmaqdır [5,113]. Məhz bu funksiyanı gerçəkləşdirərkən xitablar bədii ifadə və bədii təsvir vasitəsinə çevrilir. Belə ki, natiq nitqinə müxtəlif espressiyalı xitablar daxil edərək, nitqini fərdiləşdirir və xarakterizə edir, səciyyələndirir, yəni bunun sayəsində savad dərəcəsi, ictimai mövqeyi, məzhəbi, davranış tərzi, daxili aləmi və s. cəhətləri haqqında təsəvvür yaradır. Şьbhəsiz, həmin üslubi məqsədlərin öhdəsindən gəlmək üçün natiq ən əvvəl rəngarəng ekspressiyaya malik olan danışıq-məişət üslubuna məxsus xitablar və onların vasitəsilə maraqlı sintaqmlar qurub işlətməyə çalışır. Bunun nəticəsi olaraq, natiq, bir tərəfdən özünü səciyyələndirir, digər tərəfdən isə, adresatla mövcud olan münasibətlərin xarakterini açıb göstərə bilir.
Xitablardan qüvvətli emosional-ekspressiv vasitə kimi istifadə edilir. Danışıq dilində olduğu kimi, ədəbi dil də xitablar hiss-həyəcanın, məhəbbət və nifrətin, sevinc və kədərin, mərhəmət və zalımlığın və s. bu kimi ekspressiyaların təsirli ifadəsinə xidmət göstərir [2,56]. Həmin ekspressiv mənaların ifadəsində müxtəlif xarakterli xitablar iştirak edir. Bunlardan bir qismi sözün həqiqi mənası, digəri isə məcazi mənası ilə bağlıdır, yəni obrazlıdır. Şübhəsiz, obrazlı xitablar müraciətlə birlikdə oxşama, əzizləmə, nəvaziş kimi ekspressiv çalarlar daşıyaraq övlada və qadına mehri¬ban münasibətin ifadəsi olaraq işlənir. Məsələn, quzum, gülüm, baharım, mələyim, sonam, ceyranım, maralım, aslanım, gözüm-bəbəyim, canım-ciyərim, dinim-imanım və s. Bir sıra heyvan və quş adları isə məcazi mənada mənfi emosiyalı xitablara çev¬rilir, yəni kobud, təhqiramiz, söyüş və s. bu kimi ekspressiya bildirir. Məsələn, cana¬var, tülkü, qarğa, bayquş, ilan, əqrəb və s. Bu cür xitablar ümumişlək xitablarla birlik¬də işlənir və məhz həmin fonda onların təsir qüvvəsi daha qabarıq tərzdə özünü büruzə verir.
Xitablar insanın əhvali-ruhiyyəsini yüksək hiss-həyəcanla ifadə etməkdə əvəzedilməz dil vahidləridir. Həmin üslubi məqsədlə əlaqədar natiq müxtəlif üsullardan istifadə edir:
Xitablardan digər emosional-ekspressiv dil vahidləri ilə kompleks şəkildə istifadə edərək, natiq keçirdiyi daxili böhranı və üzüntüləri, qəm-qüssəsini və kədəri böyük incəliklə açıb göstərə bilir.
Xitabların təkrarı (xüsusilə də şəxs adları bildirən xitabların) emosional-ekspressiv cəhətdən bədii üslub üçün olduqca əhəmiyyətlidir. Çünki xitablar natiqin nitqində təkrar olunduqda intonasiya qüvvətlənir, müxtəlif çalarlar qazanır və obrazın hiss-həyəcanı daha təsirli, daha mənalı ifadə edilir.
Dini-mövhumi anlayışlar bildirən sözlərin və ifadələrin xitab funksiyasında çıxış etdiyi məqamda yüksək emosionallıqla özünü göstərir. Mürəkkəb daxili təlaşlar içində çırpınan insan ümidsizlik və gücsüzlükdən üzünü ilahi bir qüvvəyə çevirir və ona yalvararaq dərdinə şərik çıxmasını, şəfqət və mərhəmət göstərməsini diləyir, ona razılığını və minnətdarlığını bildirir.
Oxşama və ağı demə zamanı canlı danışıq dilinə məxsus xitablar və emo¬sional-ekspressiv dil vasitələri mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Danışıq dilində olduğu kimi, ədəbi dildə də fikrin, hiss və duyğuların təsirli ifadəsində substantivləşmə nəticəsində meydana çıxan xitablar müəyyən əhəmiyyət daşımaqdadır. Məsələn, yazıq, zavallı, biçarə, bivəfa və bu kimi təyinlərin substan¬tivləşmiş variantlarını izləmək olur ki, bunlar müraciət funksiyasında çıxış etdiyi zaman natiqin təəssüf, mərhəmət, şəfqət və s. kimi hisslərinin yüksək obrazlılıqla ifadəsi mümkün olur.
İnsanların məişətdəki münasibətlərini səciyyələndirən xitablarla yanaşı, onların rəsmi əlaqələrini əks etdirən xitablardan da istifadə olunur. Həmin məqsədin yerinə yetirilməsi üçün müvafiq olaraq rəsmi-işgüzar üslubi rənglərə malik xitablardan isti¬fa¬də edilir. Rəsmi xitablar insanlar arasındakı həm yazılı, həm də şifahi rəsmi müna¬si¬bətləri əks etdirməklə bərabər, onların digər cəhətləri haqqında da müəyyən təsəv¬vür yaradır: məsələn, ictimai mövqeyi, savadı, peşəsi, xarakteri, dünyagörüşü və s. Bu münasibətlərin təsviri üçün həm neytral səciyyəli, həm də obrazlı xitablardan istifadə edilir.
Xitablar komik situasiyaların, yumor, istehza, rişxənd kimi ekspressiyaların yaradılmasında da müəyyən əhəmiyyət daşıyır.
Xitablar komik situasiyalar yaratmaqla bərabər, həm də qüvvətli tənqidedici və ifşaedici vasitə kimi də böyük üslubi əhəmiyyət kəsb edir. Məhz xitabların fəal iştirakı sayəsində natiq fikrini özünəməxsus bir şəkildə, kinayə və ironiya ekspres¬si¬ya¬sıyla ifadə edə bilir. Xitablar emosional – ekspressiv leksika, nidalar, felin əmr for¬ması, ritorik suallar kimi dil vahidlərinə qatılaraq bizi əhatə edən real varlığın nöqsan və eyiblərini incə ironiya ilə açıb göstərməkdə və onlarla mücadilə etməkdə qüvvətli üslubi vasitə kimi özünü doğruldur.
Ləqəb, ayama səciyyəli xitablar vasitəsilə də komik situasiyaların yaranması özünü göstərir. Bu tipli xitablar üslubi məqsədə müvafiq olaraq ortaya çıxır və gülüşün, yumorlu zarafatın, şən və nikbin əhval – ruhiyyənin yaranmasına səbəb olur. Şübhəsiz, natiq ləqəb, ayama səciyyəli xitabları adresatın müəyyən atributuna, məsələn, zahiri görkəminə və daxili aləminə, psixologiyasına və xarakterinə, peşəsinə və məzhəbinə və s. əsaslanaraq düzəldir və bu üsul ilə, bir tərəfdən, həmin obyekti səciyyələndirir, digər tərəfdən isə, münasibətdə komik tonun güclənməsinə nail olur. Məsələn, danışıq dilində təsadüf etdiyimiz keçəl, topal, kor, lağlağı, zırrama, uzun, qısa və s. bu kimi ləqəblər həmin qəbildəndir. Özü də bu cür xitablar həm şəxsin adı ilə birlikdə, həm də müstəqil şəkildə – ya ləqəb, ya da xüsusi isim kimi işlənir.
Xitablar natiqin ictimai mövqeyini, siyasi platformasını təyin etməkdə də müəyyən rol oynayır.
Beləliklə xitabları təhlil edərək aşağıdakı nəticələrə gəlmək olar:
1. Xitablar tarixi bir kateqoriya olaraq, dilimizdə zəngin bir fond təşkil edir;
2. Xitablar müxtəlif üslubi və ekspressiv çalarlara malik olan sintaktik – üslubi bir fiqurdur;
3. Xitablar ədəbi dildə və danışıq dilində müxtəlif üslubi tələbatlarla əlaqədar işlənən qüvvətli bədii ifadə və bədii təsvir vasitəsidir;
4. Xitabların ədəbi dildə və danışıq dilində aparıcı üslubi funksiyasından biri də qiymətverici – xarakterizəedici bir vasitə olmaqdır. Onun digər üslubi vəzifələri az və ya çox dərəcədə bu əsas funksiyası ilə sıx şəkildə bağlıdır.
Ədəbiyyat
1. Ağayeva F.M. Danışıq dilində leksik və sintaktik vahidlər. Bakı: 1987, 156 s.
2. Azərbaycan dilinin üslubiyyatı. Elmi, rəsmi və epistolyar üslubla. Bakı: Elm, 1990, 147 s.
3. Dəmirçizadə Ə.M. Azərbaycan dilinin üslubiyyatı. Bakı: Maarif, 1962, 244 s.
4. Əfəndiyeva T.Ə. Azərbaycan dilinin leksik üslubiyyatı. Bakı: Elm, 1980, 126 s.
5. Əfəndiyeva T.Ə. Azərbaycan ədəbi dilinin üslubiyyat problemləri. Bakı: Nurlan, 2007, 184 s.
6. Стилистическая роль обращения в речи

РЕЗЮМЕ
Обращения различаются своими функöиями. Это связано с их стилистическими оттенками.
Некоторые обращения употребляются в разговорной-бытовой, некоторые в официальной-деловой, а некоторые в эристольярной речи.
В зависимости от стилистики, где употреблено обращение, его стилистические особенности бывают разными.
Ключевые слова: обращение, вокативные слова, культура речи, стилистика.

SUMMARY
Applies diffor with their functions. It is connected with their stylistic nuances. Some applies are used in a sporen-everyday conversational, in some in official – business, some in epistolary speech. In depending on stylistic, where used apply, its stylistic peculiarities are different.
Key words: applie, vocative words, speech culture.

Rəyçi: prof.A.Ə.Bayramov

Turan Azər Hüseynova
NAZİM HİKMƏTİN DİLİNDƏ SOVETİZMLƏR
Bilindiyi kimi, Nazim Hikmət ilkin yüksək təhsilini Moskvada, Sovetlər İttifa¬qın¬da almışdır. Həmin dövrdə (1920-ci illərin əvvəlləri) Rusiyada Oktyabr inqilabı deyilən siyasi-dövlətçilik çevrilişi baş vermişdi. Bu zaman rus şovinizmi pərdə arxasında gizlədilərək, üzdə imperiya xalqlarının azadlığından, rus çarizminin qəddarlığından, çar dövründəkinin əksinə olaraq, federasiya içində millətlərin və cəmiyyətdə fərdlərin hüquq bərabərliyindən danışılırdı, rus-sovet imperiyası beynəlmiləlçi və humanist bir dövlət kimi qələmə verilirdi. Hələ sovet imperiyasının iç üzü görünmürdü. Buna görə də dövrün rus dilində, eləcə də, imperiyadakı xalqların dillərində, o cümlədən Rusiyadakı türkcələrdə azadlıq, müstəqillik, üsyankarlıq leksikonu çox işlək idi. Moskva Şərq Zəhmətkeşlər universitetində verilən saxta sovet ideoloji təlimi gənc, üsyankar, təbiətən millətsevər və vətənsevər Nazimi inandırmışdı. Yaxşı olan o idi ki, həmin təlimin üzündən ciddi fərqlənən astarı, əsil mahiyyəti sırf saxta, yalan olsa da, astarından xəbərsiz olduğu bu ideoloji təqdimatın “üzünə” Nazim inanır və bir ideoloji döyüşçü kimi hazırlanırdı.
Həmin dövrdə işlənən ideya, məslək daşıyıcısı rus sözlərini, ifadələrini N. Hikmət Türkiyə türkcəsinə tərcümə edir və bu tərcümələrin əksəriyyəti kalka mahiyyətində olur, hərfən, mənabaməna çevrilir. Yaxud həmin söz və ifadələri sovetlərdə yaşayan türk xalqlarının türkcələrindən hazır götürürdü. Məsələn, misallarda görəcəyik ki, Nazim yaxşı bildiyi, klassiklərini və öz müasirlərini oxuduğu Azərbaycan türkcəsində işlənən rusca tərcümələrindən necə istifadə edirdi.
Bu söz və ifadələr sovet quruluşu, sosializm ideyası ilə bağlı idi. Ona görə də bu dil nümunələrini şərti olaraq sovetizmlər adlandırırıq. Bu sovetizmlər bir leksik vahiddən də, bir neçə sözdən, söz birləşməsindən də ibarət olur. Eyni zamanda bunlar türkcə (türkcə dedikdə türk dilində işlənən ərəb, fars sözlərini də nəzərdə tuturuq) və rus-Avropa sözləri ilə də ifadə edilir. Siyasi dilinin müəyyənləşməsində və itilən¬məsində sovetizmlərə xüsusi yer verir. Nazimin dilində bir sözdən ibarət belə sovetizmlərə rast gəlirik: parti, fırka, kollektivizm, komünist, proleter, inkilap, kütle, amele, kooperatif, komondan, bolşevik, tesfiyeçi, komsomolka, sosialist.
Parti: Yürüyor Leninin yolunda
yürüyor
Leninin
partisi (2, 961)
Fırka: Onların evinde fırkamızın bileti yoktu.
Bu söz parti sözünün tərcüməsidir və 1920-30-cu illərdə Azərbaycan türkcəsində firqə şəklində də işlənirdi.
Kollektivizm: Bu, işdə, fikirdə, təsərrüfatda həmrəylik, birlik deməkdir (kolxoz sözü də həmin məna ilə bağlıdır): Kollektivizmin Temiz optimizmini oynatacak rejisör (2, 87).
Komünist, (Marksın, Leninin ideyasını qəbul edən şəxs üçün işlənir; parti – fırka sözləri ilə birləşmə şəklində çox işlənir: Komünist fırkası, koş, Dümen başına [2, 84]), kommünizm, proleter, amele, istismarsız, burjuvasız, hükümdarsız:
Faşistler komünistleri kovalıyordu,
Komünistler faşistleri.
Monarhizm
Liberalizm
Kommünizm
Yüzlerle içindeyiz
Biz proleter şairleri.
Elimizde badana fırçaları, önümüzde kovalar
Amele kahvelerine destan,
Kızıl bayraklara şiar,
Fabrika divarlarına ilan yazıyorduk.
Size istismarsız,
Burjuvasız, hükümdarsız
Bir cemiyet veren sınıfımızın
Sesi sıtma görmemiş çığırtkanlarıydık... (2, 87-88)
Əvvələn, göründüyü kimi, şair sovetizmləri eyni şeirdə cəmləşdirir. O biri tərəfdən, sosializmi ifadə edən sözlərlə bir mətndə sosializmə əks olan anlayışları da verir: faşistler, monarhizm, liberalizm, hükümdar, burjuva, istismar. Bu mənada əslində bu mənfi anlayışların ifadəçisi sözlər sovetizmlərlə antonim mövqeyində işlənir: faşist-komünist, monarhizm-kommünizm, liberalizm-kommünizm. Eyni zamanda proleter və burjuva, istismar, hükümdar sözləri təzad mövqeyindədirlər: proleter-istismar, proleter-burjuva, proleter-hükümdar. İkinci tərəflərə -sız şəkilçisi qoşmaqla şair həmin sözləri proleter sözü ilə təzaddan çıxarır. Və beləliklə, sonra gələn cemiyet həmin mənanı açır: istismarsız cemiyet, burjuvasız cemiyet, hükümdarsız cemiyet. Artıq bu cəmiyyətlər sosialistlərin, kommunistlərin, deməli, Marksın, Leninin proletarlara vəd etdikləri sosializmdir, kommunizmdir. Nazim “sınıfımız” deyərkən məhz proletariat sinfinə işarə edir. Və özünü proletar şairi adı ilə qələmə verir.
Sovetizm anlayışı ilə sovetlərin ideologiyasını, gündəlik şüarlarını ifadə edən dil materialı nəzərdə tutulduğundan bu qisim dil materialı söz birləşmələrini, aforistik ifadələri də əhatə edir. Əslində leksik vahidlərdən ibarət olan sovetizmlər cümlədə başqa sözlərlə sintaktik əlaqəyə girərək ətrafındakı sözləri də mənaca siyasiləşdirir, ideoloji məzmun bildirən söz qrupları yaradır. Nazimin siyasi şeirlərinin cümlələri belə söz birləşmələrindən, söz qruplarından təşkil olunur. Bu birləşmələri sovetizmlər sayırıq: Kışlık saray, kızıl asker, işçi ve köylü sınıfları, Bir Mayıs, şahsi mülkiyet, istehsal aletleri, yarını kuran kahraman, yürüyen cemiyet, tarihin durdurulmaz akışı, sınıfsız cemiyet, işsiz ameleler, kominternin kırmızı eli, Avrupanın çatlayacak göbeği, materyalist beynimiz, bizim şüurumuzun oğlu, cepheden dönen süngüler, karanlığa açılmış gözler, Kızıl Meydan...
Şeir içində bir neçə misal: Kızıl tank taburları gibi dağları düzlüyerek gelin (2,95); Biz SSSR, Biz ilk kızıl diktatura, Bekliyoruz ki; Kominternin kırmızı eli Dolaşıyor üstünde Almaniyanın; Komünsit fırkası koş... Amele, köylü şurası olsaydı bir kere ah (2, 83) Gördük ki, sende nasıl kemale ermiş Şaha kalkan kütlelerin kudreti (2, 99); Senin 1 Mayıslarını gördük! Uğultularla duyduk Kocaman bir can gibi haykıran Kızıl Meydan! Kızıl başlı, tunc memeli komsomolkaların çıplak ayaklarıyla Kafamızda fır döndürdü Karmanyolu (2, 100); Her kıvrımı materialist beynimizin Açılıp kapandı düğünlerle, Günlerle Müadele hell ettik, onu kuvvetle tekamül gibi yükselttik Şimdi o bizim, o bizim şüurumuzun oğlu.
“Kızıl” sadəcə rəng bildirən sifət deyil. Leninçilər, bolşeviklər, sovetlərin tərəfdarları qırmızılar, onların əlehdarları, menşeviklərin tərəfdarları ağlar adlandırılır¬dılar. Ona görə də qızıl əsgər, Qızıl meydan kimi təbii görünən məqamlarla yanaşı, Nazim kızıl tank taburları, yəni leninçiliyi qoruyan tanklar, kominternin kırmızı eli, yəni kominternin yığıncaqlarında sovetlərin xeyrinə qaldırılan əllər, sovetlərə verilən səslər, kızıl diktatura, yəni proletar diktaturası, kızıl başlı komsomolkalar (komsomolçu qızlar), yəni kommunistlərin, bolşeviklərin gənc xanım arkadaşları kimi anlayışlar ifadə olunur və sifətin bədii semantikasında həmin siyasi məzmun anlaşılırdı. Sovetlərin paytaxtı Moskvanın baş meydanı da bu rənglə adlandırılır: Qızıl meydan. “Kütlə” deyəndə ümumiyyətlə insan çoxluğu yox, bilavasitə proletar düşüncəli topluluq nəzərdə tutulur. Bu mənada söz leksik sovetizm rolunda çıxış edir. Yəni artıq xalqın istismara, müstəmləkəçiliyə etiraz çıxışları yüksək, qarşısıalınmaz səviyyəyə gəlib. “Senin 1 Mayısların” dedikdə sovetlər dövlətinin “bir mayıslar”ını yada salır. “Bir Mayıs” adi təqvim faktı deyil, bu, dünya zəhmətkeşlərinin həmrəylik günü sayılır. Bu bir bayram günüdür. Bu həmrəylikdə bütün yer kürəsi nəzərdə tutulur. Ancaq bu günü yalnız sovet dövlətində qeyd edir, bayram edirlər, çünki guya dünya zəhmətkeşlərinin taleyini yalnız sovet dövləti düşünür. “Materialist beynimiz” dedikdə düşüncənin marksist-leninçi fəlsəfənin canı olan materializmlə işləməsini nəzərə çatdırır, “şüurumuzun oğlu” dedikdə yenə həmin materialist şüurla yaşayan vətən övladından danışmış olur.
Hətta bəzən bütöv cümlə sovetizm məzmunu ilə çıxış edir. Bu halda aforizm şəklində bir sovetizm yaranır:
Sükun yok,
haraket var!
Bugün yarına çıkar,
Yarın bugünü yıkar,
ve bu durmadan akar
akar, akar. (2, 125)
Rus sosialistlərinin, sovet ideologiyasının təbliğinə görə sosializm daimi demokratik inkişafdır, sosializm bütövlükdə dinamikadan ibarətdir. Buna görə də “sükut yox, hərəkət var” həmin dinamikanı nəzərdə tutan sovetizm yaxın ifadədir. Axırda söylənən “bu hərəkət durmadan axar” o fikrin davamıdır və onu tamamlayır. “Akar” sözünün üç dəfə təkrarı isə söylənən dinamikanı təkidlə təsdiqləyir. “Bu gün yarına çıkar, yarın bugünü yıkar” misraları isə həmin üslubi semantikanın əsasında yaranan bir siyası aforizmdir, aforistik sovetizmdir.
Göründüyü kimi, burada sovet, bolşevik, komunist və s. kimi aşkar ifadə olunmuş leksik-semantik sovetizmlər yoxdur. Ancaq dediyimiz kimi, bədii mətnin məzmunu sosialist ideologiyasının təbliğindən ibarətdir. Deməli, leksik sovetizmlərlə yanaşı, ayrı-ayrı mətn parçaları da sovetizmlər kimi çıxış edə bilir.
Bu şeirdə bütövlükdə dinamika bildirən söz və söz birləşmələri çoxluq təşkil edir. Şəxsli feillərlə yanaşı, şeirin dilində təsriflənməyən feil formaları da, məsələn, feli bağlama, feli sifətlər var. Yəni feli sifətdən ibarət bədii təyin şeirin dilinə üslubi dinamika, yaxud dinamik üslub verir:
Bizim kuvvetlerimizdeki hız
ne bir din adamının dumanlı vaadinden,
ne de bir hulyanın gönlü yakışındandır
o yalnız
tarihin o durdurulmaz akışındandır...
Bize karşı koyanlar
karşı koymuş demektir:
maddede hareketin
yürüyen cemiyetin
ezeli kanunlarına...
Bu durmadan akan,
yıkıp,
yapan
akışın
çizgilenmiş sesiyiz...
Adamlarını bugüne uyduran,
Temelleri çöken bugüne vuran,
yarını kuran
Kahraman demektir (2, 125-126)
SSRİ-nin ilk qurulduğu dövrdən sovet quruculuğu deyilən siyasi-iqtisadi hərəkat bu şeirdə vəsf olunan əhvalla gedirdi. Dövlətdə insanlar çörək tapmırdılar, cır-cındır geyimlərlə, dərin ehtiyaclar içində yaşayırdılar, ancaq bu şüarlar mətbuatda, fəhlə-kəndli yığıncaqlarında baş alıb gedirdi, eynən bu şeirdəki ifadələrlə: qüvvətimizdə hız (sürət), durdurulmaz akış, yürüyen cemiyet, durmadan akmak, yıkıp yapmak (köhnəni yıxıb, yenini qurmaq), adamları bugüne uydurmak (bu günün əhvalına, quruculuq sürətinə uyğunlaşdırmaq), temelleri çöken bugüne vurup yarını kurmak (bünövrəsi çökmüş, dağılmış bu günü vurub yıxaraq sabahı qurmaq); hətta sosializmdə maddənin içində də bir hərəkət, yəni dinamika var: maddede hareket.
Nazim də həmin əhvalla yazır, sovetlərin ideologiyasına inanırdı. Şeir 1925-ci ildə, SSRİ-dən, universitet təhsilindən döndükdən sonra İstanbulda yazılıb: İstanbulda Moskvada yaşadığı, əxz etdiyi düşüncəni tərənnüm edirdi. Şeirdə bu şüarların “bir dinin vaadı”, “bir hülyanın gönlü yakışı” olmadığını deyir, ancaq sovetlərin bu yalançı vədlərinə inanırdı. Həmin inamla “şarklı ve SSSR” şeirində “Şarktan geliyorum! Şarkın isyanını haykıraraktan geliyorum” deyə car çəkir, həqiqətən hayqırır, sovetləri, oradakı insanları (bu cəmiyyəti qurduqları üçün onları qəhrəman adlandırır) yuxusunda görür və yuxusundan ayılanda “Ey! Asya güneşleri gibi kırmızı sıcak bayrakları sıtmalı rüyama giren! Kahramanlarının adı kan içinde şaha kalkan yılları yada getiren, Ey beni bir ihtilal gibi feryada getiren diyar!” deyə yazır. O, aşkarca sovet ideologiyasına inanır və ürəkdən vəsf edir. Sovetlərin oraq-çəkicli bayrağının qırmızı rəngini Asiya günəşlərinin rəngi və hərarəti ilə müqayisə edir. Sovetləri fövqəladə bir azadlıq çevrilişi, inqilabı (ihtilal) sayır. Hətta sovetlərin qurulması üçün axıdılan qanlara “kan içinde şaha kalkan yıllar” təşbehini işlətməklə onu Çanaqqalada tökülən qanlarla müqayisə etmiş olur.
İstanbulda yazdığı şeirində “Ben 24 saatte 24 saat çalışan milyonların evladıyım” deyərkən sovetlərdə bir gecə-gündüzdə iş planını beş yüz faiz yerinə yetirmiş Stahanov familyalı bir fəhlənin əməyinə qiymət verir. Bu, ölkədə “staxanovçu”, “Staxanov hərəkatı” kimi sovetizmlərlə təbliğ olunur, sovetlərdə “əmək şərəf işinə çevrilmişdir” düsturuna əməli bünövrə yaradır.
Nazim Hikmət İstanbulda Moskvaya can atır, “geldim senin eşiğine, ihtilalın beşiğine, gözlerime nur istiyorum, şuur istiyorum... gözlerime nur ver, kafama şüur ver! Ordakılar bekliyor beni. Oraya tez dönmeliyim, Orda kızıl gömleğimle görünmeliyim” deyir, əslində özünün dediyi kimi, “hayqırır”. Buradakı senin eşiğin, ihtilal beşiği, gözlere nur, kafaya şüur, kızıl gömlek söz birləşmələri bəşəri məntiqdə gördüyümüz anlayışlar, milli qrammatikadan bildiyimiz leksik semantikalar deyil, məlum sovetizm məzmunlu siyasi-bədii dil vahidləridir. Nazim Hikmət beləcə mətndə leksik-semantikanı istədiyi zaman siyasi məzmunla yükləyir və ideoloji vəzifəli sovetizmlərə çevirir. Baxın, sözlüklərdə adi nominativ lüğət vahidləri kimi görünən duvar, temel, taş, şahıs, mülkiyet sözləri mətndə necə siyasiləşir və sovetizm olurlar:
O duvarın ilk temel taşı
Şahsi mülkiyetler ilk adımından geliyor.
Burada duvar sosializmlə, insan azadlığı ilə ictimai quruluş arasındakı səddir, sərhəd hasarıdır; şahsi mülkiyet ictimai məzmundan uzaq, ancaq kapitalistləri, mülkədarları var-dövlətlə təmin edən sərvət mənbəyidir ki, o, həmin duvarın bünövrəsidir, temel taşıdır – o duvar bu temel taşının üstündə hörülmüşdür. Nazim bu sözləri sovetlərdə kollektivləşmə hərəkatının başladığı, təsərrüfatların kollektivləşdiyi, kolxoz, sovxoz təsərrüfatlarının yarandığı dövrdə yazıb. (Kolxoz “kollektivnoye xozyaystvo” – kollektiv təsərrüfat, Sovxoz “sovetskoe xozyaystvo” – sovet təsərrüfatı sözlərinin ixtisar şəkilləridir.)
Bədii dildə bu sözlər Türkiyə türkcəsinə doğma deyil, Nazim Hikmət onları ya ruscadan bir başa tərcümə etmiş, ya ədəbiyyatına, mədəniyyətinə yaxşı bələd olduğu, insanları ilə şəxsi dostluq etdiyi Azərbaycan türkcəsindən götürmüşdür. Bədii mətnin bu məzmunu, bu ideologiya sovetlərdən Türkiyə mühitinə köçürmə idi. Onun bu dövr yaradıcılığının özü az qala bütövlükdə sovetizm lövhələrindən ibarətdir.
Bu leksikon Nazimin estetik anlayışı, sənət kredosu ilə bağlıdır. Şəxsi mülkiyyət kimi istehsal aletleri də şeir sözləri deyil, poetik leksika sayılmır. Bunlar publisist dilin materialıdır. Ancaq sərt siyasi lirik dilin tipik nitq faktı kimi işlənir:
Yumurtasını kıran bir civciv gibi parçalıyacak İstehsal aletleri tevzi çerçevesini... (2, 82)
Bu, yeni formasiyanın yaranması ideyasının terminlərindəndir. Marksa görə əski düşüncə hakimiyyəti, dövləti əski istehsal qanunları ilə idarə edə bilmədikdə, yeni dövrün insanları əski idarəçiliyə dözmədikdə inqilab baş verir, çevriliş olur. Nazim yeni dövrün, yeni istehsal münasibətlərinin yeni istehsal alətləri yaratmasından danışır: bu yeni istehsal alətlərinin əski, dağılmalı istehsal münasibətlərini parçalayacağından söhbət açır. Bundan iki misra əvvəl şair demişdi: “Ajanslar daha dizilmeden oluyor bayat! Aksiyon, reaksiyon, reaksiyon, aksiyon! Mutlaka! Mutlaka!” Fikrini çox sərrast ifadə edir: bir yenilik yayılıb kütləviləşməmiş köhnəlir, bayat olur. Qəribədir, siyasi-poetik mətləbi ifadə edən sözlər Avropa sözləridir: ajans, aksiyon, reaksiyon. Bu o deməkdir ki, müasir güclü iqtisadi inkişaf Avropa inkişaf yolu ilə, Avropanın sənaye alətlərinin tətbiqi ilə mümkündür. Eyni zamanda Nazim bu sırada canlı danışıq dilinin dərinliyindən gələn bayat (köhnə) sözünü işlədir və “bayat oluyor” xəbəri ilə Avropa sözlərini cümləyə çevirir. Şeir 1923-cü ildə Moskvada yazılıb. O dövrün sovet ideoloji mübahisələr, mübarizələr mənzərəsinin publisist leksikasının əsasında aktual siyasi lirik şeir dilini meydana qoyur.
Yeni bədii sənətin yeni dillə, yeni leksikonla yazılmalı olması haqqında Nazim Hikmət həmişə düşünmüşdür. Bildiyimiz kimi, N. Hikmət öz tərcümeyi-halını yazarkən, yaradıcılıq yoluna nəzər salarkən bütün ömrü boyu dil axtarışında, yeni üslub axtarışında olmuş olmasını dönə-dönə qeyd edir. Bunu hələ 1926-da İstanbulda yazdığı şeirində demişdir:
Şiirime ilham veren perimin
Omuzlarında açılan kanat:
Asma köprülerimin
Demir putrelerindendir.
Və əski gül-bülbül şeirinin artıq bu gün bədii zövqü təmin etmədiyini, müasir estetik-ideoloji maarifləndirmə üçün yaramadığını aşkar söyləyir:
Dinlenir,
dinlenmez değil
Bülbülün güle karşı feryadları...
Fakat asıl
benim anladığım dil:

Bakır, demir, tahta, kemik ve kirişlerle çalınan
Bethovenin sonatları (2, 130)
Və yeni sənət dilinin əski sənət dilinə münasibətini müasir dəmir yol qatarının əski köhlən atlara nisbəti kimi dəyərləndirirdi:
Ben değişmem
arap atına
saatte 150 kilometrelik suratını
demir raylarda koşan
demir beygirimin!...

Bütün bunlar, bu dil yeniliyi mübarizələri sosializmi təbliğ edən sovetizm nitq üslubunun təzahürlərindəndir.
Bir az sonra (1925) N. Hikmət İstanbulda həmin sovetizmlərlə bu ideologiyanın türküsünü yazacaqdır: “Güneşi içenlerin türküsü”. Şeirdəki ifadələr, təşbehlər sovetlərdəki ideologiyadan gəlir, orada, sovetlərdə doğulub: güneşi içenler, alev bir saç örgüsü, kanlı kızıl meşale, bakır ayakları çıplak kahramanlar, altın yeleli arslanlar, şimşekli rüzgarlar (sürətlə qaçan atlar mənasında), alev bilekli süvariler, şahlanan atlar (şimşekli rüzgarların paraleli), göz yaşlarını boynunda zincir gibi taşıyanlar, güneşten düşen ateşte yanan milyonlarla kırmızı yürek, yüreğini göğsünden çıkarıp güneşten düşen ateşe fırlatmak, kan damlalı kırmızı bağlar, yaralı aç kurtları oldukları yerde durduran kuvvet, yangınlı ufukların dumanlı perdesi, mızrakları göğü yırtan atlılar.
Buradakı sözlərin, ifadələrin paralellərini, sinonimlərini Moskvada, sovetlərdən yazdığı şeirlərdə görmüşdük. Buradakı sözlər göstərdiyimiz sovetizmlərin siyasi-bədii məxrəcində olan leksik vahidlərdir. Bu siyasi sujetin sovetlərdən gəldiyini özü deyir, bu qəhrəmanları orada gördüyünü dilə gətirir. Əvvəl deyir:
Bu bir türkü
toprak çanaklarda
güneşi içenlerin türküsü!
Bu bir örgü: -
alev bir saç örgüsü
kanlı kızıl bir meşale gibi yanıyor
esmer alınlarında
bakır ayakları çıplak kahramanların.
Sonra belə davam edir: “Ben de gördüm o kahramanları, ben de sardım o örgeye, ben de onlarla güneşe giden köprüden geçtim. Ben de içtim toprak çanaklarda güneşi”. Hətta deyir ki, “ben de söyledim o türküyü”. Yəni bu türkü sovetlərdə qoşulubmuş, o da orada oxuyanlara qoşulubmuş. Üslubun sovetlərdən gəlməsinə bu misralar da dəlalət edir: “Ölenler öğüşerek öldüler; güneşe gömüldüler”. Türkiyə mühitində bu məqamda ölənlərin şəhid olması, günəşə yox, cənnətə gömülməsi söylənirdi. Ancaq sovetlərdə din yasaq olmasından cənnət adı çəkilmir. Ora, bir yazıçının dediyi kimi, elə cəmiyyət idi ki, KKB böyük, Allah kiçik hərflə yazılırdı.
Şeirin “Haykır güneşi içenlerin türküsünü! Hay-kır, Hay-kıralım” finalı ilə 1923-cü ildə yazdığı şeirlərin “Makinalaşmak istiyorum”, “Koşmak lazım, Olimpiad yarıçlarında gibi koşmak, Kooooooş-mak!” finallarının arasındakı intonasiya sərtliyi, çağırış semantikası göz qabağındadır. Yaxud sovetizm mətnlərindən gələn belə finallara tez-tez rast gəlinir: “... yıkanalım çelik çubuklar gibi yanar dağın alevinde! Yıkanalım! Yıkanalım! (“Yanar dağ” şeiri). Və şeirdə nəqarət kimi dörd dəfə təkrar olunan bu misralar 1920-ci illərin əvvəllərində yeni sovetləşmiş ölkədə fəhlələrin, əməkçilərin, xüsusilə gənclərin-komsomolçuların-komsomolkaların marşlarda oxuduqları siyasi mətnlərlə səsləşir:
Akın var
Güneşe akın!
Güneşi zaaaaaptedeceğiz
Güneşin zaptı yakın!
Bütün bunlarla yanaşı, şeir-türkü Türkiyə üçün yazılıb. Türkiyədə oxunur və türk oxucusuna azadlıq əldə etmək, ölkəkin yüksəlməsi üçün ideya təlqin edirdi. Bu zaman Atatürk Türkiyədə Cumhuriyyəti qurmuşdu. Ölkədə Cumhuriyyət quruculuğu gedirdi. Bu mənada şeirdəki ideya Türkiyəyə də hava və su kimi lazım idi – sovetlərdəki quruculuq şüarları ilə Türkiyədəki üst-üstə düşürdü. Bu, sovetlərdə çarı, ənənəvi Rusiyanı yıxan, imperiyadakı xalqları yenidən işğal edən sovet rusunun şüarları ilə Çanaqqalada dünya işğalçılarına qalib gəlib Türkiyəni dövlət kimi saxlayan, onu sultan Türkiyəsindən Cumhuriyyət Türkiyəsinə çevirən türk millətinin şüarlarının səsləşməsindəki uyğunluqlar idi. Zahiri uyğunluqlar idi, ancaq Nazimin kommunistlərin yalanını gerçək kimi qəbul etdiyi üçün ondan təsirlənmiş və onu Türkiyəyə ötürməyə çalışırdı. Eynən burada deyildiyi kimidir: “O devirdeki Sovet şiirinin etkisini her şeyden önce o devrin şiirini yaratan havada, ihtilal doğurduğu heyecanda aramak gerekir. Mayakovskilere, Bagritskilere, Svetloflata şiir yazdıran ihtilal, vatandaş harbi, NEP (Novaya ekonomiceskaya politika – yeni iqtisadi siyasət. Sovetlərin ilk dövründə yürüdülən siyasət belə adlanırdı) havası Nazıma da heyecanlı şiirleri yazdırmıştır”(2, 15)
Nazim bu şüarları sovetlərdə öyrənmişdi.1925-ci ildə Türkiyədə Cümhuriyyətin türküsünə çevirib hayqırırdı, millətinə üzünü tutub yazdığı türkünü marş kimi səsləndirməyə çağırırdı:
Haykır güneşi içenlerin türküsünü
Haykır
Haykıralım!
Buradakı sözlərin, təşbehlərin semantikası Türkiyədəki yeni cəmiyyətin məzmununu ifadə edirdi. Doğmaq (bizdə: doğulmaq) feli Rusiyada millətləri əsir edən rus bolşeviklərinin, öz millətini atıb rus dövlətini quranların “inqilab”dan, bir imperiyanı başqa imperiyaya, çar imperiyasını bolşevik imperiyasına çevirmiş çevrilişdən doğulanların (doğanların) doğuluşunu bildirmir; vətəni yad qəsbkarlardan xilas edən şəhidlərin torpağından bitmişlərin doğuluşunu ifadə edir. Buradakı çocuklara güneş emzirmek, bakır sakallar, toprak kokumak birləşmələrinin tərkibindəki sözlərin hamısı yeni üslubi leksik və poetik semantika kəsb etmişdir. Ənənəvi mifimizdə dünyanın torpaqdan, sudan, atəşdən, havadan yaranmış olması düşüncəsinin üstündə qurulan leksik sistemdə hava sözü demir'lə əvəz olunur, əslində hava dəmir semantikası qazanır. Və bununla da sözlərin mif semantikası yeni cəmiyyətin yeni siyasi məzmunu ilə yüklənir, mifogen leksikası müasir siyasi gerçəkliyin ifadəçisi olur:
Biz topraktan, ateşten, sudan, demirden doğduk!
Güneşi emziriyor çocukalrımıza karımız,
Toprak kokuyor bakır sakallarımız.
Bu, sovetizmlərdən doğulmuş siyasi lirik şeirin Türkiyə türkcəsidir. Artıq bu, Türkiyənin Cumhuriyyət quruculuğunun öz səsidir, bu qüvvət Cümhuriyyətin gücüdür:
Haykırdı en önde geden,
emreden
Bu ses!
Bu sesin kuvveti,
bu kuvvet,
Yaralı aç kurtların gözlerine perde
vuran,
Onları oldukları yerde
durduran
kuvvet!
Bu öndə gedən, əmr edən qüvvət Cümhuriyyətin qurucusu Mustafa Kamal Ata¬türkdür. Atatürk vətəni xilas etmək üçün öz döyüşçülərinə deyib ki, “Mən sizə döyüş¬məyi yox, ölməyi əmr edirəm!” Yəni vətənin qorunması, xilası üçün son nəfəsə qədər vuruşmaq gərəkdir. Budur, Atatürkün həmin hərbi əmri Nazimin bu misralarında rast gəlinir:
Emret ki, ölelim,
emret!
Və özü bir döyüşçü kimi həmin əmrin sonrakı həyatını söyləyir:
Güneşi içiyoruz sesinde!
Coşuyorum, coşuyoruz...!
Nazimin öyrəndiyi, şeir dilində işlədə-işlədə Türkiyəyə gətirib çıxardığı sovetizm nitq təzahürü bu şəkildə cümhuriyyətin quruculuğuna xidmətçi olur, cümhuriyyət quruculuq hərəkatının marşına cevrilir. “Güneşi içenlerin türküsü” ikinci “İstiqlal marşı”dır.
Nazimin sovetizmləri həm üslub materialı kimi sovetizmlərdir, həm də leksik vahidlər olaraq rusizmlərdir. Şair bəzən sovetizmləri türkcəyə tərcümə edərək, bəzən də ruscada olduğu kimi işlədir. Məsələn, Sovetlərdə kommunistlərin baş təşkilat orqanına rusca Tsentralniy komitet partii deyirlər. Bu adın ixtisarı belədir: TSKP (rusdilində ts birləşməsi bir hərfdir). Burada da ts səsi tse, k səsi ka hərfi, p səsi pe hərfi kimi söylənir: Tsekape. Partiya sözünü bütöv deyəndə həmin ixtisar belə işlənir: Tseka partii. Nazim də şeir dilində həmin rusca deyilişi eynən saxlayır: “Kırk dokuzumda yine Moskovada Tseka-Parti konukluğu ve on dördümden beri şairlik ederim” (3, 327)
SSRİ-də Kommunist (bolşevik) partiyasının tam adı belə verilir: Vsesoyuznaya Kommunistiçeskaya Partiya (bolşevikov). İxtisar şəkli belədir: V.K.P. (B).
Həmin qəliblə Nazim Hikmət Türkiyə Komünist Partisinin ixtisarını belə verir: T.K.P.
Şeirində beləcə gedir:
Türkiye Komünist Partisi,
T.K.P.’em benim...
Sen küçük kardeşisin V.K.P. (B) nin (3, 7)
Yaxud SSSR ixtisarı eynən ruscadakı kimi verilir – Soyus Sovetskix Sotsialistiçeskix Respublik: Şarklı ve SSSR (şeirin adı).

NEP (novaya ekonomiçeskaya politika – yeni iqtisadi siyasət), Er-ka-pe (RKP – Rossiyskaya Kommunistiçeskaya Partiya – Rusiya kommunist partiyası) və s. nümunələrdə də sovetizmlər eynən rusizmlər kimi verilir ki.
Əksər hallarda isə rusizm-sovetizmləri türkcəyə çevirərək işlədir. Məsələn: Krasnaya ploşşad – Kızıl meydan , Krasnaya diktatura – Kızıl diktatura , zimniy dvorets – kışlık saray , krasnaya armiya – kızıl asker:
“Uğultularla duyduk
Kocaman bir can gibi haykıran Kızıl meydanı (2, 100)
Biz SSSR
Biz ilk Kızıl diktatura
Artık kışlık saray ve bütün Rusya işçinin ve köylünündür” (2, 347)
“Yoldaşlar, dedi, tarih,
Yani işçi ve köylü sınıfları,
Yani kızıl asker,
Yani bir meşale yakıyoruz,
Yoldaşlar, hucuma kalkıyoruz dedi.
Ve Neva nehrinde sular kızarırken
Kışlık saraya girdiler.
Kursivlə, altını çizərək verdiyimiz nümunələrlə yanaşı bu verdiyimiz şeir parçaları təbliği yük daşıyan sovetizmlərlə doludur.
Sovetizm dediyimiz dil nümunələrini Nazim adi bir qrammatik fakt kimi işlətmir, mübtədalı, xəbərli bir cümlə düzəltmək üçün söz və söz birləşməsi kimi yox, üslubi-semantik istiqamətləndirici arayış olaraq, siyasi qavrayış yaradan estetik dil fiquru kimi verir. Hətta coğrafi anlayış ifadəçisi sözlərin üstünə siyasi möhür vurur. Onun dilində Şərq və Qərb sadəcə coğrafi istiqamətlər deyil, siyasi mətləblə mənalandırılır. Şərq azadlığa ehtiyacı olan dünya, Qərb isə istismar edən güc tərəfi kimi kodlaşdırılır: eynən Sovetlərdə olan kimi, Moskvada Şərq Zəhmətleşləri universitetində ona təlim edilən kimi verilir. Qərb, Avropa dövlətləri daima Türkiyəni təzyiq altında saxladıqları üçün bu qayə Türkiyəsevər şairlər üçün ədəbiyyatın vacib mövzusu sayılırdı. Bu qarışlaşdırmanı hətta Mehmet Akifin “İstiqlal marşı”nda görmüşdük: Garb’ın afakını sarmışsa çelik zırhlı duvar, Benim iman dolu göğsüm gibi serhaddim var (2, 509). Burada Ben məhz Şərq-şərqli, islam təyinatlarını daşıyır.
Nazim Hikmət “Şark ve Garp” şeirində yazır:
Anadolu baştan-başa
Armıstrongun
Talim meydanı oldu!
Asyanın bağrı doldu!
Şark yutmayacak
artık!
Bıktık be bıktık! (2, 127)
Və başqa bir şeirinə “Şarklı ve SSSR” adı verir, belə başlayır:
Şarktan geliyorum!
Şarkın isyanını
Haykıraraktan geliyorum! (2,127)
Göründüyü kimi, Şərqi azadlıq duyğusu ilə yaşayan coğrafiya, şərqlini üsyançı subyekt olaraq təqdim edir. Və şeirin sərlövhəsi özlüyündə elan edir ki, azadlığı uğrunda mübarizədə, azadlıq üsyanında Şərqin havadarı, arxasında duranı SSRİ-dir. Məhz buna görə, sovetlərin şərq xalqlarını Avropanın istismarından, müstəmləkəsi olmaqdan xilas edəcək qüvvə kimi baxdığı üçün şeir dilində sovetizmlərə xüsusi yer ayırır. Göründüyü kimi bu sovetizmlərin içində coğrafi leksika da iştirak edir. Və bu leksikada böyük coğrafi mənsubiyyətlə (Şərq, Qərb, SSSR) yanaşı, konkret toponimlər də işlənir: Rusiya, Petroqrad, Smolnı, Putilovski zavod, Neva nehri.
Sosializm ideologiyasının, sovetlərin ünlü adamlarının adları da bu sovetizmlərin sırasında özünü göstərir: Marks, Engels, Lenin, Kirof, Telman, Qorki (maraqlıdır ki, Lenindən sonra Sovet dövlətinə 30 il rəhbərlik etmiş Stalinin adı bir yerdə də çəkilmir). Təbii ki, bunların içində Lenin ismi xüsusi işləkdir. Şair Leninin ölümünə “en büyük keder” deyir, “Lenin öldü” xəbərinə “Yalan! Yalan! Yalan!” nidaları ilə cavab verir. Bu, 1924-cü ildə Leninin ölümü zamanı yazılıb. Bu da 1960-cı ildə Leninin ölümündən 46 il sonra Nazimin özünün ölümündən bir il əvvəl yazılmış “Lenin üstünə Vladimir İliçle konuşuyorum” şeirində Lenin adını sosializmin rəmzi kimi, Marksist-Leninçi ideyanın gerbi, bayrağı kimi alıb onun (Leninin) haqqında pasportundakı adı ilə Vladimir İliç deyə söhbət edir:
Lenin, diyorum da, Vladimir İliç,
içimde bir rahatlık bir güven..
Lenin, diyorum da, Vladimir İliç,
Bir bayrakta, bir mavilikte
Kızıl bir gül gibi açıyor,
Elmalar saçılıyor...
Lenin, diyorum da, Vladimir İliç
Lenin, diyorum
Ve kırk yıldır onun peşince parti biletimle gidiyorum.
Burada Nazim Vladimir İliçlə üz-üzə durur, onunla Leninin haqqında danışır, Leninə üçüncü şəxs kimi “O” deyir: “kırk yıldır onun peşince parti biletimle gidiyorum” “Biliyorum, Vladimir İliç, övülmeği sevmez o” , “onun Sovyetler birliyi, onun Çini, Lehistanı, onun sesine koşan...”. Hətta Mayakovskicəsinə deyir ki, “Vladimir İliç, siz kendiniz Lenin olmasaydınız, ona heyranlık hissi sizin de yüreğinizde dolup taşardı”. Bu, sovetizmli son şeiridir. Nazim ömrünün sonuna qədər Leninçi oldu, partiya biletini daşıdı və sovetizmlərlə dolu bu şeirində əslində Leninin qurduğu sosializmdən, onun qurduğu dövlətdə şəxsiyyətə sitayişin baş alıb getməsindən gileylənir, şikayətlənir. Bu, kommunist Nəriman Nərimanovun kommunistlərdən, sovet cəmiyyətindən üç yaşlı oğluna yazıb qoyduğu şikayət məktubuna bənzəyir.
Nazim Hikmət bütün sosialist anlayışları, hətta ölkənin adını, xalqın dilini Lenin adı ilə bağlayır, Lenin partisi, Lenin yolu, Leninin dili (rus dili), Rusya Leninin memleketi deyir, onu hər yerdə büyük usta çağırır, onun tabutunu səmimiyyətlə “çocuk beşiği” adlandırır – “kocaman bir beşik gibi endirilen”, “çocuk tabutunda yatan dev” – onun haqqında övlad sevgisi ilə danışır. Bu sevgi, bu inam o dərəcədə idi ki, hətta onu əvəzliklə ifadə edəndə böyük hərflə “O”, leninçiləri böyük hərflə “Onlar” yazır (əstağfrullah, Quranda Allahın adı böyük hərflə O yazıldığı kimi):
Onlar biliyorlar “O”
“Dün erkendi yarın geç,
Vakit tamam bugün” dedi...
Ve topal Sergey bacağını sürüyerek,
Yürüyor Onlarla kışlık saraya.
...Bir şafak vakti değişmiş oldu
Karlı çizmelerini Onlar
Mermer merdivenlere bastığı zaman (2, 347-48-49)
Nazim Hikmet Lenini, Leninçiləri belə sayırdı. Ölümünə yaxın sovetlərdəki sosia¬lizmin puç olduğunu görürdü. Ancaq ona elə gəlirdi ki, Lenin sağ olsaydı, hər şey onun düşüncəsində olduğu kimi olardı (görünür, buna görə də o, Stalinin adını çəkməyib, çünki Stalinin despot, diktator olduğunu görürdü). Düşüncəsində isə leninizm bəşəriy¬yəti xilas edəcək bir ideya idi. Ona görə də onun sovetizmləri güclü siyasi məzmun daşıyırdı, böyük təbliğ vasitəsi idi. Ümumiyyətlə, Nazimin siyasi şeir dilinin müəyyənləşməsində və itilənməsində sovetizmlərin xüsusi yeri var.
Ədəbiyyat:
1. M. A. Ersoy. Safahat. Hazırlayan: M.Ertoğrul Duzdağ. İstanbul., 2008.
2. N. Hikmet. Bütün eserleri. Şiirler. I cilt., Sofya., 1967.
3. N. Hikmet. Bütün eserleri. Şiirler. II cilt., Sofya., 1967.
Xülasə
İlkin yüksək təhsilini Moskvada, Sovetlər İttifaqında alan Nazim Hikmətin dilindəki sovetizmləri həm üslub materialı kimi sovetizmlərdir, həm də leksik vahidlər olaraq rusizmlərdir. Şair bəzən sovetizmləri türkcəyə tərcümə edərək, bəzən də ruscada olduğu kimi işlətmişdir. Əslində leksik vahidlərdən ibarət olan sovetizmlər cümlədə başqa sözlərlə sintaktik əlaqəyə girərək ətrafındakı sözləri də mənaca siyasiləşdirmiş, ideoloji məzmun bildirən söz qrupları yaratmışdır. Bu məqalədə məhz bu sovetizmlər incələnmişdir.
Советизмы в языке Назыма Хикмета
Резюме
В языке Назыма Хикмета, получившего первое высшее образование в Совет¬ском Союзе, в Москве, особую роль играют советизмы. Стилистически эти слова явля¬ются продуктом советской эпохи, по происхождению – исконно русскими словами. В одних случаях поэт переводит советизмы на турецкий язык, в других – оставляет их как иноязычные вкрапления. В текстах Хикмета советизмы входят в структурно-семантические конфигурации с другими словами, политизируя их и создавая таким образом словесные комплексы идеологического содержания. В статье анализируются именно такого рода советизмы.
Summary
In Nazim Hikmet’s language who received first higher education in the Soviet Union, in Moscow special role play sovietisms. Stylistically these words are product of Soviet epoch, on the origin – by age-old Russian words. In some cases poet translate sovietisms to the Turkish language, in other – leave them as foreign language impregnations. In the texts of Hikmet sovietisms enter into structural-semantic configurations from in other words, their creation thus the verbal complexes of the ideological content. In the article are analyzed precisely of this type of sovietisms.

Rəyçilər: prof.Məhəbbət Mirzəliyeva, prof.M.Mirzəliyeva

İsmayılova Yeganə Şəfi qızı
SÖZ YARADICILIĞI
Söz yaradıcılığı dil haqqında elmin xüsusi bir bölməsidir. Bu bölmədə sözlərin hansı üsul və vasitələrlə yaranmasından bəhs olunur. Dilimizdə söz yaradıcılıgı aşağıdakı üç yolla əmələ gəlir:
1) Sözlərin leksik yolla əmələgəlmə prosesi ;
2) Sözlərin morfoloji yolla əmələgəlmə prosesi;
3)Sözlərin sintaktik yolla əmələgəlmə prosesi.
LEKSIK YOLLA SÖZ YARADICILIĞI bir-birindən fərqli olan altı üsulla əmələ gəlir:
I. Şivə və dialektlər hesabına söz artımı. Şivə və dialektlər ədəbi dilimizin leksikasını zənginləşdirən tükənməz bir mənbədir. Bu sahədə yazıçıların rolu böyükdür. Dialektlərdən gələn sözlər təkcə ədəbi dilimizin bədii üslubuna deyil, digər sahələrinə də təsir göstərir. Müxtəlif elmi, eləcə də xalq təsərrüfatına və kənd təsərrüfatına aid terminlərin yaradılmasında dialektlər çox böyük rol oynayır. Məsələn, Vərdənə – hamarlama aləti;
Xora – keçən ildən əkin sahəsinə tökülmüş sünbüllərdən öz-özünə bitən taxıl;
Güzəm – payızda qırxılan yun;
Gavahın – yeri şumlamaq üçün xışın ucuna keçirilən ucu nazik və iti dəmir;
Cecə – meyvənin sıxılmış, lazımsız hissəsi (tut, kök, nar, zoğal, üzüm, çuğundur və s.);
Xama – (bəzi yerlərdə xumutu da deyirlər) südün üzü;
Mahlıc – daranmağa hazır pambığa deyilir;
Budamaq – yaz qabağı ağacların, meynələrin artıq, yararsız hissələrinin kəsilməsi.
Bu cəhətdən də dialektləri öyrənmək və toplamaq olduqca faydalıdır.
II. Alınma sözlər hesabına söz artımı.
Dünyanın başqa xalqları kimi, Azərbaycan xalqı da tarix boyu müxtəlif xalq¬larla əlaqə və münasibətdə olduğundan həmin xalqların dillərindən Azərbaycan dilinə minlərcə söz keçmişdir. Məsələn, dilimizdə işlənən şair sözü ərəbcə şeir sözündən, məktəb sözü kətəbə (yazmaq) sözündən, mühəqqət sözü həqq sözündən, təşviqat sözü şövq sözündən, dərbədər sözü farsca dər (qapı) sözündən, proqul sözü rusca гулять (gəzmək) sözündən, prorektor sözü rektor sözündən, supnik sözü sup sözün¬dən törəmişdir. Bunlar göstərilən dillərdə düzəltmə sayıldığı halda, dilimizdə sadə sözlər kimi qəbul edilir.
III. Yeni məna kəsb etmək hesabına söz artımı.
Bu prosesdə sözlərin çoxmənalılıqdan (polisemantiklikdən) omonimləşməyə doğru inkişafı əsas rol oynayır. Bu hadisə dilin öz daxili aləmində baş verir. Bu pro¬sesdə nitq hissələri üzrə ən çox isimlər və sifətlər, nadir hallarda isə fellərə təsadüf edilir. Məsələn, çalmaq hərəkətinin məna ayrılıqları ot çalmaq, qaval çalmaq, klar¬net çalmaq, qarmon çalmaq, əl çalmaq, ilan çalmaq və s. kimi ancaq ifadə tərki¬bin¬də özünü nəzərə çarpdıra bilir. Getmək hərəkəti – qarışqa gedir, adam gedir, at ge¬dir, maşın gedir, qatar gedir və s. Bundan başqa, fellərdə çoxmənalılıqdan keçə¬rək omo¬nimləşmə yolu ilə yeni söz vahidlərinin yaranması prosesinə də təsadüf edi¬lir. Məsələn, üzmək sözü bir-birindən fərqli olan iki müxtəlif hərəkət məfhumunu – qoparmaq və xüsusi vərdiş nəticəsində suda hərəkət edə bilmək məfhumlarını ifadə edir. İsimlərdən isimlərin törəməsi, əsasən, dörd yolla əmələ gəlir: Ümumi isimlərin xüsusi isimlərə keçməsi yolu ilə. Bu prosesdə əsas heyvan, quş, bitki adları rol oynayır; məsələn:
Heyvan adlarından: Aslan, Qaflan, Ceyran, Maral və s.
Quş adlarından: Tutu, Laçın, Göyərçin, Sona və s.
Bitki adlarından: Çiçək, Badam, Nərgiz, Bənövşə və s.
Cansız əşya adlarından: Zümrüd, Almaz, Dəmir, Polad, Ayna və s.
Xüsusi isimlərin ümumi isim yerinə keçməsi yolu ilə; məsələn, Badamlı – yer adı, badamlı – mineral su adı, İstisu – müəyyən yer adı, istisu – mineral su adı, Dilican – yer adı, dilican – mineral su adı, Cermux, Yessentuki – yer adları, cermux, yessentuki – mineral su adları. Ümumi isimlərin eyni zamanda ümumi isim yerinə keçməsi yolu ilə; məsələn, pul – mal mübadiləsində işlədilən vəsait, pul – balıqların üzərində olan dairəvi şəkildə bərk maddə; iynə – tikiş üçün işlədilən alət, iynə – xəstəyə dərman vurmaq üçün işlədilən alət və s.
Əşyanın hərəkəti ilə meydana gələn hadisə; maəsələn, Ay – yerin ətrafında fırlanan peyk, ay – peykin hərəkəti ilə əlaqədar olan 30 gün, dil – ağızda olan ət parçası, dil – insanlara məxsus danışıq hadisəsi və s.
Sifətlərin substantivləşməsi nəticəsində sifətlər yeni leksik vahidə çevrilir. Gözəli çirkindən, yaxşını pisdən seçə bilmək lazımdır. Adamların qocasını gəncindən ayıran bir çox əlamətlər var cümlələrində gözəl, çirkin, yaxşı, pis və qoca, gənc sifətləri substantivləşərək isimlik məzmunu kəsb etmişdir. Leksik yolla yeni sözlərin əmələ gəlməsində adverbiallaşma hadisəsi də rol oyna¬yır. Məsələn, iti bıçaq, düz söz, yaxşı xörək ifadələrində iti, düz, yaxşı sözləri sifət olduğu halda; Su iti axır. O düz danışır. Əli yaxşı oxuyur ifadələrində iti, düz və yaxşı sözləri adverbiallaşaraq zərflik qazanmışdır. Adverbiallaşma nəticəsində bəzi saylar, xüsusilə qeyri-müəyyən saylar da öz semantik çalarlığını dəyişir. Məsələn, az kitab, az danışır, xeyli kitab, o xeyli yedi və s.
IV. Fonetik tərkibin dəyişməsi ilə söz artımı
Yeni sözlərin yaranmasında söz daxilində bu və ya digər səsin dəyişməsi və düşməsi əsas rol oynayır. Məsələn, dağ, tağ, sağ, yağ, bağ və s. Bundan başqa, eyni fikri qurut-qurud (qurudulmuş süzmə), uç-uc, tək-dək sözləri haqqında da demək olar.
Müasir dilimizdə işlənən bütün təkhecalı fellər, məsələn, al, bil, gör, gəl, sil, dur, yaz və s. leksik yolla yaranan sözlərdir.
V. Düzəltmə sözlərin sadələşməsi hesabına söz artımı
Düzəltmə sözlərin sadə sözlərə çevrilməsində iki yol müşahidə edilir:
Söz köklərində fonetik tərkibin dəyişməsi
Söz kökünün müstəqil surətdə məfhum ifadə edə bilmək gücünü itirməsi. Məsələn, oyun sözünə -aq, -a şəkilçiləri artırıldıqda kökün ikinci hecasındakı u saiti düşür və yeni sözlər oyna (maq), oynaq şəkillərində tərkib hissələrinə (kök və şəkilçiyə) ayırmaq mümkün olmayan sadə söz kimi formalaşır. Bunun kimi, qovğa, qovala (maq), qovul (maq), qovuş (maq), qovur (maq) sözlərinin kökü qov (maq) olduğu halda, onlardan qovğa, qovur (maq) sözlərini kök və şəkilçilərinə ayırmaq olmur.
VI. Mürəkkəb sözlərin sadələşməsi hesabına söz artımı
Bu proses səs tərkibinin dəyişməsi və bəzən də sözün arxaikləşməsi ilə əmələ gəlir. Lüğət tərkibinin əsas fonduna daxil olan bilərzik sözünün bilək və üzük sözlərindən, qardaş sözünün karın (qarın) və daş sözlərindən törədiyi məlumdur.
Mürəkkəb sözlərin sadə sözlərə çevrilməsi prosesini müasir dilimizdə müşahidə etmək olar. Məsələn, Ağamməd sözünün ikinci hissəsi (Məhəmməd sözündə) olan h və ə səsləri ixtisara düşmüşdür.
MORFOLOJI YOLLA SÖZ YARADICILIĞI:
Müasir dilimizdə morfoloji yolla yeni sözlərin əmələgəlmə prosesi çox məhsul¬dardır. Morfoloji prosesin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, köklərə şəkilçilər artırmaqla yeni düzəltmə sözlər əmələ gətirilir. Məsələn, şam - şamdan, yaxşı - yaxşılıq, tap - tappıltı, yağ - yağış, dağ - dağlıq, neft - neftçi və s.
Morfoloji yolla söz yaradıcılığnda iştirak edən şəkilçilərin ümumi cəhətləri bunlardan ibarətdir: 1) leksik və ya qrammatikliyi; 2) məhsuldarlığı və qeyri-məhsuldarlığı; 3) törəmə yolları; 4) fonetik xüsusiyyətləri; 5) məna ardıcıllığı.
1) Leksik və qrammatik əlamətlər baxımından şəkilçiləri dörd əsas qrupa ayır¬maq olar: 1) leksik şəkilçilər; 2) leksik-qrammatik şəkilçilər; 3) qrammatik-leksik şəkilçilər; 4) qrammatik şəkilçilər. Birinci qrupa mənsub şəkilçilər ancaq yeni leksik vahidlər düzəldir və onların başqa sözlərlə əlaqəyə girməsini tələb etmir; məsələn, şam – şamdan, yaxşı – yaxşılıq, ək (mək) – əkin, yaşıl – yaşıllaş (maq), dil – dillən (mək), tap – tappıltı, yağ (maq) – yağış və s. Ikinci qrupa mənsub olan şəkilçilər yeni sözlər əmələ gətirməklə yanaşı, bunların başqa sözlərlə əlaqəyə girməsi tələbini də özündə əks etdirir; məsələn, neft – neftçi (qadın), yağ – yağlı (çörək), dağ – dağlıq (yer), süz – süzmə (qatıq), sürüş – sürüşkən (yer) və s. Üçüncü qrupa mənsub olan şəkilçilər qrammatik kateqoriyaya mənsub məna bağları əmələ gətirdiyi kimi, eyni zamanda yeni bir məfhum ifadə etməyə də meyil göstərir; məsələn, oxu (maq) – oxuyan, yaz (maq) – yazdır (maq), sür (mək) – sürül (mək), sat (maq) – satıl (maq), gör (mək) – görüş (mək) və s. Dördüncü qrupa mənsub olan şəkilçilər qrammatik kateqoriyanın vəzifəsini yerinə yetirir. Bu qrupa ismin hal, mənsubiyyət, felin zaman şəkilçilərini və şəxs sonluqlarını daxil etmək olar; məsələn, evdə, evdən, gəlirəm, kitabım, kitabın və s.
2) Şəkilçilər söz yaratma bacarığına görə iki yerə ayrılır: 1) məhsuldar; 2) qeyri-məhsuldar şəkilçilər. Miqdar etibarilə çox az sözə artırıla bilən və əsasən təkmənalı sözlər əmələ gətirən şəkilçilər qeyri-məhsuldar adlanır, məsələn, şamdan, qənddan, solaxay, qumsal və s. Miqdar etibarilə çox sözə artırıla bilən və müxtəlifmənalı çoxlu yeni sözlər əmələ gətirən şəkilçilər məhsuldar adlanır, məsələn, dağlıq, üçlük, yaxşılıq, dərinlik, başlıq, sərinlik, xəstəlik, qaralıq və s.
3) Törəmə yolları – dilimizdə işlədilən sözdüzəldici şəkilçilər öz mənşəyi etibarilə, beş qrupa ayrılır: 1) müstəqil sözlərdən düzələnlər, məsələn, qoca omaq – qocalmaq, kök olmaq – kökəlmək və s.; 2) iki və daha artıq şəkilçinin birləşməsi ilə düzələnlər, məsələn, sağıcı, tappıltı, şaqqılda (maq) sözlərində -ıcı, -ıltı, -ılda şəkilçiləri kimi; 3) sözdəyişdirici şəkilçilərin sözdüzəldici yerinə keçməsi ilə düzələnlər, məsələn, -da, -də şəkilçisi ismin yerlik hal şəkilçisidir, lakin bu şəkilçi zaman bildirən il, ay, gün kimi sözlərə əlavə edildikdə ismin halını bildirmək xüsusiyyətindən çox, bir hadisənin zamanını bildirmək xüsusiyyətini əldə edir; 4) açıq saitlərin qapalı saitlərə keçməsi yolu ilə düzələnlər, -lıq4 şəkilçisi vaxtilə -laq2 şəkiçisinin fonetik variantı olmuşdur, məsələn,yaylaq – yaylıq, qışlaq – qışlıq, qumlaq – qumluq; həm -aq, -ək, -q, -k, həm də -ıq4, -q, -k kimi müxtəlif mənalı sözlər əmələ gətirən şəkilçilər, məsələn, kəsək – kəsik, çökək – çökük və s.; 5) samitlərin düşməsi yolu ilə düzələnlər, -lıq4 şəkilçilərindən -lı4, məsdər əmələ gətirən -maq2 şəkilçisindən isim düzəldən -ma2 şəkilçisi törəmişdir, məsələn, süzmək – süzmə, qovurmaq – qovurma, çəkmək – çəkmə və s.
4) Şəkilçilərin fonetik xüsusiyyətləri iki yerə bölünür: bir və iki hecadan ibarət olan şəkilçilər. Bir hecadan ibarət olan şəkilçilər sadə, iki hecadan ibarət olanlar mürək¬kəb şəkilçilərdir. Sadə şəkilçilər saitlə samitin (-ıq), samitlə saitin (-ma) və samitlə sait və yenə də samitin (-lıq) birləşməsindən ibarət olur. Saiti A hərfi, samiti B hərfi ilə işarə etsək, belə düstur alarıq:
A-B, B-A, B-A-B
İkisamitli şəkilçilər üç düsturda birləşir:
A-B-A-B (-acaq)
B-A-B-A (-malı)
A-B-B-A (-anda)
Azərbaycan dilində şəkilçilər saitlərin iştirakına görə ya iki, ya da dörd variantlı olur. Ikivariantlı şəkilçilərdə a, ə açıq saiti, dördvariantlılarda isə -ı, -i, -u, -ü qapalı saitləri iştirak edir.
5) Şəkilçilərin məna ardıcıllığına gəldikdə isə söz köklərinin bəzisi ancaq bir və ya iki sözdüzəldici şəkilçi qəbul etdiyi halda, bəzisi beş növ şəkilçi qəbul edə bilir; məsələn, quş-cuğaz, qış-laqçı, yaz-ı-çı-lıq, qız-ar-t-ma-lıq, boş-al-t-dır-ıl-an və s.
SİNTAKTİK YOLLA SÖZ YARADICILIĞI:
Sintaktik yolla söz yaradıcılığı prosesinin tədqiq obyekti analitik və mürəkkəb sözlərdir, məsələn, əlüzyuyan, beşaçılan, otbiçən, topaldıqaç, radioqəbuledici, şəhərlərarası.
Dilimizdə mürəkkəb sözlərin əmələ gəlməsində aşağıdakı cəhətlər özünü göstərir: maddi əsas; komponentlərin məna xüsusiyətləri; komponentlərin tipləri; forma və məzmun münasibətləri; komponentlər arasında əlaqə.
Maddi əsasın yeddi xüsusiyyəti var: funksiyaya, əlamətə, bənzətməyə, qüvvətlən¬dirməyə, mənsubiyyətə, ənənəyə və hərfi tərcüməyə görə. Funksiyaya görə: məsələn, hər hansı bir vinti açmaq və ya bərkitmək üçün işlədilən alətə vintburan və yaxud əl tutmaq üçün qapıya vurulan müəyyən bir əşyaya əltutan deyilir. Əlamətə görə: məsələn, istiot elə bir maddədir ki, bitkidən əmələ gəlir və istilik əmələ gətirmə xüsusiyyətinə malikdir. Günəbaxan elə bitkidir ki, onun əlaməti həmişə günə tərəf dönməkdən ibarətdir. Bənzətməyə görə: məsələn, dəvəquşu həm quşa, həm də dəvəyə bənzəyir; ördəkburunun burnu ördəyin burununu xatırladır və s. Mənanı qüvvətləndirməyə görə: məsələn, bilə-bilə, görə-görə, üzə-üzə, uça-uça, şirin-şirin və s. Mənsubiyyətə görə: məsələn, dayıoğlu, meşəbəyi, əmidostu, əmioğlu, qayınana, qayınata və s. Ənənəyə görə: məsələn, Sultanəli, Əlimurad, Muradəli, Həsənəli, Əliməmməd, Allahqulu, Allahverdi, Ruhulla və s. Hərfi tərcüməyə görə mürəkkəb sözlər bu və ya başqa dildən hərfən tərcümə edilir. Məsələn, дальновидный-uzaqgörən, самокритика-özünütənqid, предвыборный-seçkiqabağı və s.
Komponentlərin məna xüsusiyətləri dörd qrupa ayrılır: 1) komponentləri həqiqi məna ifadə edənlər, məsələn, sarısaç (qız), uzunboğaz (çəkmə), sarıbuğda və s.; 2) komponentlərdən birincisi həqiqi, ikincisi məcazi məna ifadə edənlər, məsələn, dilucu, gözaltı, ağzıboş, dilucu, dodaqaltı, gözucu və s.; 3) komponentlərdən birincisi məczai, ikincisi həqiqi məna ifadə edənlər, məsələn, atlıqarışqa, qaraxəbər, ağgün, yekebaş, açıqgöz, atlıtükəzban və s; 4) hər iki komponenti məcazi məna ifadə edənlər, məsələn, Ağdaş, Ağdam, küpəgirən (qarı) və s.
Komponentlərin tipləri: müasir ədəbi dilimizdə bir çox mürəkkəb sözlərin kompo¬nentləri məzmunca və formaca müxtəlif olur və iki qismə ayrılır: 1) eyni nitq hissə¬sindən ibarət olanlar, məsələn, dəvədabanı, qozhalvası, Kərəməli, əlüstü (kompo¬nent¬ləri isim), qaragözlü (komponentləri sifət) və s.; 2) müxtəlif nitq hissələrindən ibarət olanlar, məsələn, qaraquş, Çənlibel (komponentləri sifət və isim), beşaçılan (say və feli sifət), üçbucaq, beşdaş (say və isim), üzüsulu, gözübağlı (isim və sifət) və s; 3) Eyni sözlərin təkrarı ilə əmələ gələnlər, məsələn, qaça-qaça, şirin-şirin, az-az, tez-tez, üz-üzə, yığın-yığın, birdən-birə və s; 4) Sinonimlərdən düzələnlər, məsələn, künc-bucaq, dava-dərman, səs-səmir, əl-ayaq, qapı-pəncərə, dil-dodaq, ər-arvad, ata-ana, dəftər-qələm və s.; 5) Antonim sözlərin birləşməsilə, məsələn, götür-qoy, yazı-pozu, alt-üst, yaxşı-yaman, var-yox, baş-ayaq və s.
Mürəkkəb sözlərin forma və məzmun münasibətlərində iki cəhət nəzərdə tutulur: a) vurğu; 2) mürəkkəb sözün tərkibində iştirak edən qrammatik ünsürlərin tamamliə daşlaşması. a) Sözlərin birləşərək mürəkkəb söz əmələ gətirdikdə, əgər bu söz formaca da inkişaf edirsə, birinci söz öz vurğusun itirir və ikici sözün vurğusu altına düşür; məsələn, Koroğlu, əlüstü, qaraquş, qaratoyuq və s.; b) Mürəkkəb sözün tərkibində iştirak edən ünsürlərin tam daşlaşması onun həm məzmun, həm də formaca inkişafını təmin edir; məsələn, ikinci növ təyini söz birləşməsi əsasında əmələ gələn mürəkkəb sözlərdən suiti sadə söz kimi, dəvədəlləyi isə təyini söz birləşməsi kimi hallanır.
Mürəkkəb sözlər komponentlər arasındaki əlaqəyə görə iki yerə ayrılır: tabesizlik və tabelilik ilə birləşən mürəkkəb sözlər. Tabesizlik əlaqəsi ilə düzələn mürəkkəb sözlər eyni sözün təkrarı ilə, məsələn, qoz-qoz, göz-göz, qat-qat, üz-üzə, yan-yana, qaça-qaça və s.; sinonim sözlərin təkrarı ilə, məsələn, səs-küy, gözəl-göyçək, ah-nalə, adlı-sanlı, ata-ana, dədə-baba, el-oba, həyət-baca və s.; antonim sözlərin birləşməsindən düzələnlər, məsələn, ora-bura, götür-qoy, saf-çürük və s. Azərbaycan dilində tabelilik əlaqəsi əsasında düzələn mürəkkəb sözlərdə ya yanaşma ya da idarə əlaqəsi olur. Yanaşma əlaqəsilə düzələn mürəkkəb sözlər, məsələn, ağ saç, uzun boy, qırx ayaq, iki qat, iynə yarpaq, həmişə cavan və s. İdarə əlaqəsilə düzələn mürəkkəb sözlər, məsələn, tozsoran, döşəməsilən, danaqıran, günəbaxan, sözgəzdirən, daşyonan, işbilən, uzaqgörən, sülhsevər və s.
Açar sözlər:Söz yaradıcılığı leksik, morfoloji, sintaktik, dialekt, şivə, alınma spzlər, fonetik tərkib, düzəltmə söz, mürəkkəb söz.
ƏDƏBİYYAT
1. Cəfərov S.Ə. Müasir Azərbaycan dili (leksika). “Maarif” nəşriyyatı. Bakı – 1970.
2. Cəfərov S.Ə. Azərbaycan dilində söz yaradıcılığı. Azərbaycan universiteti nəşriyyatı. Bakı – 1960.
3. Mirzəzadə H.İ. Azərbaycan dilinin tarixi morfologiyası. Aazərtədrisnəşr. Bakı – 1962
4. Cəfərov S.Ə. Müasir Azərbaycan dili (leksika). İkinci hissə, üçüncü nəşr. ŞƏRQ-QƏRB. Bakı – 2007
XÜLASƏ
Beləliklə, sözlər üç üsulla yaranır: leksik, morfoloji və sintaktik.
Sadə sözlər leksik, düzəltmə sözlər morfoloji, mürəkkəb sözlər isə sintaktik yolla yaranır. Əgər söz öz əvvəlki mənasını saxlamaqla yeni bir mənada işlənirsə, o, leksik üsulla yaranan söz olur. Məsələn, Avar – qayığı sürmək üçün kürək, qayıqçı kürəyi, Avar – Dağıstanda yaşayan xalqlardan birinin adı. Deməli, bu söz leksik yolla söz yaradıcılığı məhsulu sayılır. Eyni zamanda yay, yaz, dövlət, var sözləri də leksik yolla söz yaradıcılığına aid edilə bilər.
Leksik şəkilçilər vasitəsilə (morfoloji yolla) düzəltmə sözlər yaranır. Məsələn, çörək+çi=çörəkçi, uca+dan=ucadan, uç+uş=uçuş, həyət+dəki=həyətdəki, tik+inti=tikinti. Iki və daha artıq sözün birləşməsi ilə (sintaktik yolla) mürəkkəb sözlər yaranır. Məsələn, Məmməd+əli=Məmmədəli, uca+boy=ucaboy, aş+süzən=aşsüzən, isti+ot=istiot, qıvrım+saç=qıvrımsaç.
Rəyçi: dos.Ə.Cavadov

Mürsəlov Rizvan Cavanxan oglu
TƏRCÜMƏ VƏ TƏRCÜMƏ NƏZƏRİYYƏSİNİN PRİNSİPLƏRİ
Tərcümə qədim tarixə malikdir.Onun kökləri ilkin dilin ayrı-ayrı dillərə parçalandığı və bir necə dil bilən müxtəlif dil icmalarının ünsiyyəti zamanı vasitə kimi çıxış etməyə qadir olan insanlara ehtiyac duyulduğu dövrlərə təsadüf edir.Ayrı- ayrı dillərə mənsub bir qrup insanların yaranması ilə bəşər tarixində “bilinqvlər” (yəni :iki dil bilən şəxslər)- ünsiyyəti qurmağa yardım edən şəxslər meydana çıxır.
Dil vasitəsi ilə insanlar fikir mübadiləsi edir, qarşılıqlı anlaşmaya nail olur.Dil vasitəsi ilə ünsiyyət iki yolla həyata keçirilir:şifahi və yazılı.
Yazılı tarcümələrin yayılması insanlar üçün müxtəlif xalqların mədəni nailiyyətlərinə yol tapmağa geniş imkan verib, ədəbiyyat və mədəniyyət sahəsində qarşılıqlı zənginləşməyə kömək etmişdir.Deməli, tərcümə,insanlar fikirlərini müxtəlif dillərdə ifadə etdikləri zaman dil vasitəsi ilə kommunikasiya funksiyasını yerinə yetirən köməkçi vasitədir.
Tərcümə, xususilə də bədii tərcümə dünyanın bir- birindən uzaq iqlim guşələrində yaşayan,müxtəlif dillərdə danışan,fərqli psixoloji təbiətə malik xalqlar arasında qarşılıqlı əlaqə və mö'təbər dostluq körpüsüdür.
Ədəbi ,estetik, mədəni sərvətlər mübadiləsi bu gün insanlar və xalqlar arasında ruhi –mənəvi yaxınlığın, ünsiyyətin, bir-birinə dostluq və məhəbbət hissləri yaratmağın qüdrətli amilidir.
Hələ qədim zamanlardan bilikli, ziyalı şəxslər başqa dillərdən elmi, ədəbi əsərlərin tərcüməsinə fikir vermişlər. Bu günkü həyatımızı, yüksək nailiyyətlərlə zəngin həya¬tı¬mızı tərcüməsiz təsəvvür etmək geyri mümkündür. Onun müasir həyatda rolu danıl¬mazdır. Ədəbiyyatın hec bir sahəsi tərcümə nəzəriyyəsi qədər zidd fikir və müla¬hi¬zələr doğurmamışdır.Heç bir elm tərcümə qədər başqa elmlərlə əlaqədar olmamışdır.
Tərcümənin o qədər tələbləri və problemləri vart ki,istər- istəməz mütərcim müəyyən bir çərçivə daxilində işləməyə məcbur olur.Məna ilə forma,əsasən məzmunu ilə üslubu bir vəhdət əmələ gətirir ki,onun transformasiyası prosesində həll edilməsi lazım olan məsələlər və cətinliklər yaranmış olur. Mütərcimdən isə bu üslub və dəsti- xətti ,ifadə tərzini vermək üçün böyük zəhmət və bacarıq tələb olunur.
Ümumiyyətlə, hər hansi bədii əsərə müraciət etsək görərik ki,orada çoxlu bədii təsvir vasitələrindən istifadə olunub.Elə Bayronun “Şərqpoemaları”, T.Drayzerin “Kerri bacı”əsərlərində və.s. başqa əsərlərə nəzər saldıqda biz bir növ bunun şahidi oluruq. Nəzm və nəsrlə yazılmış elə əsərlərə rast gəlmək olar ki, təşbehlər,cinaslar, aforizmlər onların şah damarıdır və əgər bunlar tərcümədə verilməzsə, yaxud qeyri-mükəmməl verilərsə orada bədiilikdən əsər-əlamət qalmaz. Məhz bu səbəbdən bu əsərlər başqa xalqlar üçün maraqlı olur. Çünki, bir xalqın istənilən sahədəki təcrübəsi başqa xalqları həm mə'nəvi,həm də estetik cəhətdən zənginləşdirir.Bir çox görkəmli tərcüməçilər bədii ifadələri tərcümənin ən çətin cəhətlərindən biri hesab edərək, onları verə bilmək üçün konkret həyata bələd olmağın zəruriliyini, belə ifadələrin, məcazi mənasını aşkara çıxarmadan hərfi tərcüməsini verməyin cox vaxt mənasızlıq tötətdiyini dəfələrlə qeyd etmişlər.
Azərbaycan,ingilis ,fransız və başqa dillərin ədəbiyyatında bədii tərcümənin demək olar ki, bütün növləri mövcuddur.İstər serlə ,istərsə də nəsrlə edilən bədii tərcümələr icində görkəmli şairlərin şer və po'emalarına rast gəlmək olar.Ədəbi janrların xususiyyətlərinə uyğun olaraq seri-serlə ,nəsri-nəsrlə tərcümə etmək bizim tərcümə işimizdə möhkəm bir ən'ənə halını almışdır.Bu cəhət Azərbaycan dilinin özünün zənginliyi və ədəbiyyatımızda poetik formaların çoxluğu ilə əlaqədar oluğu kimi, bir tərəfdən də başqa dildən tərcümə sənətinin bizim ədəbiyyatımıza göstərdiyi musbət təsirlə bağlıdır.
Hələ qədim zamanlarda müqəddəs kitab ,orta əsrlərdə isə Ərəstun və başqalarının əsərləri kəlmə-kəlmə tərcümə olunurdu.Sonralar, romalılar bunun əksini tətbiq etməyə başlayır.Romalılar tərcümənin dürüst olmasından çox,onun orijinaldakı qədər qüvvətli və gözəl olmasına fikir verirdilər.
Ümumiyyətlə, XX əsrin əvvəllərində bədii tərcümədə hərfiliyə meyl güclü idi.
Bir çox tərcüməçi sair və yazıçılar bu metodun təsiri altına düşmüşdülər.
Serin şerlə ,nəsrin nəsrlə tərcümə edilməsi hələ XVIII əsrdən başlayaraq rus ədəbiyyatında möhkəm bir qayda halını almışdır.Bu ənənə olduqca müsbət və faydalı bir hadisə kimi Azərbaycan ədəbiyyatinda da bədii tərcümə işinə keçmiş və özünə oldugca möhkəm yer tutmuşdur.
Tərcümə nəzəriyyəsinin vəzifəsi- orijinalla tərcümə arasında münasibət qanuna¬uyğun¬luqlarını öyrənmək, elmi dəlilləri ümumiləşdirməklə tərcümə praktikasına kö¬mək etməkdən ibarətdir. Bu da öz növbəsində konkret məsələlərin həllinə kömək üçün zəmin yarada bilər.
Ümumiyyətlə, bədii tərcümə nəzəriyyəsi mürəkkəb məsələdir.Burada sohbət orijinaldan tərcümə məsələsindən gedir. Tərcümə işində tərcüməçi adətən mətnin emosional xüsusiyyətləri, üslubi rəngarəngliyi, fikrin adekvat şəkildə çatdırılması problemləri ilə qarşılaşır. Mütərcim oxucu ilə yazıçının arasında durmayaraq ,yəni öz fikir və düşüncələrini, öz zövq və duyğularını müəllifə isnad verməyərək,habelə müəllifin yaradıcılıq xüsusiyyətlərini öz zövqünə uyğunlaşdırmayacaq ,sözün həqiqi mə'nasında obyektiv olmalıdır. Bunun hər bir mütərcim üçün zəruri olduğunu Qoqol mükəmməl tərcümə haqqındakı bədii sözləri ilə ifadə etmişdir: ”burada mütərcim elə hərəkətetmişdir ki, onu görmək olmur. O, elə şəffaf bir şüşəyə çevrilmişdir ki,sanki şüşə yoxdur” . (1)
Keçmişdəki təbdil və ya sərbəst tərcümə anlayışı indi bir qayda olaraq aradan çıxıb öz yerini dürüst və kamil tərcümə anlayışına vermişdir.İndi tərcümədə ayrı-ayrı sərbəstlik ünsürlərinə təsadüf edilə bilər ki, bunlar da çox zaman tərcümə olunan ədəbiyyatın mahiyyətindən və mütərcimin şəxsi keyfiyyətindən irəli gəlir.
Əlbəttə, dürüstlük sözünün buradakı mə'nasının özü də çox genişdir və tərcümə olunan əsərlərin xarakterinə tabedir. Məs, bədii və xüsusən siyasi-ictimaii ədəbiyyata aid olduğu qədər publisistikaya, sanədlərə və s.aid deyildir.Bə'zən tərcüməçinin dürüst tərcümə səyləri elə ifrat dərəcəyə çatır ki, əks nəticə verməyə başlayır,yəni yaşayış,adət, ənənə sahəsindən dil sahəsinə də keçərək tərcümənin umumi keyfiyyətinə zərər yetirir.
Dürüst tərcümə dedikdə, bunun dil sahəsinə qətiyyən dəxli yoxdur, çunki həqiqətən dürüst tərcümə ancaq ana dilimizin qanun-qaydalarına ciddi riayət etmə vasitəsi ilə əldə edilə bilər.Tərcüməçinin ustalığı da, hec bir ifratçılığa yol vermədən məhz bu iki tələbi düzgün əlaqələndirib kokret şəraitə düzgün tətbiq etməkdən ibarətdir.Bu tələblərdən birini pozan, doğru yolu seçməyən mütərcim ya sərbəst, ya da hərfi tər¬cümə meyillərinə yol verəcəkdir.Nəticə e'tibarıilə də bu tərcümə yararsız olacaqdır.
Tərcümə prosesində tərcüməçi elə obrazlı ifadələrlə qarşılaşır,elə hallara rast gəlir ki,onların dəqiq tərcüməsini vermək qeyri-mümkün olur,adekvat şəkildə ifadəsini tapmaq tərcüməçidən xeyli vaxt və qüvvə tələb edir.
Tərcümə ədəbiyyatların (ədəbiyyatlar arasında ) dosluq rəhnidir.
Tərcümə fəaliyyətinin gücü elə geniş vüsət almışdır ki(alıb ki), tərcümə nəzəriyyəsi və tənqidi onunla (yəni bu fəaliyyətlə) güclə ayaqlaşır. Lakin bütün bunlara baxma¬yaraq nəzəriyyənin nailiyyətləri açıq-aşkar və şübhəsizdir.Tərcümə nədir? İncəsənət, ustalıq və ya peşə (sənət) ? Bu mövzuya aid mübahisələr artıq çoxdandır ki, öz aktuallığını itirib keçmişdə qalmışdır. Tərcümə nəinki nəzəriyyəyə, həm də öz aralarında fəal mübahisə aparan və öz prinsiplərini qızğın tərzdə müdafiə edən müxtəlif məktəb vəcərəyanlara malikdir. Bir sozlə, nəzəriyyə baxımından burada hər şey az-çox yaxşıdır. Bədii tərcümə tarixinə gəldikdə isə burada bəzi problemlər nəzərə carpır. Əslində (orijinalda) olan əsərdə bütün naməlum və tanış olmayan incə¬lik¬lər açıqlanıb, yoxlanılıb və aydın şəkildədir. Sadəcə olaraq, bütün bunların hamı¬sını tərcümə dilində ifadə edilmə (ifadə etmə) və ya canlandırma (yenidən yaratma) bir tərəfdən kor-təbii (qeyri-mütəsəkkil) (buna daxili səbəbdən törəyən və ya öz –özünə əmələ gələn desək daha yaxşı olar) yaradıcı coşgunluq (ehtiras) digər tərəfdən isə sonsuz dərəcədə səbirli düşünmə (götür-qoy), axtarışlar, seçmə və uygunlasdırma (quraşdırma) təşkil edir. Lakin bu iki prosesin bəhrəsi (nəticəsi) hətta nə qədər yetkin olsa da belə, hər halda onun yoxlamaya (araşdırmaya) və təkmilləşdir(il)məyə ehtiyacı var ki, buna da ingiliscə “final touch”(son toxunma və ya son münasibət ) deyilir, yəni sənətkar qələminin son(uncu) (həlledici) toxunması (toxunuşu) münasi¬bəti ilə artıq hazır əsərinə ruh(həyat) verməlidir.
İstər düşünmədə və seçmədə, istərsə də son yoxlamada (araşdırmada) və təkmil¬ləş¬mədə ilk növbədə tərcümə dilinin izahlı lüğəti lazımdır.Yalnız belə bir lüğət nəinki tərcüməçi tərəfindən işlədilmiş bəzi sözlərin mənasını və məzmununu yoxlayıb dəqiqləşdirməkdə kömək edəcək, həm də verilmiş (mövcud) kontestdə (yəni mətnin mənaca bitmiş olan hissəsində)tərcüməsi tərəfindən yalnız ona yaxşı məlum olan bu və ya digər sözün işlədilməsinin münasibliyini, bu və ya digər ifadənin həqi¬qətən mövcud olub –olmadığını, tərcüməçi tərəfindən (tətbiq olunmuş) hər hansı bir spesifik (səciyyəvi) ifadənindüzgün olub –olmadığını və tərcüməçinin felin idarə əaqəsini düzgün işlədib –işlərməməsini göstərəcək.
Bəzən elə hallara rast gəlmək olur ki, yoxlanılan sözün təsviri (izahı) tərcüməsini daha dəqiq və tam uyğun bir sinonimə tərəf istiqamətləndirə bilər. Belə bir fikir var ki, sinonim tərcüməçinin düzgün ekvivalent tapa bilmədiyi halda işlətdiyi sözdür. Əlbəttə ki, bu yanlış fikirdir. Belə bir halda, xarici (əcnəbi) sözlər lüğəti tərcümə¬çi¬yə lazımsız varvarizmləri (yəni yersiz işlənən yad sözləri) tərcümə dilinin lazımlı əsil sözləri ilə əvəz etməkdə, yəni başqa dillərə məxsus (əcnəbi) parazit elementti müm¬kün qədər minimuma endirməkdə kömək edə bilər və etməlidir. Frazeologiya lüğəti (hətta iki dildə də yazılmış lüğət) tərcüməçiyə əslində (orijinalda) işlənmiş idiom, məsəl və atalar sözlərinin daha yaxşı funksional ekvivalentlərini seçməkdə kömək edəcək.Və nəhayət, atalar sözlərinə aid olan lüğət də, həmçinin, bu işdə öz misilsiz əhəmiyyətini göstərə bilər və göstərməlidir.
Tez –tez belə bir fikir səsləndirilir ki, tərcüməçilik (tərcüməetmək) bacarığı incə¬sət, sənət, ustalıqdır. Əlbəttə,ki, tərcüməçinin əməyində peşənin (sənətin) sonu ilə bədii mənbənin başlangıcı arasında sərhədi görmək asan iş deyil. Lakin bir şey də şübhəsizdir ki,belə bir başlaşgıc olmadan yaradıcı tərcümə qətiyyən mümkün deyil. Əlbəttə,elə məzmunlu və hərtərəfli sənət əsərləri də var ki, hətta yüzlərlə tərcümə işləri onların dərinliyini və ustalığını tükəndirə bilməz.Təbii ki, tərcüməçinin fəaliy¬yətində və xüsusilə bədii ədəbiyyat sahəsində subyektiv elementin (fərdi başlanğıcın) əhəmiyyəti böyükdür. Bu da bizə bədii tərcüməçi ustalarını yaradıcılar, qurucular və fədakarlar siyahısına daxil etməyə əsas verir. Poeziya və natiqlik istedadının gör¬kəmli tərcüməçilərini öz işinin ustası və sənətkarı adlandırırlar (hesab edirlər), çünki onlar öz nailiyyətlərinə görə təkcə tərcümə poetikası qanunlarında möhkəm bilik əldə etdiklərinə deyil, həm də öz şəxsi ədəbi bacarıq, istedad və zəkalarına borcludurlar.
Görkəmli alim Hötenin təqribən yüz əlli il bundan əvvəl dediyi kəlamlarını sizə xatırlatmaq istərdim: ”Tərcüməiçinin nöqsanlarıhaqqında bütün söz-söhbətlərə baxmayaraq tərcüməçinin əməyi(zəhməti) kainatı bir yerə bağlayan(toplayan) ən vacib və ən layiqli işlərdən biri olub və qalmaqdadır.”
Hər hansı tədqiqat işlərində tərcümənin xüsusi əhəmiyyəti və rolu.
1.Tərcüməçilikdə işin məqsədi-tədqiqat işində ,orijinalla tərcümə arasında leksik uyğunluğun və adekvatlığın göstərilməsi ,tərcümənin orijinalın bədii gözəlliyini ideya məzmununu saxlayıb –saxlamamasını müəyyən etməkdən ibarətdir.Tərcümə praktikasına kömək məqsədilə tədqiqat işi zamanı hər hansı bir əsər götürülür və müəyyən tərcümə prosesində onun həll yolları araşdırılır.
2.Tərcüməçilikdə işin tədqiqat obyekti –Hər hansı bir əsərin orijinalı ,onların hər hansı bir müəllif tərəfindən tərcümə edilmiş variantıdır.
3.Tərcüməçilikdə tədqiqat işinin nəzəri əhəmiyyəti –Tərcümənin ayrı-ayrı məsələ¬lərini araşdırmaqla, müəyyən tərcümə prisiplərinin formalaşmasından ibarətdir
4.Tərcüməçilikdətədqiqat işinin praktik əhəmiyyəti-ondan ibarətdir ki, o, gələçəkdə praktik tərcümə işində vəsait və məlumat mənbəyi kimi istifadə oluna bilər.
Tərcümə sahəsində həll edilməsi vacib olan problemlər həmişə meydana çıxır. Ümumiyyətlə hər bir əsərdə onun məzmununa əsasən hadisələrin cərəyan etdiyi mühit, həmin mühitlə əlaqədar yaşayış tərzi xalqı, onun adət -ən'ənələri və tari¬xin¬dən söhbət gedir. Tərcümə zamanı butun bunları nəzərə alaraq milli koloriti saxla¬maq, oxucuya səlis çatdırmaq, mütərcimin səy və bacarığından ibarətdir.Bədii əsərlər hər şeydən əvvəl aid olduğu və ölkənin həyatını, fəlsəfi anlayışlarını əks etdirdiyi üçün başqa xalqları da maraqlandırır.
Tərcümə nəzəriyyəsində aktual olaraq qalan problemlərdən biri və ən əsası da tərcü¬mənin adekvat yolla edilməsidir. Bundan başqa xalqın məişət və yaşayışında olan məsələlərin oxucuya hansı şəkildə və necə çatdırılması da ciddi problemlərdən sayılır.
Tərcümədə tədqiqat metodu
Tərcümə prosesində ən çox istifadə olunan metod müqayisəli metoddur.Yəni, burada orijinalla tərcümə arasında münasibət ,izahat və ümumiləşdirmə tələb edən fərqi öy¬rən¬məkdir. Bu zaman orijinal və tərcümə ilə yanaşı,müxtəlif lüğət və tərcümə nəzə¬riyyəsinə dair ədəbiyyatlardan istifadə olunur.Dilçilikdə bir sıra tədqiqat metodu vardır.Düzgün mülahizələr yürütmək üçün bədii –lingvistik baxımdan yaxınlıq və fərqini müəyyənləşdirmək üçün ən münasib üsul sayılan ədəbiyyatşünaslığın tarixi –müqayisəli metodundan istifadə edilməlidir. Bütün bu işlərdə də görkəmli filoloq¬la¬rımız, ədəbiyyatşünaslarımızla yanaşı tərcüməçilərimizin də üzərinə böyük məsuliy¬yət düşür.
Ədəbiyyat
1.L.Sobolev”Perevod zaloq drujbi literatur” Moskva 1965
2. E.Etkind “Mastepatiçeskaya kompozisii” Leningrad 1975
3.Nizami Gəncəvi adına ədəbiyyat institutunun “ədəbiyyat məcmuməsi” V cild 1949
Açar sözlər: tərcümə, tərcümə nəzəriyyəsi, tədqiqat işi, milli kolorit, tərcümə ədəbiyyatı
Key words: translation, theory of translation, research work, national kolorit, translation literature.
Ключевые слова: перевод, теория перевода, национальный колорит переводный литературы
Summary
Being part of ancient history, translationis an important means of mutual understanding between people in the process of communication. By means of translation people exchange ideas with one another and achieve mutual understanding. It means that in the process of expressing their ideas in different languages people use translation which is considered to be a subsidiary means fulfilling (performing) a communicative function by means of the Language Translation, Literary one in particular (especially Literary one), can be considered a peculiar bridge of friendship establishing close mutual links between peoples living in different parts of the world, speaking different languages and possessing different native psychology.
Резюме
Будучи частью древней истории, перевод является важным средством взаимо¬понимания между людьми во время общения. Посредством перевода люди обмениваются мыслями и добиваются взаимопонимания. Это означает, что во время выражения своих мыслей на разных языках люди пользуются перево¬дом, который является вспомогательным средством выполняющим коммуни¬ка¬тивную функцию посредством языка. Перевод, в особенности литературный (перевод), является своеобразным мостом дружбы устанавливающим тесную взаим¬ную связь между народами, живущими в разных уголках мира, говор¬ящими на разных языках и обладающими различной природой психологией.

Elmi rəhbər : F.e.n. Dos.B.İ.Hacıyev

Hümmətova Rəhilə Əşrəf q.
AŞIQ MIKAYİL AZAFLI YARADICILIĞINDA İŞLƏNMIŞ DİALEKT SÖZLƏR
Azərbaycan xalqının ən zəngin mənəvi sərvəti olan şifahi xalq ədəbiyyatının xüsusi bir qolu olan aşıq yaradıcılığı zaman-zaman tədqiqat obyektinə çevrilmiş, bu zəngin xəzinə müxtəlif aspektlərdən araşdırılmışdır. Yaradıcılığı elmı araşdırmaya cəlb edilmiş Mikayıl Azaflı iyirminci əsrin ən dahi söz ustadı kimi tarix səhifələrinə düşmüşdür. Mikayıl Azaflı böyük coşqunluqla yazıb-yaradan, aşıq sənətini inkişaf etdirən, hələ sağlığında klassikləşən ustad aşıq, bənzərsiz sənət aləmi, keşməkeşli ömür yolu, öz dünyası olan bir insan idi. Onun dünyası ulu qaynaqlardan su içib sənətin müdriklik zirvəsinə ucalmışdır.
Azərbaycan ədəbi dilinin istər şifahi, istərsə də yazılı qollarının materialları üzərində aparılan tədqiqat işləri onu deməyə əsas verir ki, canlı xalq dili təbiiliyi, ifadə imkanlarının zənginliyi ilə bütün tarixi mərhələlərdə ədəbi dilin saflığı, təmizliyi və ifadəliliyinə birbaşa təsir edən əsas faktor olmuşdur. Canlı xalq danışıq dilinin şifahi ədəbi dilə təsirini Aşıq Mikayıl Azaflı poeziyası nümunələri əsasında araşdırarkən, ilk növbədə dialekt və məişət sözlərini ön plana çəkmək lazım gəlir. Çünki xalq içərisindən çıxan, onun dərdləri ilə yanıb, sevinci ilə gülən aşığın dilində yerli, məhəlli ifadələr, canlı xalq danışıq üslubu çoxluq təşkil edir. Bu bir tərəfdən onun daha real həyat həqiqətlərini çatdırmağına imkan yaradır, digər tərəfdən qoşma və gəraylılarının, müxəmməs və təcnislərin, qıfılbənd və deyişmələrinin xalq arasında daha tez yayılmasına, dillər əzbərinə çevrilməsinə şərait yaratmış olur.
Mikayıl Azaflının poeziyasının leksikasında dialekt sözləri və məişət xarakterli sözlər çoxluq təşkil edir. Məlumdur ki, ədəbi dilin lüğət tərkibi daima zənginləşmə prosesi keçirir. Zənginləşmə müxtəlif vasitələrlə _ dilin həm daxili imkanları, həm də alınma sözlər vasitəsilə həyata keçirilir. Dialekt və şivələr ədəbi dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsində mühüm rol oynayır. Bu proses dilimizin tarixi inkişafının bütün mərhələlərində davam etmişdir. Bu gün dilimizin aktiv fondunda ümumişlək səciyyə daşıyan bir çox sözlər dilin müəyyən inkişaf dövründə dialekt sözü kimi fəaliyyət göstərmişdir.
Dialekt sözlər ədəbi dilin lüğət tərkibini zənginləşdirdiyi, ədəbi dilin fonetik sisteminə, qrammatik quruluşuna, orfoepik normalarına uyğunlaşdığı kimi, ədəbi dil də öz növbəsində dialektlərə təsir edərək, onu zənginləşdirir. Lakin bu cür yaxınlaşma və uyğunlaşma dialektlərin ədəbi dilin şifahi və yazılı qollarının içərisində əriməsi kimi başa düşülməməlidir. Bununla belə, hər dialekt sözü də ədəbi dilin aktiv fonduna gətirmək olmaz. Professor Səlim Cəfərov yazırdı: “Ədəbi dil əsas etibarilə şivələrin hesabına formalaşdığına baxmayaraq, müasir dövrdə şivələr ədəbi dilə o qədər böyük təsir edə bilmir. Bununla belə, şivələr ədəbi dilin, xüsusilə onun lüğət tərkibinin zənginləşməsində mühüm rol oynayır. Ədəbi dilin lüğət tərkibinin müəyyən qismi daima yerli şivələr hesabına artır. Yerli şivələrdən ədəbi dilin gözəlliyini daha da artıran, onu zənginləşdirən sözləri almaq zəruridir.
Ədəbi dilə onun şivələrindən ancaq istər formaca və istərsə mənaca qarşılığı olmayan sözlər daxil edilməlidir” (1, 79) Yerində və çox böyük ustalıqla işlədilmiş dialektizmlər bədii üslub baxımından da qüvvətli və təsirli ifadə vasitələrindən biridir. AMEA-nın müxbir üzvü, professor A.Qurbanov dialektizmlərin bu xüsusiyyətlərindən bəhs edərək yazırdı: “Bədii ədəbiyyatda həmin sözlərdən başlıca olaraq, yerli kolorit yaratmaq, surətin nitqini fərdiləşdirmək, hadisəni real əks etdirmək üçün istifadə olunur. Bu məqsədlər üçün bədii əsərin dilində dialektizmlərin işlədilməsi yazıçıdan olduqca böyük sənətkarlıq tələb edir. Çünki həddindən artıq dialekt sözü işlətdikdə yazıçının dili qəlizləşir və anlaşılmazlıq yaranır, bu isə əsərin bədii effektini azaldır, onun təsir gücünü zəiflədir. Azərbaycan dilinin zəngin dialekt və şivələri, demək olar ki, bütün dövrlərdə söz sənətkarlarını çox maraqlandırmışdır. Klassik şair və yazıçılarımız bu vasitələrdən geniş istifadə etmişlər” (2, 259)
Göstərilən fikir yazılı ədəbiyyat qədər, bəlkə, ondan da artıq aşıq şeirinin dilinə aiddir.
Elə M. Azaflını məşhur edən əsas faktlardan biri məhz onun dilidir. Aşığın gəraylı, qoşma, təcnis, divani, təsnif, müxəmməs və s. kimi şeir şəkillərini ehtiva edən zəngin yaradıcılığına nəzər saldıqca bir daha təsdiq edirsən ki, aşığın dili bir örnəkdir, zəngin xalq dilini yaşadan bir aləmdir.
Mikayıl Azaflının poeziyasında istənilən qədər milli və yerli koloriti ilə seçilən qoşma və gəraylıların, qıfılbənd və ustadnamələrin, onlarla digər şeir nümunələrinin dilinə şirinlik qatan dialekt və məişət sözlərinə rast gəlmək mümkündür.
Aşıq Mikayılın poeziyasında fonetik dialektizmlər
Aşıq Mikayıl Azaflı poeziyasında fonetik dialektizmlərin işlənməsi istər alınma, istərsə də milli sözlərin yerli dialekt tələffüzünə uyğunlaşması ilə əlaqədardır. Aşığın poeziyasında geniş şəkildə müşahidə olunan fonetik dialektizmlər eyni zamanda digər üslubi məqamlar yaratmaq, lirik növün qafiyə, bölgü və digər tələblərini ödəmək məqsədilə də işlədilir.
Məsələn,
Qoca fələk oyunbazdı,
Mən ağ dedim, qara yazdı,
Yaman günün ömrü azdı,
Hər gecənin savağı var (3,60).

Bağman gülər gülüzardan,
Aşıq yanar ahı-zardan.
Bülbül çıxar intizardan,
Gül, başına dolandığım (3, 79).
Bənddə rast gəldiyimiz “savağ” sözü “sabah” sözünün tələffüz variantıdır. Gəraylının
digər bəndlərdəki qafiyələrini (oylağı, barmağı, çırağı, dodağı) pozmamaq üçün işlədilmiş poetik vasitədir.
“Bağman” sözü isə “bağban” sözünün dialekt variantında tələffüz şəklidir.
Aşıq poeziyasında fonetik dialektizmlər, qeyd etdiyimiz kimi, dialekt tələffüzünə uyğun olaraq, səsdəyişməsi, səsartımı, səsdüşümü, səsin yerdəyişməsi və s. kimi fonetik hadisələr nəticəsində meydana çıxır. Məsələn,
Bu dünyanın daş-qaşına,
Allanırsan qumaşına.
Mən and verdim öz başına,
Dönük çıxdın, ay vəfasız (3, 67).

Adamlıq döy duymamazlıq,
Qəm hicrana uymamazlıq,
Igidlərdə saymamazlıq,
Gözəllərdə naz olmaya (3, 69).

Azaflıya fəraq düşdü,
Sevdasına sazaq düşdü.
Mehri mənnən uzaq düşdü,
Ilqarından, peymanından (3, 88).

Içi zülmət, çölü şoxdu,
Dahi acdı, zalım toxdu,
Işim çoxdu, gücüm yoxdu,
Nə çaradır, kimə deyim? (3, 99).

Aman Allah, yaranandan,
Müdəm döydü gavır məni.
Düz danışdım, nahaq qandım,
Qucaqlayı qavır məni.

Sürgünlərə elim getdi,
Var-dövlətim, ləlim getdi.
Dinim getdi, dilim getdi,
Atdı namus, avır məni (3, 142).

Pis tamaha hərəm olma,
Kərəmli ol, vərəm olma.
Bedasılnan həmdəm olma,
Saqalını çal eyliyər (8, 153).

Adam var ki, ucaldı da qanmadı,
Əla nədi, yaxşı nədi, pis nədi.
Adam var ki, qocaldı da qanmadı,
Papaq nədi, kefqa nədi, fəs nədi
Misallardakı “allanırsan” sözündə səs dəyişməsi (d-l) prosesi baş vermiş və dialekt tələffüzünə uyğunlaşdırılmışdır. Eləcə də “döy” sözündə həm səs əvəzlənməsi (e-ö) , həm də səsdüşümü (eliziya) ( deyil- döy) fonetik hadisəsi özünü göstərir. Aşıq hər iki sözü yerli dialekt tələffüz variantına uyğunlaşdırmışdır.
Misralarda işlənmiş “mənnən” sözündə assimiliyasiya hadisəsi baş vermişdir. Əslində Mikayıl Azaflı həmin sözün ədəbi tələffüz variantını yazıda işlətmişdir.
Bəndlərdə işlənmiş “gavır, qavır, avır”, eləsə də “bedasıl” , “kefqa” sözlərində səs əvəzlənmələri fonetik hadisəsi (k-g, v-f, ı-i, b-v, ə-e, ə-a, i-ı) baş vermişdir. Və bu proses qərb dialektində xüsusi olaraq özünü göstərən dil faktlarıdır.
Digər nümunələrdəki “acdı, toxdu, çoxdu, yoxdu, nədi” sözlərində eliziya hadisəsi özünü qabarıq şəkildə büruzə verir. Xəbərlik kateqoriyasının morfoloji əlaməti olan –dır( -dir, -dur, -dür) şəkilçisində -r səsi şifahi nitqdə ixtisar olunduğu kimi, folklor ədəbiyyatında, xüsusən aşıq poeziyasında da tez-tez rast gəldiyimiz dil faktlarıdır.
Bəndin axırıncı misrasında işlənmiş “çaradır” leksik vahidində isə “ə” saiti “a” saiti ilə əvəzlənmiş ( əslində “çarədir” sözü işlənməli idi ), beləliklə, həmin söz dialekt tələffüzünə uyğunlaşdırılmışdır.
Belə fonetik dialektizmlər vasitəsilə bu və ya digər aşığın dialekt (eyni zamanda bölgə) mənsubiyyətini müəyyənləşdirmək mümkündür. Aşıq poeziyasında rast gəlinən fonetik dialektizmlərin bir çoxu söz sonunda cingiltili samitlərin karlaşaraq, yaxud kar samitlərin cingiltiləşərək tələffüz edilməsi yolu ilə yaranır ki, bu hadisə bəzən dialekt yox, ədəbi tələffüz normalarını gözləmək prinsipi ilə baş verə bilər.(Biz bunu yuxarıda nümunə kimi verdiyimiz misralarda müşahidə etmişdik). Bu halda aşıq poeziyası nümunələri yazıya alınarkən, çap edilərkən tələffüz variantı əsas götürməyə ehtiyac yoxdur. Bu, aşıq poeziyasına dair kitabların əksəriyyətində özünü göstərir.
Məsələn,
Azaflı, yaranmaz heç nə səbəbsiz,
Əsilli aylədən çıxmaz ədəbsiz.
Heç nəyi sahibsiz, vaxtı tələbsiz,
Ürəyi ürəksiz saxlamaq olmaz (3, 192).

Bu dünyanın hər elmini biləsən,
Düşməyəsən yaman dildən dilə sən.
Öləndə də təmiz adnan öləsən,
Ölməyəsən axmaq adnan, a qardaş (3, 253).

Dəryalar addadım sular oynaşdı,
Fırtınalar qopdu, göylər çaxnaşdı.
Çıxdım səhralara ceyranlar qaşdı,
Çöllərin gözəli çöl olub getdi (3, 298).
Belə nümunələr aşığın poeziyasında onlarladır. Əvvəlki sətirlərdə qeyd etmişdik ki, Mikayıl Azaflı poeziyasının dili fonetik dialektizmlərlə olduqca zəngindir. Aşığın yaradıcılığından nümunə kimi verdiyimiz bu misralarda işlənmiş dialektizmlər Azərbaycan ədəbi dilinin qərb dialekti haqqında maraqlı faktların üzə çıxarılmasına yardım etmiş olar. Misal gətirdiyimiz ayrı-ayrı qoşma və gəraylıların misralarında işlənmiş fonetik dialektizmlər sözün müxtəlif yerlərində dialekt tələffüzü üçün xarakterik olmayan səslərin əvəzlənməsi, ahəng qanununa uyğun olmayan sözlərin ona uyğunlaşdırılması yolu ilə əmələ gəlmişdir. Misallardakı “avır” (abır), “gavır” (kafir) , “qavır”(qəbir), ”aylə”(ailə) , “kefqa” (kepka) , “çara”(çarə), “bedasıl”(bədəsil), “adnan” (adla) və s. fonetik dialektizmlər səs dəyişmələri nəticəsində yaranmışdır.
Mikayıl Azaflının poeziyasında leksik dialektizmlər
Bu danılmaz faktdır ki, aşıq poeziyası üçün xarakterik olan cəhətlərdən biri də ədəbi dildə qarşılığı olmayan dialekt sözlərin işlədilməsidir. Belə sözlər, məlum olduğu kimi, yalnız müəyyən regionda, dialekt mühitində yaşayanlar üçün başa düşülür. Aşıqlar da canlı xalq danışıq dilini, onun ifadə imkanlarını qoruyan, yaşadan sənət adamları olduqları üçün poeziyalarında dialekt və şivələrdən gen-bol istifadə etmişlər.
Prof. A.Qurbanov yazırdı: “Ədəbi dildə qarşılığı olan dialektizmlər leksik dialektizm adlanır; məsələn: uca (qəlbi), becit (tez) və s.
Bu qrup dialektizmlərə dilçilik ədəbiyyatında xüsusi dialektizmlər də deyilir. Lakin əslində bunlar sinonim dialektizmlərdir. Ona görə də bu cür dialektizmlərin ifadə etdiyi mənaların özünəməxsus ədəbi şəkildə ifadə forması _ yəni sözü olur. Bu dialektizmlər isə öz dialekt çalarlığını saxlayaraq həmin sözlə qoşalaşır və beləliklə də, sinonimik vahidlər meydana çıxır” (2, 257).
Aşıq Mikayıl Azaflının yaradıcılığında işlənən dialekt və şivə sözləri aşığın təmsil etdiyi dialektin əlamətlərini üzə çıxarır, ayrı-ayrı əşya və hadisələri daha real ifadə edir. Bəzən də leksik təkrarlardan qaçmaq məqsədi ilə dialektlərə yer verilir.
Məsələn,
Dərdsiz, qəmsiz adam olmaz,
Kimidə çox, kimidə az.
El təhnizi ağırdan az,
Çətin olar qanan üçün.

Dünya-aləm yarandan
Can verilər canan üçün.
Məhəbbət, eşq, od, alovdu,
Çınqı bəsdir yanan üçün (3, 121).

Qırx il hakim, şah, sultandır,
Tacı-taxtı qaldı andır.
Qırx il geydi cırıq-cındır,
Birdən kalan olan gördüm (3, 128).

Atam sudur, anam torpaq,
Həyatımdır min oyuncaq.
Azaflıyam, düşdüm naçaq,
Becalardan beca mənəm (3, 129).

Evin sirrini söyləyən qulun,
Atanı, ananı döyən oğulun,
Qırxdilli arvadın, satqın, çuğulun,
Yalan söyləyənin dilinə uyma (3, 210).

Könül quşu yenə durdu keşiyə,
Dedi nanəcibnən varma eşiyə.
Bivəfa gözələ, axmaq kişiyə,
Ilahi verdiyi o cana hayıf (3, 226).

Yayın türyanında yandım odlara,
Günləri əzabla düzülən ömrüm (3,236).
Aşığın ayrı-ayrı əsərlərindən gətirdiyimiz nümunələrdə işlədilmiş “təhniz” sözünün ədəbi dildə qarşılığı “töhmət, tənə, istehza” sözləridir.
İkinci bənddə rast gəlinən “çınqı” ifadəsi qərb dialektində “köz, odlu, alovlu, bacarıqlı, fərasətli, nadinc “ və s. mənalarda işləkdir.
Üçüncü bənddəki “andır qalmaq” ifadəsi də həmin region üçün olduqca xarakterik frazeoloji dialektizmdir. Mənası “yiyəsiz qalmaq, ölmək, məhv olmaq “ və s. kimi başa düşülür.
Dördüncü bənddə işlədilmiş “naçaq” “uzaq” ,”beca” isə “əbəs, boş yerə , nahaq” mənalarını bildirir.
Beşinci bənddə işlədilmiş “çuğul” sözü qədim türk leksik layında çox işlək olmuşdur. Eləcə də şifahi xalq ədəbiyyatının epik janrında fəal şəkildə istifadə edilmişdir. Mənası “xəbər verən, söz çatdıran” deməkdir.
Altıncı bənddə rast gəldiyimiz “varma” sözü də qədim türk dilinin leksik layında fəal söz olmuş, zaman keçdikcə yalnız dialektlərdə (ədəbi dildə fərqinə varmaq ifadəsi işlənir) qalmışdır. Müasir Azərbaycan ədəbi dilinin qərb dialektində bu söz “getmək” mənasını versə də, çox vaxt “getmək” sözü ilə birgə işlənir (varıb getmək).
Axırıncı bənddə işlədilən “türyan” sözü isə “həddindən çox isti” mənasını (yayın ən isti günü, vaxtı) verir.
Aşıq Mikayıl Azaflının poeziyasında rast gəlinən leksik dialektizmlər ən çox insanların gündəlik həyat tərzi ilə bağlı, məişət leksikasına daxil olan sözlərdən ibarətdir. Bu cür dialekt və məişət sözləri yerli koloritin ifadə olunmasına, xalqın adət-ənənəsinin, gündəlik həyat tərzinin real və canlı əks olunmasına kömək edir. Nümunələrə nəzər salaq:
Aşiqin çıxsa da, alovu ündən,
Dönməz məhəbbətdən, çıxmaz düyündən.
Zinrik, sərt gecədən, çalpoylu gündən,
Gündüz günəş, gecə ay gözəl-gözəl (3, 239).

Öz bəxtim, yığvalım düşmənim oldu,
Canımı qəm, hicran yorub ağlaram (3, 242).

Üstümə o qədər böhtan atdılar,
Bir dosta, qohuma xain olmadım.
Hər iş bilən kimi adım çəkildi,
Igid ,cəsur oldum, lain olmadım (3,272).

Soyulub dərisi, soğulub qanı,
Atıb qardaşını, ata, ananı (3, 278).

Əcəl fot eyləsə ömrün bağını,
Çatanda da səni düşünürəm mən (3, 286).

Can ömrümün tağlarını vədəsiz
Uraladın, uraladın, ey fələk (3, 278)
Bu nümunələrdə işlədilən leksik dialektizmlər qərb zonasının gündəlik həyat tərzi ilə birbaşa səslənən və reallığı tam əks etdirən dil faktlarıdır. Bu dialektizmlərin çoxunun ədəbi dildə qarşılığı vardır.
Nümunələrin birinci bəndində işlənmiş “zinrik” sözü “qatı qaranlıq, zil qaranlıq” mənasını verir.
İkinci nümunədə rast gəlinən “yığval” ifadəsi “bəxt, tale” anlamındadır və həmin zonada çox işləkdir. (Əslində ərəb mənşəli iqbal sözünün təhrif olunmuş, xalq danışıq dilinin tələffüz variantına uyğunlaşmış formasıdır). Çox zaman elə həmin sözlərlə paralel işlənərək mənanı daha da konkretləşdirir.
Üçüncü bənddə işlədilmiş “lain” (layın forması daha işləkdir) sözü “sadəlöhv, iş bacarmayan, fağır, yazıq” mənalarını bildirən ən fəal dil faktlarındandır.
Dördüncü bənddə işlədilən “soğulmaq” sözü də aktiv dalektlərdəndir, “qurumaq, qurtarmaq” mənasında işlənir.
Beşinci bənddə işlədilmiş “fot eyləmək” ifadəsi isə “məhv etmək, yox etmək” anlamındadır. Əslində “fövt etmək” felinin danışıq, tələffüz variantıdır. Birinci tərəf ərəb mənşəli söz olaraq “ölüm, yox etmək, məhv olmaq” mənalarında işlənir. İstər yığval, istərsə də fot eyləmək ifadələrinin fonetik dialektizm sayılmaları daha məqbuldur.
Axırıncı bənddəki “uraladın” ifadəsi qərb dialektində çox aktiv şəkildə işlənir. Mənası belədir: “məhsulun ən yaxşısı, qiymətə gedən hissəsi seçilib yığılır, yerdə qalan, heyvan qabağına atılan, lazım olmayanına da “ura” deyilir. Aşığın can evinə vurulan zərbələrin, böhtanların ağırlığı həmin ifadənin təkrarında daha qabarıq görünür.
Mikayıl Azaflı poeziyasında morfoloji dialektizmlər
Morfoloji dialektizmlər ədəbi dildəki sözlərdən morfoloji quruluşuna görə fərqlənir. Mikayıl Azaflı poeziyasında fel şəkillərinin, qoşmaların, digər morfoloji kateqoriyaların ədəbi dildəkindən fərqli təzahür formalarına rast gəlmək mümkündür. Aşıq poeziyasında təsadüf olunan belə morfoloji dialektizmlər forma və məzmunca çox rəngarəngdir. Bu, əvvəlki sətirlərdə də qeyd etdiyimiz kimi, aşıq poeziyasının canlı danışıq dilinə yaxınlığı ilə əlaqədardır. Morfoloji dialektizmlərin ən çox rast gəlinən təzahür forması sözün kökü ilə şəkilçi arasındakı assimilyasiya ilə bağlıdır. Bu fakt ədəbi dildə geniş şəkildə müşahidə olunan dil hadisələrindəndir. Şübhəsiz ki, aşığın yaradıcılığında dönə-dönə rast gəldiyimiz bu cür faktlar, morfoloji dialektizmlər canlı danışıq dilinin güclü təsiri ilə bağlıdır və bu cür hadisələr, təbii ki, ədəbi dilimizin normalarına, xüsusən orfoqrafik normalarına uyğunlaşa bilməz. Nümunələrə nəzər salaq:
Nə utanmaz, ölməz, nə də qocalmaz,
Nə bir Süleymana, Cəmşidə qalmaz.
Ədalət dövranı başatan olmaz,
Zülümkara əsir, quldu bu dünya.

Hər insan insana olar bir asi,
Vurar dil yarası, qılınc yarası,
Doğruynan, düzüynən olmaz arası,
Sonu gedər-gəlməz yoldu bu dünya (3,236).

Nə cinayət, xata, şər eləməynən,
Nanəcib əlindən çörək yeməynən,
Avara, sarsağa dostum deməynən,
Kor gəzən gölündən aralı gəz, bax (3,206).

Alimə lağ eylər axmaq oxuyan,
Qızılgülü pisdər çirkab qoxuyan...

Çox ucaya ucalmaynan,
Alçaqlara alçalmaynan,
Şeytan ilə dost olmaynan,
Hər yuvada barmağı var (3, 60).

Mən səni özümdən artıq istərəm,
Sən mənsiz yaşarsan, mən sənsiz ölləm.
Ömrüm dünyasında müdəm səslərəm,
Sən mənsiz çaşarsan, mən sənsiz ölləm (3, 220).
Birinci bənddəki “başatan” sözündəki “tan” ifadəsi –can qoşmasının qərb zonasında tələffüz variantı kimi işlənmişdir. Çox işləkdir.
İkinci bənddəki “doğruynan, düzüynən” sözlərindəki –nən “ilə”qoşmasının yenə də tələffüz şəklidir. Faktların ikisində də dialekt tələffüzünün təsiri ilə şeirin dili xalq danışıq üslubuna uyğunlaşdırılmış, bu da öz növbəsində qoşmanın daha tez yadda qalmasına və xalq arasında yayılmasına şərait yaramış olur.
Misalların üçüncü və dördüncü bəndində isə müasir ədəbi dil üçün arxaikləşmiş, lakin dialektlərdə işlənən morfoloji əlamətləri müşahidə edirik. “Eləməynən, yeməynən, deməynən, ucalmaynan, alçalmaynan və olmaynan” sözlərindəki –y-nən, -y-nan şəkilçiləri felin əmr şəklinin ikinci şəxsinin təkində işlənmişdir. Azərbaycan ədəbi dilinin tarixi inkişaf yoluna nəzər salsaq, həmin şəkilçinin –gil formasında “Kitabi-Dədə Qorqud”, İ. Həsənoğlu, Q. Bürhanəddin, İ. Nəsimi, Ş. İ. Xətai və başqalarının dilində geniş şəkildə işləndiyinin şahidi olarıq. Məsələn,
Bəri gəlgil, başım baxtı, evim taxtı,
Evdən çıxıb yürüyəndə sərv boylum (KDQ)

Yüzünü məndən nihan etmək dilərsən, etməgil,
Gözlərim yaşın rəvan etmək dilərsən, etməgil (İ.Nəsimi)
Şərq dialektində-ginən,- gınan , qərb dialektində isə -ynan, -ynən tələffüz variantında işlənməkdədir. Bu nümunələrdən də qabarıq şəkildə görünür. Aşıq Mikayılın əsərlərində bu fakt çox geniş şəkildə müşahidə olunur.
Verilmiş nümunələrin dördüncü bəndində rast gəldiyimiz digər dialekt variantı (pisdər) felin xəbər şəklinin qeyri-qəti gələcək zamanını bildirir. Əslində “pisləyər” formasında olmalıdır. Göründüyü kimi, sözün kökündə olan –lə şəkilçisindəki “ l” “d” samiti ilə əvəz edilmiş (səs əvəzlənməsi), “ə” və “y” hərfləri də ixtisar olunmuşdur.
Axırıncı bənddə müşahidə olunan dil faktına həm folklor və aşıq ədəbiyyatında, həm də canlı xalq danışıq dilində tez-tez rast gəlmək mümkündür. Misradakı “ölləm” sözü felin xəbər şəklinin qeyri-qəti gələcək zamanını bildirir. Bu misalda qeyd olunmuş morfoloji dialektizmdə “-ər” şəkilçisinin “r” samiti sözün kökündəki “l” samitinin məxrəc və akustikasına tabe edilmişdir.
Qeyd etmək lazımdır ki, canlı danışıq dilinin, o cümlədən aşıq poeziyasının təsiri ilə bu cür tələffüz və hətta yazı şəklinə müasir ədəbi dildə də rast gəlinir.
Mikayıl Azaflının yaradıcılığında müşahidə olunan dialekt faktlarından biri də sonu “m” və “n” samitləri ilə qurtaran sözlərdən sonra çıxışlıq hal şəkilçisinin assimilyasiya hadisəsinə uğraması ilə bağlıdır. Assimilyasiya hadisəsi zamanı “m” və “n” samitlərinin təsiri ilə çıxışlıq halının ilk samiti olan “d” samiti həmin səslərin məxrəcinə uyğunlaşır. Bu fakt ədəbi dilin orfoepik normalarına tam cavab verən səciyyəvi dil hadisəsidir. Ancaq aşıq ədəbiyyatında və eləcə də canlı danışıq dilində daha çox müşahidə olunur. Nümunələrə nəzər salaq:
Qəm üstünnən yeriməsin,
Kəkliklərin kiriməsin,
Qara duman bürüməsin,
Vətən, səni, Vətən, səni (3, 70).

Azaflıya fəraq düşdü,
Sevdasına sazaq düşdü,
Mehri mənnən uzaq düşdü,
Ilqarından, peymanından (3, 88).
Aşıq Mikayıl Azaflı poeziyası dibi görünməyən bir dəryadır. Biz isə bu dəryadan bir qətrəyə nəzər saldıq.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat
1. Səlim Cəfərov. Müasir Azərbaycan dili. Leksika. II hissə, III nəşr. “Şərq-Qərb”. Bakı 2007
2. Afad Qurbanov. Müasir Azərbaycan ədəbi dili. I cild. “Nurlan”. Bakı 2003
3. Mikayıl Azaflı. Qoca Azaflıyam. “Nurlan”. Bakı 2008

Xülasə
Məqalədə aşığın poeziyasının dili üzərində araşdırma aparılmış, Azərbaycan ədəbi dilinin qərb dialektinin xüsusiyyətləri ön plana çəkilmişdir. Dialektlərin aşığın yaradıcılığında yerli, regional kolorit yaratdığı konkret nümunələrlə əsaslandırılmışdır. Həmçinin dialektlər ayrı-ayrı tiplər üzrə (fonetik, morfoloji və leksik) qruplaşdırmış, hər birinin özünəməxsus səciyyəvi keyfiyyətləri açıqlamışdır.
Açar sözlər: dialekt sözlər, yerli kolorit, fonetik dialektizmlər, morfoloji dialektizmlər, leksik dialektizmlər

SUMMARY
In the article, features of the west dialect of Azerbaijan literary language (tongue) have been puted in the forefront. Well-grounded by concrete examples created local, regional colorit in the creative work of the tuning peg dialects. Also dialects has grouped on (phonetic, morphological and lexical) some types, specific typical qualities of the each of have explained .
Key words: Dialect words, local colorit, phonetic dialecticisms, morphological dialecticisms, lexical dialecticisms

Фаталиева Нармина
КОГНИТИВНО-ПРАГМАТИЧЕСКАЯ ОБУСЛОВЛЕННОСТЬ ВЫБОРА ЯЗЫКОВЫХ ЕДИНИЦ
Слово, будучи основным элементом общения, обеспечивает взаимопонимание между людьми. Поэтому не странно, что концепция слова в лексиконе человека являясь основным предметом изучения лингвистики, привлекает внимание и ученых других областей и лежит в основе многих психологических экспериментов. Сегодня значение слова в индивидуальном сознании достаточно всесторонне изучается в рамках психологического подхода. (1, c. 1 ) В то же время, если раньше лингвистика не рассматривала явления психологического, социального и прагматического характера, то сегодня изучение языковых явлений без учета их когнитивно-прагматической обусловленности не может дать ответы на многие вопросы.
Когнитивный подход к изучению языка и языковых явлений основан на принципе антрапоцентричности, учитывающий различные процессы протекающие, как в сознании индивида, так и факторы, обусловленные окружающей действительностью. Тут уместны слова С.В. Лебедевой о том, что «язык становится воплощением практического опыта человека, отражает национальную специфику представлений о мире своих носителей и в конечном счете запечатлевает их культурное своеобразие в виде языковой картины мира». (2, c. 4)
Когнитивное направление считается одним из успешных способов интерпретации лингвистических явлений. «Когнитивный подход к семантике устранил укоренившееся в классических парадигмах лингвистики противопоставление лингвистического и экстралингвистического знания, рассматривая знание как базовую категорию, синтезирующую как лингвистические, так и экстралингвистические параметры ». (3, с. 15)
И самом деле, тенденция экспансионизма , т.е. выхода лингвистики в другие науки привело к выявлению многих скрытых возможностей языка, помогло всесторонней интерпретации различных языковых феноменов. В поисках решения многих вопросов, лингвисты стали опираться на теоретические положения и практические результаты, полученные от таких областей как философия, психология, логика, медицина и т.д.
До определенного времени в языкознании нерешенными оставались очень важные вопросы и это было связано, в частности, с тем, что «структурная лингвистика не хотела замечать явления, относящиеся к психологическим, социологическим, когнитивным, стилистическим и собственно коммуникативным аспектам речи». (4, с. 1 )
На современном этапе язык рассматривается лингвистикой как когнитивная способность. Силы современной лингвистики направлены на изучение становления и развития значения слова у индивида. Лингвисты акцентируют внимание на «ментальной основе языка, специфике человеческого мозга, познавательных процессах, особенностях языкового сознания». (5, с. 33-34)
Каждый раз в спонтанной речи или на письме мы предстаем перед выбором того или иного слова и очень часто решиться на определенный выбор оказывается не так уж и легко, как казалось бы на первый взгляд. Сложности, с которыми мы сталкиваемся при выборе слов, обусловлены рядом причин. Исследуя проблему выбора С.В. Лебедева отмечает, что «в процессе выбора необходимого слова, индивид пребывает в состоянии неопределенности. Это критическое состояние, когда человек находится в поиске решения поставленной задачи.» (6, с. 1)
Каждый наш выбор слов является отражением определенных ценностей. Это могут быть как постоянные, так и сиюминутные ценности. «В частности, словоупотребление отражает тот факт, что в данный момент для говорящего существенны обозначаемый данным словом предмет и выражаемое им понятие и несущественны другие предметы и понятия». (7, с. 266)
До определенного времени проблема выбора не вызывала к себе особого интереса со стороны лингвистов. Лишь в середине ХХ в. учеными был предложен экспериментальный подход к изучению проблемы выбора в речи, который в то же время способствовал рассмотрению выбора с когнитивно-дискурсивной точки зрения.
Для выявления особенностей речевого акта недостаточно акцентрировать внимание на участниках коммуникативного акта. Речевой акт не может находится в изоляции ни от времени, когда он происходит, ни от пространства. Очень важно учитывать такие факторы как, «предмет речи и временную и простраственную локализацию сообщаемого факта.» (8, с. 3)
Каждая речевая ситуация- это уникальный неповторимый процесс использования языковых ресурсов, осуществляемый индивидом. Именно в дискурсе может раскрыться всесторонняя обусловленность языковой формы. Изучением контекстуального употребления языковых форм занимается прагматика.
Прагматика впервые стала рассматривать язык не как абстрактную систему, а как деятельность живого человека в конкретных условиях, изучать как человек целенаправленно использует этот язык. Антропоцентрический стержень когнитивной лингвистики направлено на расширение рамок интерпретации языковых фактов. Он как бы ставит человеческое сознание «на первый план как в процессе концептуализации и категоризации мира, так и в формировании значений языковых единиц и их дискурсной аранжировки». (9, с.16)
Прагматические аспекты изучения языка направлены на выявление основных сторон творческой деятельности личности, того, как он осуществляет выбор необходимых языковых средств. Под прагматикой мы понимаем закреплённое в языковой единице отношение говорящего: 1) к действительности; 2) к содержанию сообщения; 3) к адресату. (10, с. 68)
Сегодня прагматика ориентирована на «необходимость решения жизненно важных проблем не на основе отвлеченных спекулятивных размышлений, а с активных позиций в процессе целенаправленной практической деятельности в непрерывно меняющемся мире.» (11, с.17)
В результате исследований выяснено, что значение слова в сознании человека развивается на протяжении всей его жизни. Как отмечает С.В. Закорко, «В рамках психолингвистического подхода динамические аспекты семантики рас¬сматриваются в совокупности с процес¬сами и продуктами, связанными со ста¬новлением значения слова у индивида». (12, с. 27)
По мнению Залевской «слово является средством доступа к инфор¬мационной базе, хранящей совокупные продукты переработки перцептивного, когнитивного и аффективного опыта взаимодействия человека с окружаю¬щим его миром». (13, с. 28)
Существует тесная связь между когнитивными и прагматическими факторами возникновения слов в языке. Во-первых, причины возникновения новых слов в основном связаны с прагматическими потребностями: обозначением явлений и предметов, которые ранее не были отображены в лексиконе языка, стремлением придать речи красоту и выразительность. С другой стороны когнитивные факторы тут также задействованы, так как необходимость называть неназванное определенно несет в себе дополнительный когнитивный импульс. (14, с. 8) Лич также отмечает, что прагматические факторы более сильны в образовании новых слов, «новое слово является способом введения новых концептов». (14, с. 8)
Итак, человек имеет безграничную власть над словами: он способен повлиять на слова или даже поменять их предназначение. Человек может по-своему изменить нужное ему слово, приписывая ему новые обязательства, новые значения. Лексический выбор - это не просто выбор слов для выражения своих мыслей, но и сильный индикатор личности говорящего, его поведения и умственного показателей.
Выбор языковых единиц является своего рода инструментом речевого воздействия людей. От выбора языковых средств зависит какое представление о мире формируется у адресата. Помимо того, что мы используем слова с целью передачи мысли или намерения отразить действительность, мы часто выбираем слова для воздействия на других людей и даже для скрытия наших истинных мыслей и намерений. Особенно сильно это ощущается в политическом и рекламном дискурсе, где по мнению М.Ю Рябовой «речевое воздействие планируется, то есть осознается говорящим как иллокутивная задача, зачастую прибегают к скрытому сознательному коммуникативному воздействию, то есть к манипулированию.» (15, с. 97) Далее она продолжает, что «воздействие оказывается на знания, отношения, намерения аудитории с целью изменить их в нужном для манипулирующего направлении.» (15, с. 97)
Осуществляя выбор слов, мы имеем дело с различными грамматическими и семантическими признаками этого слова. С.В. Закорко пишет, «поиск слов ведется по ряду смысловых признаков, которые пересекаются друг с другом и объеди¬няют слова в разного рода группы» (12, с. 29) Так в ходе исследований установлено было, «что поиск слов в памяти ведется как по чисто фор¬мальным (звуковым и графическим), так и по грамматическим и семанти¬ческим признакам или по разного рода комбинациям формальных признаков с признаками семантическими» (12, с. 29)
Выбирая тот или иной языковой вариант, отправителем должны учитываться следующие условия: выбрано ли слово в соответствии с нормами литературного языка, информативно-семантический объем самого слова, условия, в которых протекает коммуникация и т. п.
Развитие коммуникативного акта и его качество полностью зависят от средств, которые используют коммуниканты, чтобы вербализовать свою речь. Поэтому, фактор адресата - это основой фактор, влияющий на воплощение коммуникативной интенции. Слова должны быть выбраны так, чтобы обеспечить максимальный речевого комфорт для участников коммуникативного акта. Неправильный подбор слов может быть причиной неясности и двусмысленности передаваемой информации. Поэтому очень важно учитывать лингвистическую сторону дискурса, а именно правильный выбор языковых единиц для того, чтобы предотвратить речевой конфликт.
В последнее время в лингвистике ученые обращают большое внимание речевому конфликту, который часто происходит в процессе коммуникации. Обусловлен он бывает разными факторами: психическими, социальными, этническими. Но при этом, конфликтогенный потенциал коммуникации бывает заложен в самом неправильном выборе речевых средств: «либо в семантике слова или выражения в целом, либо в прагматике данных единиц» (16, с. 332)

Рассматривая сложную природу речевого контакта Т. В. Степановна отмечает, «Речевой конфликт - неадекватное взаимодействие в коммуникации субъекта речи и адресата, связанное с реализацией языковых знаков в речи и восприятием их, в результате чего речевое общение строится не на основе принципа сотрудничества, а на основе противоборства.» (17, с. 2)
Лингвистический конфликт подразумевает противостояние двух или более коммуникативных сторон, где противоборство происходит в результате несовпадающих мнений и взглядов. Т. В. Степановна пишет, «Речевые действия субъекта определяют речевое поведение адресата: он, осознавая, что указанные речевые действия направлены против его интересов, предпринимает ответные речевые действия против своего собеседника, выражая отношение к предмету разногласия или собеседнику. Эта противонаправленная интеракция и есть речевой конфликт». (17, с. 2)
Особенность природы языкового знака также является причиной возникновения языковых конфликтогенных маркеров. То что мы говорим, что говорящий высказал двусмысленную идею, в самом деле, является свойством самого языка. Неоднозначность присутствует на всех уровнях языка. Двусмысленность, неясность или неопределенность высказываний имеет место тогда, когда слово, фраза или предложение имеет больше, чем одно значение.
Считается, что к языковым конфликтогенным факторам относятся следующие языковые единицы: многозначные слова и омонимы. Но мы также считаем, что к этому перечню целесообразно добавить также синонимы, сленги, диалектные слова и т.д. Двусмысленность данных единиц может возникнуть вследствии отсутствия контекста. Многозначные слова также включают в себя диалекты, т.е разные варианты одного языка. Например, слово fall обозначает падать в Британском английском языке, а в Американском английском языке помимо падать, оно еще и имеет значение осень. Вполне естественно, что обозначая разные понятия, контекстуальная употребительность этого слова также будет варьироваться. В таких условиях языковая конфликтность несомненно возрастает.
Отметим, что для более глубокого понимания обусловленности выбора слов на ряду с когнитивными и ситуативными критериями также очень важно учитывать такие внутренние процессы, как мышление, память, внимание, внутренняя речь и другие, т. е. физиологическое и психологическое состояние, в котором прибывает отправитель информации.
Помимо когнитивных и прагматических факторов существуют также и социальные факторы выбора слов, без рассмотрения которых невозможно добиться ясной картины проблемы выбора. Так как личность является членом общества, то его выбор языковых средств также социально обусловлен. Иными словами, на выбор элементов языка оказывают большое влияние такие параметры, как возраст и пол говорящего, его географическое положение, социальный статус и т. д. Хоть они и представляют разные аспекты одной и той же проблемы, именно комплексный подход к изучению проблемы выбора может оказаться более продуктивным.
Литература
1. Ушакова Т.Н. Познание, речь, язык. Когнитивные исследования: Вып.1. Институт психологии РАН, 2006. С 13-28.
2. Лебедева С.В. Средства описания близости значения слов. Курский государственный университет. 2009
3. Баранов А.Н., Добровольский Д.О. Постулаты когнитивной семантики //Известия РАН. Том 56. № 1.1997.
4. Александрова О.А, Иваницкий В.В. Пауза колебания - комплексный феномен современной коммуникации. Вестник Нов-го гос-го ун-та, № 25 2003. C 95-101
5. Леонтьев А. А. Основы теории речевой деятельности. Издательство Наука. Москва. 1974. С 333.
6. Лебедева С.В., Кривко И.П. Просонимическая аттракция в лексиконе индивида. Языковое бытие человека и этноса: психолингвистический и когнитивный аспекты. Вып. 18. – М.: 2011. -262 c.
7. Виноградов С. Н. Аксиологический аспект словоупотреблений и текстовых повторов. Вестник Нижегородского ун-та Н. И. Лобачевского №6. 2007, С. 265–269
8. Арсланова Е. Р. Когнитология как новая парадигма 21 века. Слово, высказывание, текст в когнитивном, прагматическом и культурологическом аспектах: Тез. III Междунар. науч. конф., Челябинск. 2006.-309 c.
9. Добричев С. А. Проекция реального мира в семантику естественного языка в когнитивном аспекте. Языковая картина мира: Лингвистический и культурологический аспекты. БПГУ им. В. М. Шукшина.Россия.2006.С 12-16
10. Формановская Н. И. Речевое взаимодействие: коммуникация и прагматика. – М.: Издательство «ИКАР», 2007.– 480 с.
11. Сусов И. П. Лингвитсическая Прагматика. Винница "Нова Кныга", 2009, -272с.
12. Закорко С. В. Психолингвистические основы изучения индивидуального сознания интровертов и экстравертов. Язык. Словесность. Культура. 2012 С 27-34
13. Залевская А. А. Слово в лексиконе человека: психолингвистическое исследование. Воронеж: Изд-во Воронеж. гос. ун-та, 1990- 206 с.
14. Заботкина В. И. Когнитивно-прагматический подход к неологии. Когнитивно-прагматические аспекты лингвистических исследований: Сб. науч. тр./ Калинингр. ун-т. - Калининград, 1999. - 95 с
15. Рябова М.Ю., Ковригина Е.А. Языковая картина мира в контексте персуазивного дискурса. Языковая картина мира: Лингвистический и культурологический аспекты. БПГУ им. В. М. Шукшина, 2006, С 96-99
16. Крамкова О. В. Языковые и Прагматические факторы конфликтогенности. Вестник Нижег. гос-ого ун-та им. Н.И Лобачевского, 2011. №6(2), С 332-335
17. Степанова Т. В. Конфликт как феномен языка и речи. (Интернет-ресурс http://www.jourclub.ru/24/919/#i-1) 2011, с. 2

XÜLASƏ
Məqalədə dil vasitələrin seçiminində böyük rol oynayan koqnitiv və praqmatik faktorlardan bəhs olunur. Dil vasitələrin seçimi haqda linqvistikada bir çox əsərlərə rast gəlmək olar. Lakin onların əksəriyyəti seçim probleminə kompleks şəkilində yanaşmır. Məqalədə əsas məqsədlərimizdən biri bu problemə ənənəvi baxışdan deyil, daha yeni istiqamətdən yanaşmaqdır. Burada biz onu göstərməyə çalışırıq ki, söz seciminin daha dəqiq anlamaq üçün koqnitiv və praqmatik faktorlarının öyrənilməsi vacibdir. Sonunda, onu da vurğulayırıq ki, seçimin səbəblərini daha dərindən anlamaq üçün, koqnitiv və situativ kriteriyalarla birlikdə həmdə düşüncə, yaddaş, diqqət və digər daxili proseslər nəzərdən keçirilməlidir.
Açar sözlər: koqnitiv faktorlar, praqmatik faktorlar, praqmatika, dil vasitələri, seçim, dil konflikti, nitq.
SUMMARY
The article presents the study on cognitive and pragmatic factors which play an essential role in the choice of language units. Despite there are a lot of works devoted to the study of word choice, they fail to address the problem in complex form. One of the main goals of this paper is an attempt to address the problem not from a traditional approach, but from a more comprehensive direction. In this paper, we try to show that in order to get more accurate information about word choice problem it is important to study the cognitive and pragmatic factors. Finally, we emphasize that for a deeper understanding of the causes of choice, along with cognitive and situational criteria other internal processes, such as thinking, memory, and attention must be taken into consideration.
Key words: cognitive factors, pragmatic factors, pragmatics, language units, choice, language conflict, speech.

Əsmətxanım Məmmədova
FARS DİLİNİN SONOR SAMİTLƏRİ
Samitlər ingilis dilində-consonants; rus dilində-согласные; fars dilində-/həm¬xanha/ adlanır. “Ümumi şəkildə danışıq cihazında mərkəzləşməsi ilə səciyyə¬lənən, saitlə yanaşı gəldikdə heca nüvəsi əmələ gətirməyən səslərə deyilir”(13, 183).
Danışıq aktı zamanı ciyərlərdən səs tellərinə daxil olan hava cərəyanı xaric olar¬kən öz yolunda müxtəlif maneələrə rast gəlir. Bu maneələr isə danışıq cihazının müx¬təlif üzvləri vasitəsilə yaradılır. Bunun nəticəsində ciyərlərdən gələn hava cərə¬yanı bu orqanlarda maneələrə təsadüf etdikcə və onları dəf etdikcə öz əvvəlki gücünü nəzərə çarpacaq dərəcədə azaldır. Bu zaman hava cərəyanı səs tellərindən başlayaraq, keç¬diyi yolda ayrı-ayrı danışıq üzvlərinin bir-birinə yaxınlaşması, dar keçidin yaradıl¬ması, sədd yaradılması, yaxud böyük bir maneənin olmaması nəticəsində müxtəlif dil¬lərin müxtəlif samitlərini əmələ gətirir. Samit səslərin xarakterik xüsusiyyətlə¬rin¬dən biri də onların cingiltili (vakdar; voiced) və kar olmaq (bivak; voiceless) olma¬sı¬dır.
Fars dili səslərinin çoxu əmələ gəldiyi anda səs tellərindən, xirtdəkdən keçən hava axını onları tərpədir və bu zaman cingiltili səslər yaranır. Başqa bir qrup səslərin yaranmasında isə səs telləri titrəmir. Birinci qrup səsləri tonlu və cingiltili, ikinci qrup səsləri isə kar səslər adlandırırlar. Bir çox səslər kimi sonorlar da birinci qrup səslərdəndir./ b, d, z, a, ə,r,m,n,l.../ “Sonorlar ingilis dilində (resonant, rus dilində сонорный) adlanırlar.Sonor səslər rezonator tonu ilə müəyyənləşir, onlarda küy ya tamam iştirak etmir (saitlər), ya da qismən iştirak edir. Məs: Azərbaycan dilində /r/, /m/, /n/, /l/”(1,256).
Avazlılıq fars dili səsləri üçün fərqləndirici və qarşılaşdırıcı (oppositive or dis¬tinctive) əhəmiyyət kəsb edir. Səslərin bu xüsusiyyəti fəal üzvə (ə'zaye fəal-e məhəll-e toulid; astive orqan of articulation) və əmələgəlmə üsuluna (nəhve-ye toulid; manner of articulation) görə əlamətlər ümumiyyətlə dil səsləri üçün xarak¬te¬rikdir. Lakin qeyd edilməlidir ki, fars dilinin bütün samitlərini cingiltili və kar cütlərə görə qarşılaşması mümkün deyildir. Fars dilində elə səslər də vardır ki, onların kar qarşılığı yoxdur. Belə səslərə fonemlərə misal olaraq sonorları göstərmək olar: / m, n, l, r/. Samitlərin əmələ gəlməsində əsas amil olan hava axınının, hava cərəyanının qarşısındakı maneə iki cür olur:
1.Hava axınının yolu danışıq üzvləri tərəfindən tamamilə bağlı olur.
2.Hava axınının xaricə çıxması üçün bir-birinə yaxınlaşmış danışıq üzvləri arasında dar da olsa ensiz bir yol, nov qalır.
Birinci hala qapalı vəziyyət (mekanizm-e bəste; close mechanism); ikinci hala isə açıq vəziyyət (mekanizm-e baz; open mechanism) deyilir. Qapalı vəziyyət zamanı hava axını keçdiyi yolda bir-birinə kip sıxılmış danışıq cihazı üzvlərinin arxasında toplanır. Bu maneələrin yerinə gəldikdə isə ayrı-ayrı məkanlarda səs tellərindən (xirt¬dək¬dən) başlayaraq boğazdan keçib, dodaqlarda bitir. Ciyərlərdən gələn hava axını (həva-ye şoşi ; pulmonik) elə xirtdəyin özündə də tam maneəyə rast gələ bilir. Ancaq bu zaman həmin hava axınının üzləşdiyi sonrakı iki maneə daha mühümdür. Onlar¬dan birincisində dilçək və yumşaq damaq yuxarı qalxıb, burun boşluğuna ge¬dən yolu bağlayır; ikincisində isə burun boşluğunun yolunu açıb, ağız boşluğuna gedən yolu qapayır. Maneənin arxasında toplanmış hava axını təzyiqi nəticəsində həmin maneə aradan götürülür. Bu zaman formalaşan səslər üçün üç mərhələ mühümdür: 1. Maneənin əmələ gəlməsi (icad-e gereftegi; closure); 2. Maneənin arxasında havanın sıxılması(feşorde şodən-e həva; compression); 3. Maneənin aradan qalxması və hava axınının hərəkəti (baz şodən-e gereftegi və rəhai-ye həva; release.(2,3).
Maneənin aradan qalxması və hava axınının hərəkəti də əslində müxtəlif şəkildə baş verir ki, bunun da nəticəsində fars dilinin müxtəlif samitləri formalaşır. Birinci halda maneə arxasındakı hava axını birdən partlayış şəklində maneəni dəf edir. Bu üsulla formalaşan səslərə kipləşən- partlayışlı (enfecari ; plocive) samitlər deyirlər. İkinci halda yuxarıda dediyimiz kimi maneə tam kipləşmiş şəkildə olmur. Hava axınının keçə bilməsi üçün dar da olsa müəyyən bir nov yaranır. Burada iki vəziyyət mövcud olur: 1. Hava cərəyanı müvafiq danışıq cihazının üzvləri arasından keçərkən xirtdəkdə, dilin ucunda daimi bir titrəyiş yaradaraq (həmxanha-ya lərzeşi ; roll, trill consonants) fars dilinin /r/ və /x/ samitlərini formalaşdırır. 2. Maneə birdən aradan qalxırsa da tamamilə aradan qalxmır, danışıq üzvləri bir-birinə sıxılmış olsalar da hava axınının keçməsi üçün müəyyən keçid, nov qalır. Maneənin arxasında toplanmış hava axını isə samitin başlanğıcında mülayim, zəif hiss edilən nəfəsli bir partlayışla xaricə sıçrasa da həmin samitin qalan hissəsi süzülən novlu səs kimi formalaşır. Ona görə də bu üsulla əmələ gələn samitləri partlayışlı novlu, yaxud partlayışlı süzülən səslər, affrikatlar (enfecari - sayeşi; affricate) adlandırırlar.
Maneənin əvvəlkindən bir qədər daha açıq olduğu halda əmələ gələn səslər, başqa sözlə sonorlar. Bu zaman danışıq cihazının üzvləri tam şəkildə açıq vəziyyətdə olmasalar da, hava axının keçməsi və əsas maneənin arxasında toplaşması üçün müəy¬yən şərait yaranır. Hava axınının keçmə yolu iki üsulla olur. a) Yumşaq damaq aşağı enərək hava axınının ağıza daxil olmasına maneçilik yaradır. Bundan əlavə, /m/ samitinin formalaşmasında dodaqlar, isə “n” samitinin formalaşmasında isə dilin ucu və yuxarı dişlərin arxası hava axınının ağıza daxil olmaması üçün maneə yara¬dır¬lar. b) Yumşaq damaq, dilçək yuxarı qalxaraq, hava axınının ağızdan çıxmasına, yəni ağız samitlərinin formalaşmasına şərait yaradır. Bu samitlərin əmələ gəlməsində al¬veollar da fəal iştirak edir. Fars dilinin /l/, /y/ samitləri (rəvan; liquid) bu üsulla əmələ gəlir. Başqa bir halda hava axınının xaricə çıxması üçün olan yol yarım açıq şəkildə olur. Belə ki, danışıq cihazının üzvləri bir-birlərinə elə məsafədə yaxınlaşırlar ki, nə¬ti¬cədə hava cərəyanı azad şəkildə deyil, həmin üzvlərə sürtünərək, səsi formalaş¬dırır¬lar. Ona görə də bu səslər süzülən, yaxud novlu (f.d.sayeşi; ing. d. fricative) samitlər adını almışlar. Sonor samitlər də hansı rezonatorda əmələ gəlmələrinə görə, ağız və burun sonorlarına bölünür. Danışıq səslərinin formalaşmasında iki əsas rezonator – ağız və burun boşluğunun mühüm rolundan danışmaq olar. Damaq pərdəsi, dilçək aşağı dü¬şə¬rək ağız boşluğunun yolunu kəsdikdə bronclardan gələn hava ağız boşluğuna deyil, burun boşluğuna gedir və buradan keçib xaricə çıxır. Nəticədə fars dilinin /m,n/ bu¬run samitləri formalaşır. Bunlardan da /m/ qoşadodaq burun sonoru, /n/ isə dil önü burun sonorudur.
Əgər damaq pərdəsi yuxarı qalxıb burun boşluğunun yolunu kəsərsə, nəticədə səs axını ağız rezonatoruna gedər. Bu zaman fars dilinin ağız sonorları olan /l,r/ və küylü samitlərin hamısı formalaşır.
İndi isə ayrı-ayrı sonorların şərhinə keçək.
ر/r/ samiti. Mütəxəssislərin fikrinə görə /r/ samiti dilönü, yuvaqarxası, titrək və rus dilindəki /r/ samitinə uyğun, lakin ondan az gərgin olan bir səsdir (10,616; 11, 26). “Согласный / r/ является вибрантом-спираnтом, артикулирюшим вибрацией напряженного кончика языка. При вибрации происходит сближение, и удалее¬ние спинки переднего языка по отношению к альвеолам это обуславливает периодическое нарастание и ослабление фонационного потока воздуха, про¬ходящего между спинкой переднего языка и альвеолами верхних резцов(7 ,54). Qeyd edilməlidir ki, eksperiment tədqiqatlarında bu samit səs müasir fars dilinin samit səsləri arasında dəyişkənliyi və tələffüz fərqlərinə görə xüsusi bir mövqe tutur. Fonetik şəraitdən asılı olaraq ossiloqraf lentlərində o qədər fərqli formada təzahür edir ki, bəzən iki /r/ səsini bir-birinə oxşatmaq belə çətinlik törədir. /r/ səsi söz başında gəldikdə cəmi 1 və ya 2 titrəyişli (təkrirli) olur. /rele/, /radio/ sözlərini aşağıda verilmiş ossiloqraf lentləri üzrə müqayisə etsək bunu aydın görərik:

Şəkil 2. /relé/ sözündə /r/ səsi incə bir variantda tələffüz edilmişdir. (I diktor)

Şəkil 3/ sözündəki /r/ səsi I diktorun tələffüzündə../radyou
İki sait səs arasında, həm də incə saitlər əhatəsində gəldikdə bu səs tam ağız sonoru kimi çıxış edir. Məsələn: /zereh/ sözündəki /r/ səsini buna misal göstərmək olar. (I diktorun tələffüzündə)

Şəkil 4. /zeréh/ sözündəki /r/ səsi II diktor.
Bu samit səs qalın saitlər arasında fərqli, açıq, dilarxası, yuvaq samiti kimi özünü göstərir. Məsələn: /toróğ/ sözündə hər 4 diktorun tələffüzzündə tonlu, təşdidli bir /r/ samiti nəzərə çarpır.

t o r o ğ
Şəkil 5. /toróğ/ sözündəki /r/ səsi. III diktor.
/toróğ/-“yol” sözündəki /r/-nın fonetik şəraiti iki /o/ səsi arasında gəldiyindən tələffüz üçün ideal bir variant alınmış və bu söz özünü tam sonor kimi göstərmişdir.
/xastár/ və /şotór/ sözlərində isə /r/ səsi söz sonunda nisbətən karlaşmış kimi tələffüz olunur. Bir çox hallarda o qədər karlaşır ki, bəzən sanki tələffüzdən itir, bu xüsusiyyət özünü fars danışıq dilində də göstərir.

Şəkil 6. /xastár/-da /r/ səsi Şəkil 7. /şotór/-da /r/ səsi
II diktor. III diktor.
Söz sonunda 1 və 2-ci diktorların tələffüzündə /r/ səsi karlaşdığı halda, 3-cü diktorun tələffüzündə təkriri /r/ kimi təzahür etmişdir. “Görünən nitq” nümunələrində çox farmantlı ossiloqraf lentlərində /r/ samiti aydın şəkildə sait səslər kimi bir neçə farmant daxilində yerləşir. Məsələn: /zereh/, /gereh/, /sereşk/ sözlərində olduğu kimi. /reşte/, /ruzi/, /rele/ sözlərində öz əslinə uyğun samit səs kimi formalaşır (ən yüksək formatda yerləşir).

Şəkil 8. /sereşk/ sözündə /r/ samitinin Şəkil 9. /reşte/ sözündə /r/ samitinin
formant göstəriciləri. (II d.) formant göst. (II d.)
Azərbaycan dilindəki /r/ fars dilindəkinə nisbətən daha titrəkdir. /r/ səsi sözlərin əvvəlində, sonunda və ortasında da, yəni müxtəlif fonetik şəraitdə işlənə bilir:
söz əvvəlində: /rast/, /raz/, /rəmz/, /rəsm/, /reştən/, /rixtən/;
söz ortasında: /dara/, /deraz/, /pərvane/, /pərvaz/, /diruz/,
söz sonunda: /dər/, /sər/, /səbr/, /səfər/, /dir/, /pedər/ və s.
/r/ sözlərin sonunda, xüsusilə kar samitlərdən qabaq bir qədər karlaşsa da öz cingiltiliyini tamamilə itirmir. Bəzi sözlərdə bu samit öz yaxın komponenti olan /l/- ya çevrilə bilir. Məsələn, /kačar/→ /kačal/, /čanar/ →/čenal/, /bərk/ →/bəlk/, /surax/ →/sulax/, /divar/→/dival/. Danışıq dilində sözlərin sonunda bəzən bu samitin düşməsinə də təsadüf olunur.
ədəbi dildə: danışıq dilində:
اگر /əgər/ → اگه /əge/
مگر/məgər/→ مگه /məge/
آخر/axer/→ آخه /axe/
ل /l/samiti. Müasir fars dilində olan /l/ sürtünən, novlu, saf, cingiltili, sonor səsdir. L.Jirkovun dediyinə görə həmişə incədir.(6,12) Lakin sonralar görəcəyik ki, dilarxası saitlərin təsiri altında qalınlaşa bilir. Tələffüz olunarkən dilin ucu yuxarı ön dişlərin yuvağına toxunaraq qatlanır, başqa sözlə dilin yanının sərt damaqla kipləş¬məsindən maneəyə rast gələn səs axını dilin yanlarından süzülərək xaricə çıxır. Bu da “l”-ni həm də dilyanı, həm də cüzülən samit adlandırmağa əsas verir. Müasir fars dilinin “l” samiti sürtünən, süzülən, novlu, saf, cingiltili, sonor səsdir. Fars dilində hər cür fonetik şəraitdə gələ bilir:
söz başında: /ləb/, /loxm/, /lazem/, /luli/, /lane/;
söz ortasında: /bəli/, /bolbol/, /pəlas/, /felfel/;
söz sonunda: /sal/, /tənbəl/, /mal/, /sombol/ və s.
/r/ və /l/ samitlərinin hər ikisi cigiltili, ağız sonoru, rəvan səslərdir. Bir-birindən fərqləndirici xüsusiyyətləri isə /l/ - nın dilyanı, süzüülən, /r/- nin isə titrək olmasıdır. /r/ fonemi fonoloji məzmununa görə demək olar ki, /l/ fonemindən fərqlənmir. Bu samitlər fars və Azərbaycan dillərində yalnız bir xüsusiyyətə görə qarşılaşa bilirlər. (fars d.: təqabol-e monfəred – ing.d.:isolated) . O da dediyimiz kimi onların birinin titrək, o birisinin isə dilyanı, süzgün olmasıdır. Bu qarşılaşmanı müxtəlif fonetik pozisiyada müşahidə etmək mümkündür:
/rəng/-- /ləng/; /rayehe/--layehe/; /çare/--/lale/; /quri/--luli/; /bar/--/bal/; /kər/--/kəl/; /kar/--/kal/ və s .
Əgər biz /l/-nin işləndiyi yüzlərlə /sal/, /ləl/, /luli/, /bolbol/, /limon/ və s kimi sözləri götürsək, asanlıqla aydın olar ki, mövqedən asılı olaraq bu samitin tələffüzü ciddi dyişikliklərə yuş gəlir. /ə/, /e/,/i/ saitlərinin əhatəsində ıncə, /a/, /o/, /u/, /ou/ saitlərinin əhatəsində isə qalın səslənir. Eləcə də dodaq samitlərinin qarşısında dodaqlanır : /loop/, /looxm/ yaxud /l'əb/, /fel'fel'/ və s.(9,252) “Elə ki, biz samiti bu və ya digər əhatədən çıxardırıq, həmin mövqedə onun əldə etmiş olduğu çalarlığı da aradan qaldırmış oluruq. Lakin bu yalnız onun konkret çalarlığına aid olur. Özünün dəyişməz, daimi və ya relevant əlamətlərini heç zaman itirmir, dilin başqa səsləri ilə qarışıq düşmür, hər yerdə özümlüyünü qoruyub saxlayır və başqa samitlərlə kon¬trastlığını qoruyur, sözlərdə və cümlələrdə fərqləndirmə funksiyasını itirmir (12,104).”Bu samit söz sonunda bir qədər öz cingiltiliyini itirir. Bəzən /l/-nın /r/-ya keçməsi hallarına da təsadüf edilir. Məs.: /zalu/→ /zaru/, /əlvənd/→ /ərvənd/ və s
م /m/ samiti. Bu səs kipləşən-partlayışlı sonor, cingiltili, qoşa dodaq samitidir. Tələffüzü zamanı ağız üzvlərinin vəziyyəti /b/-nı tələffüz edərkən aldığı vəziyyətlə eyni olur. Lakin /m/ əmələ gələrkən damaq pərdəsi aşağı düşərək, ağız boşluğunun yolunu kəsdiyindən, ciyərlərdən gələn hava axını burun rezonatoruna gedir. Hava axınının təzyiqi ilə dodaqlar açılır. Deməli burada mərkəzləşmə dodaqlarda baş verir. Lakin /b/ - da olduğu kimi patıltı olmur, həm də /m/ samitində küy az, ton çox olduğu üçün bu səs sonor adlanır və hər cür fonetik mövqedə gələ bilir:
söz əvvəlində: /madər/, /mən/, /mesvak/, /menval/, /mənučehr/;
söz ortasında: /damən/, /məmur/, /əmr/;
söz sonunda: /adəm/, /jam/, /dəmbədəm/.
Fars dilində “m” ən çox işlənən samitlərdəndir. Dodaqlanan saitlər əhatəsində /mo/, incə saitlər qonşuluğunda /m'/kimi tələffüz olunur. /m/ və /b/ dilin ağızda tutduğu, dodaqların aldığı vəziyyətə görə eyni yerdə formalaşırlar. Hər ikisinin tələffüzündə dodaqlar bir-birinə kip sıxlaşmış olur. Bunların fərqi hava axınının hansı rezonatora getməsindədir. Yanaşı gələn /nb/ samit birləşməsinin /mb/ kimi tələffüzü, məhz, artikulyasiya orqanlarının eyni vəziyyətdə olması nəticəsidir. /n/ dil diş samitini tələffüz etdikdən sonra, dil vəziyyətini dəyişməli, üst dişlərin yuvaqlarına sıxılmalıdır ki, bunu etmədən /n/-nın əvəzinə ona oxşar /m/ foneminin tələffüzünə keşir. Məsələn, /šənbe/→/šəmbe/, /jon¬beš/→/jom¬beš/,/sonbol/→/sombol/, /ənbar/→/əmbar/, /donbal/→/dombal, /tənbəl/→/təmbəl/
Bəzən /m/ → /n/ çevrilməsinə təsadüf edilir: /bam/-/ban/, /kəjim/-/kəjin/ və s.
Fars dilində bu samitin müstəqil bir fonem kimi mövcudluğu onun həm də morfem kimi I şəxsin mənsubiyyət şəkilçisini bildirməsi ilə şərh olunur. Odur ki, bu samitin fonem kimi çıxış etməsi linqvistik sərhədin köməyi ilə olur.
ن/n/ fonemi. Əlaqədar ədəbiyyatda dilönü, cingiltili, burun sonoru, kipləşən – partlayışlı samitdir. Bu səsin tələffüzü zamanı dilin ucu üst dişlərin ön tərəfinə sıxılır. Əsas hissə geriyə çəkilir. Damaq pərdəsi və dilçək aşağı düşərək, ağız boşluğunun yolunu kəsir və səs axınının burun boşluğuna getməsi üçün şərait yaradır. /m/- də oldu¬ğu kimi, burada da ton küydən çox olur. Başqa bir cəhətdən burada partıltı az olur. Bu samit ətrafdakı səslərin təsirindən, yəni, fonetik şəraitindən asılı olaraq, müxtəlif şəkildə tələffüz olunur:
a) sait səslərdən əvvəl və söz sonunda, eləcə də samitlərin bir çoxundan əvvəl dilin ön tərəfində tələffüz olunur. Məsələn, /nan/, /nirumənd/, /nešan/, /nəvənd / və s.
b) /k/ və /g/- dan bu samitlərin incə qarşılıqlarından əvvəl /č/ və /j/-dan əvvəl dil ortasında tələffüz olunur: /səng/, /pələng/, /rəng/, /jəng/ və s.(4,98)
c) /k/ və /g/ dilarxası samitlərindən, eləcə də /q/-dan əvvəl dilin arxasında tələffüz olunur. Məs.: /mənqəl/ , /əng/, /enkar/, /mənkub/, /tənqid/ , /ənqošt/və s.
/n/ samiti müxtəlif səslərin qonşuluğunda onların təsiri altında müxtəlif akustik çalarlar əldə edir. “ /jan/, /nan/ kimi sözlərin tələffüzü zamanı bu samitin formalaşmasında dilin ucu yuxarı dişlərin yavuqlarına toxunduğu halda, /cəng/, /bang/ kimi sözlərdəki /n/-nın tələffüzündə dilin nisbətən arxa hissəsi yumşaq damaqla təmasda olur.”(4,100)
/n/ samiti fars dilində hər cür fonetik şəraitdə işlənə bilir.
/a/-dan əvvəl və sonra: /nan/ , /anan/ , /an/;
/e/-dən əvvəl və sonra: /sen/ , /čenin/ , /senf/;
/o/-dan əvvəl və sonra: /onf/ , /noh/, /nov/;
/i/-dən əvvəl və sonra: /in/, /kin/ , /niz/;
/ə/-dən əvvəl və sonra: /nəm/ , /mən/ , /damən/;
/u/-dan əvvəl və sonra: /nuş/, /nur/, /qanun/ və s.
Bu samit /i/, /e/, /ə/ saitlərin qonşuluğunda incə, /u/, /o/, /a/, /ou/ saitlərinin əhatəsində isə qalın, /o/, /u/, /ou/ sautləri ilə dodaqlanan variantda tələffüz olunur./noohom/, /nouşabe/ və s.
Uzun saitlərdən sonra gələn bu samit danışıq dilində bəzən düşür. Tehran dialektində /n/-dan əvvəl gələn /a/→ /u/-ya çevrilir. Məsələn: /nan/→/nun/; /an/→/un/, /anan/→/unan/ və s.
Hecaların uzun və qısalığına əsaslanan əruz vəznində söz sonunda bəzən bu samiti nəzərə alınmır. Məsələn :
چون نگارین روی تو دلداری نیست
چو نگاری روی تو دلداری نیست
Belə ki, bu misraların birinci və ikincisindəki نگارین və نگاری sözləri əruz baxımından bərabər kəlmələrdir (4,102). Dediyimiz kimi, burada sondakı /n/ əruzda hesaba alınmır. Bu samit səs /a, u, i/ saitlərindən sonra gələrsə belə hecalarda işlənən saitləri مصوت خیوشمی /mosəvvet-e xeyuşemi/-“burun sati” adlandırırlar.
Orta fars dilində “nun-e ğonne” deyilən və burunda tələffüz edilən bir /n/ samiti də olmuşdur.
M.T. Bəharın dedyinə görə bu “burunda tələffüz edilən və “nun-e qonne” deyilən bir səsdir” (8,190) Burunda tələffüz edilən müasir dildə mövcud olan “nun”- dan fərqli olan bir səsdir. Bu səs indiki tələffüzdə unudularaq sıradan çıxsa da Xora¬san, Send əyalətlərində hicri ilinin Yİ-Yİİ-Yİİİ əsrinə qədər tələffüz edilmişdir.Bu gün də Hindistanın fars dilli xalqının tələffüzündə bu səsi eşitmək mümkündür. “Fars dilli hindlilərin tələffüzündə sözün sonunda “əlif” hərfindən sonra gələn “nun” ları bu şəkildə deyir və hətta qrafikada onun üçün xüsusi bir əlamət,yəni nöqtəsiz “nun” qəbul etmişlər.Məsآسمان.: /aseman/ sözünün sonundakı “nun”-u nöqtəsiz yazırlar. Belə ki, Pəncab və Əfqanıstanda /mən/ sözünə /mə/-deyir və “nun-e ğonne” kimi burunda tələffüz edirlər. Məhz bu səbəbdən dəمن /mən/---مه /mə/olduğundan Dəri fars dilində/mə-ra/ sözündəki “nun” da məhz ona görə tələffüzdən düşmüşdür. (8,190)
İstifadə olunmuş ədəbiyyat
1.Dilçilik Ensiklopediyası, F.Veysəllinin redaktorluğu ilə, II cild, “Mütərcim”, Bakı: 2008
2.David Cristal, A Dictionery of Linguistics and Fhonetics, Fifth edition,USA, Oxsford: 2003
3.Devid Kristal, Fərhəng-e tousifi-ye avaşenasi, tərcome-ye Mohəmməd Faezi , Xəlil Mirzayi, Tehran: 1382
4.Xanləri P.N. Vezn-e şer-e farsi, əz enteşarat-e Daneşqah-e Tehran, Tehran: 1333
5.Xanləri P.N. Dəstir-e zəban-e farsi, Tehran: 1332
6. Жирков Л, Персидский язык, Моcква: 1927
7. Гаприндашвили Ш.Г; Гиунашвили Дж. Ш. Фонетика Персидского языка, Тбилиси: 1964
8. Məhəmməd Təqi Bəhar, Səbkşenasi və ya Tarix-e tətəvvor-e nəsr-e farsi, celd-e I, Tehran: 1382
9. Məmmədova Ə.B., Fars dili samit fonemlərinin distribusiyası,“Şərq filologiyası məsələləri”, Şərqşünaslıq İnstitutunun toplusu, 4-cü buraxılış, Bakı: 2009
10. Расторгуева В.С. Краткий очерк грамматики персидского языка, прил. к словарю Б.В. Миллера «Персидско-русский словарь», Москва: 1960 11. Рубинчик Ю.А. Современный персидский язык, Москва: 1960
12.Veysəlli F.Y. Struktur Dilçiliyin əsasları, I cild, Bakı: 2005
13. Yadigar F.V. German Dilçiliyinə giriş, “Təhsil” nəşriyyatı, Bakı: 2003
Сонанты персидского языка
Резюме
В данной статье исследуются сонанты персидского языка: “r” , “l”, “m” и “n”. Наши исследования были проведены в фонетической лаборатории Ка¬фед¬ры русского языка Санкт-Петербургского Государственного Универ¬си¬тета. Дик¬торами были четыре студента иранцы. В исследовании была использована современнейшая аппаратура. После чтения различных программ составленных из 3600 слов и словосочетаний, были анализированы в образцах аппарата восьми шлейфного оссилографа типа 102 и спектрографом СЗЧ и «Видимой речью».
The sonants of Persian language
Summary
This article deals sonant’s of Persian language: “r”, “l”, “m” and “n”. The investigations were carried out at the phonetics lab of the department of Russian language of S.Petersburg University with the participation and pronunciations of four Iranian students using the contemporary apparatus. After reading programmers consisting of 3600 words and structure at oscillograph apparatus with 102 types and 8 chutes, at spectrometry with SZC type “visual speech examples” they were dialyzed and investigated as well.

Rəyçi: dos.M.H.Məmmədova

Zibeydə Vəliyeva
FRANSIZ DİLİNDƏKİ İNGİLİS MƏNŞƏLİ SÖZLƏRİN TİPLƏRİ
Həyatda tərəqqi məhdud çərçivədə baş vermir. İnkişaf yalnız başqa dövlət və xalqlarla təmas şəraitində mümkündür. Göstərilən amillər dildə də öz əksini tapır. Başqa sözlə desək, həyatda baş verən yeniliklər dildəki alınma sözlərin də çəkisinin artmasına gətirib çıxarır. Yeni anlayışlar yaranıb inkişaf etdikcə, onları ifadə edən sözlərin də işlənmə dairəsi genişlənir. Əlbəttə ki, bu məsələdə müəyyən qanunauyğunlar, tənzimləmələr mövcuddur. Əgər proses tam nəzarətsiz, özbaşına baş verərsə, o zaman ziyanlı tendensiyalar qacınılmaz olacaq.
Fransız dili digər xalqların dillərindən çox sayda söz qəbul edib. Müasir fransız dilində ərəb, fars, türk, alman, rus, italyan, ispan, ingilis dili ilə yanaşı Afrika qəbilələrinin dillərindən alınma sözlərə də rast gəlmək mümkündür. Bu söz və ifadələr fransız dilində özünə yer qazanaraq uğurla işlənir. Bəzən dil daşıyıcılarının özləri də bu və ya digər sözün alınma yoxsa təmiz fransız sözü olduğunu deməkdə çətinlik çəkirlər. Təbii ki bu faktdan çıxış edərək kiminsə dili pis bildiyini iddia etmək doğru olmaz. Çünki yerli yerində, zərurət nəticəsində alınmış söz və ifadələr dildə özünə asanlıqla yer tapır və uzun illər işlənir.
Fransız dilində tarix boyu latın, yunan, alman və ispan dillərindən gəlmiş sözlər çoxluq təşkil edib. Lakin İkinci Dünya Müharibəsindən sonra vəziyyət dəyişdi. 1939-cu ildə aparılmış bir hesablamaya görə, Orta Əsrlərdən İkinci Dünya Müharibəsinədək ingilis dili fransız dilindən 5 000 söz alıb. Fransız dili isə sözügedən dövrdə ingilis dilindən cəmi 3 000 söz qəbul edib. Lakin müharibədən sonra ingilis dili diplomatiya və beynəlxalq yazışmalarda alman və fransız dillərini üstələdi. İstifadəsi və öyrənilməsi nisbətən asan olduğu üçün ingilis dilinə meyl artdı. ABŞ-ın iqtisadi və siyasi nüfuzu artdığı üçün beynəlxalq təşkilatların da əksəriyyəti işçi dil kimi ingilis dilinə üstünlük verdilər. Sanballı elmi nəşrlər və informatika texnologiyalarında üstünlüyün ingilis dilinə verilməsi onun beynəlxalq səviyyədə yerini möhkəmləndirməyə kömək etdi. Digər tərəfdən, başqa ölkələrdə olduğu kimi, Fransada da orta məktəblərdə əsas xarici dil kimi ingiliscəyə üstünlük verildi. Gənc nəsil ingilis dilini bildiyi üçün bu dilin fransız cəmiyyətinə nüfuz etməsi qarşısıalınmaz prosesə çevrildi. İnternetin və kütləvi informasiya vasitələrinin (KİV) inkişafı da fransız dilində ingilis mənşəli sözlərin artmasında ciddi rol oynadı.
Maraqlı budur ki, fransız dilindəki ingilis sözlərinin yarıdan çoxu məhz müharibədən sonra alınıb. Bu sözlər indi də fransız dilində gen-bol işlənir (after-chave, flash, briefing və s.).
Fransız dilində ingilis alınmalarının sayının kəskin surətdə artması nəticəsində hətta “franglais” (bəzən də frenglish) ifadəsi yarandı. Fransız dilinin əsas lüğəti hesab olunan “Robert”də bu terminin izahı aşağıdakı şəkildə verilib:
Franglais n.m. (de français et anglais). Ensemble des néologismes et des tournures syntaxiques d’origine anglaise introduits dans la langue française. (4, s. 457)
Franqle, kişi cinsli isim (fransız+ingilis). Fransız dilində işlənən ingilis mənşəli neologizm və sintaktik konstruksiyaların cəmi. Bu ifadəni ilk dəfə fransız dilçisi Maks Rat (Max Rat) 1959-cu ildə “France Soir” qəzetində dərc olunan məqaləsində işlədib. Lakin ifadənin geniş yayılması Re¬ne Etiamblın (René Étiemble) “Parlez-vous franglais?” adlı kitabından (1964) son¬raya təsadüf edir. Maraqlıdır ki, həmin dövrdə başqa dillərdə də oxşar hadisələr cərə¬yan edirdi. Almanlar ingilis sözlərini “denglisch”, ispanlar isə “spanglish”, adlan¬dırırdılar.
Əgər əvvəlki dövrlərdə sözlər yalnız qonşu xalqların dilindən keçirdisə indi sərhəd amili heç bir rol oynamır. Başqa sözlə desək, coğrafi sərhəd amili aradan qalxıb. Hajejin (Hagège) fikrincə, müasir fransız dilində anqlisizmlərin payı cəmi 2.5%-dir. Bu sözlərin danışıq dilində işlənmə tezliyi isə 0.6%-i keçmir. Həmçinin bu tezlik sosial qruplara görə də dəyişir (2, s.11). Fransız dilçisi Mariya Ruohotinin (Maria Ruohotie) fikrincə, başqa dildən istənilən linqvistik vahidi (fonem, sintaktik element, söz) almaq mümkündür. Lakin lüğət tərkibi alınmaların üstünlük təşkil etdiyi sahədir. Qrammatik konstruksiyalardan fərqli olaraq leksikologiya alınma sözlər üçün hər zaman açıqdır. Ən çox alınan nitq hissəsi isimdir. Fel və zərflərin alınması geniş yayılmasa da mövcuddur (2, s.13).
Cəmiyyətdə baş verən sosial-siyasi proseslər lüğət tərkibinin zənginləşməsi məsələsini də gündəmə gətirir. Dil daşıyıcılarının yeni anlayışları ifadə edə bilməsi üçün yeni sözlər – neologizmlərə ehtiyac duyulur. Son onilliklərdə alınma sözlər dilə əsasən KİV və İnternet vasitəsilə daxil olub. Lakin bu proses müəyyən nəzarət altında həyata keçib. 1966-cı ildə bu məqsədlə Fransız dilinin müdafiəsi və yayılması üzrə ali Komitə (Haut comité pour la défense et l'expansion de la langue française) təsis edil¬di. 1973-cü ildə isə Komitənin adı dəyişdirilərək Fransız dili üzrə ali Komitə (Haut Comité de la langue française) adlandırıldı. Komitənin əsas missiyalarından biri ter¬minologiya komissiyalarının tərtib etdiyi terminləri yaymaq və bu yolla dili lüzumsuz anqlisizmlərdən təmizləmək, başqa dillərdən gələn sözləri fransızlaşdır¬maqdan ibarətdir. Mediada best-seller, box-office, hit-parade, poster, remake, sponsor, skate¬board sözləri müntəzəm işlənir. Idman mətbuatında isə ingilisdilli idman termin¬lərinin işlənməsi artıq norma halını alıb. Fransız dilinə keçmiş ingilis sözləri gəlmə üsuluna görə müəyyən tiplərə bölünür. Çünki sözlər birbaşa, pərakəndə formada qəbul olunmur, müəyyən çevrilmələrə məruz qalır. Elə sözlər var ki onlar orijinalda olduğu kimi saxlanılır, yalnız vurğu və tələffüz fransızlaşdırılır. Məsələn, club, football, design, clip. Bu sözlərin orfoqrafiyası saxlansa da, fransız orfoepiyasına uyğun tələffüz edilir. İngilis sözlərinin alınma üsullarından biri də kalkadır, yəni məna tərcüməsi. Başqa sözlə, anlayış fransız dilində yeni yaradılmış sözlə ifadə edilir. Amma kalka ilə yanaşı sırf tərcümə yolu ilə alınan söz və ifadələr də mövcuddur. Burada bir məqam da özünü göstərir: əgər kalka yolu ilə alınmış sözdə ingilis dili əlamətləri qalsa da, tərcümə yolu alınan söz və ya ifadədə belə bir təsir hiss edilmir.
Kalka yolu ilə yaranan sözlər
İngilis sözü Fransız versiyası Tərcüməsi
Air conditionned Air conditionné Kondisioner
Free trade Libre-échange Azad ticarət
Full-time Plein-temps Tam iş günü (vaxtı)
Loud-speaker Haut-parleur Ucadanışan
Service-station Station-service Yanacaqdoldurma stansiyası
West German Ouest-allemand Şərqi Almaniya
Tərcümə yolu ilə yaranmış ingilis mənşəli sözlər
İngilis sözü Fransız versiyası Tərcüməsi
Railway Chemin de fer Dəmir yolu
Summit Conférence, sommet Zirvə toplantısı
Sky-scraper Gratte-ciel Göydələn
Liberty of the press Liberté de la presse Mətbuat azadlığı
Black liste Liste noire Qara siyahı
Pocket-book Livre du poche Cib kitabı
Struggle for life Lutte pour la vie Yaşamaq uğrunda mübarizə
White House Maison Blanche Ağ Ev
Round table Table ronde Dəyirmi stol
Dilçi alimlər yararlı və yararsız alınmalar barədə də söz açırlar. Yararlı alınmalar dedikdə zərurət nəticəsində fransız dilinə gətirilmiş, fransız dilində qarşılığı olmayan sözlər nəzərdə tutulur. Məsələn steak, pick-up, tracking, design, bermuda və s. Belə sözlər dildə özünə yer edərək yaşamaq qabiliyyətini sübut edir.
Lakin zərurət olmadan alınmış sözlər uzun müddət yaşaya bilmir. Ötən əsrin ortalarında fransız dilində “discours” əvəzinə “speech”, “salle de sejour” əvəzinə “living-room”, “parrain” əvəzinə “sponsor”, “pause” əvəzinə “break”, “annuler” əvəzinə “canceller” və sair işlənməsi bir növ dəb halını almışdı. Bu tip sözlər dildə vətəndaşlıq hüququ qazana bilmədi və yerini fransız sözlərinə verdi. Bununla belə, fransızca qarşılığı olan ingilis sözlərinin dildə paralel işlənməsi hallarına bu gün də rast gəlinməkdədir (roaming - itinérance, marketing - mercatique, business – commerce və sair). Fransız dilindəki ingilis sözlərinin bir qismi də ingilisdilli alimlərin ixtiraları ilə bağlıdır. Məsələn, acétylène, baryum, mégaphone, photographie, ventillateur və s. Bu terminlərin bəziləri olduğu kimi saxlansa da, bir qismi fransız orfoqrafiyasına uyğunlaşdırılıb (acétylène, névrose, vulcaniser). Lakin məqalənin həcmini nəzərə alaraq biz cəmi bir neçə misalla kifayətlənməli oluruq. Digər tərəfdən də terminləri ortaya gətirən alimlərin də adlarını ətraflı verə bilmirik. Şəxs adları əsasında formalaşan anqlisizmlər də az deyil. Məsələn, colt (Samuel Koltun adı ilə), pullman (Corc Pulman) və sair. Anqlisizmlərin bir qrupu da firma və ticarət markalarının adları ilə bağlıdır: Formica, lastex, nylon, plexiglas, scotch və sair.
Sonda fransız və ingilis dili arasındakı əlaqələrin çox az tədqiq olunmuş bir sahəsinə də toxunmaq istərdik. Ingilis dili uzaq ölkələrin dillərindən bir çox sözün fransız dilinə gəlməsi üçün vasitəçi olmuşdur. Kayak, totem, skunks (Cənubi Amerika), boomerang, dingo, kangourou (Avstraliya) və sair. Bu sözlər say etibarı ilə ingilis mənşəli sözlərdən qat-qat azdır. Son olaraq deyə bilərik ki, ingilis dilli sözlər artıq fransız dilinin bir parçasına, ayrılmaq tərkib hissəsinə çevrilib. Müasir fransız dilini bu sözlərsiz təsəvvür etmək mümkün deyil. İngilis dilindən fransız dilinə söz axını bu gün də davam etməkdədir.
ƏDƏBİYYAT
1. Dictionnaire linguistique. Paris. 2003
2. Hagège, C. Le Français et les siècles. P. 1987
3. Henriette Walter, Gérard Walter. Dictionnaire des mots d’origine étrangères. P.2000
4. Le Petit Robert. P. 2009
5. Maria Ruohotie. Les emprunts lexicaux totaux dans Le Monde. P.2004
6. www.lefigaro.fr
Açar sözlər: fransız dili, kalka, anqlisizm, alınma söz
Ключевые слова: французский язык, калка, англицизм, заимствование
Keyword : french, calque, anglicism, loanword
Резюме
Типы французских слов английского происхождения
В этой статье говорится о французских словах английского проис¬хож¬де¬ния. В статье были исследованы группы, к которым принадлежат английские слова. В подборке материалов широко были использованы французские интернет-ресурсы.
Summary
Types of the words of English origin in the French language
The article speaks about the English words in the French language. The groups, which the English words fall under, have been studied in the article. The French-language Internet sources were widely used while selecting the materials.
Rəyçi: baş müəl.Orucova Nailə
Эльнара Тофиг гызы Гусейнова
ВРЕМЯ И ЗНАК. ТРАНСФОРМАЦИЯ ЗНАЧЕНИЯ И КОННОТАЦИИ
Каждое время перетасовывает словарный фонд языка по-своему. Когда-то выходили словари советской эпохи, писались серьезные работы об изменениях, имевших место в русском языке в советский период. Не менее серьезные изменения в русском языке произошли и происходят и в постсоветское время. Какие-то слова уходят в пассивный фонд, что-то, напротив, из пассивного фонда переходит в активный. Изменяются значения слов, а иногда при неизменности значения существенно трансформируется коннотация. Конечно, за всеми этими явлениями стоят изменения в обществе. Время меняет людей и общество, которое переосмысливает многие понятия, начинает по-другому относиться к вещам. Одним из слов, ставших особенно актуальными в наше время является слово олигарх. Это слово не является новым в русском языке. Оно известно со времен формирования монополистического капитализма и к концу XIX в. прочно вошло в обиход.
Сегодня наблюдается тенденция употребления этого слова просто в значении «богач, богатый человек». Например, в газете «Комсомольская правда» опубликована статья М. Ремизовой «Почему олигарх вычеркнул из наследников жену и детей» (Комс.правда, 10-17 октября, 2013 г. стр.9). В статье слово олигарх употребляется три раза. Один раз в названии и два раза в следующих предложениях: «На минувшей неделе британское издание The Times сообщило подробности завещания погибшего более полугода назад беглого олигарха Бориса Березовского» (с.9). «В России недавно вышла ее сенсационная книга «Секретный дневник русского олигарха», где в главном герое Абраме Галинском угадываются черты Березовского».
Как в заглавии, так и в приведенных предложениях это слово обнаруживает значение «супербогач», «очень богатый человек». Иными словами, отличительные признаки концепта «олигарх» в этих контекстах нивелируются. Дело в том, что сами контексты не предполагают актуализацию дифференциальных признаков. Для того, чтобы восстановить семантическую структуру этого слова, полезно обратиться к толковым словарям русского языка. В Словаре Д. Н. Ушакова читаем: «ОЛИГАРХ 1. Член олигархического правительства (истор.полит.). 2. перен. Лицо, принадлежащее к кучке эксплоататорского меньшинства, осуществляющего свое господство путем насилия, террора и подкупа (публ.ритор.). Сбросить власть финансовых олигархов» (3, 194). В этой статье особенно выделены такие показатели, как «насилие» и «террор». Статья со всей очевидностью отражает реалии постреволюционного времени в России. Обращают на себя внимание и стилистические пометы. Так, помета риторическое отражает ощущение некоторого публицистического пафоса, связанного с употреблением этого слова в начале ХХ в. Ощущалась в то время и связь с историческим значением, поэтому отмечается и то обстоятельство, что второе значение является переносным.
Характерно изменение толкования этого слова уже в советские годы. Так, в академическом словаре 1982 года отмечается, помимо исторического, что олигарх это «представитель крупного монополистического капитала» (1, 615). Толковый словарь начала нынешнего века дает слово олигарх в значении «представитель крупного монополизированного капитала» и снабжает его пометой публицистическое (2, 679). Тут же приводится и слово олигархат, которое определяется через олигархию в первом значении (2, 679).
Что касается слова олигархия, то оно дается в двух значениях: 1. «Политическое и экономическое господство наиболее влиятельных представителей крупного монополизированного капитала; олигархат» и 2. «собир. Наиболее влиятельные представители крупного монополизированного капитала» (2, 680).
Представленные дефиниции составляют сигнификат лексического значения слова олигарх и производных от него. Что же касается концептуального содержания его, то именно оно характеризует коллективное мышление и психологию носителей современного русского языка. Анализ случаев употребления этого слова в русской публицистике говорит о том, что для широких слоев носителей языка это человек, обладающий огромным состоянием, в силу чего он имеет возможность оказывать влияние на жизнь общества и страны. В обиходном языке это слово чаще всего ассоциируется со значением «один из хозяев страны».
Налицо очевидное расслоение значения и концептуального содержания. Сигнификат лексического значения позволяет выделить такие семы, как «капитал», «монополия», «величина», «значительность», «сосредоточение», «контроль», «единичность» и, возможно, некоторые другие, совокупность которых составляет интенсионал логического понятия, его содержание.
Ясно, что для языковой картины мира, характеризующей носителя или среднего носителя русского языка сегодня, отмеченные семы не имеют никакого значения. В сознании носителей языка концептуальное содержание этого слова определяется такими признаками, как «количество богатства» и «жизнь вне закона». Второе очень важно для русского сознания, исторически создавшего такой концепт, как «мироед». «Жизнь вне закона» означает, что олигарх не подчиняется существующим в стране законам и, более того, сам диктует законы. В интернете значение слова олигархия определяется следующим образом: «Олига́рхия — политический режим, при котором власть сосредоточена в руках сравнительно малочисленной группы граждан и, порой, обслуживает их личные и групповые интересы, а не интересы всех граждан. Иначе говоря, власть и капитал сосредоточены в одних руках»(4). Если отмечаемое в Википедии значение является реальным для настоящего времени, то это лишает смысла словосочетание беглый олигарх в приведенном выше предложении. Может ли олигарх быть беглым? Если он чего-то боялся и боялся настолько, что вынужден был убежать, то какой же это олигарх? В той же Википедии отмечается, что слово олигарх является синонимом слова магнат. Если олигархи влияют на формирование правительства или сами участвуют в нем, и принимают решения, устраивающие не страну, а их лично, то это своеобразная мафия.
«Комсомольская правда» от 29-мая – 5 июня 2014 года пишет о том, что некий «Дмитрий Рыболовлев развелся по-крупному» (стр. 4). Игра слов здесь понятна. Развестись – «разорвать брачный контракт, расстаться с супругой», но развестись/развести в жаргоне «обмануться, позволить себя обмануть». По-крупному также участвует в игре слов. В жаргоне в значении «сильно, очень сильно». В связи с исконным денотатом актуализирует сумму денег, естественно, крупную. В статье говорится о том, что Рыболовлев разводится с женой: «По решению суда он должен выплатить бывшей жене Елене $ 4,5 млрд. наличными и передать ей недвижимость недалеко от Женевы, украшения и другое имущество на сумму $563,5 млн. Этот развод претендует стать самым дорогим в мире» (стр. 4). В статье слово олигарх встречается только три раза. Все три раза употребление индифферентно к тем актуальным признакам семемы «олигарх», о которых говорилось выше. Например: «Конечно, защита олигарха будет оспаривать это беспрецедентное решение Женевского суда»; «Олигарх купил здешний футбольный клуб «Монако», благодаря чему стал вхож в правящую княжескую семью»; «Ну там, длинноногие красотки штабелями ложатся, чтобы окольцевать олигарха» (стр. 4). Во всех трех примерах актуален только один семантический признак – «чрезвычайное богатство». Кстати, в самих определениях эта особенность отсутствует. Что касается фразы представитель крупного капитала, то это еще не означает непосредственно «владелец крупного капитала».
Концепт «олигарх» не реализует здесь ни одного когнитивного признака, раскрывающего его содержание. Поэтому в предложении «Череда разводов российских богачей началась с Мордашова» слово богач полностью дублирует олигарха. В отмеченных контекстах они полностью накладываются друг на друга. Дифференциальные признаки слова олигарх нейтрализованы. Если здесь слово олигарх полностью идентично обыкновенному слову богач, то в статье о наследстве Березовского журналист использует даже аббревиатуру БАБ, придающую статье шутливый оттенок: «Как выяснилось, БАБ не раз переписывал свое завещание» К.п., 10-17 октября 2013, стр. 9). И только в газете «Новое время» встречаем предложение, в котором слово олигархат обнаруживает значение «влиять на власть»: «Олигархат не пускает Азербайджан в ЕАЭС» (Новое время, 3 июня 2014 года, стр. 2). В этом предложении концепт «олигарх» реализует когнитивные признаки «свои интересы», «против интересов народа», «манипулирование властью» и т.п., т.е. те признаки, которые соответствуют словарным дефинициям. В самой статье слово олигарх встречается пять раз. 1. «Олигархи прячут свои миллиарды в банках Запада»; 2. «Им-то, олигархам, Азербайджан нужен таким, каков он сегодня»; 3. «Не признаваться же в нежелании, вступив в ЕАЭС и тем самым разгневав Запад, потерять находящиеся в Европе богатства, принадлежащие олигархам»; 4. «Азербайджанские олигархи только за последние два года приобрели в Лондоне недвижимости класса люкс на два миллиарда фунтов стерлингов!»; 5. «Что ж, наши олигархи – «эффективные собственники: их, естественно, беспокоит только судьба наворованных богатств». Во всех приведенных предложениях слово олигарх реализует одну сему «воровать». Прямого отношения к концепту эта сема не имеет, однако актуальные дефиниции, безусловно, содержат ее на имплицитном уровне. Что же касается непосредственной связи с вышеприведенным словарным определением, то она состоит в значении «действовать в собственных интересах, а не в интересах всех граждан». Реализация этого значения влияет на коннотацию, которая оказывается резко сниженной. Конечно, отрицательный характер коннотации очевиден уже на уровне словарной дефиниции, однако контекст серьезным образом усугубляет негативное содержание.
Таким образом, в русском языке сегодня существует тенденция употребления слова олигарх просто в значении «супербогач». Конечно, это не устраняет возможности ситуативной реализации любой из сем, представленных в словарных дефинициях. Однако налицо нивелирование значения.
Литература
1. Словарь русского языка в 4-х томах. Том 2. М.: Русский язык, 1982.
2. Толковый словарь русского языка начала XXI в. Актуальная лексика. М.: ЭКСМО, 2008.
3. Ушаков Д.Н. Толковый словарь русского языка в 3-х томах. Том 2. М.: Вече. Мир книги, 2001.
4. http://ru.wikipedia.org/wiki/Олигарх
Ключевые слова: олигарх, концепт, когнитивный признак, коннотация, трансформация, знак, символ
Açar sözlər: oliqarx, konsept, koqnitiv əlamət, konnotasiya, transformasiya, işarə, rəmz
Key words: oligarch, concept, cognitive sign, connotation, transformation, sign, symbol
Xülasə
Zaman və işarə. Məna və konnotasiyanin dəyişməsi
Məqalə leksik vasitələrin semantik-üslubi dəyişmələrinə həsr olunub. Diqqət mərkəzində rus dilindəki oliqarx sözünün “yeni həyatı” dayanır. Qeyd olunur ki, bu gün bu söz ideoloji boyadan məhrumdur, lakin XX əsrin bütün lüğətləri onu qeyd edir. Bugün, bir qayda olaraq, o sadəcə “çox varlı adam” mənasını ifadə edir.
Summary
Time and sign. Transformation of values and connotations
The article deals with the semantic and stylistic transformation of lexical means. The focus is "rebirth" of the word oligarch in Russian language. It is noted that this word today is devoid of ideological coloration, although all the dictionaries of the twentieth century mention it. Today, as a rule, it simply means "a very rich man".
Рецензент: проф.Маммадли А.

Bayramova Arzu Aslan qızı
AĞBABA ŞİVƏSİNDƏ BƏZİ FONETİK HADİSƏLƏR
Qərb qrupu dialekt və şivələrinə daxil olan Ağbaba şivəsində müxtəlif fonetik, leksik və qrammatik xüsusiyyətlər mövcuddur [1, s. 103].
Ağbaba şivəsində də fonetik fərqlər qrammatik və leksik fərqlərə nisbətən üstünlük təşkil edir [2, s. 64]. Bunlara ayrılıqda diqqət yetirək:
1. ASSİMİLYASİYA (uyuşma)
Ağbaba şivəsində ən çox müşahidə edilən fonetik hadisələrdən biri də assimilyasiyadır. Asimilyasiya danışıq dilinə xas olduğu üçün dialekt və şivələrdə daha çox yayılmışdır [3, s. 103]. Onun müxtəlif tipləri vardır:
a) Tam irəli assimilyasiya
Bu fonetik hadisədə r, n sonorları və z, s, d, t diş səslərinin l səsinə təsiri nəticəsində baş verir. Məsələn:
rl > rr: yerrər, hərrəndi, qarrı, oğurrux, ağırrıx, əsgərrik, birrik, dirrik və s.
nl > nn: onnux, donnux, cannı, qannı, gəlsinnər, getsinnər, alsınnar, bənnik və s.
nd > nn: mənnən, sənnən, onnan, atannan, anannan, gennən və s.
zl > zz: qızzar, izziyəndə, qazzar, bizzər, sizzər və s.
zs > ss: qoymassan, gəlməssən, bilməssən, almassan və s.
dl > dd: savaddı, addı, öddəx, oddux və s.
ld > dd, tl : alladır, attar, aldadır və s.
b) Yarımçıq irəli assimilyasiya
tl > td: qatdama, murtdamax, atdama, otdamax, ətdik, satdıx, qeyrətdi və s.
zl > zd: qızdar, qazdar, boğozdamax, təmizdəməx, bizdəmək, ağızdıx və s.

sl > sd: səsdədi, pisdik, dosdar, quşdar, bəsdədi, hirsdəndi və s.
şl > şd: daşdar, quşdar, qardaşdar, başdıx və s.
pm > pb: tapbaca, tapbadı, yapba, sapba, öpbəx', qapbax və s.
md > mn: isimnən, əlimnən, yarımnan, Kərimnən, əmimnən, səninnən və s.
c) Tam geri assimilyasiya
Ağbaba şivəsində də geri assimilyasiya l səsinin z, n səslərinə, m səsinin n səsinə və s səsinin l, d, ş, t, l səslərinə təsirindən irəli gələn hadisədir və s.
rl > ll: vurullar, qovullar, görəllər, əzillər, verillər, qoyollar, qavrıllar və s. Tam geri assimilyasiya bütün dialekt və şivələrdə geniş yayılmışdır.
nm > mm: qammaz, alımmadı, bilimmədi
ts > ss: yassın, gessin, ağlassın, bissin, çassın
tc > cc: kətci, yurccu və s.
ç) Yarımçıq geri assimilyasiya
Yarımçıq geri assimlyasiya bir o qədər geniş yayılmasa da, ancaq c səsinin ş, ç səslərinə təsiri və y səsinin təsiri altında x səsinin t səsi ilə əvəzlənmələri yarımçıq geri assimilyasiyanı yaradır. Məsələn:
xd > td: qırtdım, qaltdım, qortdum, artda və s.
kd > td: bərtdən, kurtdən və s.
şc > cc: yavaşcca, beccə, keccə, yoxucca, kirmiçcə, içci və s.
tc > çc: açcıl, cuçcu, dörçcə, süçcü və s.
2. DİSSİMİLYASİYA (Səs dəyişməsi)
Dissimilyasiya da fonetik hadisələrdən biridir. Assimilyasiyanın əksini təşkil edir. Ağbaba şivəsində irəli və geri olmaqla dissimilyasiyanın 2 növünə rast gəlinir.
a) İrəli dissimilyasiya
z > l: zərəl, qəral, murdal, hulkməx' və s.
m >b: əmbə//amba, humbət.
Göründüyü kimi, eyni cinsli səslərdən ikincisi başqa səslə əvəz olunur.
b) Geri dissimilyasiya
c > ş: aşdı, köşdü, ağaşda, kərpişdə, işdi, saşdadı və s.
r > n: mundar
r > n: bijdix', güjdü, vijdan və s.
Burada isə eynicinsli samitlərdən birincisi başqa səslə əvəz olunur.
Ümumiyyətlə, Azərbaycan dilinin digər dialekt və şivələrində də dissimilyasiya hadisəsinə az rast gəlinir.
3. METAFEZA (Yerdəyişmə)
Sözlərin təhlili onu göstərir ki, Ağbaba şivəsində samitlərin yerdəyişməsi geniş yayılmış fonetik hadisələrdəndir. Bu dəyişmə səslərin təbiəti, məxrəci və sözdəki mövqeyindən asılıdır. Ona görə də sözlərdəki səslərin yerdəyişməsində bir qrup samit səslər daha fəaldır.
Ağbaba şivəsində yerdəyişmənin iki tipi mövcuddur:
1. Yanaşı yerdəyişmə
2. Yanaşı olmayan yerdəyişmə

a) Yanaşı olan yerdəyişmə
Yanaşı olan yerdəyişmə daha çox nəzərə çarpır. Bunların aşağıda qeyd olunan növləri vardır:
vl > lv: qabiliyyət-qəvliyyət, qiblə-qılva və s.
vr > rv: İbrahim-İrvahım//İrvaham, Novruz-Navrız, qıvraq-qıvrax, qıvrım-qırvım və s.
qc > qş: araqcın-araşqın,
rv > vr: darvaza-davraza,
ğz > zğ: vağzal-vazqal,
by > yv: lobya-lovya,
ğr >rğ: doğra-dorğa, oğru, orğu, ağrı-arğı və s.
lf > fl: külfət-küflət,
dy > yd: badya-bayda, madyan-maydan və s.
rm > mr: dırmıq-dımrıx,
yr > ry: qeyrət-qiryət,
rp > pr: kirpik-kiprik,
rh > hr: Fərhad-Fəhrad, dərhal, dəhral, sərhəd-səhrəd
ml > lms: məmləkət-məlməkət, yemlik-yelmix' və s.
lh > hl: məlhəm-məhləm,
sk > ks: öksürək-öysürük, asqırmaq-axsırmax və s.
şm > mş: yaşmax-yamşax,
şh > hş: məşhur-məhşur,
rp > pr: torpaq-toprax, yarpaq-yapraq və s.
Misallardan göründüyü kimi, yanaşı yerdəyişmədə qonşu olan səslər bir-birilə yerlərini dəyişir.
b) Yanaşı olmayan yerdəyişmə
Yanaşı olmayan yerdəyişmədə sözün müxtəlif yerlərindəki samit səslər bir-birilə yerlərini dəyişir.
Ağbaba kəndlərində yanaşı olmayan yerdəyişmənin aşağıdakı tipləri qeyd olunmuşdur.
ı-a > a-ı: bağırsağ-bağarsıx,
k-m >md-k: tərəkəmə-tərəməkə,
k-d > d-k: xəkəndaz-xətənkəz,
m-n > n-m: imtahan-intaham,
l-n > n-l: lənət-nəhlət,
m-h > h-m: camaat-cahamat,
ğ-n > n-ğ: yorğun-yornux,
r-n > n-r: qərinə-qənirə,

4. SÖZ KÖKLƏRİNDƏ SAMİT QOŞALAŞMASI
Azərbaycan dilini oğuz mənşəli digər türk dillərindən fərqləndirən cəhət söz ortasında qoşa samitlərin işlənməsidir. Türkmən dilinin dialektlərində də samit qoşalaşmalarının olduğu mənbələrdə qeyd edilir. M.Şirəliyev qeyd edir ki, qoşalaşma hadisəsini doğuran səbəblər hələ türkologiyada aydınlaşdırılmayıb. Xüsusilə q, d, ş, t, l, y, v, r, z, m samitləri qoşularaq sözlərdə daha çox əks olunur. Ağbaba şivəsində də bu qoşalaşmanı görürük:
l səsinin qoşalaşması: ilac-illac, ilah-illahım, fəsəli-fəsəlli və s.
ç səsinin qoşalaşması: kiçik-kiççik, qoçaq-qoççax və s.
q səsinin qoşalaşması : nə qədər-nəqqədər, o qədər-o qqədər və s.
v səsinin qoşalaşması: avam-əvvam, davam-dəvvam, sabax-savaxlarım və s.
m səsinin qoşalaşması: həmişə-həmməşə, çomax-çommax, hamı-hammı, Şamama-Şamma, Samir-Sammir və s.
z səsinin qoşalaşması: uzun-uzzun, əzəl-əzzəl, yazıq-yazzıx və s.
r səsinin qoşalaşması: qaranlıq-qarrannıx, harın-harrın, kərə-kərrə.
ş səsinin qoşalaşması: aşağı-aşşağı, uşaq-uşşax, aşıq-aşşıx.
y səsinin qoşalaşması: ayaq-ayyak, oyax-oyyax, böyük-böyyük.
d səsinin qoşalaşması: sərhəd-sərhəddi, adaş-addaş.
Söz köklərində samit qoşalaşmaları Azərbaycan dilinin dialekt və şivələrində, eləcə də digər türk dillərində vardır. Məsələn: qarrı, arrıx (türkmən), kattı-bərk, qiççi-kiçik, aççı-acı (qumuq) və s. [4, s. 36]. Qars bölgəsində, Azərilər yaşayan kəndlərdə də samit qoşalaşması mövcuddur [5, s. 132].
Göründüyü kimi, Ağbaba şivəsində bir-birindən fərqli fonetik hadisələr vardır. Bunların bir qismi ədəbi dildə də öz əksini tapır.
Elmi yeniliyi: Məqalədə Ağbaba şivəsində üzə çıxan bəzi fonetik hadisələrdən bəhs edilir.
Tətbiqi əhəmiyyəti: Məqalədən ali məktəblərdə dialektologiya kursundan mühazirə mətni kimi istifadə oluna bilər.

ƏDƏBİYYAT
1. Bayramov A.Ə. Oğuz elindən, ozan dilindən. Bakı: “Maarif”, 2002
2. Şirəliyev M. Azərbaycan dialektologiyasının əsasları. Bakı: “Şərq-Qərb”, 2008
3. Cəfərov S. Müasir Azərbaycan dili (leksika). Bakı: “Şərq-Qərb”, 2007
4. Əhmədov B.B. Azərbaycan dili şivələrində söz yaradıcılığı. Bakı, 1987
5. Ercilasun A. Kars ili ağızları (ses bilgisi). Ankara, 2002
6. Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələri. Bakı, 1967
Açar sözlər: assimilyasiya, dissimilyasiya , metateza, şivə, fonetika
Ключевые слова: ассимиляция, диссимиляция, метатеза, диалект, фонетика
Key words: assimilation, dissimilation, metathesis, dialect, phonetics

РЕЗЮМЕ
В статье анализируются некоторые фонетические процессы, происходящие в западном диалекте Азербайджана, даны для сравнения с литературным языком конкретные образцы.

In the article information about some phonetic cases that used in Agbaba dialect of Western Azerbaijan is given, comparisons and specific samples are shown.

Rəyçi: prof. C.Ə. Cəfərov

Севил Солтаняли гызы Гулийева
ГЦВВЯТЛЯНДИРИЪИ МОДАЛ ЯДАТЛАРЫ
«Доъщ» ядаты
Ян чох йайылмыш модал гцввятляндириъи ядатларын ян ясасы «доъщ» яда¬ты¬дыр. О, алман дилиндя феиллярин бцтцн формаларында истифадя олунур. «Доъщ» яда¬ты юз мяншяйи етибариля – мцряккяб сюздцр. Яввялляр о чохлу дифференсиал фун¬к¬сийа алмыш явязликли зярф олмушдур. Орта йухары алман яряфясиндя «доъщ» зярфи гаршыгоймаг мянасында, мцгайися етмядя: доъщ, денноъщ, демун¬эе¬аъщтет ки¬ми сюзлярдя юзцнц эюстярмишдир. Бундан ялавя о, юзц щям зярф вя щям дя гцв¬вятляндириъи ядат кими истифадя олун¬муш¬дур. Мцасир алман дилиндя «доъщ» зяр¬финдян щям баьлайыъы вя щям дя гцввят¬лян¬ди¬риъи модал ядаты йаранмышдыр. «доъщ» ядаты рус сюзляри олан «ведь» (ахы) «же», мя¬насыны ифадя едир. Бу щалда о мцхтялиф модал ъцмляляриндя тясдигляри гцввятляндирир.
Дас ист доъщ selbstverständlich! – Ахы бу юз-юзлцйцндя тябиидир, йахуд:
«Wir sind doch nicht so wenige». (B.Brecht, Furcht und Elend des dritten Reiches, Gedichte und Prosa, 1953, c.238)
Ахы, биз о гядяр дя аз дейилик. (бурада тясдиги ифадя едир).
Лос, лос, комм доъщ! – Ъялд, ъялд, эял дя! Бурада ися ямри ифадя едир. Йахуд, Реде доъщ vernünftig, mein Kind ( B.Kellermann, Totentanz, 1951, c.27) – Аьыллы даныш, мяним балам!
Wäre ich doch nie in diese stadt geraten! (H.Mann, Eugenie, 1954, c.100)
-Ащ, каш мян бу шящяря дцшмяйяйдим!
Демяли, мисаллардан эюрцндцйц кими, модал ядаты доъщ эцъляндириъи мянада эащ хябяр, эащ да ямр, эащ да шярт фел формаларында юзцнц эюстярир.
Алман дилшцнаслары щеч дя тясадцфи дейил ки, онлар чох вахт «доъщ» яда¬тыны ъцмлялярдя модаллыьы эцъляндирдийини эюстярмишляр. Э.Паул илк дяфя ола¬раг арзу ъцмляляриндя онун мянасынын зяифлядийини гейд едиб. Бундан баш¬га чоху дилшцнаслар эюстярибляр ки, «доъщ» ядаты нягли ъцмлялярдя вя суал ъцмляляриндя фел формасыны гцввятляндирмяк цчцн дя ишлядилир.
Г.Гауэер йазыр ки, модал ядатлары (онун терминолоэийасы ясасында «Адвербиен алс Gefühlstrager» йахуд «Satzadverbien») чох вахт дилдя олан инъя рянэарянэликляри ифадя едирляр. Демяк, «доъщ» ядаты бу рянэарянэлийи ифадя едян васитялярдян биридир. «Доъщ» ядаты иля алман суалы, ямри, тясдиги вя арзуну даща инадлы, тякидли, гятиййятли сяслянир. Бу ядат шифащи нитгдя бюйцк рол ойнайыр вя тез-тез раст эялинир.
Бунлары нязяря алараг дил цзяриндя ишляркян, садя мисалларла мяшг едяркян бунлара диггят йетирмяк лазымдыр:
Komm, setz dich doch! – Эял отур да! Waren doch nur alle so! – Яэяр щамы беля олсайды.
Man muß doch mehr lesen. - Ахы, чох охумаг лазымдыр.
Du hast doch als Gruppenältester alle Hände vill zu tun. - Ахы сянин синиф нцмайяндяси кими ишин чохдур.
«Доъщ» ядаты вя «доъщ» баьлайыъысы.
Доъщ ядатынын гцввятляндириъи мянасы «доъщ» баьлайыъысы иля мющкям ялагя¬дардыр. Мянаъа гаршы гоймаг (рус сюзц «но»), йяни амма, анъаг, лакиня йахындыр.
«Доъщ» баьлайыъысы табесиз мцряккяб ъцмлялярдя ишлянир. Мяс.:
Es ist heiß, doch mich friert, weil ich Fieber habe. – Истидир, лакин мян цшцйцрям, чцнки мян титрядиб-гыздырырам, йахуд
Das ist eine alte Geschichte, doch bleibt sie immer neu. (H.Heine, Lzrisches Intermeyyo, „Ein Jüngling liebt ein Mädchen“).
Бу кющня ящвалатдыр, анъаг о ябяди йени галаъаг.
Бу баьлайыъынын ясас хцсусиййятляриндян бири бир-бириня якс гойулмуш ики ъцмляни юз рянэарянэлийи иля бирляшдирир.
Баьлайыъы «доъщ» табесиз ъцмлялярдя ясас етибариля ядяби дил вя йазылы нитгдя юзцнц эюстярир.
«Доъщ» ядаты ясасян мцстягил ъцмлялярдя ишлянир вя юзцнямяхсус цслубда шифащи данышыг вя мяишят нитгиндя юзцнц эюстярир.
(Na, dann geh doch mit ihr! Lauf doch! W.Bredel, Die Söhne, 1952, c.30. )–Ну так иди же с ней! Беги же!
Щя, онунла эет! Гач да!
Баьлайыъы доъщ щямишя ъцмлянин яввялиндя дурур (йахуд верэулдян сонра), анъаг «доъщ» ядаты щеч вахт ъцмлянин яввялиндя ишлянмир (дурмур), о ъцмлядя етиразы дюзцлмязлийи, гятиййяти билдирир.
Ъаваб ъцмляляриндя «доъщ» зярфи инкар суалларыны тясдиглямяк мягсядиля ишлядилир. Ашаьыдакы ъцмлялярдя эюстярилдийи кими:
«Щаст du ihr nict geschrieben?» - «Доъщ».
Сян она йазмадын? – Хейир, ялбяття йаздым.
«Du hast dich zur Stunde nicht varbereitet Doch». –Сян дярся щазыр¬лаш¬мамысан? Яксиня, щазырлашмышам.
Ядяби бядии ясярлярдя «доъщ» ъцмлялярдя йалныз диалоглардакы ъавабларда раст эялинир, щеч вахт ялавя изащатларла мцяййянляшдирилмир (дягигляшдирилмир) неъя ки, рус дилиндя ъаваба уйьун олдуьу кими.
«Das nütut gae niemand, nein». „Doch, doch, doch“. (A.Seghers, der Kop¬flohn, 1952, c.127) – Бу щеч кяся кюмяк етмяз, - Хейир, кюмяк едяр.
„Habe ich mich denn so verändert, dass du mich nicht wieder erkennst?“
«Doch, Herr Leztnant». (L.Renn, Krieg und Nachkreig, 1952, c.167).
- Мяэяр мян беля чох дяйишмишям ки, сян мяни танымырсан?
- Хейир, неъя ки, ялбяття, таныйырам, ъянаб лейтенант.
Мисаллардан эюрцндцйц кими рус дилиндя ъаваб ъцмляляриндя «доъщ» зярфиня бир¬баша уйьун эяляни (уйьун оланы) йохдур. Тяръцмя цчцн ъцмлянин мяз¬мунуну тяк¬рар етмяк, она «хейир» инкары вя эцъляндириъи ялавя васитя ла¬зымдыр. Яэяр инкар ъцмляляри тясдиг етдикдя «неин» инкарынын эцъц чатмадыгда «доъщ»-дан истифадя олунур.
Доъщ ядатынын дилдя эцълц грамматикляшмяси онун ъцмлядя фонетик гурулушунун да дяйишмясиня – йяни шиддятли вурьу явязиня доъщ зярфи ъаваб ъцм¬ляляриндя вя баьлайыъы доъщ мцряккяб ъцмлялярдя, модал ядат доъщ да зяиф вур¬ьуйа малик олур. (зяиф вурьу дашыйыр)
Яэяр модал ядатынын «доъщ»-ун гаршысында мянтиги вурьулу феил дурарса доъщ ядаты тамамиля вурьусуз ола биляр.
«Komm doch!» - „Antworte doch!“
Эял дя! Ъаваб вер дя!
Алман дили юйрянянляря йахшы олар ки, доъщ ядатынын щямишя вурьусуз олдуьуну демяк лазымдыр.
“Denn” ядаты
1. Цмуми мялумат.
Гцввятляндириъи – модал ядаты «денн» доъщ ядаты кими дилин инкишафында мцряккяб йол кечмишдир. О, да тарихи мянбя цзря «денн» баьлайыъысы вя «данн» зярфи кимидир.
Орта йухары алман дилиндя о, данне, денне, дан, ден зярфи кими мювъуд олуб. Бязян бу зярф нида вя суалларда (was that das?) ишлядилмишдир. ХVЫЫЫ ясрдя денн вя данн ядяби дилдя мцхтялиф функсийалар алмышдылар. «данн» заман функ¬си¬йасында (ролунда) мющкямляниб. денн ися щям баьлайыъы кими (адятян ЫЫ ъцм¬лянин яввялиндя) вя щям дя гцввятляндириъи васитя кими (ъцмлянин орта вя ахырында) ишлядилмишдир.
Щямин васитядян «денн» гцввятляндириъи модал ядаты кими мейдана эялмишдир.
2. «денн» гцввятляндириъинин мянасы.
Модал ядаты «денн» доъщ ядаты кими гцввятляндириъи мянада ишлядилир, да¬ща доьрусу ъцмлянин мянасыны гцввятляндирир. Ядат денн гайда цзря: …хябяр фор¬масынын суал ъцмляляриндя истифадя олунур, мяс.:
Was ist denn los? – Ахы ня олуб?
Was hast du denn? – Сяня ня олуб?
Was lesen Sie denn da Schönes? (J.Becher, Abschied, 1950, c.136) - Ахы сиз бурада ня йахшы шей охуйурсунуз? вя еляъя дя ашаьыдакы типли нягли ъцмля¬ляр¬дя:
Dergleichen möchte denn als die Kehrseite meiner gewaltigen Vorzüge zu betrachten sein. (Th.Mann, Lotte in Weimar, 1952, s.75)
денн ядаты бурада доъщ ядатынын синоними кими чыхыш едир. Бу ону эюс¬тя¬рир ки, доъщ иля денн-ин бир-бириня йахынлашмасы денн иля доъщ-у грам¬ма¬тик¬ляш¬мяйя эятириб чыхарыр.
Бязян денн ядатынын гцввятляндириъи мянасы (щювсялясизлийин, сябирсизлийин) рянэарянэлийи иля тамамланыр. Мяс.: Warum schweiget du denn? – Сян ахы нийя сусурсан?
Wie sieht denn der Kleine aus Mama?
Will Bredelç Vervochotte und Bekamte. 1950, s.36) – Щя, ахы кюрпя неъя эюрцнцр, ана?
Денн ядатынын гцввятляндириъи баъарыьыны вя онун ъцмлядя модаллыьына хцсуси диггят йетирилмялидир, чцнки бу ядат щямишя диалогларда вя шифащи нитг¬ляр¬дя раст эялинир вя диля сяъиййяви хцсусиййятляр верир. Бу щагда чохлу дилчиляр йазыб¬лар, о ъцмлядян (хцсусиля) Г.Гаугер эюстярир ки, денн ядаты суал ъцмля¬синдя мцхтялиф щиссляри нязяря чарпдырмаьа хидмят едир вя нцмуня эюстярир.
Ach, klagte die Lilie, kann ich denn nicht in der Glut, wie sie jetzt in mir brennt, Dein sein? Kann ich denn mehr lieben als jetzt, und kann ich denn schauen wie jetzt, wenn Du mich vernichtest?
(E.Th. A.Hoffmann, Der goldene Topf.190)
Бязян, Г.Гаугерин эюстярдийи кими денн ядаты (онун терминолоэийасына эюря зярф денн) нягли ъцмлялярдя индикативля дурур:
Er hing vielmehr leidenschaftlich an der alten Amme, die ihm denn freilich allen Willen ließ. (J.W.Goethe, Wilhelm Meisters Lehrjahre, V.H.)
3. Denn ядаты вя денн баьлайыъысы
Модал ядаты денн мащиййятъя денн баьлайыъысындан фярглянир. Баьлайыъы денн чцнки, она эюря ки, мянасыны дашыйыр вя ъцмляляр арасында сябяб баьлылыьыны эюс¬тярир. Мяс.:
Данн untersuchte er mich und sagte, alles, lasse sich aufs prächtigste an, nur müsse ich.
Mineralwasser trinken, denn ich sei vielleicht ein bisschen bleichsüchtig (Th.Mann, Buddenbrooks, 1925, B.J., s.217) – О, мяни мцайиня едиб деди Ки, щяр шей яладыр, йаныз мян минерал су ичмялийям, чцнки мяндя йягин ки, ганаз¬лы¬ьы вар.
Баьлайыъы денн-ин ясас хассяси вя ясас хцсусиййятляри ядябиййатда кифайят гядяр ишыгландырылмышдыр. денн ядаты йахуд зярфин модал-гцввятляндириъи функ¬сийаларындан лцьят вя грамматикаларда данышылмыр. Бунунла йанашы денн ядаты зярфин модал-гцввятляндириъи функсийа кими мцасир дилдя ъцмлянин модаллыьыны тяйин етмякдя бюйцк рол ойнайыр.
Бу тярздя ядат денн баьлайыъы денн иля мцгайисядя ъцмлядя башга семантиканы вя башга функсийаны ифа едир.
Денн ядаты иля денн баьлайыъысы бир-бириндян ъцмлядяки йериня эюря дя хейли дяряъядя фярглянир.
Денн баьлайыъысы будаг ъцмлянин яввялиндя дурур:
Sie kommt später, denn sie ist beschäftigt.
- О эеъ эяляр, чцнки о мяшьулдур.
денн ядаты – ъцмля ичярисиндя сярбяст олур.
Коммт ер денн ресщтзеитиэ? – Бяс о вахтында эяляр?
Нящайят, семантик вя функсионал фяргляри нязяря алмайараг денн ядатынын денн баьлайыъысындан мцщцм стилистик хцсусиййятляри вардыр: яэяр баьлайыъы денн йазы нитгиня хас оландырса, ядат денн данышыг дилиня мяхсусдур.
Бу баьлайыъы денн иля ядат денн арасындакы фярги юйрядяркян табели мцряккяб ъцмлялярдя баьлайыъылары, еляъя дя диалоглары охуйаркян вя орижинал мятнляри тяръцмя едяркян нязяря алмаг лазымдыр.
4. денн ядатынын мянасы вя вурьусу
Модал гцввятляндириъи ядат денн-ин йени синтактик функсийасындан чыхыш едяркян о, юз яввялки лексик мянасыны вя ъцмлядя вурьунсуну итирир. мяс.:
Was möchte er denn fragen? йахуд:
Hast du denn kein standengefühe „mehr“? (J.Becher, Abchied, 1950, s.137)
Мцстясна щал о заман олур ки, денн ядаты тутушдуруларкян (гаршы гойу¬лар¬кян) «Неин, дарум ниъщт! Нun warum denn»? (D.Sanders, Hand¬wör¬terbuch der deutschen Sprache, Lpz. 1869)
Бурада денн ядаты чох эцълц грамматик вурьуйа мяруз галыр вя там фонетик форманы сахлайыр.
Адятян денн ядаты азвурьулу вязиййят ядцшцр. Бунун сцбуту бу ядатын сяс тяркибиндя эцълц тенденсийасы там форма (ден) ясасян данышыг дилиндя аллегорик форма [дн.] щеъа дцзялдян [н] кими эюстярилир. Бу щадися алман кюмякчи феилляринин, (щямчинин вурьусуз) феиллярдя «щабен» - фели данышыг дилиндя [щаибян] кими дейил [щамн] кими эюстярилир.
Истифадя олунмуш ядябиййат
1. Е.А.Крашенникова. Модальные глаголы и частицы в немецком языке.
2. Место модальных частиц в современном немецком языке. Госу¬дар¬ственное учебно-педагогическое издательство министерство просвещения РСФСР. Москва 1958.
3. H.Paul. Deutsche grammatik. B.IV 1920. s.136,137,147
5. B.В.Виноградов. Русский язык 1947 стр.731
6. M.Hezne, Deitsche wötretbuch 1906- B-I- s-583.
7. У.И.Шенгельс. Грамматика немецкого языка. 1952. стр.207
8. D.Sanders. Handwörterbuch der deutschen Sptache, Lpz., 1969
Summary
This article tells about modal reinforcing particles “doch” and “denn”. They are used with all moods in German language. besides, They are often used as rein¬fo¬rcement and as conjunctions.
Резюме
Эта статья повествует о модально-усилительных частицах «досщ» и «денн». Они употребляется со всеми наклонениями немецкого языка. Кроме того они часто употребляются как усиления и как союзы.
Ачар сюзляр: ядат, баьлайыъы, фел формасы, гцввятляндирмяк, хцсусиййятляри иля нязяря чарпан, сяъиййяви.
Ключевые слова: частица, союз, наклонение, усилить, калоритный, отличающийся характеристикой.
Keywords: particle, conjunction, mood, reinforce, with different charac¬teristics.

Ряйчи: б/м Мялащят Иса гызы Оруъова

Махмудова Нилуфар Карабековна
ОСОБЕННОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ АББРЕВИАТУР
В РУССКОМ И АНГЛИЙСКОМ ЯЗЫКАХ
В настоящее время аббревиация приобрела широкие масштабы во многих сферах науки. Аббревиация также широко используется в формировании терминов. Вследствие развития науки и техники, развиваются и формируются новые слова, термины а, следовательно, и их сокращенные формы. Несмотря на то, что аббревиация является не новой формой словообразования в лингвистике, сокращенные формы слов можно встретить и во многих сферах науки и техники, например, в философии, социологии, психологии, культуре, в юридической сфере, прессе, в виртуальной коммуникации и других сферах. Это происходит благодаря той роли, которую коммуникация играет на современном этапе развития языка. На формирования аббревиаций влияют различные факторы, в том числе культурно-лингвистические, межлингвистические, тенденция к сокращению слов, желание сэкономить время и пространства, и передать больше информации или же сделать речь более впечатляющей.
Как отмечает Буянова, терминологическая аббревиация достаточно активно развивается. Это связано со статусом именно терминологических аббревиатур, выражающих в краткой, сжатой и кодированной форме актуальные научные понятия [2; 157].
Аббревиатуры закрепляются и в научном стиле, в терминах; в названиях учреждений, организаций; в официально-деловом общении и мн.др. В настоящее время имеется большое количество словарей аббревиатур. Они буквально вжились в язык, стали употребляться как обычные слова − лазер (Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation); вуз, бомж, бич; МХАТ, ГОСТ и др. Многие стали образовывать целые словообразовательные цепочки, как гаишники, эсенгэшник; мхатовский; ООНовский; гекачеписты; элдэпээровец; спецназовский, омоновский, цумовский. [9]
Активно пополняется словообразовательное гнездо аббревиатуры такими словами как PR (англ. Рublic relations - Служба по связям с общественностью) - пиарщик, пиарить, пропиарить, PR - агентство, PR -акция, PR - лозунг. Аббревиация, созданная путем усечения производящей основы, весьма характерна для разговорно-бытовой речи. В русском языке разновидностью аббревиации является образование кратких словечек. Мы наблюдали, что в разговорной речи подростков, они выступают как синонимы более длинных слов: велосипед - велик, фотография - фото, фотка, специалист - спец, заместитель - зам, университет - универ. Не следует путать этот вид аббревиации с сокращенными словами (сущ. - существительное, накл. - наклонение), которые характерны для письменной речи и не образуют лексикализованную единицу. [8]
Сокращенные формы можно встретить практически, как и в устной, так и в письменной речи. Главная цель аббревиации передать большое количество информации, используя меньше слов. Однако, используя в том или ином контексте аббревиацию, необходимо помнить, что она должна быть понятна реципиенту, поэтому в письменной речи свойственно в начале текста давать ее полную форму.
Большое количество аббревиатур можно встретить в политической сфере, в особенности, в названиях политических партий, организаций, комитетов: ACLU - American Civil Liberties Union; EU - European Union; EC - European Community; LDP - Liberal Democratic Party; FLP - Federal Labor Party.
Кроме политических аббревиаций можно также встретить медицинские аббревиации. В журналах, газетах, в научных статьях и в СМИ часто встречающие медицинские термины предназначены для передачи медицинской информации, ознакомить людей с заболеваниями. Наиболее распространенными медицинскими аббревиатурами являются названия медицинских организаций, а также названия заболеваний, предназначений в рецептах и т.д.: b.i.d. - Twice daily; ; a.c. - Before meals; DNA - deoxyribonucleic acid; HCV - hepatitis C virus; HIV - human immunodeficiency virus; AIDS (Acquired Immune Deficiency Syndrome) - СПИД (синдром приобретенного иммунодефицита); WHO - World Health Organization; lab - laboratory.
Большое количество аббревиатур принадлежат экономической сфере, это связано с развитием экономики, финансов, индустриализации, что повлияло на появление новых слов, понятий и терминов. Например: CEO – Chief executive officer; Corp. – Corporation; GDP – Gross Domestic Product; HR – Human Resources; VAT - Value Added Tax.
Вследствие развития электронных средств коммуникации, и технологии, возникают электронные формы общения. Тем самым возникает новая форма общения или другими словами «виртуальная форма общения». Эта форма получает быстрое распространение, так как является быстрой, недорогой и доступной каждому. Таким образом, возникает общение в пространстве виртуальной реальности, где аббревиация приобретает широкое использование.
Интернет все больше и больше получает популярность среди других средств массового общения. Общение в Интернете является более упрощенным, так как, передавая сообщение в Интернете, отправитель не обращает внимания на заглавные буквы, знаки препинания, правописание, и нередко прибегает к сокращению. Сокращенные слова встречаются во многих сферах, что может привести к недопониманию данного текста. Есть и негативная сторона данной формы переписки. Вследствие длительного использования данной формы, в особенности подростки и молодое поколение, забывает о правильном правописании слов и их звучание. Нельзя полностью отрицать этот стиль общения, но в то же время придерживаться данной формы переписки является также не правильным. В электронных сообщениях и письмах также выражают эмоциональное состояние; оно проявляется в так называемых «смайликах», которые изображают соответствую мимику.
Если раньше в переписки было удивительно встретить сокращенные слова, то сейчас это является нормой лексики и входит в обиходную речь. ASAP - As Soon As Possible; BBL/BBS - be back lately/short/soon; BFF - best friends forever; BTW - by the way; BFN or B4N - Bye For Now; CYL - See You Later; CYO - See You Online; HAND - Have A Nice Day; HAGO - Have A Good One; IAC or IAE - In Any Case/Event; IIRC - If I remember correctly; IJWTS - I Just Want To Say; IOW - In Other Words; IWBNI - It Would Be Nice If; JAM - Just A Minute; JIC - Just In Case; JIT - Just In Time; Just-in-time; LOL (laughing out loud); RFT - Right First Time; TNX (thanks), TTYL or TTUL - Talk To You Later. Такие аббревиации можно встретить как в деловой так и не формальной переписке. За последние годы общение в Интернете (чатах и форумах) увеличивается, т.е. цифровой язык (язык онлайнового общения, в котором вместо общепринятых фраз широко используются акронимы) [10] становится более популярным. Причиной образование сокращений в цифровом языке является увеличение виртуального общения в Интернете, где люди стараются сократить слова с целью писать быстрее и передать как можно больше информации. Следует отметить, что виртуальное общение формулирует новые вербальные и невербальные средства общения. Люди не только общаются в этом пространстве, но и создают язык, на котором общаются. Такой способ общения характерен для молодежи. Как правило, люди старше 35 лет очень редко употребляют цифровой язык. Данный язык очень быстро развивается и изменяется, и в результате чего появляются новые формы сокращений.
Сокращенные слова также встречаются в обращениях, должностях, учреждениях, географических названиях, и т.д.
Сокращенные слова используются в нижеперечисленных формах:
• В обращениях: по отношению к мужчине используются формы Mr., Sir,., а по отношению к женщине - Mrs., Ms., Miss, Madam.
• В наименованиях должностей: Dr - doctor; prof. - professor, CEO – Chief Executive Officer; ген.дир. - Генеральный директор; зав.каф. - заведующий кафедрой.
• В наименованиях адресов: Street – St; Road – Rd; улица – ул. ; квартира – кв.
• В денежных единицах: AZN – манат; GBP - Фунт стерлингов; RUB, RUR - рубль
• В текстовых обозначениях: гл. - глава, рис. - рисунок, стр. - страница, см. - смотри, табл - таблица., ср.ч. - среднее число; Figure - Fig.; page – p.
• В географических наименованиях: г. – город; рн. – район; ст. – страна.
В названиях некоторых стран: USA – United States of America; UK – United Kingdom
• В датах: в. - век, вв. - веках, г. - год, гг. - годах, до н. э. – до нашей эры, н. э. - наша эр; A. D – Anno Domini; B.C – Before Christ.
• В числах: млн. - миллион, млрд. - миллиард, тыс. – тысяча.
• В наименованиях единицы времени, длины, ширины: мм. - миллиметр, кг. - килограмм, км. - километр, мин. - минута, a.m. ( ante meridiem) – c латыни переводится как – до полудня), p.m. (post meridiem – после полудня).
Таким образом, сокращенные слова набирают популярность с каждым днем и встречаются во многих сферах науки и техники. Широкое использование аббревиатур во многих сферах современной жизни побуждает к исследованию сокращенных слов во многих языках. При выборе аббревиации или сокращенного слова, необходимо воспользоваться словарями аббревиаций, чтобы избежать неправильного истолкования или понимания слов.
Литература
1. Алексеев Д. И., Гозман И. Г., Сахаров Г. В. Словарь сокращений русского языка / Под ред. Д. И. Алексеева. М., 1983; стр. 485
2. Буянова Л.Ю. Термин как единица логоса: монография. Краснодар, 2002. стр. 185
3. Стахеева А.В. Аббревиация: словопроизводство и словотворчество (на материале русского языка конца XX - начала XIX века). – Автореф. дисс. на соиск…канд. филол.наук. – Ростов-на-Дону, 2008.
4. Cambridge Dictionary of American English 2nd Edition
5. Dictionary and Thesaurus, USA. Oxford University Press Inc. New York. Oxford University Press, - 1995
6. Longman Dictionary of English Language and Culture. Pearson Education Ltd., 2005. - L., - p.479.
7. http://ru.wikipedia.org/wiki/аббревиация
8. http://www.byteboss.com/view.aspx?id=1385747&name=++%D0%BD%D0%BF%D0%BA+%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D1%80%D0%B5%D0%B2.++%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA
9. http://www.hqlib.ru/st.php?n=98
10. ABBYY Lingvo 12
Key words: abbreviation, contracted words, word formation, shortening
Ключевые слова: аббревиация, сокращённые слова, словообразование, сокращение
Açar sözlər: abbreviasiya, qisadılmış sözlər, söz düzəltmə, qısaldılma
Summary
Specificity of using abbreviations in the Russian and English languages
Rapid growth of science and technology caused the formation of new words and terms, consequently, their shortenings. Through abbreviation is not a new way of word-formation in linguistics, shortened words can be met in many spheres of science and technology, i.e., in philosophy, sociology, psychology, culture, law, press, in virtual communication and other spheres. This happens because of the role that communication plays at the stage of language development. A large scale of using abbreviations in various spheres of our contemporary life favours the investigation of shortened words in various languages.
Xülasə
Rus və ingilis dillərində abbreviasiyaların işlədilmə xüsusiyyətləri
Elm və texnikanın sürətli inkişafı sayəsində dillərdəqisadılmış söz və terminlər yaranır. Abbreviasiya dilçilikdə sözdüzəldici vasitə kimi daha qədim ilmasına baxmayaraq, o bugün də texniki elmlərin və elecədə fəlsəfə, sosijlogiya, psixologiya, mədəniyyət, hüquq, mətbuat, virtual əlaqə və digər sahalərdə uğurla işlədilir. Bu da onu göstərir ki, sözdüzəldici vasitə kimi abbreviasiya dilçilikdə xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və onun tədqiq edilməsi günün tələbi kimi vacibdir.
Рецензент: доцент А. Г. Аббасов

Rüxsarə Ziyad qızı Abbasəliyeva
EMOSİNALLIĞIN İFADƏ OLUNMASININ NÜVƏ VƏ PERİFERİYA VASİTƏLƏRİ
Dildəki sözlərin müəyyən qismi insanın daxili vəziyyətini ifadə etmək məqamında istifadə olunur. Məlumdur ki, fellər hərəkət və halı ifadə edir. İnsanın emosional vəziyyəti onun hərəkət və halında özünü göstərir. Məsələn, şadlanmaq, sevinmək, şən olmaq, şad olmaq sevinc, kədərlənmək, qəmlənmək, qəmgin olmaq kədər hissini, qorxmaq, vahimə¬lən¬mək, xoflanmaq, eymənmək, çəkinmək, diksinmək qorxu hissinin adıdır. Hiss və emo¬si¬yalar çox və rəngarəngdir. Emosional hala dərəcələnmə xasdır. Çəkinmək, diksinmək, qorxmaq, vahimələnmək, xoflanmaq, eymənmək sinonim cərgəsində çəkinmək qorxu hissinin daha zəif formasını ifadə edir. Danışıq dilində işlədilən «qorxmuram, amma bir az çəkinirəm» ifadəsində qorxmaqla çəkinmək sanki müqayisə olunmuşdur. Belə aydın olur ki, «çəkinmək» felində qorxu hissi vardır, lakin söz qorxunu tam ifadə etmir, onun zəif formasını bildirir. N.Seyidəliyev və T.Qurbanova «çəkinmək» sözünü izahında «ehtiyat etməklə qorxmaq» ifadəsini işlətmişlər. Müəlliflərin S.Vurğunun «Vaqif» dramından gətirdikləri nümunədə «çəkinmək sözü «utanmaq» sözü ilə eyni və yaxın situasiyanı qiymətləndirmək və şəxsin yaxın emosional vəziyyətini ifadə etmək üçün paralel işlədilir: Xan məndən utanır, çəkinir bir az; Mən getsəm, qırğının hesabı olmaz (1, 177). Bu nümunədə qorxmaq və çəkinmək bir-birindən fərqləndirildiyi kimi, «utanmaq» və «çəkinmək» fellərinin müəyyən məqamda sinonim kimi işlənməsi təsdiqlənir.
Ekspressiya nitqin obrazlılıq, emosionallıq keyfiyyətidir. Nəvaziş, zarafat, istehza, rişxənd, bəyənməmə, xoşlamama, laqeydlik, etinasızlıq və s. ifadə edən sözlər ekspressiv leksika adı altında qruplaşdırılır. Emotiv və ekspressiv leksika, demək olar ki, bir-birinə çox yaxın və bəzən eynidir. «Emosional leksika sabit emosional rəngarəngliyə malik söz və ifadələrdir. Kiçiltmə və ya əzizləmə anlayışı bildirən şəkilçilər qəbul etmiş sözlər, nida mənalı sözlər emosional leksikaya daxildir (2, 95-96).
Emosional vəziyyət, emosionallıq və ekspressivlik nida cümlələri və nidalar vasitəsi ilə daha çox ifadə olunur. Qrammatik formanın funksional dəyişməsinin ən ekspressiv halı transpozisiya zamanı baş verir. Bu zaman emosiyanın qiymətləndirilməsi və ya üslubi ifadəlilik adi qrammatik əlaqələrin pozulmasının nəticəsi kimi meydana çıxır (3, 191). Transpozisiya zamanı əvəz edən üzv özünün funksional keyfiyyətini itirərək eyni zamanda iki funksiyanın daşıyıcısına çevrilir. Bu zaman ekspressiv zənginləşdirmənin qeyri-adi ifadə formasına köçürülməsi baş verir (4, 7).
Dildə bir sıra diferensiallaşmamış ifadə vasitələri vardır ki, onlar kommunikativ müstəqilliyinə və nitqdə müəyyən məlumat bildirmək imkanına malik olur və adi cümlələrdən fərqlənirlər. Bu ifadə vasitələri arasında nida cümlələri xüsusi yer tutur. Nida cümlələrinin əsasında duran kommunikativ semlərin dörd qrupunu ayırmaq olur: 1) semantik, struktur bölgüyə xidmət edənlər; 2) məişətdə işlədilənlər (salamlaşma, təbrik, xeyir-dua, alqış və s.); 3) emotivlər; 4) sual-nida xarakterli ifadələr.
Emosiyanın xüsusiyyətləri, onların qrup xarakteri, polisemantikliyi, emotiv vasitələrin polufunksionallığına təsir göstərir. Bu cəhət emotivlərin dildə istifadə olunmasında və başa düşülməsində çətinlik yaradır. Emotiv leksik vasitələrin, o cümlədən də nidaların dil daşıyıcıları tərəfindən istifadə olunması bu dilin mənimsənilməsi prosesində formalaşır. Ona görə də hər bir dilin daşıyıcısı emosiyanı ifadə etmək zamanı hansı emotivdən, necə istifadə etmək üzərində düşünmür.
Emotivlərin tətbiqi aşağıdakı yollarla olur: 1) paralinqvistik vasitələrlə (mimika, cest, bədən hərəkətləri); 2) superseqment vasitələrlə (intonasiya, ton, səsin gərginliyi); 3) qeyri-verbal kontekstlə (nitq situasiyası ilə bağlılıq); 4) verbal kontekstlə (əlavə sözlərdən istifadə yolu ilə). Emosionallıq və ya emotivlik dtilin kateqoriaları sisteminə daxil deyildir. Lakin dil emosionallığı və ekspressivliyi ifadə edir. Bunun üçün dilin müxtəlif vasitələri vahidləri və elementləri vardır. Həmin vahidlər və elementlər bir sahə daxilində birləşdirilə bilər. «Sa¬hə» anlayışı «in¬san hə¬ya¬tı¬nın və in¬san təc¬rü¬bə¬si¬nin müəy¬yən sa¬hə¬si ilə əla¬qə¬dar olan məz¬mun¬lu va¬hid¬lə¬rin (məf¬hum¬la¬rın, söz¬lə¬rin) məc¬musu»nu bildirir (2, 230).
İnvariant semantikanı dil sisteminin müxtəlif səviyyələrindəki rəngarəng va¬si¬tə¬lə¬ri əhatə etməsi, koq¬ni¬tiv, məz¬mun və funksional-kom¬mu¬¬¬ni¬ka¬tiv sə¬ciy¬yə¬lə¬ri ilə seçilən dil vasitələrinin qrup¬laş¬ması sa¬həni əmələ gətirir. İnvariant mənanın ötürülməsinin müx¬tə¬lif üsul və for¬ma¬lar çox¬lu¬ğu¬nun sis¬te¬minin qurulması shəni yaratmaq prosesidir (5, 49).
«Müa¬sir dil¬çi¬lik¬də «sa¬hə», «sis¬tem» və «struk¬tur» ter¬min¬lə¬ri ənə¬nə¬vi dil¬çi¬li¬yə nis¬bə¬tən da¬ha çox iş¬lə¬nir. Buna baxmayaraq, ənə¬nə¬vi dil¬çi¬lik em¬pi¬rik ola¬raq belə ka¬te¬qo¬ri¬ya¬la¬rı öy¬rən¬mişdir» (6, 210). Sa¬hə¬nin se¬man¬tik mo¬delinin se¬ma¬sio¬lo¬ji, ono¬ma¬sio¬lo¬ji və funksional cəhətləri vardır. Semasioloji cəhətə əsasən sözlər leksik mənalarının semantoik aidliyinə görə qruplaşdırılır. Ono¬ma¬sio¬lo¬ji cəhət söz¬lə¬rin adlandırdığı əş¬ya, ha¬di¬sə an¬la¬yış¬lar üzrə ortaqlaşdırılır. Nəhayət, sonuncu, funksiya ümu¬mi¬li¬yinə söykənən qrup¬laş¬dırmadır. Bi¬rin¬ci iki halda sa¬hə¬nin va¬hid¬lə¬ri eynicinsli ele¬ment¬lər, funksional müstəvidə isə di¬lin müx¬tə¬lif səviyyə¬lə¬ri¬nin elementləri durur. Emosionallıq da müxtəlif səviyyə vahidləri ilə ifadələnir. Dil sis¬te¬min¬də sahə təş¬kil edən ün¬sür¬lə¬r real əla¬qə¬lə¬ri ilə diqqəti cəlb edir. Mü¬rək¬kəb¬lik və mü¬cər¬rəd¬ləş¬dir¬mə emosinallıqla bağlı da aşkar görünəndir. Ona görə də emosionallıq funksional-semantık sahəsi məsələsini ortaya atmaq olur.
Di¬lin sa¬hə təh¬li¬li¬nin ümu¬mi prin¬sip və ka¬te¬qo¬ri¬ya¬la¬rı müəy¬yən¬¬ləşmişdir. Dil¬çi¬likdə qram¬ma¬tik, lek¬sik-qram¬¬ma¬tik, leksik-semantik, sin¬tak¬tik, funksional-se¬man¬tik və başqa sa¬hələrdən bəhs olunur. Müx¬tə¬lif dil sə¬viy¬yə¬lə¬ri¬nə aid ifa¬də va¬si¬tə¬lə¬ri¬nin va¬hid sis¬tem¬də nə¬zər¬dən ke¬çi¬ril¬mə¬si müa¬sir dil¬çi¬lik¬də funksional-se¬man¬tik ya¬naş¬ma me¬to¬du ilə bağ¬lı¬dır. Be¬lə ya¬naş¬ma¬da «funk¬si¬ya» ter¬mi¬ni funksional-se¬man¬tik sa¬hə nə¬zə¬riy¬yə¬si ilə bağ¬lı ola¬raq da¬ha ge¬niş şə¬kil¬də an¬la¬şı¬lır. Funk¬sio¬nal-seman¬tik sa¬hə¬lə¬rin bö¬lün¬mə¬si və təs¬vi¬ri A.Bon¬dar¬ko¬nun təd¬qi¬qat¬la¬rın¬da verilir. Onun qə¬naə¬ti¬nə gö¬rə, funk¬sio¬nal-se¬man¬tik sa¬hə di¬lin qram¬ma¬tik (mor¬fo¬lo¬ji və sin¬tak¬tik) va¬si¬tə¬ləri və on¬lar¬la qar¬şı¬lıq¬lı əla¬qə¬də olan, ey¬ni se¬man¬tik zo¬na¬ya aid lek¬sik, lek¬sik-qram¬ma¬tik və söz¬ya¬rat¬ma ün¬sür¬lə¬ri ilə for¬ma¬la¬şan iki¬tə¬rəf¬li (məz¬mun-for¬ma) bü¬töv¬lü¬yü¬dür (7, 40). Burada «funksional-se¬man¬tik sa¬hə» st¬ruk¬tu¬run da¬xi¬li təş¬kilində mor¬fo¬lo¬ji ka¬te¬qo¬ri¬ya¬nın mər¬kəz rolunda olduğu qram¬¬matik-lek¬sik qrup¬laş¬ma¬ kimi qəbul olunur. Nəticədə iki sahə¬ - funksional-se¬man¬tik və lek¬sik-qram¬ma¬tik sa¬hə¬ məsələsi ortaya çıxır. Funksional-se¬man¬tik sa¬hədə kon¬sti¬tu¬ent¬lə¬r se¬man¬tik funk¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬¬si¬ya¬sının invariantlığı üzrə birləşir və ya əlaqələnir. Lek¬sik-qram¬ma¬tik sa¬hədə müx¬¬¬tə¬lif dil sə¬viy¬yə¬lə¬ri¬nə aid olan konstituentlər cəmləşir. Lakin mənanın invariantlığlnda da müxtəlif səviyyə vavidləri əlaqələnir. Qeyd olunan məsələni nəzərdən keçirən İ.Tahirov göstərir ki, dil sa¬hə¬sinin 6 səciyyəvi əlaməti vardır: 1) sa¬hə¬ konstituentləri üçün məna in¬va¬riantlığı var; 2) sa¬hə¬də müx¬tə¬lif sə¬viy¬yə vahidləri olan konstituentləri qruplaşır; 3) sa¬hə st¬ruk¬tura görə mik¬ro¬sa¬hə¬lə¬rə bölünür; 4) sa¬hə¬yə st¬ruk¬tu¬ru açıq¬lı¬ğı xasdır; 5) sahə his¬sə¬lə¬ri¬ndə təd¬ri¬ci ke¬çid və əvəz¬lən¬mə¬lə¬r mövcuddur; 6. Sahə üçün mər¬kəz-pe¬ri¬fe¬ri¬ya üzvlənməsi vacibdir; be¬lə üzvlənmə sa¬hə¬nin st¬ruk¬tu¬run¬da qram¬matik ka¬te¬qo¬ri¬ya¬nın apa¬rı¬cı ro¬lu¬nu əks et¬di¬rir (5, 47-59).
Deməli, sa¬hə¬nin mər¬kə¬zi¬ndə qra¬m¬¬¬¬matik ka¬te¬qo¬ri¬ya durmalıdır. Qrammatik kateqoriyaya aid ün¬sür və ya ünsürlər in¬variant mə¬na¬nı ifa¬də et¬mək üçün mak¬si¬mal də¬rə¬cə¬də xü¬su¬si¬ləş¬miş¬dir. Bu ünsür dominant olub nüvədə yerləşir. Digər vasitələr mar¬gi¬nal komponentlərdir. Sa¬hənin do¬mi¬nan¬tı mor¬fo¬lo¬gi¬ya, sin¬tak¬sis və ya lek¬si¬ka¬ya aid ola bi¬lər.
Dilin funksional-semantik emosionallıq sahəsini ayırmaq mümkündür. Lakin funksional-semantik sahənin təyini sahənin nüvə və periferiyasını müəyyənləş¬dirməyi tələb edir. Dilin emosionallığı ifadə etmək üçün dominant vasitəsi yoxdur. Məsələn, əgər Azərbaycan dilində funksional-semantik inkar sahəsində dominanant -ma/-mə, funksional-semantik kəmiyyət kateqoriyasında -lar/-lər, funksional-semantik temporallıq sahəsində zaman şəkilçiləri, funksional-semantik təhrik kateqoriyasında felin əmr şəklinin ifadə vasitələri dominantdırsa, emosionallığı ifadə etmək üçün xüsusiləşmiş qrammatik vasitə yoxdur. Köməkçi nitq hissəsi kimi nida da yalnız emosionallıq və ekspressivliklə bağlı deyildir və nüvə mövqeyində çıxış edə bilmir. Emosionallığın qrammatik ifadə vasitəsi, eləcə də ifadə olunması üçün ixtisaslaşmış vasitəsinin olmadığı üçün onu funksional-semantik sahə kimi ayırmaq şübhə altında qalır. Lakin emosionallığın dildə müxtəlif ifadə vasitələri vardır və həmin vasitlər dilin müxtəlif səviyyələrində - fonetik, leksik, qrammatik, semantik səviyyələrində yer alır. Bu vasitələrin invariant məna ətrafında qruplaşması da mübahisəlidir. Çünki emosionallığın məna invarintlığını aydınlaşdırmaq çətindir. Belə olan halda, emosionallığı ifadə edən vahidlərn leksik-semantik sahəsini şərti olaraq ayırmaq mümkündür. Şərtilik bu sahədə yalnız leksik deyil, digər dil səviyyələri vahidlərinin olmasında özünü göstərir. Leksik semantikanın əsas məsələlərindən birinin leksik mənalar sisteminin təsviri olmasını nəzərə alsaq, semantik səviyyədə sistem-struktur təhlil üçün semantik sahə vasitəsi ilə təsviri seçmək olar.
Leksik-semantik sahə dil vahidlərinin məzmun ümumiliyi əsasında birləşmiş toplusudur. Bu vahidlər adlandırılan hadisənin anlayış, predmet və funksional oxşarlığı əks etdirir (8, 99). Leksik-semantik sahə mənalı vahidlər (anlayış və söz) toplusu kimi, müəyyən leksik-semantik qruplardan təşkil olunur. Leksik-semantik sahədə vahidlər eyni nitq hissəsinə aid olub bir eyniləşdirici söz əsasında birləşir. Bu eyniləşdirici sözün mənası qrupun digər sözlərində müəyyən səviyyədə ifadəsini tapır. Bəzi kontekstlərdə eyniləşdirici söz başqa sözləri əvəz edə bilir (9, 159).
Leksik-semantik sahəyə bir sıra leksik-semantik yarımqrup daxil ola bilir. Leksik-semantik sahə leksik-semantik qrupdan həm leksik vahidlərin çoxluğu, həm də bu vahidlərin fərqli nitq hissələrinə aidliyi ilə də fərqlənir.
Leksik-semantik sahədə də mərkəz və periferiya müəyyənləşdirmək mümkündür. Mərkəzdə daha vacib və əsas sözlər toplanır. Ucqar genişdir və bura başqa leksik-semantik qrupların müəyyən semlə sahəyə bağlanan vahidləri yerləşir. Ucqar hər bir alt sistemin dayanıqsız hissəsini təşkil edir və alt sistemin vahid sistemlə əlaqəsinin əsasında durur (9, 92). Beləliklə, leksik-semantik sahə ümumi məna ilə əlaqəli leksik və leksik-frazeoloji vahidləri birləşdirən toplu kimi çıxış edir. Bu sahədə ayrı-ayrı leksik-semantik qrupların elementləri də yer alır.
Emosionallığın ifadəsi müxtəlif emosiyalar toplusunu nəzərdə tutur. Belə olan halda hər bir baza emosiyası əsasında müəyyən leksik-semantik yarımqrupu müəyyənləşdirmək imkanı yaranır.
Semantik sahənin təsvirində, inteqral və differensial əlamətlər vacib funksiya yerinə yetirir. Bütün sahə üçün onun birləşdirici mənası təyin olunur. Bu məna bütün sahənin sözləri üçün eyni olub inteqrallaşdırıcı əlamətdir. Differensial əlamət kimi bu sahə sözlərini fərqləndirici məna qəbul olunur (10, 159). Sahə quruluşu paradiqmatik əlaqəli sözlər və ya onların ayrı-ayrı mənalarının sırasını özündə birləşdirir. Semantik sahə iyerarxik prinsiplə təşkil olunur. Sahənin elementləri növ-cins münasibətləri ilə bir-birinə bağlanır. Mərkəzdə cinsi bildirən sözlər -hiperonimlər, ucqarda daha dar anlayışları bildirən hiponimlər yerləşir. Insan xarakterini təsvir edən sözlərin tədqiq edilməsinin aktuallığı «insan» semantikalı müxtəlif səviyyə vahidlərinin, ümumiyyətlə isə dilin ümumi semantik özünəməxsusluq cəhətlərini açılması ilə səciyyələnir. Insan həm özünü, həm də ətraf aləmi, həm də başqa adamları, onların zahiri və daxili keyfiyyətlərini, davranışlarını qiymətləndirir. Belə qiymətləndirmə üçün dilin leksik sisteminin müəyyən vahidlərindən istifadə olunur. Dilin leksik tərkibinin fəal laylarından biri insanın mənəvi-əxlaqi keyfiyyətlərini adlandıran sözlər təşkil edir. Bu sözlərin ekspressivliyi davranış tərzi normaları ilə əlaqəlidir. Bu normalar ictimai şüurda möhkəmlənir və nəsildən nəsilə ötürülür. Həmin sözlər insan xarakterinin mənfi və müsbət cəhətlərini, münaqişəli vəziyyətləri, həmçinin insanın davranış tərzini dəyişən şəraitlərin ifadəsi üçün istifadə edilir. «Insanın mənəvi-əxlaqi keyfiyyətləri»ni ifadə edən sözlərin mikrosahəsində iki yarımsahə vardır. Insan xarakiterinin müsbət və mənfi cəhətlərini ifadə edən vahidlərin yaratdıqları mikrosahələr ayrılır. Insan xarakterini müsbət qiymətləndirmə mikrosahəsinin mərkəzində «xeyirxahlıq» sözü yerləşir. Mikrosahəyə aşağıdakı sözlər daxil olur: yaxşı, mehriban, əziz, həlim, gülərüz, şən, doğma, mərhəm, xoşbəxt, uğurlu, hörmətli, rəhmdil, vicdanlı, məsum, məsud, xoş, təmiz, günahsız, sevimli, zərif, yumşaq, xoşagəlimli, xoş¬si¬fət, qayğıkeş və s. Mikrosahənin yarımsahəsinə dominant mənalı mərkəzi sözə yaxın va¬hid¬lər daxil olur. Bu sözlər özlərində əsas mənanın differensiallaşdırıcı semlərini daşıyırlar.
Mənfi keyfiyyətlərin ifadə edilməsi üçün istifadə olunan sözlərin yarımsahəsində «xeyirxah» sözünün antonimi mərkəzi mövqedə durur. Bu sözün differensiallaşdırıcı əlamətlərini ifadə edən sözlər mərkəzin ətrafında toplanır. Məsələn, pis, rəzil, alçaq, vicdansız, kobud, ziyankar, müftəxor, rəhmsiz, qəzəbli, hirsli, sərt, bəd, bədxah, əzazil, şeytan, acgöz və s. Göründüyü kimi, yarımsahənin mərkəzi elementi ətrafında onunla semioloji yaxınlığı olan differensiallaşdırıcı əlaməti ifadə edən sözlər yerləşir. Bu sözlərdən bəziləri mərkəzi elementə yaxın, bəziləri isə ondan uzaqda durur.Seçilmiş sözlər özlərinin semantik quruluşlarına görə bircinsli deyil. Həmin sözləri müxtəlif qruplara ayırmaq mümkündür. Qeyd edək ki, əsas, mərkəzi sözə məna yaxınlığı bəzi hallarda kontekst səviyyəsində açılır. Bu da leksik-semantik sahənin ucqarında duran sözlərlə bağlıdır. Həmin sözlərin məna əlaqələri müəyyən şərh və təsvirlər tələb edir.
Baxılan leksik vahidlər insan xarakterini yalnız səciyyələndirmir, həm də qiymətləndirir. Qiymətləndirmə müəyyən sosial normaya görə aparılır. Eyni zamanda, bu sözlər danışanın qiymətləndirənə münasibətini ifadə edir. Danışanın qiymətləndirişlməsi subyektiv səciyyə daşıyır. Bu qiymət ümumi qiymətlə üst-üstə düşməyə də bilər. Qeyd etmək lazımdır ki, insan xarakterinin müsbət cəhətlərini bildirən, qiymətləndirən sözlər mənfi cəhətləri ifadə edənlərə nisbətən azdır. Mənfi mənalı sözlər həm çox, həm də onlar arasındakı məna əlaqələri mürəkkəbdir. Emosionallığın da üç tərəfini ayırmaq olur. Müsbət emosionallıq, neytral vəziyyət, mənfi emosionallıq. Deməli emosionallığı ifadə edən leksik vahidləri mkm yarımqrupdp birləşdirmək mümkündür: 1) mənfi emosiyaları bildirənlər; 2) müsbət emosiyaları bildirənlər. Neytral halı emosional sözlərin yarımsahəsi və ya mikrosahəsi kimi ayırmamağın əsasında neytral vəziyyətin özü ilə bağlıdır. Bu halda emosiya nə mənfi, nə də müsbət qütbə meyl etmiş olmur.
Emosionallığın periferiya elementləri müxtəlifdir. Burada frazeoloji vahidlər də yer alır. Bir sıra frazeologizmlər insanın emosional vəziyyətini implisit şəkildə bildirir. Məsələn, çiçəyi çırtlamaq, gəmiləri batmaq, dəvəsi ölmüş ərəb, Araz aşığından, Kür topuğundan olmaq, sarısını udmaq, tükləri biz-biz durmaq və s. Bu vahidlər emosionallığın kontekstdə reallaşmasının periferiya elementləridir. Periferiyada yerləşən bu cür frazeoloji vahidlərin konkret olaraq hansı emosiyanı ifadə etməsi kontekst və situasiya ilə bağlı müəyyənləşir. Bununla belə, verilmiş vahidlərin əksəriyyətində müəyyən emosional vəziyyətlə bağlı məna vardır. Emosional vəziyyətin dəqiqləşdirilməsi, mənanın hansı emosiyaya aid olmasını təyin etmək üçün kontekstə istinad edilir.
Beləliklə, aydın olur ki, emosionallığın müxtəlif ifadə vasitələri vardır. Bu ifadə vasitələrindən bəziləri nüvədə yerləşir və konkret emosional vəziyyəti bildirmək üçün daha çox istifadə edilir. Digər vasitələr, daha doğrusu periferiyada yerləşən vahidlər üslubi səciyyə daşıyır, az işlək olur.

Ədəbiyyat
1. Seyidəliyev N., Qurbanova T. Azərbaycan dilinin sinonimlər lüğəti. Bakı: Maarif, 2003. 2. Adilov M.I., Verdiyeva Z.N., Ağayeva F.M. Izahlı dilçilik terminləri. Bakı: Maarif, 1989.
3. Арнольд И.В. Стилистика. Современный английский язык. Москва. Наука, 2009-
4. Уланова С.В. Грамматическая семантика как обьект грамматической стилистики-и стилеобразование в современном английском языке. Автореф. дисс…к. филол. н. Москва, 2006.
5. Tahirov I. Azərbaycan və ingilis dildlərində zaman kateqoriyası. -Bakı: Nurlan, 2007
6. Щур Г.С. Тео¬рия по¬ля в лингвистике. - Москва: Нау¬ка, 1974.
7. Бон¬дар¬ко А.В. При¬нци¬пы функциональной гра쬬ма¬ти¬ки и воп¬ро¬сы ас¬пек¬то¬ло¬гии. Л.: Наука, 1983.
8. Кобозева И.М. Лингвистическая семантика.-Москва: Эдиториал, 2000.
9. Попова З.Д., Стернин И.А. Лексическая система языка: Внутренная организация, категориальный аппарат и приемы описания. -Москва: 2010.
10. Кронгауз М.А. Семантика.-Москва, РГУ, 2001
Açar sözlər: emosionallıq, ekspressivlik, sahə, nüvə, periferiya, dominant.
Ключевые слова: эмоциональность, экспрессивность, поле, семантическое поле, ядро, доминант,
Key words: expressivity, emotive, field, semantic field,
ства выражения эмоциональности
Резюме
В статье исследуются средства выражения эмоциональности и экспресс¬сивности. Выясняются идентичность средства выражения эмоцио¬наль¬ности в разго¬вор¬ной речи и письменных текстах на лексическом и грамма¬тическом уровнях. Вместе с тем, в письменном тексте невербальные средства выражения эмоциональ¬ности даются в авторской речи.
Means of expressing emotion
Summary
In article means of expression of an emotionality and expressivity are investigated. Become clear identity of means of expression of an emotionality in informal conversation and written texts at lexical and grammatical levels. At the same time, in the written text nonverbal means of expression of an emotionality are given in author's speech.

Rəyçi: dos.Afaq Ramazanova

Aynur Quliyeva
MƏNА BİLDİRMƏYƏN SÖZLƏR
Bəzi tədqiqаtçılаr səstəqlidi sözlərin lеksik mənаsının оlmаdığını qеyd еdirlər. А.N.Tixоnоv səstəqlidi sözlərin nоminаtiv funksiyаsının yоxluğunа bаxmаyаrаq lеksik mənаyа mаlikliyini və həqiqi sözlər оlduğunu qеyd еdir.Müəllif səstəqlidi sözlərin dil infоrmаsiyаsı dаşıdığını və ünsiyyət vаsitəsi kimi istifаdə оlunduğunu göstərir.Səstəqlidi sözdə bütün mənа səslərdədir
Dildə qəbul оlunmuş səstəqlidi sözlər sаbit səs tərkibinə mаlikdirlər.Оnа görə də dil dаşıyıcılаrı bu sözləri bаşа düşürlər və istifаdə еdirlər.Dеməli, səstəqlidi sözlər cə¬miyyət tərəfindən qəbul еdilmiş mənаlаrı dаşıyır.Təbii ki, dildə müxtəlif fərdlərin, yаzıçı və şаirlərin dilə gətirdiyi səstəqlidi sözlər də vаrdır.Bеlə sözlər оnlаrı yаrаdаnlаrın səs hаdisələrini subyеktiv qаvrаmаsının nəticəsi kimi əmələ gəlir.Dildə qəbul оlun¬mа¬yаn müəllif səstəqlidi sözləri yа dil nоrmаlаrınа cаvаb vеrmir, yа dа dil dаşıyıcılаrının əksə¬riy¬yətinə məlum оlmаyаn vаhidlərdir. Həmin sözlərə çоx zаmаn аyrı-аyrı əsərlərin dilində rаst gəlinir. Dildə qəbul еdilmiş səstəqlidi sözlər dilin lüğət tərkibinə dаxil еdilirlər.
N.İ.Аşmаrinin təsnifаtındа həm səstəqlidi sözlər, həm təqlid оlunаn hаdisələr, həm də qığıltı tipli uşаq sözləri vаrdır. Аydındır ki, səstəqlidi sözlərin nidаlаrlа, impеrаtiv¬lər¬lə, vоkаtivlərlə, uşаq sözləri ilə müəyyən kəsişmə və pаrаlеlləri vаrdır. Lаkin səstəqlidi sözlərlə qеyd оlunаn digər söz qruplаrını еyniləşdirmək оlmаz. Səstəqlidi sözlərin yаrаnmаsının əsаsındа yаmıslаmа, təqlid hаdisəsi durur. Lаkin аdlаndırmа hаdisəyə, təqlidə, yаmıslаmаyа, imitаsiyаyа görə dеyil, səs оxşаrlığınа görə аpаrılır. Səstəqlidi sözlər səsin imitаsiyаsı əsаsındа аpаrılаn nоminаsiyаnın nəticəsidir. Yəni ümumiyyətlə təqlid dеyil, səsin təqlidi, səsin imitаsiyаsı bаş vеrir. Cаnlı və cаnsız təbiətdə оlаn səs insаn nitqinin səsləri vаsitəsi ilə imitаsiyа оlunur. Təbiət səsləri nitq səsləri ilə təkrаr kоdlаşdırılаrаq nitq vаhidinə çеvrilir.Аydındır ki, N.Аşmаrinin təsnifi ilk təsniflərdən biridir. Burаdа diqqəti cəlb еdən əsаs cəhətlərdən birincisi səstəqlidi sözlər və qığıltı tipli uşаq sözlərinin səstəqlidi sözlərin iki аyrıcа qrupu kimi vеrilməsidir. Qеyd еdək ki, N.İ.Аşmаrin bu bölgüsündə «отпечаточные слова» tеrminindən istifаdə еtmişdir. Müəllifin sоnrаlаr çаp еdilmiş və «Bitməmiş işləri» аdlаnаn məqаləsində bu tеrminin izаhı vеrilir. «Müxtəlif əhvаl-ruhiyyə (məsələn, kədər, təəəccüb və s.) və biоlоji prоsеslər (gülmə, аğlаmа və s.) zаmаnı insаnın səs оrqаnlаrının çıxаrtdığı rеflеktоr səs¬lər və rеflеktоr səsləri müşаiyət еdən səslər xüsusi mimеmləri yаrаtmışdır. Mən bu mimеmləri «отпечаточные слова» аdlаn¬dırırаm». Bizim fikrimizcə, söhbət insаnın qеyri-irаdi çıxаrtdığı bu səslər insаn nitqininin üzvlənən səsləri ilə ifаdəsini tаm dəqiq¬liyi ilə tаpmır. Uşаq qığıltılаrı dа еyni tərtibdəndir. Оnlаr оnа görə uşаq qığıltılаrı аdlаn¬dırılır ki, bu qığıltının üzvlənən səslərlə dəqiq ifаdəsi mümkün dеyildir. Əlbəttə, insаnın qеyri-irаdi çıxаrtdığı səslər də, qığıltılаr dа nitq səsləri ilə kоdlаşdırılır. Lаkin kоdlаşmа çıxаrılаn səslə оnun nitq səsləri ilə vеrilmiş kоdunun tаm üst-üstə düşdüyünü təsdiq еtmir. Biz N.İ.Аşmаrinin istifаdə еtdiyi tеrmini «ştаmplаnаn/qəliblənən sözlər» kimi vеririk. Еyni zаmаndа uşаq sözlərinin bir qisminin ifаdəsi üçün istifаdə оlunаn bu termini «qığıltı tipli uşаq sözləri» ilə ifаdə еdirik.
Fоnоsеmаntikаnın tədqiqаt tаrixinin öyrənilməsi göstərir ki, səs təsviri sаhəsində bu günə qədər xеyli iş görülmüşdür. Bununlа bеlə, səstəqlidi sözlərin nitq hissələrinə аidliyi, оnlаrın nidаlаrdаn və bəzi bаşqа sözlərdən fərqi. Səstəqlidi sözlərin mətndə, uşаq dilində uşаq ədəbiyyаtındа rоlu, səstəqlidi sözlərin tərcüməsi və bir çоx digər məsələlər mübаhisəli оlаrаq qаlmаqdаdır.
Spаyk Milliqаnın yаzdığı şеrdə mənаsı оlmаyаn sözlərdən kifаyət qədər istifаdə еdilmişdir.
On the Ning Nang Nong
On the Ning Nang Nong
Where the Cows go Bong!
and the monkeys all say BOO!
D.Sеuz "Mr Brown can moo! Can you?" tipində yаzdığı öyrədici yоxlаyıcı məqsəd dаşıyаn şеrində mənаsız və mənаlı səstəqlidi sözlərdən istifаdə еtmişdir. Məsələn,
..He can go
EEK EEK
like a squeaky shoe.
He can go like a rooster ...
COCK A DOODLE DOO
"Old MacDonald had a farm" şеri MаkDоnаld аdlı fеrmеrə həsr оlunmuşdur. Mаhnı оnun fеrmаsındа sаxlаdığı hеyvаnlаrın səslərinin yаmsılаnmаsındаn istifаdə еdilmişdir.
Old MacDonald had a farm, EE-I-EE-I-O.
And on that farm he had a [animal name], EE-I-EE-I-O,
With a [animal noise twice] here and a [animal noise twice] there
Here a [animal noise], there a [animal noise], everywhere a [animal noise twice]
Yаmsılаmа qəbul еdilmiş səstəqlidi sözlər əsаsındа gеtdikdə bunlаr müəyyən mənа kəsb еdən sözlər kimi qəbul оlunur. Lаkin yаmsılаmа düzgün оlmаdıqdа, yəni qəbul оlun¬muş fоrmаdаn fərqləndikdə söz yаlnız kоntеkst dаxilində mənаsını аlır. Bu bаxım¬dаn səstəqlidi sözlərdə mənа məsələsi bir qədər mürəkkəbdir. Mətn səviyyəsində təhlil göstərir ki, müxtəlif müəlliflərin yаrаdıcılığındа kifаyət qədər yеni səstəqlidi sözlər və bəzi səstəqlidi sözlərin fоnеm cildinin qismən dəyişdirilmiş şəkildə vеrilməsi gеniş yаyılmışdır.
Mətn fоnоsеmаntikаsı və yа mətnin fоnоsеmаntik bаxımdаn təhlilini hаzırdа müxtəlif tədqiqаtçılаr tapdılar. İ.N.Şаdrinа fоnоsеmаntikаnın tərcümə fəаliyyətindəki rоlunа tоxunur. О, mətnin qаvrаnmаsı və şərhində bu mətnin səs quruluşunun (fоnikа¬sının) dоminаnt аmillərdən biri оlduğunu yаzır. Psixоfiziоlоji, nеyrоpsixоlоji və nеyrо¬fiziоlоji tədqiqаtlаrın nəticələrindən istifаdə еdərək İ.Şаdrinа fоnоsеmаntik mənаnın bеyin yаrımkürələrinin qаrşılıqlı təsiri prоsеsində yаrаnmаsını, mətnin təşkil оlunmuş səslənməsinin tərcüməçinin şüurundа dоminаnt mənаnı vеrmək istəyini fоrmаlаş¬dır¬dığını, аyrı-аyır dillərin dаşıyıcılаrının səsi qаvrаmа sаhəsində ümumi psixоlоji fəzаyа mаlik оlduğunu və bеləliklə, «dillər аrаsı fоnоsеmаntik fаzаnın mövcudluğu fikrinə gəlmişdir.
Lеksikаnın fоnоsеmаntik təhlili dilin funksiоnаl üslublаrı çərçivəsində öyrənilir. Hаzırdа tədqiqаtçılаr lеksikаdа xüsusi еmоsiоnаl-еksprеssiv lаy təşkil еdən slеnqin öyrənilməsinə diqqət yеtirirlər. İqtisаdiyyаtа аid pеşəkаr slenqdə səs təsviri təbiətə mаlik iqtisаdi jаrqоnizmləri tədqiq еtmiş Y.Tаtаrinоvа bir sırа fоnоsеmаntik qаnunаuy¬ğunluqlаr аşkаrа çıxаrmışdır. Оnun fikrinə görə pullа bаğlı müxtəlif əməliyyаtlаrın аdlаndırılmаsındа şаx kаğızın çıxаrtdığı səsləri ifаdə еdən fоnеm birləşmələrindən isti¬fаdə оlunur: hushmоnеy (susmаğа görə rüşvət), bаckshееsh (rüşvət), cаsh/chis (nаğd pul). Pulun düşünülmədən yеrsiz xərclənməsi zаmаnı «pulun küləyə sоvrulmаsı» mənа¬sındа özünü göstərən «üfür¬mək»lə əlаqəsi оlаn səslərdən istifаdə оlunur: а spеndithrift, tо blоw оff, tо fint аwаy (küləyə sоvurmаq), tо fiddiе аwаy (xərcləmək), tо diffusе (xərcləmək) və s.
Hаzırdа fоnоsеmаntikаnın prаktik tətbiqini tаpdığı sаhələrdən biri də mətnin еmоsiоnаllığı və еksprеssivlik xüsusiyyətlərinin аydınlаşdırılmаsıdır. Müxtəlif mətnlərin səslənməsində fоnоsеmаntikаnın yеr аlmаsı diqqəti çəkir. Yаlnız pоеziyа və nəsrdə dеyil, prаqmаtik mətnlərdə (rеklаmlаrdа, şüаrlаrdа, işgüzаr dаnışıqdа) fоnоsеmаntikаnın öyrənilməsi böyük mаrаq dоğurur.
Səstəsviri lеksikаnın еtimоlоgiyаsının аçılmаsı bаşqа lеksik vаhidlərin еtimоlо¬giyаsının təyin еdilməsindən bir sırа xüsusiyyətlərlə fərqlənir. Bеlə fərqlərdən biri аyrıcа sözün dеyil, fоnоsеmаntik qrup təşkil еdən sözlər qrupunun еtimоlоgiyаsının vеril¬mə¬sidir. Bu istiqаmətdə kоmplеks təhlil аpаrmаq səslə mənа аrаsındа əlаqənin səciyyəsini аçmаq, səstəsviri mоdеlləri müəyyənləşdirmək, аdlаndırmа mоtivini tаpmаq üçün zəruridir.

Ədəbiyyat siyahısı
1. 1.Abdullayev A.A. Text, Meaning, andUnderstanding: communicative cognitive approach, Minneapolice, USA, 1998, 189 p.
2. 2.Ашмарин Н.И. Подражание в языках Среднего Поволжья // Известия Азер¬бай¬джанского университета. Общественные науки. – Баку, Изд-во АГУ, 1925. – Вып. 4. – С. 75-99.
3. 3.Carpenter, P.A. Just M.A. Cognitive processes in reading. Models based on readers eye fixations. In: A.M. Lesgold&C.A.Perfetti (Eds) Interactive processes in reading. Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates, 1981
4. 4.Тихонов А.Н. Междометия и звукоподражания - слова? // Русская речь, № 5. - М.: Наука, 1981. - С. 72-76.

Açar sözlər: səstəqlidi sözlər, uşaq nitqi, nitq səsləri, mənası olmayan sözlər
Key words: the imitative words, child’s speech, the voice of speech
Ключевые слова: подражательные слова, речь ребенка, голос речи

SUMMARY
This article deals with the imitative words, child’s speech, the meaningless words. It is described the meaning of the sounds in the imitative words.The study of phonosemantics research history shows that much work has been done in the field of sound imitation.
РЕЗЮМЕ
В статье анализируются подражательные слова, речь ребенка, голос речи и несмысловые слова, а также смысл звуков в подражательных словах. Изучение материалов по фоносемантике показывает что много работы было сделано в области исследования звукового подражания.
Rəyçi: f.e.n. dos.S.Tağıyeva

НИ ЦЗИНЦЗИН
Чжэцзянский университет
АНАЛИЗ ПОДРОСТКОВ ВО ПРОИЗВЕДЕНИЯХ
АНАТОЛИЯ АЛЕКСИНА
浙江大学 外国语言文化与国际交流学院 倪晶晶
1. Введение
Анатолий Георгиевич Алексин --- давно известный, признанный писатель не только в Росси, но и во всем Советском Союзе, официально названный классиком детской и юношеской литературы, который всю свою жизнь писал только на русском языке. Он родился 3 августа 1924 года в Москве. Еще до войны, в школьные годы, он уже начал писать свои ранние стихотворения. C 1970 по 1989 год Алексин был секретарем Союза писателей РФСР, где возглавлял секцию детской и юношеской литературы, а в 1982 году был избран членом-корреспон¬дентом Академии педагогических наук СССР. Был удостоен премии Ленинского комсомола, а также Государственных премий РСФСР и СССР.
Произведения Алексина ориентированы в первую очередь на подростково-юношескую аудиторию, но несмотря на это отличаются исключительной глубиной и особым философским взглядом на мир, что сделало их привлекательными для читателей самого разного возраста и принесли их автору славу одного из лучших писателей для юношества. И хотя его повести и рассказы немного сентиментальны и наполнены юношеской романтикой, однако описываемые им ситуации и персонажи вполне реалистичны и узнаваемы, читатель в них может увидеть самого себя и свою жизнь. Достоверная реальная жизнь становится в них философским диалогом о смысле жизни, в рассказах затрагиваются важнейшие нравственные вопросы, противопоставляются духовность и бездуховность, себялюбие и доброта, отзывчивость, жертвенность и т. д. Все эти особенности его произведений, а также его талант снискали Алексину не только любовь юных читателей, но и признание профессиональных критиков.
В 1978 году несколько повестей Алексина снискали для него Государственную премию СССР, это такие повести как «Позавчера и послезавтра», «Третий в пятом ряду» и «Безумная Евдокия». В этих повестях читатели могут наглядно увидеть разнообразных животрепещущих подростков, их тонкое проникновение в духовный мир и общественно-нравственные проблемы, тщательность и точность психологического анализа этих подростков. Именно поэтому, эти повести были выбраны для этой дипломной работы.
2. Основная часть
2.1 Краткое содержание трёх повестей
2.1.1 Краткое содержание повести «Позавчера и послезавтра»
Миша Кутусов живёт в семье, где мама очень любит исскуство и папа тоже держит её сторону. Его семья часто переезжает из одного города в другой. Теперь семья Миши будет жить в одном городе три года, где не только имеется Дом культуры, но и детская работа прекрасно налажена. Однажды Миша в Доме культуры участвует в собеседовании хора, но он поёт плохо. В это время, замечательный педагог Виктор Макарович замечает, что у него хороший голос и предлагает ему стать ведущим хором. Со временем, Миша всё больше и больше любит Виктора Макаровича, ведь он не только хороший дирижёр, но и очень доброжелательный человек, умеющий общаться с детьми. Они также вместе договариваются, не сообщив другому мальчику по имени Володя, собираются выступать в отчетных концертах. Но к сожалению, Виктор Макарович выходит на пенсию. Для того чтобы Виктор Макарович вернулся на свою работу художественного руководителя детского хора, Миша обращается к родителям за помощью. Миша приготовив "план" с учениками из среднего класса, ещё раз ссорится с директором в её кабинете. Миша очень старается, чтоб вернуть надежду Виктору Макаровичу. Но в конце концов, его усилия не увенчиваются успехом. Художественным руководителем становится бывший ученик, нынешний заслуженный артист Наливин, потому что он может принести пользу хору.
2.1.2 Краткое содержание повести «Третий в пятом ряду»
Пожилая школьная учительница часто рассказывает внучке о своей работе и учениках, но чаще всего, об одном из своих учеников - о Ване Белове и о непростых взаимотношениях с ним. Этот ученик отличался от остальных тем, что имел свое мнение по многим общечеловеческим вопросам. Так случилось, что его мнение не всегда совпадало с мнением школьных учителей, а наша героиня - пожилая учительница, не всегда могла заставить его следовать общепринятым рамкам. И, не смотря на то, что часто осознавала правоту ученика, все же не могла в этом признаться. Шли годы, Ваня Белов давно вырос, но его учительница все продолжает внутренний спор с непокорным учеником. В конце концов, она решает встретиться с ним для откровенного разговора и узнает, что он погиб на войне.
2.1.3 Краткое содержание повести «Безумная Евдокия»
В этой повести Алексин поднимает важнейшие нравственные вопросы, противопоставляя такие качества человека как духовность и бездуховность, одаренность и посредственность, эгоизм и ответственность за близких людей. Повесть сосредоточена вокруг жизни главной героини Оленьки, которая одарена талантом и безмерной любовью родителей. Повествование ведется от лица отца Оленьки. "Исповедь" отца наглядно показывает читателю, что исключительные способности не могут служить оправданием душевной глухоты и эгоизма. Для родителей Оленька - центр мира. Оленька с рождения привыкла быть окруженной любовью, вниманием и пониманием. Она даже не замечает своего эгоизма и высокомерного, принебрежительного отношения к окружающим. Алексин в этом произведении дискуссирует о том, что такое талант. Также Алексин противопоставляет два вида таланта: талант как таковой (художественный талант Оленьки) и талант духовный - талант человечности, раскрывающийся при описании других героев повести. Противопоставление эгоизма и доброты, таланта человечности и художественной одаренности показывается автором через конфликт двух героев, Оленьки и ее антогониста - "безумной Евдокии". Этот конфликт усугублен еще и тем, что Оленька - ученица, а "безумная Евдокия" - ее учительница. "Безумная Евдокия" борется с "заметностью" Оленьки. Оленька воспринимает действия Евдокии как насилие, направленное на подавление ее личности, хотя они нацелены только на борьбу с ее эгоизмом. Евдокия пытается привить Оленьке талант человечности, а не уравнять талант с посредственностью. К сожалению, ее попытки только усиливают эгоизм Оленьки и не приводят к успеху. По мнению Евдокии, есть представление об общем уровне, как о некотором стартовом капитале, получая который, люди могут открыть в себе способности к поэзии, физике, к добру, любви, отзывчивости. Степень раскрытия зависит лишь от восприимчивости и самореализации. Таким образом, получается, что бесталанных-то людей практически не существует. Важен вектор движения. С данных позиций и сама Евдокия наделена своеобразным талантом, ведь она пытается сделать людей лучше, чем они есть, хотя ее методы и не всегда находят ожидаемый отклик. Но именно это стремление, ее непохожесть на других и делают ее особенной.
2.2 Три типа персонажа-подростка
2.2.1 Активный персонаж-подросток
Эти персонажи всегда имеют активный характер, они весёлые, отзывчивые, имеют связь со многими другими персонажами. Они активно участвуют в ходу событий в повести, даже берут на себя инициативу по продвижению хода, часто являются главными персонажами в повсти. Например, Миша Кутусов в повести «Позавчера и послезавтра», Ваня Андреевич Белов в повести «Третий в пятом ряду», и Оля в повести «Безумная Евдокия». В первых произведениях писателя, они, наверное, являются жизнерадостными и главными персонажами, но не совершенными, хотя этим персонажам придает автор такие социальное и эстетическое значения: добро, всегда готовую помощь другим, чувство справедливости, сочувствие и др., но мы всё-таки можем видеть своевластие, мальчишество из них, кто в подростковом возрасте. В результате чего, эти персонажи оказались такими настоящими.
А) Миша Кутусов в повести «Позавчера и послезавтра»
Миша Кутусов является ведущим хора в Доме культуры строителей, у него образованная семья: папа инженер, сердечный человек, кого уважают другие, а мама бухгалтер и любит заниматься самодеятельностью. В целом, у него счастливая и зажиточная семья. В повести, несмотря на все благородные усилия Миши и его родителей, так и не удается вернуть на прежнюю работу руководителя детского хора Виктора Макаровича, отправленного на пенсию против воли Миши и желания учеников. Но чтобы вернуть на прежнюю работу руководителя детского хора Виктора Макаровича, Миша обратился к родителям за помощью, придумал свой "план" с учениками из среднего класса и ещё поссорился с директором в её кабинете. Так, перед читателями появляется мальчик добрый, настойчивый, сердечный, не забывающий о пожилых людях как о "пройденных этапах". А также они вместе с Виктором Макаровичем вместе пустили Володю выступать в отчетных концертах. Хотя Миша, лишенный музыкальных способностей, всего лишь "объявлял" о хоре, Караваев заставляет его посещать все занятия, изучать историю музыки. «Нельзя же абсолютно одинаково объявлять фугу Баха, прелюдию Генделя, и «Песнь о лесах» Шостаковича, и прелюдии Рубинштенйна. Но чтобы почувствовать, чем они отличаются друг от друга, ты должен их знать» - вот чему Миша учится от него 4.
Б) Ваня Андреевич Белов в повести «Третий в пятом ряду»
Этот подросток около 11-14 лет, у него рыжие волосы и небольшой рост. Его родители милые, застенчивые люди, очень встревожились, в них не было ни Ваниной решительности, ни его озорства. По словам Веры Кудрявцевой о Лизе, у него так много ярких индивидуальных качеств. Он сангвиник, непослушный, часто совершает проделки, как бы являясь её злым гением. Она рассказывала внучке о его проделках, чтобы внучка никогда ничего подобного в жизни не делала. Однажды Ваня, на глазах у всех на улице, прошёл по карнизу третьего этажа и появился в окне класса. А в другой раз, он объявил голодовку, и даже запер математичку. Но по мере того, как развивается действие в повести, во время аллергии внучки Веры Кудрявцевой, одна надежда остается только на Ванину отчаянность и отвагу. Она всё поняла: Ваня на глазах у всей улицы прошёл по карнизу третьего этажа и появился в окне класса, чтобы помочь Сене Голубкину не остаться на прежнем курсе, хотя Сеня совсем не проникся благодарностью к нему, но как он относился к этому? Он сказал: "Мало ли что бывает! Из-за этого всем не верить?" Он объявил голодовку, чтобы выступить за правое дело для Володи. Он запер математичку, чтобы заслонить друга Володю, ведь он уже был выдвинут на математическую олимпиаду. Он помешал встрече Володи со своим папой, это он сделал ради Веры Кудрявцоевой. Он не хотел, чтобы она делила сына с тем, кто мог бы покорить его сердце, и когда-нибудь потом увести его от неё.
В) Оля в повести «Безумная Евдокия»
Оля – наша героиня в повести «Безумная Евдокия», у её мамы порок сердца, и когда она родилась, мама рисковала жизнью, значит, поэтому нашу героиню очень любят её родители. Цитата из повести: «Другие мечтали о сыновьях. А мы ждали Оленьку.» Это очень умная девочкаа, у которой необычные способности к скульптуре и рисованию. Эти способности удивляют и поддерживают её родители и подруга. К тому же, она усердный слуга искусства, в свободное время она занимается в художественной школе и изучает итальянский язык, чтобы прочитать о гениях века Возрождения на их родном языке. Это ещё и симпатичная девушка, когда ей было 7 лет, родители повезли её к Чёрному морю, весь пляж поражался её умению лепить фигуры людей и зверей из песка. Сначала мы считаем эту девушку совершенной, но после того, как она потерялась, читатели, как и отец Оли, считают, что в этом виновата Безумная Евдокия и ребята со школы. Но в ходе развития истории, печальный конец встаёт перед нами – во всём была виновата сама Оля! Как Евдокия сказала отцу Оли: "Она просто решила, что любовь отбирает у людей гордость и самолюбие. Жить только собой - это полбеды, жестко произнесла она, гораздо страшнее, живя только собой, затрагивать походу и чужие судьбы." Не удивительно, что любое нарушение гармонии в отношениях, недостаток взаимности, понимания порождают конфликты, в иных случаях принимающие форму "вечной" проблемы «отцов и детей», когда преобладает восторженное преклонение родителей перед дочерью.
2.2.2 Тихий и спокойный персонаж-подросток
Характер этого персонажа является тихим, спокойным и заботливым. Обычно они являются друзьями или получателями помощи первого персонажа-подростка. Но их тихий и спокойный характер не значит то, что они слабые и трусливые подростки. Наоборот, у них свои твёрдые и убеждённые стороны характера. К примеру, Володя (по прозвищу Мандолина) в повести «Позавчера и послезавтра», Володя Кудрявцев в повести «Третий в пятом ряду», ещё Люся Катуника и Боря Антохин в повести «Безумная Евдокия». Через них, читатели могут увидеть такую персонализированную красоту, которую ценят большинство людей: добро, скромность, заботу о других, несамодовольство и т. д.
А) Володя (по прозвищу Мандолина) в повести «Позавчера и послезавтра»
Володя, это тихий, спокойный подросток, неуверенный в том, что играть на мандолине на концерте, хотя его прозвище Мандолина, означает, что он хорошо играет. В отношении семьи, хотя 30 лет назад его родителям предсказал Виктор Макарович музыкальное будущее, но из повести мы узнаем: его папа остался с десятилеткой, а мама окончила торговый техникум, и теперь она лежит в больнице, с больным сердцем. Но одновременно Мандолина хозяйственный парень, когда его мама лежит в больнице, он угощает гостей супом и другими блюдами, также он умеет шить. В конце повести, с помощью Миши и Виктора Макаровича, он находит в себе уверенность играть на мандолине и тоже делает усилие над тем, чтобы удалось вернуть на прежнюю работу руководителя детского хора Виктора Макаровича.
Б) Володя Кудрявцов в повести «Третий в пятом ряду»
В повести «Третий в пятом ряду», Володя является другом Вани, он с рождения прихрамывал на правую ногу, и чтобы следовать за приятелем, хотя еле удерживается в этом сооружении. Он учится в классе, где классной руководительницей является его же мама. Отец Володи зоотехник, но когда сыну исполняется полтора года, родители разошлись и папа уехал на Дальний Восток. Его мама, как классная руководительница, строгая, бескомпромиссная и требовательна по отношению к своему сыну. Этот подросток тихий, он любит сидеть в последнем ряду, но его мама заставляет его сидеть на первой парте и объясняет это тем, что именно его сочинения являются примером для всего класса. Она часто внушает Володе: "Всегда помни, ты мой сын." 5, но она не может понять, как её сын выдерживает это всё, но и Володя помнил, понимал и не обижался. Но у него свои твёрдые и убеждённые стороны характера. Хотя его мама часто объясняла ему, что он должен интересоваться не только историей и древними глиняными черепками, но Володя, в конце концов, становится археологом по профессии.
В) Люся Катуника и Боря Антохин в повести «Безумная Евдокия»
В повести «Безумная Евдокия», Люся Катуника, это хрупкая, маленькая и хрупкая девушка. Можно сказать, её жизнь чуть-чуть несчастливая. Мама её, в течение долгих лет не поднималась с постели, за ней ухаживала незамужняя тётка, папа давно уже любил другую женщину, а не её маму, но понимающая это сильная девушка, отца своего не винит. Хотя став непрошеной хранительницей отцовской тайны, Люся начала получать двойки. Кроме того, она очень любила свою маму. Люся то и дело звонила домой --- даже когда была в школе или у Оли в гостях. Она старательно часто старается обрадовать свою мать и доставлять ей радость, поэтому часто забирает Олины работы, чтобы показать маме. И эта девушка любит рисовать, она сама потихоньку рисует, но к сожалению, у неё нет такого таланта, как у Оли. Но из-за того, что случилось на встрече со знаменитым мастером живописи, после этого дружба их меняется и она отказывается защищать Олю на классном собрании. Сначала как и отец Оли, все они думают: "откуда такая гордыня?" И мы считали, что бедная Оля столкнулась с предательством. К счатью, в конце повести, Евдокия помогла ей навести порядок в этом хаосе. И наш следующий герой – Боря Антохин, высокий и самый красивый парень в классе и во всей школе, голос у него тоже красивый и густой. У него любовь к Оли, и у него много Олиных фото снимков. Но эта любовь имеет не очень счастливый конец. Оля же любит только искусство, у нее нет любви к Боре. Ей было некогда вникать в суть, некогда замечать любовь Бори. Когда отец Оли посоветовал нарисовать для Бори автопортрет, Оля ответила: "красивые лица для художника неинтересны. А внутренней красоты я в Антохине не заметила." 2. Бедный Боря, кроме того, как снимать фото для Оли, он также ещё часто звонил семье Оли, чтобы напомнить ей об общественном долге, изучал расписание занятий в художественной школе и иногда перехватывал Олю по дороге домой. Но кроме Оли, он не отвлекался на других девушек, он был главным проводником в жизни всех замыслов и идей Евдокии, и иногда у него возникали и свои собственные предложения. Это означает, что у него талант организовать общественные мероприятия и это отличный, способный парень.
2.2.3 Полностью отрицательный персонаж-подросток
В целом, в произведениях Алексина редко появляются полностью отрицательные персонажи-подростки, но это не значит и то, что они не существуют вовсе в алексинских повестях. Роли таких персонажей, это засчёт и контраст других положительных персонажей, особенно персонажей, которые принадлежают к числу нашего первого типа характера. У них полностью отрицательный характер: скупой, ревнивый, ленивый и т. д. Например, Сеня Голубкин в повести «Третий в пятом ряду». Теперь мы обсуждаем персонажа-подростка, поэтому таких персонажей никогда не называют злыдарями, но они приносят много неприятностей окружающим, и даже причиняют им духовный вред. Цель создания таких персонажей автора именно в том, чтобы его маленькие читатели никогда не становились такими людьми.
Сеня Голубкин – одноклассник Вани и Володи, полностью отрицательный подросток в этой повести. Посмотрим как его оценили: "Он болезненно переживал чужие успехи. Ему всюду чудились выгоды и привилегии, которыми обладают другие, и так его ребята прозвали Вороном: он словно кружил над классом, ко всем приглядываясь и всех в чём-то подозревая.", "в ту пору Ваня ещё не проник в глухие тайны голубкинской психологии", "Если я мне удалось не замечать его подсказок, я их не замечала.", "Чужие успехи его убивали. Ему казалось, что любые удачи приходят к людям как бы за его, Сенькин, счет. Зависть не оставляла его в покое" 1. Ваня на глазах у всей улицы прошёл по карнизу треьего этажа и появился в окне класса, чтобы помочь ему не остатся на прежнем курсе, но он совсем не проникся благодарностью к нему, напротив, именно с тех пор он Ваню невзлюбил. Он не простил благородства, как не прощал грамотности тем, кто ему помогал.
3. Заключение
Анатолий Георгиевич Алексин, это один уникальный русский писатель в детской литературе 20-ого века. Его творчество действительно "вышло" в мир. Кроме переводов сделанных на языки социалистических стран, ещё существуют переводы его произведений на английский, французский, японский, испанский и т. д. Все они очень популярны, не только среди мальчишек, но и среди взрослых. Это потому, что Алексин нарушил стену "детского мира" и "взрослого мира" 3, чтобы общаться и понимать друг друга. К тому же, как мы разделили в этой дипломной работе, в целом, говоря о всех подростках в его произведениях, их можно разделить на эти три типа: активный, тихий и спокойный, и ещё полностью отрицательный. По-моему, со своей причиной автор так и делает. Например, мы можем найти общий характер у активных подростков-персонажей, все эти персонажи весёлые, отзывчивые и жизнерадостные. Конечно же, у них всё-таки есть отрицательные стороны в характере, но в основном автор показывает нам их положительную сторону: добрые, всегда готовые помочь другим, у них есть чувство справедливости, сочувствие и др. А также и спокойных, полностью отрицательных подростков-персонажей, Алексин подчёркивает их спокойную красоту, их заботу о других, даже твёрдые и убеждённые стороны характера, скрытые в их характере. Или же полностью отрицательный характер, который приносит так много неприятностей и духовный вред окружающим. Автор делает всё для того, чтобы показать своё мнение о жизни, о добре и зле, ведь он писатель по детской литературе. На нем большая ответственность, показать маленьким читателям, что такое хорошо, и что такое плохо.
Литература
[1] Алексин, Анатолий Г. Мой брат играет на кларнете и другие повести. Спб.:
РИПОЛ-Норинт, 1983.
2 Lib.Ru: Анатолий Алексин[EB/OL].[2013-05-20].
Http://www.lib.ru/PROZA/ALEKSIN/
3 Выстраданная правда произведений Анатолия Алексина[EB/OL].[2013-05-20].
Http://anatoly-aleksin.com/
4 蒋望明. 前天与后天 阿列克辛中篇小说选M. 沈阳: 辽宁人民出版社, 1981.
5 李万春. 50-80年代苏联少儿文学概观J. 俄罗斯文艺, 1992(3).
Резюме
А. Г. Алексин является известным советским и русским писателем по детской литературой. Во время его творчества много произведений вышли в свет и писатель также успешно создал много подростков в этих произведениях. Хотя алексинские подростки имеют разнообразные характеры и жизненную среду, но мы всё-таки можем делить этих подростков на несколько групп. Для достижения этой цели использованный нами метод --- нарратология. Прежде всего мы выбираем три представителя его работ --- повести за которые Алексин получил Государственную премию СССР и рассказываем читателям о кратком содержании этих трёх повестей. Потом мы подробно анализируем типы и характеристики подростков из этих произведений и делим их на три группы. В конце концов мы разработаем в этом анализе, чтобы показать авторский смысле, что скрыт в произведениях Алексина, к тому же показываем авторское место в истории литературы.
Ключевые слова: типы подростков; характеристики подростков; А. Г. Алексин
Рецензенты: проф.Чжоу Лу

Нигяр Буньятова
ВЗГЛЯД НА ЭПОХУ «УХОДЯЩЕГО СОЦИАЛИЗМА» И НОВАЯ ЭСТЕТИКА ЮРИЯ ПОЛЯКОВА
Про¬изведения Ю.Полякова, написанные еще до «перестройки» (кни¬га стихов «Время прибы¬тия», повесть «ЧП районного масштаба», «Работа над ошибками», «Сто дней до приказа» и др.) при¬несли автору широкую славу. Это были остросоциальные реалистические произведе¬ния, посвя¬щен¬ные самым актуальным проблемам советской эпохи – комсомол, шко¬ла, армия, где автор разоблачает пороки отдельных сфер общест¬вен¬ной жизни.
В начале 1990-х годов в творчестве Ю.Полякова намечается новый взгляд на эпоху «уходящего социализма». В то время, когда собратья по перу заняты дозволенным разоблачением предыдущего периода истории, Поляков одним из первых пытается взглянуть на уходящую советскую эпоху с добрым, носталь¬ги¬ческим юмором, что на фоне тогдашних настроений вызвало гнев крити¬ков и очередное признание читателей. Яркое художественное воплощение эта тенденция получает в повести «Парижская любовь Кости Гуманкова». Надо отметить, что эта повесть была написана по заказу французского издательства «Робер лафон», но потом была отклонена, как «слишком советская». Но всё же она вышла во Франции, на французском языке в 1991 году в другом издательстве – «Ашет». В том же году она увидела свет и на родине, была опубликована в журнале «Юность». Через год вышла отдельной книгой.
Интересна сама жанровая форма повести, в которой органически соединены элементы самых разных стихий: драмы, бурлеска, бытового реализма, сатиры, даже трагедии. Критика совершенно справедливо отмечала, что эти разнородные элементы «переплелись так органично и неразрывно, что кажется, будто автор создал свой новый жанр, в котором пока один и работает». Восторженно отзываясь об этой повести, В.Куницын писал: «…аналогов ей в современ¬ной прозе, работающей в похожем жанре, по-моему, нет» (7, с. 413). Но были и другие мнения. В центре повести загранпоездка специальной туристической группы в Париж, в которую входят самые разные представители доперестроеч¬ного советского общества. Это, в первую очередь, главный герой Костя Гуманков, скромный программист, который оказался в составе группы совершенно неожиданно, по счастливому для него стечению обстоя¬тельств, вместо своего начальника, тестя которого накануне сняли с долж¬ности. Повествование в романе ведётся от его имени. Через него мы узнаём о том, что руководит спецтургруппой «товарищ Буров – человек с мало¬информативным лицом и райсоветским флажком в петличке, сразу дающим понять, какое положение занимает его обладатель в обществе, – так же, как размер палочки, продетой сквозь ноздрю, определяет иерар¬хию папуаса в племени чу-му-мри» (12, т.2, с. 111).
Как выясняется на «организационно-инструктивном собрании», в эту группу входит 10 человек, каждый из них несколькими штрихами обрисовывается автором так, что мы словно воочию видим этих людей. Сергей Альбертович – «замрукспецтургруппы», у него «улыбка напоми¬нала внезапный заячий испуг, что, видимо, резко сказалось на его карьере: какой-то референт в каком-то обществе дружбы с какими-то народами». И потому он дальше называется не иначе как Друг Народов.
Пипа Суринамская (название тропической лягушки, которая в зави¬симости от ситуации может раздуваться до огромных размеров) – это дородная дама, «жена большого человека», как затем выясняется жена генерала. Здесь есть ещё не менее колоритно обрисованные личности: работник торговли, называемый «Торгонавт», профессор философии – «Диаматыч», работающая в филиале симпатия шефа – «Алла с Филиала», рабочий – «Гегемон Толя», колхозница – «Пейзанка», представитель творческой интеллигенции – «Поэт-метеорист», представитель поколения поэтов, которые не пришли, а «ворвались как метеоры» в современную поэзию, и наконец «Спецкор» – корреспондент газеты Трудовое знамя, работающий в отделе коммунистического воспитания. Эта галерея образов даёт самое чёткое представление о советском обществе доперестроечного времени. Интересна в плане интересующей нас темы и повесть «Демгородок», которая была также написана в самом начале 1990-х годов. Фрагменты повести стали появляться на протяжении 1992-1993 годов в различных газетах и журналах, а отдель¬ной книгой она вышла в 1994 году. Публикация повести «Демгородок» в журнале «Смена» совпала с обострением политического кризиса, закончившегося расстрелом Верхов¬ного совета (Белого дома) в октябре 1993 года. Критика сразу же отметила сатирическую направленность повести против политики Ельцина и «младореформаторов». Ю.Поляков вновь оказывается оппонентом офи¬циаль¬ной, на сей раз либеральной, идеологии. «Демгородок» был вос¬принят многими как акт сопротивления набиравшему силу «ельцинизму». Критические отзывы на повесть содержали упрёки в адрес Полякова, который «ударил по демократам» (1, 2), но были и другие отзывы, в которых повесть «Демгородок» получала свою достойную оценку (14).
Слож¬ное по жанровой структуре, это произведение, названное автором «выдуманной историей», совмещает политическую сатиру, антиутопию, детек¬тив, литературную пародию и любовную драму. Здесь огороженный колючей проволокой Демгородок – это явная пародия на хронотоп лагеря для политзаключённых, широко исполь¬зуемый в диссидентской литературе. А.Большакова же срав¬нивает «Демгородок» Ю.Полякова с «Историей города Глупова» Салты¬кова-Щедрина, находя между ними много общего (4, т.2, с.353). Тема этой повести органично связана с пафосом публицистических выступлений прозаика в периодической печати 90-х годов, например, статьи «Оппозиция умерла. Да здравствует оппозиция!», в которой Поляков дает глубокий и нелицеприятный анализ происходящих в России духов¬ных и социально-политических процессов. Появившийся сразу после «Демгородка» роман-эпиграмма «Козлё¬нок в молоке» (1995, журнал «Смена») также содержащий обличение и воспринимающийся как злая сатира на пореформенный период россий¬ской истории, стал новым словом в творчестве писателя. И не только потому, что после серии повестей им наконец-то был создан роман, но и в силу многих причин, которые и сделали это произведение культовым в современной русской литературе. «Козленок в молоке» интересен и как художественно состоявшаяся попытка совместить принципы реализма с достижениями постмодернизма.
Критика часто называет Полякова, да и сам он это не отрицает, представителем «гротескного реализма», характерного, по мнению М. Бахтина, для переходных эпох, когда новое сталкивается со старым. В романе «Небо падших», который был написан на основе материалов, предоставленных Полякову одним из предпринимателей, опубликован в 1998 году и также вызвал разброд мнений, писатель вновь показал один из аспектов меняющейся действительности. В.Широков в своей рецензии на этот роман, которую он озаглавил как «Злободневный хронотоп Юрия Полякова», также отме¬чает, что Поляков с сейсмографической точностью и чуткостью откли¬кается на реальные сотрясения своей страны, своей почвы, своих совре¬менников, улавливая мельчайшие психологические колебания в нравст¬венно-социальной атмосфере» (15).
Повесть «Небо падших» посвящена так называемым «новым рус¬ским». Автор одним из первых создает убедительный образ «страдающего победителя», показывая, как разрушает душу бизнес, построенный на ограблении своей страны. В.Березин уточняет, что это «сказание» «не о настоящих новых русских, а о тех, которых придумало массовое сознание» (3). А Н.Переяслов подчёркивает, что «повесть Ю.Полякова – это такой же обличительный документ нынешнему режиму, как, скажем, «Архипелаг ГУЛАГ» А.Содженицына – социализму» (9, с. 105-106). Сам писатель в одном из интервью уточняет замысел своей повести «Небо падших»: «Моя повесть о любви. Странной, трагической, изло¬манной» (10). Кстати, тема любви заявлена уже в эпиграфе данной повести, который представляет собой отрывок из «Истории кавалера де Грие и Манон Леско» Аббата Прево. Здесь нужно отметить особую и очень важную роль эпиграфов в структуре и других поляковских произведений, где они также чётко указывают на основную идею автора.
В центре повести перед нами новый тип женщины. А. Большакова отмечает, что Катерина «скорее напоминает постсоветскую рабыню, женщину, коленопреклонённую перед новым хозяином перевёрнутого мира» (4, с. 368). Но это совершенно особого рода «рабыня». Из анкеты, которую она заполняет, придя на своеобразный кастинг по набору в секретарши Шарманова, становится известно следующее: «Диплом МГИМО. Лицензия Высшей парижской компьютерной школы. Два языка – английский и французский. Куча выездов за рубеж. Она даже родилась в Венеции», «родители поехали туда на рождество. Папа в то время работал атташе по науке в Париже» (11, с. 248). Интересен и нов для современной русской литературы и образ «нового русского» Шарманова.
Значительным произведением Ю. Полякова, написанным в самом конце XX века, стал и роман «Замыслил я побег...» (1999), представляющий собой своего рода семейную сагу и охваты¬вающий тридцать лет жизни страны. Критики по-разному определяли жанр этого произведения: «роман-анек¬дот», «эпический анекдот», «плутовской роман» и т.п., Ю.Козлов назвал его также «неоценимым практическим руководством в понимании духовно-психологического состояния типич¬ного среднего интеллигента конца советской эпохи»» (6). В центре романа «Замыслил я побег» образ Олега Трудовича Башмакова, отличительной чертой которого является неспособность при¬нимать решения, что отражается и на его личной судьбе, которого автор называет «эскейпер». Это ещё слово, которое наряду с «апофегеем» и некоторыми другими словами вводит в разговорный обиход Ю.Поляков. Что же означает слово «эскейпер», образованное от англий¬ского «escape» в понимании Ю.Полякова? Какой человеческий тип подра¬зу¬мевается под этим названием? Уже с самого начала романа писатель даёт красноречивый диалог между Башмаковым и его молоденькой любовницей Ветой, с которой он и «замыслил побег» из дома, от семьи, от жены. И становится ясным тот смысл, который вкладывает в это слово герой, «придумавший» его и нашедший определение своим поступкам. Герой является «не беглецом в обычном смысле слова, но только в ментальном: это человек, уходящий от действительности» (4, с.387).
Писатель показывает появление эскейперов как мету переходного времени, когда люди, потерявшие многие ориентиры в жизни, не умея найти своего места в ней, предпочитали «побег» от самих себя, от необходимости делать какой-либо выбор в кризисных ситуациях, и не только в личных отношениях, но и в социальной позиции в обществе. Отвечая на вопрос, отчего бежит герой-эскейпер, А.Большакова утверждает: «В системе поляковского мышления эскейпизм выступает и как «апофигизм», наплевательское отношение «новых русских» к судьбам страны, их родины (4, с.388).
В романе «Замыслил я побег…» показано, как меняется в новых условиях лицо советской школы. В лицей, где работает жена Башмакова, неожиданно приезжает один из выпускников. Это «всемогущий Коровин» по прозвищу Бык, ставший мощным криминальным авторитетом. Он становится спонсором школы, после чего ровно «через полгода школу нельзя было узнать». Подобные спонсоры и невозможность без них про¬жить также содержит в себе характеристику переходного времени.
«Писатель любит своего эскейпера. Ибо и сам чем-то близок ему. Добрый, порядочный человек, а что бежит от жизни, от любой ответст¬вен¬ности – значит, с детства вложена была в него программа иждивенчества. Нерешенчества. Усталое время с детства закладывало усталость в своих героев. Но и субпассионарии, говоря гумилёвским языком, не спасут поло¬жения. Вместо стройной борьбы выхода из тупика борцы с уста¬лостью тоже не знают, что делать», – пишет В.Бондаренко в своей статье о творчестве Ю.Полякова (5, с.390).
«В поляковском романе «Замыслил я побег…» тема внутреннего бегства, ухода русского человека в себя, которая звучит и в предыдущих произведениях, ещё более усилена и поставлена в центр повествования. Одновременно наблюдается девальвация типа эскейпера в российской современности 90-х. Происходит ироническая модификация имени друго¬го героя-эскейпера, друга Башмакова Бориса Лобинзона в «Слабинзона», который эмигрирует в Америку.
Сложный по композиции и мысли роман «Замыслил я побег» написан ярко, остроумно и стал чрезвычайно популярен в читательской среде. Он передаёт духовно-психологическое состояние среднего, типич¬ного представителя эпохи крушения советской власти. По совершенно справедливому мнению критиков, этот роман явился одной из вершин отечественной реалистической прозы конца века.
В 2001-2004 годы Ю.Поляков публикует произведения из цикла «Плотские повести» (журналы «Смена», «Нева», «Наш современник»), посвященный сложным интимным переживаниям современных людей. Уделяя значительное внимание сексуальным проблемам своих героев, изобретательно обогащая эротический пласт языка, автор, по мнению многих исследователей, никогда не переступает грань, отделяющую откро¬венность от непристойности.
В 2005 году вышел новый роман Полякова «Грибной царь». Он сразу же стал очень востребован читателем, стал лидером продаж, потеснив даже многие коммерческие издания. Роман вызвал и большую и разноречивую прессу. По мнению критиков, Полякову удалось создать «настоящую художественную энциклопедию постсоветской России». Сам писатель не раз высказывался об этом романе. В одном из таких выступ¬лений в «Новой газете» (2005, № 74) он отмечал следующее: ««Грибной царь» – это социально-психологическая драма, в которой я прослеживаю судьбу советского человека, пытающегося победить постсоветское время. Причём судьба современника интересует меня в разных проявлениях – это и его бизнес, и семья, и любовные перипетии, и та нравственная цена, которую он платит за приспособление к изменившейся эпохе» (8, с. 297).
Роман постоянно перебивается воспоминаниями героя, очень часто в произведении происходит отсылка в прошлое, а герой в самые напряженные моменты своей жизни возвращается к картинкам из своего детства, юности. Писатель в этом романе использует для передачи воспоминаний героя в какой-то мере и элементы «потока сознания». Роман «Грибной царь», как и предыдущие произведения Ю.Полякова, опять же насыщен социально-психологическими коллизиями с элементами сатиры. Но теперь писатель, в отличие от предыдущих произведений, более подробно останавливается на истории героя, его социально-нравственной драме, пытаясь понять причины его социальной и нравственной болезни.
Герой Ю.Полякова пытается приспособиться к новому времени, приспособиться к изменившимся условиям жизни. Он живет как бы в двух временных пространствах – в настоящем и прошлом, и все его сегод¬няшние решения принимаются с учётом прошлого. Интересно, что герой романа – это человек, который принадлежит к тому же поколению, что и сам писатель, он примерно его возраста, его социального опыта, и его образ мышления, образовательный уровень и социальный опыт близки автору. Всё это позволяло писателю выражать свои мысли через героя. Это касается и оценок таких исторических лиц, как Сталин, Горбачёв и др. Писатель опирался при написании этой книги на многие исторические исследования и документы о сталинской эпохе, которые были опублико¬ваны в последние годы, пытаясь донести до читателя свою правду об этом времени.
Поляков во всех своих книгах остается по преимуществу реалистом, хотя и с некоторым отходом от традиционного реализма. Вот это одно¬временное следование традиции и отход от неё являются характерной особенностью новой русской прозы на рубеже веков. Эта манера синтеза различных литературных канонов, присущая многим современным писа¬телям, реализуется в творчестве каждого из них, в том числе и в твор¬честве Ю.Полякова, сугубо индивидуально.
Социальная острота и злободневность первых повестей сделали Полякова чрезвычайно популярным писателем и знаковой фигурой «перестройки». Вместе с тем, отдавая должное пафосу разоблачительства в его книгах, критики уже тогда обратили внимание на динамичность сюжетных построений, яркость психологических характеристик и, особен¬но, на языковую точность и богатство этих повестей. Некоторые наиболее удачные языковые находки автора быстро вошли в разговорный обиход и в словари. Таким образом, успех книг Ю.Полякова определяется не только заключенной в них правдой отображения жизни, но и их художест¬вен¬ными особенностями: своеобразная манера изложения, великолепное язы¬ковое чутьё, богатая лексика, художественно-изобразительные средства, отличающиеся богатством и многообразием приёмов.
Уже на первом этапе в творчестве Ю.Полякова традиционные жан¬ровые формы, к которым он обращается, обогащаются новыми элемен¬тами, что делает своеобразными их жанровую форму. Постсоветский период открыл перед писателями новые возможности, в результате – началась эпоха свободы в выборе не только тем, проблем, но и форм, в которые облекалось новое содержание. Появились новые жанровые образования, в том числе и в творчестве Ю.Полякова. В прозаических книгах Ю.Полякова переплетаются элементы самых разных жанровых форм.
Прозу Ю.Полякова отличает и потрясающее чувство иронии, глубокий психологизм, внимание к детали, делающие манеру изложения и в целом творчество писателя индивидуальным, узнаваемым, обладающим неповторимым колоритом. Об иронии, которая окрашивает все произве¬дения Ю.Полякова, писали многие исследователи. Так, например, Н.Скатов уже в самом названии своей статьи, предваряющей Собрание сочинений Ю.Полякова («О творчестве Юрия Полякова, или О спаси¬тельности иронии»), подчёркивает значимость иронии в творчестве писа¬теля (13).
Верно определяет свойство и назначение иронии в произведениях Полякова В.Куницын, который утверждает, что писатель «смеясь, рас¬стаётся со многим из нашего замороченного прошлого, как это может делать нормальный и духовно выздоровевший человек, не мстя и не глумясь над этим, подчас идиотическим, прошлым, а как бы понимая его истинную цену» (7, с.413).
Писатель виртуозно владеет словом. Язык его произведений отличается своеобразием, яркостью, красочностью. Он в своих публичных выступлениях постоянно говорит о том, как его не удовлетворяет язык современных произведений, в частности массовой литературы и постмодернистов. Поляков в своих поисках опирается на традиции классической литературы, на слова с их многозначностью.
Часто Полякова упрекают в том, что он увлекается неологизмами. Это, действительно, имеет место в творчестве писателя, составляя одну из особенностей его творческой манеры. Все придуманные Поляковым слова, отражая стихию русского языка, делают его тексты ещё более привлекательными, особенно для читателей, которые понимают и ценят слово. Благодаря ему сегодня в русском языке появились новые слова. Так, например, «апофегей», «эскейпер», «теловек», господарищи», «жено¬ненасытник», «десовестизация» и т.д.
Подводя итоги, можно сказать, что Ю.Поляков во всех своих произведениях фиксирует переломный момент в истории, проис¬ходивший на рубеже 80-90-х годов XX века. Он не только освещает негативные стороны социалистического уклада жизни, но и показывает причины его распада, а также стремится к тому, чтобы выявить суть новой жизни нации, жизни в новых постсоветских условиях. И не всё в этом новом мире кажется Ю.Полякову правильным, резко отличающимся от предыдущего этапа. Социально-психологический анализ эпохи перест¬ройки (до и после неё) в центре внимания Ю.Полякова во всех его произ¬ве¬дениях. Так, в творчестве «последнего советского писателя» Юрия Полякова, активно работающего в постсоветское время, находящегося сегодня на пике славы, соединились две эпохи.
Литература
1. Арбитман Р. Лукавая антиутопия. Юрий Поляков в поисках утра¬чен¬ного апофегея // Литературная газета, 1993, 24 ноября.
2. Аронов А. Замок из дерьма // Московский комсомолец, 1993, 1 декабря.
3. Березин В. Девушка и смерть. Настоящая массовая литература // Независимая газета, 1999, 21 октября.
4. Большакова А. Незаконный сын соцреализма // Ю. Поляков. Собрание сочинений. В 5 тт. Т.2, М.: Росмэн, 2004, с. 327-390.
5. Бондаренко В. Одинокий беглец на длинные дистанции // Ю.Поля¬ков. Собрание сочинений. В 5 тт. Т.3, М.: Росмэн, 2004, с. 381-390.
6. Козлов Ю. «Замыслил я побег» // Литературная Россия, 1999, 8 декабря.
7. Куницын В. Феномен Юрия Полякова // Ю. Поляков. Собрание сочинений. В 5 тт. Т.1, М. :Росмэн, 2004, т. 1, с.399-418.
8. Огрызко В. Кто сегодня делает литературу в России. Вып. 1: Сов¬ременные русские писатели. М.: Литературная Россия, 2006.
9. Переяслов Н. Юрий Поляков как зеркало русской перестройки // Проза, 2000, № 1-2, с. 105-106.
10. Поляков Ю. Интервью // Подмосковные извести, 1998, 25 декабря.
11. Поляков Ю. Небо падших. М.: Росмэн, 2007.
12. Поляков Ю. Собрание сочинений. В 5 тт. М.: Росмэн, 2004.
13. Скатов Н. О творчестве Юрия Полякова, или О спасительности иронии // Ю.Поляков. Собрание сочинений. В 5 тт. Т.1, М.: Рос¬мэн, 2004, с.5-8.
14. Фомина Л. В королевстве кривых зеркал // Московская правда, 1993, 9 ноября.
15. Широков В. Злободневный хронотоп Юрия Полякова // Книжное обозрение, 1999, № 22.
XÜLASƏ
“ Getməkdə olan” sosializm dövrünə baxış və Yuri Poyakovun yeni estetikası
Məqalədə müasir rus yazıçısı Yuri Polyakovun bir sıra əsərləri təhlil olunur. “Kostya Qumankovun Paris məhəbbəti” əsərində müəllif göstərir ki, bütün surətlər vəhdət yaradaraq sosializm cəmiyyətinin modelini yaradır. Əsərin nəşr olunma tarixinə, janr formasına xüsusi diqqət yetirilir. Məqalədə Yuri Polyakovun başqa əsərləri də təhlil olunur, məs. “Demqorodok”, “Göbələklər padşahı” və b. Təhlil zamanı müəllif haqlı olaraq göstərir ki, Yuri Polyakov nə keçmişin, nə müasir dövrün heç bir aspektini ideallaşdırmır, hadisələrin əsl mahiyyətini və personajların əsl simasını özünəməxsus, orijinal yollarla üzə çıxarır.
Açar sözlər: “perestroyka”, gegemon, torqonavt, yelsinizm, komsomol.
SUMMARY
The look at epoch of “leaving” socialism and new aesthetics of Yuri Polyakov
The article is dedicated to different works by modern Russian writer Yuri Polyakov. While analyzing the story “ Kostya Humankov’s Paris love” the author pays special attention to the history of publishing and specifics of genre of this work. Author underlines also, that the system of characters is the small model of all socialist society. Besides, in the article some other works by Yuri Polyakov, such as “Demgorodok”, “The King of Fungus”, etc. are studied also. The author demonstrates, that Yuri Polyakov never idealized either the past, or modern time, and exposed the real matter of events and characters in his own, original way.
Key words: “perestroika”, gegemon, torgonavt, yeltzinizm, komsomol.
Elnarə Kamandar qızı Abdullayeva
QƏRB ƏDƏBİYYATINDAN BƏDİİ TƏRCÜMƏNİN TARİXİNƏ DAİR
XIX əsrin ikinci yarısı və XX əsrin əvvəlləri – M.F.Axundzadə, H.B.Zərdabi, N.B.Vəzirov, Ə.B.Haqverdiyev, Yusif Vəzir və b. kimi Azərbaycanın ədəbi-mədəni həyatında nəhəng söz sahiblərinin yaşayıb-yaratdığı, milli-mədəni intiba¬hın parlaq gələcək vəd etdiyi bir dövrdə, yaradıcı ziyalıların böyük əksəriyyəti milli tərəqqini milli-tarixi ənənələrin, milli-mənəvi özünəməxsusluğun, milli-mədəni keyfıyyət¬lərin özülü əsasında, onların dünya mədəniyyəti ilə daha yaxın təmasda, ona qovuşmaqda, inteqrasiya edilməkdə görürdülər. Bu prosesi onlar həm də xurafatdan, avamlıq və mövhumatdan, ətalətdən xilas yolu hesab edirdilər.XX əsrin əvvəllərinin yaradıcı ziyalıları, xüsusilə yazıçı, şair və tənqidçiləri Qərb ədəbiyyatının öyrənilməsində, Azərbaycan xalqınm dünya mədəniyyətinə inteqrasiya edilməsində bədii tərcümənin mühüm vasitə olduğunu bildiklərindən, onunla ciddi məşğul olurdular. Onların özləri rus və Qərb dillərini öyrənib bil¬mək¬lə yanaşı, bu dillərdən tərcümələr edərək xalqın istifadəsinə də verirdilər (6, 128).
Abbas Səhhət göstərirdi ki, müasir ədəbiyyatı inkişaf etdirmək üçün rus və Qərb ədəbiyyatından mümkün qədər çox tərcümə etmək lazımdır. Şair fıkirlərini təsdiq etmək üçün Qərbi Avropa ədəbiyyatı tarixinə müraciət edərək yazırdı: "Qərbin tarixi, ədəbiyyatı bizə göstərir ki, onların ədəbiyyatda bu dərəceyi-kamala yetişməsinin səbəbi qədim Roma və Yunan ədəbiyyatını öz dillərinə tərcumə etmələri olmuşdur. Və lakin bizlər isə, hər şeydə olduğu kimi, ədəbiyyatımızda da haman qanuni-vüstaya yazıq bir halda qalmışıq. Bunun yeganə səbəbi odur ki, Avropa lisanlarına aşina olanlarımız türkcə bilməyə tənəzzül etməmişlər və həmçinin türkcə kamil bilən şairlərimiz əcnəbi lisanlarını öyrənməyə etina etməmişlər. Odur ki, həmin məhdud bir dairədən biz kənara çıxa bilməmişik" (1,314).
Bu dövrdə hansı bir platformada durmalarından asılı olmayaraq, demək olar ki, bütün yaradıcı ziyalılar bədii tərcümənin ədəbiyyat və mədəniyyətimizin dünya, xüsusilə Qərb mədəniyyəti ilə təmaslarının inkişafında aparıcı rolunu göstərirdilər. Qeyd etmək lazımdır ki, tərcümə üçün müraciət olunan əsərlərin seçilməsi müəllif və mütərcimlərin mənsub olduqları yaradıcılıq metodları və cərəyanları ilə müəyyənləşirdi. Məsələn, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ədəbiyyatında roman¬tizm meyilli şairlərin Qərb ədəbiyyatında ən çox müraciət etdikləri ədiblər də elə romantiklər idilər. A.Şaiq Əlibəy Hüseynzadə haqqında yazırdı ki, o, "... çox yenilik gətirmək, ədəbiyyatı məhdud bir çərçivədən kənara çıxarmaq istəyirdi. Bizi, gənc yazıçı və ziyalıları Qərb klassiklərinin sənət və yaradıcılıqları ilə tanış etməyə çalışırdı. Onun ədəbi, ictimai-siyasi fəaliyyəti gəncliyə müəyyən təsir göstə¬rir¬di... Əskidən bəri könlünün yeganə munisi olan alman şairi Hötenin "Faus”undan tərcüməiər edərək "İblis" mövzusu ilə gəncliyi maraqlandırırdı" (2, 201-202). Prof. K.Əliyev yazır: "XX əsr Azərbaycan romantiklərinin ədəbi-estetik görüşlərinin formaiaşmasmda Avropa romantikiərinin də payı vardır. Onların məqalələrində Şekspir, Hüqo, Volter, Russo, Kant, Spenser, habelə Şatobrian, Şopenhauerin, eyni zamanda, digər Qərb mütəfəkkirlərinin adlarına rast gəlmək olar. Bu onu sübut edir ki, Azərbaycan romantikləri öz fəlsəfı görüşləri ilə müəyyən mənada Qərbi Avropaya bağlı olmuşlar" (3, 79). Qərb ədəbiyyatından tərcümələr, Qərbin elm və mədəniyyət xadimləri haqqında müxtəlif səpkili məlumatlar daha çox "Füyuzat" jurnalında çap olunurdu. Jurnalın tərcümə əsərlərinin keyfıyyətinə xüsusi tələbkarlıqla yanaşması, tərcümə zamanı orijinalın ideya-mövzu, forma və məzmun bütövlüyünün, üslub xüsusiy¬yət¬lərinin qorunub saxlanmasını tələb etməsi bu mətbuat orqanmda yüksək səviyyəli bədii tərcümələrin yer almasını təmin edirdi. Tədqiqatçı Ş.Vəliyev qeyd edir ki, N.Gəncəvi, Firdovsi, A.Şiller, H.Hayne, Milton, Şekspir, Lev Tolstoy, Lermontov, Puşkin və başqa sənətkarlardan edilən tərcümələr bu tələblər ödənildiyinə görə bəyənilirdi. Klassik Avropa və rus ədəbiy¬yatmdan edilən tərcümələr sırasında A.Cövdətin, Ə.Hüseynzadənin, A.Səhhətin, M.Ə.Rəsulzadənin, M.Hacınskinin tərcümələri ayrıca hallanırdı (4, 210). Bədii sənətkarlıq ənənələrinin zənginliyi və ideya-estetik dəyərlərinin orijinallığı ilə maraq doğuran Avropa ədəbiyyatı, “Füyuzat”çılara görə, həm də sənətkarın şəxsiyyətinə və onun yaşADIĞI ictimai-tarixi mühitə qiymət vermək vasitəsi idi. Tərcümə zamanı həmin məsələlərin diqqət mərkəzinə ÇƏKILMƏSI orijinal əsərlə onun tərcümə variantını, habelə müəllif ilə tərcüməçinin qarşılıqlı müqayisəsini, mənəvi-ədəbi ünsiyyətini araşdırmağa imkan verirdi. Bu baxımdan Ə.Hüseynzadə A.Cövdətin tərcümələrini yüksək qiymətləndirir. Məsələn, Ə.Hüseynzadə Bayron haqqmda danışarkən onu "asari-hürriyyətpərvəranə" sahibi olan "müəzzəm bir ingilis şairi" sayır, "asari-nəfısayi-ülviyyə!" deyə qiymətlən¬dirdiyi bədii irsinin türkcəyə tərcümə edilməsini mühüm bir ədəbi-mədəni təşəbbüs kimi nəzərə çatdırırdı. A.Cövdətin tərcümə etdiyi "Şilyon məhbusu"ndan danışarkən Ə.Hüseynzadə bildirirdi ki, "Bayronun əşarını əvvəlcə rus və Avropa dillərində mütaliə etmiş idim. Lakin heç bir vaxt o asari-bülənşamil məzkur dillərdə mənə öz dilimizdə olduğu qədər zövq və ləzzət verməyəcək idi. Mən o andakı zövq və məmnuniyyətimi tərif edəməm!.. Bayronun əşarını türkcə oxumaq nə böyük nemət, nə böyük səadət! Abdulla Cövdət Avropa şairlərini bəzən nəz¬mən, bəzən də nəsrən tərcümə edir. Fəqət hər hansı surətlə olur-olsun, bu tərcü¬mə¬lər fövqəladə gözəl düşür. Adətən, əslindən heç vəchlə geri qalmayır..." (4, 136). Avropa ədəbiyyatını, Qərb mədəniyyətini öyrənməkdə tərcümənin xüsusi əhəmiyyət kəsb etdiyini bildirən bu sənət korifeylərinin tərcüməyə tələbləri də çox yüksək olurdu. Dİqqət yetirsək, ƏIi bəy Hüseynzadə "Avropa şairiərini bəzən nəzmən, bəzən nəsrən tərcümə edən" Abdulla Cövdətin Bayrondan tərcümələrini təhlil edərkən özünəməxsus romantik bir tərzdə həmin tərcümələrə olan çox yüksək tələblərini də ifadə etmiş olur və məhz bu tələblərə cavab verdiyi üçün onları tərif və təqdir edirdi. Avropa dillərində oxumuş olmasına baxmayaraq, Əli bəy Hüseynzadə "o asari-bülənşamildən məzkur (rus və Avropa – E.A.) dillərdə" "öz dilimizdə olduğu qədər ləzzət" ala bilməmişdi. Bu romantik, bir qədər də emosional təhlilin daxilində əslində tərcüməyə olan çox sərt bir tələb irəli sürülür: "Əslindən heç vəchlə geri qalmaması" tələbi! Nə az, nə çox! Yəni "Bayronun əşarını türkcə oxumaq" o zaman "nə böyük nemət, nə böyük səadət" olur ki, nəinki əslindən geri qalmasın, hətta heç vəchlə geri qalmasın! Məlumdur ki, Əli bəy özü də tərcümələrinə bu tələblərlə yanaşırdı. Onun Hötenin "Faus”unun tərcüməsi adi bir bədii tərcümə olmaqdan çox yüksəkdə duraraq, bu əsərin bütün bədiiyatının, mifolojisinin, fəlsəfəsinin, hətta müəyyən mənada üslubiyyatının ədəbiyyatımıza gətirilməsi idi. Bu, təkcə Əli bəy Hüseynzadənin sənət qüdrətinin hesabına olmayıb, həm də tərcümə olunan əsərin düzgün seçilməsi hesabına idi. Çünki "Faust" onun "əskidən bəri ruhunun yeganə munisi olan alman şairi Hötenin" (A.Şaiq) əsəri idi, bu, birincisi; həmin əsər Əli bəyin özünün ən sevimli əsəri idi – bu da ikincisi. Əslində, bu deyimlər Əli bəyin tərcümə sənətinə münasibətini, ona olan tələblərini açıqlayan məqamlardır. Tərcüməçi tərcümə üçün seçdiyi əsərin ruhunu duymalıdır, yalnız dil elementləri hesabına uğurlu tərcümə mümkün deyildir. "Füyuzat" məktəbinin tərcümə prinsipləri gördüyümüz kimi, ən yüksək tələblərlə müəyyənləşirdi. Bədii tərcümənin ədəbiyyatımızın inkişafının bu yeni mərhələsində son dərəcə zəruri olduğu bir məqamda çox diqqətəlayiq bir hal idi ki, bədii tərcümə praktikası ilə yanaşı, çap olunmuş tərcümələrə ədəbi-tənqidi münasibət ifadə olunur, deməli, milli tərcümə nəzəriyyəsi də yaranır və inkişaf edirdi. Prof.V.Quliyevin göstərdiyi kimi, Əbməd bəy Ağaoğlu da bədii tərcüməyə xü¬susi əhəmiyyət vermişdir. O bəzən hətta bir sıra yazıçılara bədii ədəbiyyatdan əl çə¬kib tərcümə ilə məşğul olmağı məsləhət görürdü. "N.Nərimanovun Qoqolun "Mü¬fəttiş”indən etdiyi tərcümə" adlı məqaləsində Ə.Ağaoğlu həm məqaləsini həsr etdiyi konkret tərcümə haqqında, həm də ümumiyyətlə, ədəbiyyatımızda çox ciddi şəkildə mövcud olan, müasir səviyyədə elmi təhlillərə, qiymətləndirmələrə kəskin ehtiyacı olan tərcümə problemi haqqında maraqlı, dəyərli mülahizələr söyləyirdi (5, 66).
Ə.Ağaoğlunun bütövlükdə "kifayət qədər uğurlu" saydığı tərcümə haqqında məqaləsi əslində əsrin əvvəllərində tərcümənin tənqidi və nəzəriyyəsi sahəsində mövcud olan boşluğu doldurmaq yolunda atılan ilk ciddi addımlardan biri idi. İstər Qərb dillərindən, istərsə də müxtəlif Şərq dillərindən edilən tərcümələrin çox böyük əksəriyyəti, ümumiyyətlə, təhlilə cəlb olunmurdu, ədəbi-tənqidin diqqətindən kənarda qalırdı və bu da çox zaman ədəbi-tənqidin onlara maraq göstərməməsi ilə deyil, əsasən tərcümənin təhlil meyarlarının olmaması ilə bağlı olduğunu nəzərə alsaq, onda Əhməd bəy Ağaoğlunun bu sahədəki fəaliyyətinin əhəmiyyəti daha da aydın olar.
Əgər Əhməd bəy Ağaoğluna qədər tərcümənin qiymətləndirlməsində əsas meyar orijinalın mətninə ciddi riayət etmək idisə və bu zaman çox məqamlarda başqa qiymətləndirmə, təhlil meyarları əsassız olaraq diqqətdən kənarda qalırdısa, artıq onun özü N.Nərimanovun "Müfəttiş"i tərcümə etməsi ilə bağlı yazırdı: "Tərcümə çox uğurlu edilmişdir, hərçənd bizim fıkrimizcə, cənab Nərimanov hər iki dilin, Qoqolun hekayələrində xüsusən, rus dilinin xüsusiyyətlərini nəzərdən qaçırdığından, mətnə həddən artıq tabe olmuşdur və bunun nəticəsində orijinalda komizmin-kulminasiya nöqtəsinə çatdığı yerlər tərcümədə güclə gülüş doğurur: tatar (Azərbaycan – E.A.) və rus dillərinin komizmi, gülməli vəziyyətləri ifadə etmələri həmişə uyğun gəlmir. Buna baxmayaraq, cənab Nərimanovun əməyi diqqətəlayiqdir və arzu edərdik ki, müəllif onu yeni tərcümələrlə zənginləşdirsin və bunun üçün klassik pyesləri deyil, ümumbəşəri və müasir pyesləri seçsin" (5, 67). Ə.Ağaoğlunun tərcümə olunan əsərlərin klassik ədəbiyyatdan deyil, müasir, ümumbəşəri ədəbiyyatdan seçilməsini tövsiyə etməsi, görünür, onun oxucuların müasirləri olduğu dünya ilə tanış olmaq imkanı əldə etmək arzusu iiə bağiı idi. Lakin başqa bir məqaləsində Əhməd bəy Ağaoğlu özünün irəli sürdüyü bu prinsipə zidd çıxır, "müasir romançılar"ın, xüsusilə "realist" adlandırılanların çox darıxdırıcı, yeknəsəq olduqlarını söyləyir və "onlarm əsərlərini axıra kimi oxumaq üçün öz üzərində çox səy etmək, özünü məcbur etmək" lazım olduğunu söyləyirdi (5, 68).Deməli, XX əsrin əvvəllərində fəaliyyət göstərmiş Azərbaycan şair, yazıçı, publisist və mütəfəkkirlərinin bədii tərcüməyə xüsusi önəm verməsi onların milli ədəbiyyatı zənginləşdirmək arzuları ilə yanaşı, həm də azərbaycanlı oxucunu Qərb ədəbiyyatı və mədəniyyəti ilə tanış etmək, dünyanı tanıtmaq yolu ilə onu maariflən¬dirmək, milləti yüksək mədəni tərəqqiyə çatdırmaq arzuları ilə bağlı olmuşdur. Bu isə obyektiv şəkildə Azərbaycan dilinə tərcümə praktikasının zəngin¬ləşməsinə və milli tərcümə nəzəriyyəsinin, tərcüməşünaslığın təşəkkülünə təkan vermişdir.
Ədəbiyyat
1. Səhhət A. Əsərləri, 2 cilddə, I c., Bakı: Azərnəşr, 1975
2. Şaiq A. Xatirələrim. Bakı: Gənclik, 1973
3. Əliyev K.İ. Azərbaycan romantizminin ədəbi-nəzəri görüşləri. Bakı: Elm, 1985
4. Vəliyev Ş.Q. “Füyuzat” ədəbi məktəbi. Bakı: Elm, 1999
5. Quliyev V. Ağaoğlular. Bakı: Ozan, 1997
6. Abdullayeva T. Azərbaycan ədəbi fikrində qərbçilik meylləri (XX əsrin əvvəlləri). Bakı: Avropa, 2014
Summary
The paper is about some moments of history of the artistic translation from the Western literature into Azerbaijani. The author mainly analyses the views about the translation from the original, facts of translation from the Western literature, and formation of the national study of translation.
Key words: artistic translation, the Western literature, Abbas Sahhat, Europe
Резюме
Статья рассматривает некоторые моменты истории художественного пере¬вода с западной литературы. Автор анализирует в основном мнения о переводе с оригинала, факты перевода с западной литературы и формирование националь¬ного переводоведения.
Ключевые слова: художественный перевод, западная литература, Аббас Саххат, Европа
Xülasə
Məqalədə Qərb ədəbiyyatından bədii tərcümənin bəzi məqamları nəzərdən keçirilir. Müəllif əsasən orijinaldan tərcümə haqqında fikirləri, Qərb ədəbiyyatından tərcümə faktları və milli tərcüməşünaslığın təşəkkülü təhlil edilir.
Açar sözlər: bədii tərcümə, Qərb ədəbiyyatı, Abbas Səhhət, Avropa
Rəyçi: Rasim Nəbi oğlu Qurbanov filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Abdullayeva Gülnarə Maarif qızı
İSLAMDAN ƏVVƏL VƏ İLKİN İSLAM DÖVRÜNDƏ ƏRƏB DİLLİ YƏHUDİ ŞAİRLƏRİ
D.S.Marqolius özünün “Relations between Arabs and İsraelites” əsərində bu şairlərin yaradıcılığı barədə maraqlı faktlar gətirir. O göstərir ki, bu şairlərin şeirləri Hirədə, hökmdar sarayının zirzəmisində basdırılıbmış. Sonradan Muxtar ibn Əbi Ubeyd İslamın 7-ci onilliyində onları qazıb çıxarmışdır. Bu əsərləri yaratmış şairlərin dini mənsubiyyəti müxtəlif olmuşdur. Milliyətcə yəhudi olsalar da onlar arasında həm bütpərəst, həm yəhudi, həm də xristian dininə tapınanlar var idi. D.S.Marqolius diq¬qəti cahiliyyət şairlərinin poeziyasına yönəldib qeyd edir ki, burada Tövrat rəvayət¬lərinə, peyğəmbərlərin qissələrinə bir çox işarələr olduğundan biz bu şairlərin əqidə¬sindən asılı olmayaraq dini rəvayətləri, Əhdi-Ətiqi yaxşı bilməsini zənn edə bilərik.
Qeyd etmək lazımdır ki, hələ İslamdan öncə ərəb şairləri yəhudiləri yad etmiş, öz qəsidələrində onların həyat tərzi, etiqadları və s. ilə bağlı məlumatlar vermişlər. Məsələn: VII əsrin əvvəllərində yaşamış Urva ibn əl-Vard yəhudilərdən bəhs edərkən bildirir ki, onlar titrəmə-qızdırmadan xilas olmaq üçün on dəfə anqırırdılar.
Abid ibn Əbras adlı digər ərəb şairi Dəclə çayı ilə gəmi ticarəti edən yəhudi tacirlərini xatırlayır. Ləbid ibadətlə məşğul olan yəhudinin portretini yaradır. Adi ibn Zeyd bir xəmriyyəsində yəhudi saqidən bəhs edir. İmrul Qeys isə öz möhkəmliyi ilə seçilən yəhudi evlərini xatırlayır. Məlumdur ki, bu cür işarələr bizə o dövr yəhudiləri barədə tam məlumat verə bilməz. Bununla belə, bu şeirlərə əsaslanaraq həm yəhudilərin o dövrdəki həyat tərzi, həm də ərəblərlə münasibətləri barədə azacıq da olsa mülahizə yürütmək olar.
Peyğəmbərin dövründə yaşamış Qeys ibn əl-Xatim yəhudi məbədgahında göyə yüksələn minarə olduğunu, orada ətirli otlar yandırıldığını bildirir. Bəzən bu şeirlərdə “kahinan” – iki kahin ifadəsi işlənir. Bu həmin dövrdə Bənu Nadır və bənu Kureyzə qəbilələrinin bu adla adlanmasından irəli gəlir.
Ərəblərin yəhudi həyat tərzinə, mədəniyyətinə olan maraqları aşağıdakı əhvalatdan da bilinir: Xəlifə Mötəmidin qardaşı Müvəffəq ibn Nəsr zənci üsyanlarını yatırdıqdan sonra bir gün yaxşı əhval-ruhiyyədə olarkən öz vəziri İsmayıl ibn Bülbülü çağırıb yəhudi şairlərinin şeirlərini eşitmək istədiyini bildirir. İsmayıl onun arzusunu yerinə yetirmək üçün o dövrün görkəmli filoloqu olan və sarayda Abbasi xəlifələrinin övladlarına təhsil verən Mübərrədin yanına gedir. Mübərrəd bildirir ki, o yəhudi şairlərinin şeirlərini bilmir və onda belə şeirlər yoxdur. Amma o İsmayıla həmkarı Sələbə müraciət etməyi məsləhət bilir. Sələb bildirir ki, o düz 50 il yəhudi şairlərinin şeirlərini toplamaqla məşğul olmuşdur. O, bilirdi ki, bir gün gələcək, kimsə bu şeirləri axtaracaq. Ismayıl şeirləri alıb Mübərrədə verir, o da Sələbi səxavətli bir tərzdə mükafatlandırır. Bu əhvalat barədə müxtəlif mülahizələr səslənmiş, bu şeirləri Mübərrədin özünün qoşub Sələbə ötürməsi və s. bildirilmişdir. Hər halda qədim ərəb şeirinin həqiqiliyi məsələsi həmişə mübahisə obyekti olmuşdur və ərəbdilli yəhudi poeziyası da bu mənada istisna deyil.
Orta əsr mənbələri ərəb-yəhudi ədəbi-mədəni əlaqələrinə biganə qalmamış, ma¬raq doğura biləcək hər bir hadisəni qeydə almışlar. Ərəblərin məşhur orta əsr mən¬bələrindən olan “Kitəbul-əğanidə”ki bir əhvalat da maraq doğurur. Kitəbul-əğaninin müəllifi Əbul-Fərəc əl-İsfəhani bu əhvalatı vaxtı ilə görkəmli filoloq Əbu Ubeydənin söylədiyini bildirir. Əbu Ubeydə rəvayət edir ki, bir dəfə görkəmli ərəb şairi, münzirilərin sarayında hörmətli mövqeyi olan Nabiğə əz-Zubyani Mədinəyə, yəhudi bazarına gedir. Bazarın hay-küyü Nabiğənin dəvəsini hürküdür. Nabiğə bu hadisəyə bədahətən bir şeir qoşur. Bu zaman yaxınlıqda olan yəhudi şairi Rabi ibn Əbul-Haqaiq bədahətən Nabiğənin şeirinə eyni vəzndə, eyni qafiyədə olan bir şeirlə cavab verir. Nabiğə bu şeiri çox bəyənir və Rabini şairlərin ən yaxşısı adlan¬dırır.
Bu rəvayət bir neçə cəhətdən maraq doğurur. Birincisi, buradan yəhudi icma¬sı¬nın Mədinədə ticarəti öz əlində cəmləməsi anlaşılır. İkincisi, yəhudilərin ərəb dilini öz dilləri kimi bilməsi, bu dildə hətta bədahətən şeir deyə bilmək qabiliyyətləri də diqqəti cəlb edir. Ərəb və yəhudi dillərinin eyni bir dil ailəsinə – sami dillərinə mən¬sub olması bu dilləri hər iki xalq üçün asan edirdi. Üçüncüsü isə, bu rəvayətdən ərəb cəmiyyətində şeirləşmənin nə qədər dəbdə olması, böyük önəm daşıması başa düşülür.
Görünür, həmin dövrdə yəhudi şairlərin ərəbcə şeirləri geniş yayıldığından və onların yaradıcılığı filoloqlar tərəfindən maraqla qarşılandığından ibn Səllam əl-Cumani özünün “Tabaqatu fuhuliş-şüəra” əsərinin bir hissəsini onlara həsr etmişdir. Əsərdə yəhudi şairlərə həsr olunmuş hissə “Şüərau əl-Yəhud fi əl-Mədinə va əknəfihə” adlanır (Mədinə və onun ətrafındakı ərazilərin yəhudi şairləri adlanır). Müəllif səkkiz yəhudi şairi barədə məlumat verir. Onlar aşağıdakılardır:
1. Samuel ibn Adiyə; 2. əl-Rabi ibn Əbil-Haqaiq; 3.Kəb ibn əl-Əşrəf; 4.Şərih ibn İmran; 5.Şubə ibn Ğarid; 6.Əbu Qeys ibn Rifaa; 7.Əbu əl-Zəyyəl; 8.Dirhəm ibn Zeyd
İbn Səllam əl-Cumahi yəhudilər barədə bölümünü belə başlayır: “Mədinədə və onun ətafında yaşayan yəhudilərin gözəl şeiri olmuşdur”.
İbn Səllam birinci Samuel ibn Adiyə haqqında məlumat verib yazır: “Samuel ibn Adiyə Teymə əhlindən idi. İmrulqeys öz silahını məhz ona verib saxlamağı tapşırmışdır. Haris ibn Əbi Şəmmar əl-Qəssani Samuelin yanına gedib bu silahı ondan istəmiş, Samuel isə qalasının qapısını onun üzünə bağlamış (silahı ona verməmişdir), sonra Haris güdüb onun qaladan çıxan oğlunu oğurlamış və demişdir ki, silahı mənə verməsən, oğlunu öldürtdürəcəm. Samuel isə “öldür, mən onu sənə verməyəcəm” demişdir”. Əl-Əşa bu hadisəni zərb məsəl kimi öz şeirlərindən birində xatırlamışdır.
İbn Səllam əl-Əşanın şeirindən 4 beyt misal gətirir. Həmin beytlərdə əl-Əşa insanları Samuel kimi olmağa, övladsız qalmağı əmanətə xəyanətdən üstün tutmağa çağırır. Bundan sonra əsərdə Samuelin şeirindən bir parça verilir:
إن حلمي اذا تغيب عني
فاعلمي انني عظيما رزيتُ
ضيف الصدر بالخيانة لا
ينقض فقري امانتي ما حييتُ
كم فظيع سمعته فتصا ممت
وغي تركته فكفيت
ليت شعري و اشعُرنّ ما
قرّبوها منشورة فقريت
اليَ الفضل ام عليّ اذا حوسـ
بْتُ اني على الحساب مُقيتُ
ميت دهر قد كنت ثم حييتُ
و حياتي رهنٌ بأن سأموتُ
Əgər bir gün ağlımın zəiflədiyini görsən,
Bil ki mən bir zaman əzəmətli idim,
Amma sonralar çox bəlalar gördüm.
Əmanətə xəyanət edən rəzil insandır
Əmanət yükü nə qədər ki sağam heç bir zaman mənim belimi bükməz.
Mən nə qədər ləyaqətsiz, kobud adamlarla ünsiyyətdə olmuşam. Amma onların dediklərinə qarşı özümü karlığa vurmuşam. Mən yolunu azanları tərk edib onların şərindən özümü qorumuşam.
Mənim şeirim də, özüm də açıq bir kitab kimiyik. Qoy oxusunlar!
Vaxt gələcək mən də hesab verəcəm. Qiyamətin hesabı mənim lehimə, yoxsa əleyhimə olacaq? Hər halda mən buna qadir olacam.
Mən dəhr yanarkən cansız idim. Sonra mənə həyat verildi. Amma mən bir vaxt öləcəyimdən (bu dünyada) bir girov kimiyəm .
Samuel haqqında bu cür qısa məlumatla kifayətlənən ibn Səllam əl-Cumahi digər yəhudi şairlərindən yalnız Kəb ibn əl-Əşrəf barədə məlumat verir: “Kəb ibn əl-Əşrəf Tay qəbiləsindəndir. Onun anası Bənu Nadırdandır. Dayıları qəbilə başçıları olub. O, Bədr döyüşündə ölən (müşriklərə) mərsiyə deyib və Peyğəm¬bərin (s.ə.s.) zövcələrinə, müsəlman qadınlarına açıq-saçıq qəzəllər yazıb. Peyğəmbər Məhəmməd ibn Məsləməyə və ənsarlardan bəzi adamlara onu öldürməyi əmr edir. Onlar da Kəbi öldürürlər”.
Təəssüf ki, İbn Səllam digər şairlər barədə bu cür qısa məlumat da vermir, yalnız onların şeirlərindən nümunələr verməklə kifayətlənir.
Ümumiyyətlə, ilkin İslam dövründə yaşamış yəhudi şairləri barədə ən geniş məlumata bu dövrün təsvirini verən şirə və məğazi (Peyğəmbərin tərcümeyi-halı və ğəzavatı) ədəbiyyatında rast gəlinir. Çünki İslamın yaranması Məkkə şəhərinin adı ilə bağlıdırsa, İslamın möhkəmlənməsi Mədinənin adı ilə bağlıdır. Mədinə isə yəhudilərin toplum halında yaşadığı bir şəhər idi. Burada məşhir yəhudi qəbilələri yaşa¬yırdı: Bənu Kaynuka, Bənu Nadır, Bənu Qureyza xüsusilə böyük nüfuz sahibi idilər. Mədinə yəhudiləri İslam peyğəmbərinin gəlişini öz nüfuz və ağalıqları üçün bir təhlükə hesab edirdilər. Çünki onlar hicrətdən öncə Mədinənin (o dövrkü Yəsribin) Aus və Xəzrəc kimi qəbilələri arasındakı nifaqdan məharətlə istifadə edib şəhəri demək olar ki, öz nəzarətləri altında saxlayırdılar. İslamdan sonra ümmət anlamının qəbilələrarası çaxnaşmanı arxa plana keçirməsi sayəsində ərəb icması gücləndikcə, yəhudilər narahatlıq keçirir, İslamın düşmənləri ilə əlbir olurdular. Digər tərəfdən, İslamın bir sıra hərbi döyüşləri, yürüşləri də yəhudilər əleyhinə yönəlmişdir. Bu səbəbdən də peyğəmbərin tərcümeyi-halını təsvir edən ədəbiyyatda yəhudi şairləri barədə məlumatlar hifz olunub. Digər mənbələrdən Yaqut Həməvinin “Mucəmul-Udəbə”, Əbul-Fərəc İsfəhaninin “Kitəbul-Əğani” əsərlərini qeyd edə bilərik. Mənbələr, bir qayda olaraq yəhudilərin o dövrdə ən böyük şairi kimi Kəb ibn əl-Əşrəfin adını çəkirlər. İbn Səllam əl-Cumahi kimi digər müəlliflər də onun İslam dininə və onun peyğəmbərinə olan ədavətini xüsusi qeyd edirlər.
Onlar Kəb ibn əl-Əşrəfin Aus və Xəzrəc qəbilələrindən olan şairlərlə həcv¬ləş¬diyini bildirilər. O, Bədr döyüşü zamanı qətlə yetirilmiş məkkəlilərə ağı deyir, onları insanların ən şərəflisi adlandırırdı. Onun hətta Məkkəyə gedib oradakı ərəbləri Məhəmməd Peyğəmbərə hücum etməyə təhrik etməsi də bildirilir. Kəbin rəmzi olaraq “Əshabu qalib” (Xəndək əhli) adlanan məkkəlilərə mərsiyə yazması da məlumdur. Onlar Bədr döyüşündə qətlə yeririldikdən sonra peyğəmbər cəsədlərin yığıldığı Xəndəyə üz tutaraq: “Ey Xəndək əhli, siz nə pis ümmət oldunuz...” – deyərək kiçik bir çıxış etmiş, onları öz peyğəmbərini incitməkdə, onu didərgin salmaqda ittiham etmişdir. Sonra bu hadisə ilə bağlı bir çox şairlər şeir demişlər. Bu şeirlər həmin şairlərin İslama olan münasibətini – siyasi mövqe¬yini bildirmişdir. Məsələn, Həssan ibn Sabit bu hadisəni peyğəmbərə həsr etdiyi mədhiyyədə yad etmişdir. Kəb ibn əl-Əşrəf isə həlak olmuş məkkəlilərə yazdığı mərsiyədə bu əhvalatı xatırlamışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, Kəb ibn əl-Əşrəfin özünün vəfatı ilə bağlı şeirlər də yazılmışdır. Məsələn, İslam şairi Kəb ibn Malik bu barədə şeir söyləmişdir.
Mədinədə yaranan yəhudi şeirinin və onun ərəb şeiri ilə qarşılıqlı təsirinin mühüm bir qolunu yəhudi və ərəb şairlərinin şeirləşməsi, bir-birlərinin şeirinə nəzirələr yazması təşkil edir.
Məhz bu şeirləşmələr yəhudi şairlərinin həyat və yaradıcılığı barədə məlumat əxz etmək baxımından maraq doğurur. Belə ki, o dövrdə İslama zidd olan bütün poeziya nümunələri itib-batmışdır. Məsələn, Kəb ibn əl-Əşrəfin İslamı həcv edən şeirlərinin heç biri zəmanəmizədək gəlib çıxmamışdır. Eləcə də, onun Peyğəmbərin zövcələrinə həsr etdiyi şeirlər də məhv edilmişdir. Eyni fikri digər yəhudi şairləri barə¬də də söyləmək olar. Zəmanəmizədək gəlib çatan şeirlərin əksəriyyəti məhz şeir¬ləşməklə, nəzirələrlə bağlı şeirlərdir. Məsələn, Kəb əl-Əşrəfin “Xəndək əhlinə” yaz¬dığı şeirlərin zəmanəmizədək çatmasında ona yazılan cavab şeirləri böyük rol oynadı. Həssan ibn Sabit onun bu şeirinə cavab şeiri yazmışdır. Eləcə də Meymunə ibn Ab¬dulla adlı müsəlman şairəsi də bu şeirə cavab yazmış, ona cavab vermişdir. Meymunə öz şeirində şərəfsiz adamlara görə göz yaşı axıtmağın yaxşı iş olmadığını bildirir.
Mədinədə yaşayan yəhudi şairlərindən biri də Səmmak əl-Yəhudadır. Onun zəmanəmizədək gəlib çatan şeirləri də demək olar ki, bu və ya digər müsəlman şairinin yazdığı şeirlərə yazılan cavablardır. Məsələn, şeirlərin birində o, bir müsəlman şairinin Kəb ibn əl-Əşrəfin ölümünü təqdir etməsi ilə bağlı şeirinə cavab vermişdir. Qeyd etmək lazımdır ki, ilkin İslam dövründə müxtəlif zümrələrin marağını təmsil edən bu şeirlərdə cavab şeirləri sərbəst yazılırdı. O, ünvanladığı şairin şeiri ilə eyni vəzndə və eyni qafiyədə olduğu kimi, tamamilə başqa bir bəhrdə və başqa bir qafiyə ilə də yazıla bilərdi. Səmmakın haqqında danışdığımız şeirində isə vəzn və qafiyə gözlənilir. Şair cavab şeirində müsəlmanların Kəb ibn əl-Əşrəfin ölümünə görə Allah tərəfindən cəzalanacağını bildirir. Kəb ibn əl-Əşrəfin ölümünə şeir yazan şairlərdən biri də İslam şairi Kəb ibn Malik idi. O, öz şeirində Kəbin ölümünün səbəbini onun kafirliyində görür. Səmmak bu şeirə də vəzn və qafiyəni qorumaqla cavab verir.
Mədinədə yaşayan yəhudi şairlərinin yaradıcılığının çox cüzi hissəsi zəmanəmizədək gəlib çatmışdır. Amma bu cüzi hissə də bizə o dövrdə baş verən bir sıra olaylardan xəbər verir. Məsələn, Cəbəl ibn Cəval əl-Sələbi adlı bir şair öz şeirində Hayyi ibn Əxtab adlı bir yəhudinin boynunun vurulmaqla qətlə yetiriliməsini təsvir edir. Həmin yəhudi Bənu Qureyzə döyüşündən sonra edam edilmişdir. Deyilənə görə, edam edilərkən Peyğəmbərə münasibətlə ona qarşı ədavət aparmasından heç də peşiman olmadığını bildirmişdir. Sonra o üzünü camaata tutub demişdir: “Ey insanlar! Allahdan gələn əmr bir hökmdür. Bu bir yazı, bir taledir. Bu Allahın Bənu İsrailə yazdığı tale yazısıdır”. Sonra o əyləşib boynunu uzatmış və boynu vurulmuşdur. Cəbəl ibn Cəval bu əhvalatı əks etdirən şeir yazmışdır.
Həmin dövrdə Peyğəmbəri mədh edən müsəlman şairləri onun bu və ya digər hərbi yürüşlərinə şeirlər həsr edirdilər. Həssan ibn Sabit də Bənu Kureyzə üzərindəki qələbə münasibətilə şeir yazır. Ona cavab şeiri yazan Cəbəl ibn Cəval Bənu Qureyzə və Bənu Nadır əhlinin müsibətinə ağlayır.
Həmin dövrdə Mədinədə ərəblər arasında yəhudiliyə tapınanlar olduğu kimi, yəhu¬dilər arasında da İslama tapınanlar var idi. Qeyd etdiyimiz kimi hələ İslam yaranmazdan əvvəl bəzi ərəb gəncləri vəhdaniyyət dini olan yəhudiliyi bütpərəst¬likdən üstün bilib bu dinə tapınırdılar. A.Qasımova bu barədə yazır: “Yəhudilik nə qədər qapalı, bir xaqla məxsus din olsa da, hər halda onlar ərəbləri bu dinə cəlb etməyə maraqlı olmuşlar. Çünki onlar ərəblərə yad bir xalq kimi deyil, ulu babaları İbrahimin nəslindən olan qohum tayfa kimi baxırdılar”.
Yəhudiliyə tapınmışlar içərisində xüsusilə gənclərin çoxluğu diqqəti cəlb edir. Görünür, İslamın yaranması ərəfəsində gənc nəsil vaxtı keçmiş bütpərəstliyə meyil etmir, daha mükəmməl dini dünya görüşünə ehtiyac duyurdu”. Çox güman ki, yəhu¬dilik və xristianlıq kimi vəhdaniyyət dinlərinin gənclərə təsiri daha güclü idi. Digər tərəfdən, yəhudilər elmdən başı çıxan, müqəddəs kitablardan xəbərdar bir toplum təsiri bağışlayır. Balazuri “Futuhul-Buldən” əsərində Yəsrib yəhudilərinin ərəblərə yazıb-oxumaq öyrətdiyini bildirir. Ayrıca olaraq İmruul-Qeysin şeirindən ərəblərin Zəburdan xəbərdar olması, hətta onun üzünü belə köçürmələri anlaşılır.
Məhəmməd peyğəmbərin hicrətin dördünücü ilində Zeyd ibn Sabitə yəhudilərin yazısını öyrənməyi buyurması bildirilir. Peyğəmbər Zeydə “Ey Zeyd, sən mənim üçün yəhudi yazısını öyrən, çünki vallah, mən yazacağım şeylər haqqında yəhudilərə etimad edə bilmərəm” – demişdir.
İslam yarandıqdan sonra Bənu Nadir, Bənu Qureyzə və Bənu Qaynuqadan bəzi yəhudilər müsəlmanlığı qəbul etmişlər. “Kitəbul-əğani”də bunlar arasında yəhudi şairi Aus ibn Dəni əl-Qureyzinin arvadının adı da çəkilir. Rəvayət edilir ki, İslama görə, müsəlman q