DİLÇİLİKЯЗЫКОЗНАНИЕ................................................................................5-153

N.VELIYEVA.   An outlook on present-day english lexicology...................

M. SÜREK. İngilis feli frazeoloji vahidlərdə paronimiya hadisəsi.………

Л. ГУСЕЙНОВА. О некоторых концептах в ономастиконе Ч.Абдуллаева...

С. МАМЕД-ЗАДЕ. Литературный язык и диалект -интеграция или неприязнь?................

С. ГАСАНОВА.Роль личности в формировании языковой картины мира......................

Y. SULEYMANOV. The interference process in the morphological and syntactical levels

A.ALLAHVERDİYEVA. Məntiqi inkarlıq kateqoriyasının linqivstik təhlili ..........................

G. BƏŞİROVA.Dilimiz ruhumuzdur...................................

N. ƏLİYEVA. Zərf qovşağı və zərf cümləsi........................

G. ÖZMADEN. Dialekt leksikası..........................................................................

A. HACIYEVA.  “Black cat” və “The number 13” inamlarının etimologiyası...

Ə. HACIYEVA. İngilis və Azərbaycan dillərində frazeologizmlərin ekvivalentliyi və lakunarlığı..

E. MƏMMƏDOVA. İngilis dili nitq hissələri sistemində sifət.................................

X. MƏMMƏDOVA. İngilis dilində mədəniyyət və incəsənətlə bağlı etnoqrafiq realilər....

İ. MUSAYEVA. İ. Şixlının “Dəli Kür” əsərində atalar sözləri və məsəllərin cümlə tipləri...........

Q.VAQİFQIZI. Qədim uyğur abidəsi“Xuastuanift”ın dilində kəmiyyət  kateqoriyasının ifadə üsulları......

G.QULİYEVA. Həmzə samitinin artikulyasiyası ilə bağlı problemlər....................

F. RZAYEVA. Misir dialektində atalar sözləri və deyimlər........................

N. RZAYEVA. Müasir ərəb dilində birləşdirmə əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələr.........

A. SƏFİXANOVA, V. ABIYEVA. İngilis dili qrammatikasının tarixi, inlişafı və quruluşu haqqında..

N. ŞƏRİFOVA, L. HÜSEYNOVA. Sosiolinqvistika və üslubiyyat................

S. ZEYNALOVA. Dildə sinonimlik..................

Э.  БЕХБУДОВА. Семантическая структура многозначной фразеологической единицы....

Ф. МЕХТИЕВ. Некоторые вопросы речевой агрессии...........................................

Г.  МАМЕДОВА. О субстантивации  прилагательных в  русском  языке...............

Ф. МАМЕДОВА. Азербайджанская фразеология с общим значением «интеллект»........

Ş.  KƏRİMOV. “Kitabi – Dədə Qorqud”da işlənən bəzi arxaik sözlər Qərbi Azərbaycan şivələrində......

Ş.ABDULLAYEVA. Əhməd Cavadın «Sərf və nəhv»  kitabında məsdərlər........

N. İMANOV. Nəsxin növlərinə dair ümumi məlumat................................................

M. MEHDIYEVA. Azərbaycan dilçilyinin nəcib siması...........................................

A. QARAYEVA. Mifologizmlərin Azərbaycan dilinin söz yaradıcılığında rolu...

H. QULİYEV.  Body-parts idioms in english and their corresponding forms in Azerbaijani…

Н. ГАДЖИЕВА. Вопросы  фонологии  в  русском  языкознании.........................................

Ə. HÜSEYNOVA. Tofiq Bayramın əsərlərində frazeoloji birləşmələrin üslub imkanları........

Ş.  ГАСİМОВА, И.ТЕМИРОЬЛУ. Азярбайъан дилиндя синонимлик щадисясинин ясас яламятляри....

Г. САДЫХОВА. Топонимические фразеологизмы библейского происхождения во французском и  русском языках

E.TAĞIYEVA. “Bir” sayının iştirakı ilə yaranmış insan anlayışı bildirən sözlər...........

Э. ГАДЖИЕВА. Вопрос о членении простого предложения в русском синтаксисе..........

Ə. MƏMMƏDOVA. XX əsr Azərbaycan bədii ədəbiyyatında işlənən    toponimlər....

K. ƏHMƏDOVA. ÇKMC-lərinçoxkomponentlisözbirləşmələriiləizomorfikliyi....

G. PAŞAYEVA. Azərbaycan dilinin termin yaradıcılığı prosesində  rus dilindən alinmış  terminlərin  rolu....

G. İMANOV. Türk və Azərbaycan dilində cümlə və onun əmələgəlmə yolları..................

S. ABDİNOVA. Azərbaycan və ingilis dillərində sintaktik konstruksiyalarda komponent ardicilliğı..........

G.BƏŞİROVA.Azərbaycan dil lüğətlərində dənizçilik   leksikasının verilməsi məsələləri.................

A.YUNUSOV. Müasir türk ədəbi dilində sadə cümlələr haqqında.................................

 

ƏDƏBİYYATŞÜNASLIQ – ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ..............................................154-257

И. ГУСЕЙНОВ. «Модернизм» и «постмодернизм» в европейской культуре и литературе....

A. ШАМИГУЛОВА, Г АБДУЛЛИНА. Лексика одежды, головных уборов и обуви в башкирских народных  

                                                                               праздниках...............................................................

K. BAĞIROVA.Azər Buzovnalı və müasirləri...............................................................................

Ə. MƏMMƏDBAĞIROĞLU.Azərbaycan yazılı folklor ədəbiyyatında “Kəllənamə” hekayəti......

G. XƏLİLOVA. Valter Skott poeziyasının estetikası.................................................................................

K. HACIYEVA. Kişvəri şeirinin cazibəsi.................................................................................................

Ü. HACIYEVA, H MUSAYEVA. Məşhur ingilis yazıçılarının və tannmış şəxsiyyətlərinin atalar  sözləri və məsəllərə keçmiş   

                                                                   müdrik kəlamları......................................................................

X.HÜMMƏTOVA. Həbibi şeirinin  başlıca ideyaları  və tarixi gercəkliyin əksi........................

V. KƏRİMOVA. Alber Kamyu  və  “Yad” romanı.........................................................

A. MƏMMDBƏYLİ .Bədii diskursda ritorik vasitələr.......................................................

Ü. NƏBİYEVA. Oğuz eposunda “Yağı” anlayışının təzahürünə dair...........................

Y. QASIMOV. Yeni bədii təfəkkürdə xalq obrazı...........................................................

S.  QASIMOVA. İlaxır çərşənbə ayinləri və onların inanc əsasları...........................

A. АЛИЗАДЕ. Петербург в художественной концепции Марины Палей......

L. MƏMMƏDOVA. Dramatik əsərdə məclisin təqdimi...........................................                     

K. CƏBRAYILOVA. Səməd Vurğunun epistolyar irsinin dövrləri haqqında.............

T. DONOÇOVA.Əfqanin yaradıcılığında gənclik və milli mənəviyyat prоblеmi.........

Ə. BALAZADƏ.  “Şahnamə”nin dünya epik əsərləri ilə müqayisəsi...........................

Ə. ŞƏBANİ  MİNAABAD­. Mütənəbbinin şerlərinin görkəmli  İran şairi Nasir Xosrovun şerlərinə təsiri....

M. VƏLİYEV. “Dastani-Əhməd Hərami” poemasında əsas qəhrəmanların xarakteristikası.........

М. МАМЕДОВ. Культ огня в обрядах Nовруза.............................

A. HACIYEVA. XIX əsr Qarabağ sənətkarlarının yaradıcılığında həcv.......

D. ADİLOVA, Afaq Məsudun hekayələri.......................................................

Y. QURBANOVA.M.Ə.Sabir və Fikrət Sadıq poeziyası.............................

Ş. QƏDİMOVA.Divan ədəbiyyatında şeir sistemi..........................

NİGAR AN. Əlaqələrin şərtiliyi, yaxud adilikdə qeyri-adilik..........

 

PEDAQOGİKA-ПЕДАГОГИКА………………………..……………...........258-306

В. ИНОЗЕМЦЕВ. Психологические аспекты  повышения  качества  образования  в вузе.

G. AXUNDOVA. Dirijorluqda metro -ritmin rolu...........................................................

N. MİRMƏMMƏDLİ. Musiqi müəllimlərinin hazırlığı  sistemində   xor  aranjimanı  fənninin əhəmiyyəti.....

Ş. ƏHMƏDLİ.  Naxçıvan təhsil tarixində ilk dövlət məktəbləri................................................................

G. İMANOVA.  Texniki  ali məktəblərin rus qruplarinda “mübtəda və onun ifadə vasitələri”

. ARIXOVA. Şagirdlərin yazılı nitqinin inkişafında orfoqrafiya təliminin rolu...........................

T. JAFAROVA. Theoretical foundations of teaching oral speech to pupils of junior form…..           

Т. ИСМАЙЫЛОВА. Мцасир дярс вя  онун ясас мярщяляляри..........................................................

S. MEHDİYEVA. Nitq vərdişlərinin inkişaf üsulları.......................................

X. QOCAYEVA. Yeniyetmələrin  estetik  tərbiyəsində Süleyman Ələsgərovun rolu

A.ЗЕЙНАЛОВА. Роль диалога в развитии речи студентов в процессе обучения русскому языку..

B. XƏLİLOVA.  “The case study” method in teaching english ……

O. GÜNDÜZ. İnternet texnologiyalarının müasir tədris prosesində yeri..

K. EYVAZOVA.  XX əsrdə Azərbaycanda ərəb dilinin tədrisinə dair proqramlar haqqında prosesində yeri.....

П. МАМЕДОВА. Некоторые вопросы словообразовательной системы в русском языке и методика работы по

                                   cловообразованию................

 

KİTABŞÜNASLIQ-КНИГОВЕДЕНИЕ.............................307-312

Ə. BAYRAMOV. Azərbaycanda kitab yayımının ümumi məsələləri..

S. MƏMMƏDOVA. İnternetin kitabxana informasiya fəaliyətində tətbiqinin bəzi aspektləri ..

 

İNSANŞÜNASLIQ-ЧЕЛОВЕКОВЕДЕНИЕ..............313-325

M. ABDULLAYEVA. Təsəvvüf  etikası..........................

S. МИРЗЯЙЕВА. Qloballaşan dünyada tерроризм пroblemi вя онун тязащцр  хцсусиййятляри...

C. КАМЕНЕВА. Халиль Джебран - поэт мистических глубин........

Ş. DADAŞOVA. Qadın avtobioqrafiyaları. Fərdi və kulturoloji identifikasiya..

 

JURNALİSTİKA-ЖУРНАЛИСТИКА……………………....……326-347

R. İSMAYILOV. Beynəlxalq təşkilatlar və media: qanunvericiliyinin təsnifatı.....

Т. ВЕЛИМЕТОВ. История  возникновения и развития телевещания в Интернете:  в мире и  в  Азербайджане.

E. ZEYNALOVA. Qloballaşma və siyasi fəaliyyətdə sosial media...........

G. ORUCƏLİYEVA. Bloq anlayışı və media...........................

Ş. QULİYEVA. Dünyada və Azərbaycanda radioyayımın yaranması və təşəkkülü........

 

MƏRUZƏLƏR-ДОКЛАДЫ........................................348

Л.АЛЕКПЕРОВА. Трудности изучения русского языка в азербайджанской аудитории…

H. RÜSTƏMZADƏ. Qeyri-məhsuldar şəkilçilər və onların öyrədilməsi yolları............

H. VƏKİLOVA. Şifahi və yazilı danişıq üslubu..........................................................

Z. ƏZİZOVA. Modal fellərin ekvivalentliyi..............................................................

Ə. İBRAHİMXƏLILOVA. İngilis dilindəki fransız tərcümə ədəbiyyatında milli məişət sözləri.......

 

 

 

 

 

=============================================================================

Yыьылмаьа верилмишдир: 12./01.14      Çапа имзаланмышдыр :   19.02.14    Rезограф чапы.  Şящадятнамя № 27  

Lисензийа: серийа аб № 022471. Tираъы 1000.  Qиймяти пулсуз. Lяман няшр-полигр. MMC»-дя     чап олунмушдур.   

 

 

 

 

 

NigarVeliyeva

AN OUTLOOK ON PRESENT-DAY ENGLISH LEXICOLOGY

As it is well-known, Lexicology is a part of Linguistics dealing with words as vocabulary notes. The term “Lexicology” is of Greek origin and derived from the words “lexis” which means “word” and “logos” – “science”. Lexicology is the part of Linguistics which deals with vocabulary and characteristic features of words and word-groups. The term “vocabulary” is used to denote the system of words and word-groups that the language possesses.  The term “word” denotes the main lexical unit of a language resulting from the association of a group of sounds with a meaning. This unit is used in grammatical functions characteristic of it. It is the smallest unit of a language which can stand alone as a complete utterance. The term “word-group” denotes a group of words which exists in the language as a ready-made unit, has the unity of syntactical function, e.g. the word-group “as loose as a goose” means “clumsy” and is used in a sentence as a predicative: “He is as loose as a goose”.

Lexicology can study the development of the vocabulary, the origin of words and word-groups, their semantic relations and the development of their sound form and meaning. In this case it is called Historical Lexicology.

Another branch of Lexicology is called Descriptive and studies the vocabulary at a definite stage of its development.

The main unit of the lexical system of a language resulting from the association of a group of sounds with a meaning is a word. This unit is used in grammatical functions characteristic of it. It is the smallest language unit which can stand alone as a complete utterance. A word, however, can be divided into smaller sense units – morphemes. The morpheme is the smallest meaningful language unit. The morpheme consists of a class of variants, allomorphs, which are either phonologically or morphologically conditioned, e.g. “please, pleasant, pleasure”. Morphemes are divided into two large groups: lexical and grammatical (functional). Both lexical and grammatical morphemes can be free and bound. Free lexical morphemes are roots of words which express the lexical meaning of the word; they coincide with the stem of simple words. Free grammatical morphemes are function words: articles, conjunctions and prepositions. Bound lexical morphemes are affixes: prefixes (dis-), suffixes (-ish) and also blocked (unique) root morphemes, for example, “Fri-day, cran-berry”.  Bound grammatical morphemes are inflexions (endings), for example, “-s” for the plural of nouns, “-ed” for the Past Indefinite of regular verbs, “-ing” for the Present Participle, “-er” for the comparative degree of adjectives.

In the second half of the twentieth century the English word building system was enriched by creating so called splinters which scientists include in the affixation stock of the Modern English word building system. Splinters are the result of clipping the end or the beginning of a word and producing a number of new words on the analogy with the primary word-group. For example, there are many words formed with the help of the splinter mini (apocopy produced by clipping the word “miniature”), such as “mini-plane, mini-jet, mini-cycle, mini-car, mini-radio” and many others. All of these words denote objects of smaller than normal dimensions.

On the analogy with “mini-” there appeared the splinter “maxi-” (apocopy produced by clipping the word “maximum”), such words as “maxi-series, maxi-sculpture, maxi-taxi” and many others appeared in the language.

When European economic community was organized quite a number of neologisms with the splinter Euro- (apocopy produced by clipping the word “European”) were coined, such as: “Euratom, Eurocard, Euromarket, Europlug, Eurotunnel” and many others. These splinters are treated sometimes as prefixes in Modern English.

There are also splinters which are formed by means of aphaeresis that is clipping the beginning of a word. The origin of such splinters can be variable, for example, the splinter “burger” appeared in English as the result of clipping the German borrowing “hamburger” where the morphological structure was the stem “Hamburg” and the suffix “-er”. However in English the beginning of the word “Hamburger” was associated with the English word “ham” and the end of the word “burger” got the meaning “a bun cut into two parts”. On the analogy with the word “Hamburger” quite a number of new words were coined, such as: “baconburger, beefburger, cheeseburger, fishburger”, etc.

The splinter “cade” developed by clipping the beginning of the word “cavalcade” which is of Latin origin. In Latin the verb with the meaning “to ride a horse” is “cabalicare” and by means of the inflexion “-ata” the corresponding Participle is formed. So the element “cade” is a combination of the final letter of the stem and the inflexion. The splinter “cade” is a combination of the final letter of the stem and the inflexion. The splinter “cade” serves to form nouns with the meaning “connected with the procession of vehicles denoted by the first component”, e.g. “aircade” – a group of airplanes accompanying the plane of a VIP, “autocade” – a group of automobiles escorting the automobile of a VIP, “musicade” – an orchestra participating in a procession.

In the seventieths of the twentieth century there was a political scandal in the hotel “Watergate” where the Democratic Party of the USA had its pre-election headquarters. Republicans managed to install bugs there and when they were discovered there was a scandal and the ruling American government had to resign. The name “Watergate” acquired the meaning “a political scandal”, “corruption”. On the analogy with this word quite a number of other words were formed by using the splinter “gate” (apheresis of the word “Watergate”), such as: “Irangate, Westlandgate, shuttlegate, milliongate”, etc. The splinter “gate” is added mainly to proper names: names of people with whom the scandal is connected or a geographical name denoting the place where the scandal occurred.

The splinter “mobile” was formed by clipping the beginning of the word “automobile” and is used to denote special types of automobiles, such as: “artmobile, bookmobile, snowmobile, tourmobile”, etc.

The splinter “napper” was formed by clipping the beginning of the word “kidnapper” and is used to denote different types of crimesters, such as: “busnapper, babynapper, dognapper”, etc. From such nouns the corresponding verbs are formed by means of backformation, e.g. “to busnap, to babynap, to dognap”.

The splinter “omat” was formed by clipping the beginning of the word “automat” (a café in which meals are provided in slot-machines). The meaning “self-service” is used in such words as “laundromat, cashomat”, etc.

Another splinter “eteria” with the meaning “self-service” was formed by clipping the beginning of the word “cafeteria”. By means of the splinter “eteria” the following words were formed: “groceteria, booketeria, booteteria” and many others.

The splinter “quake” is used to form new words with the meaning of “shaking”, “agitation”. This splinter was formed by clipping the beginning of the word “earthquake”. The following words were formed with the help of this splinter “Marsquake, Moonquake, youthquake”, etc.

The splinter “rama” is a clipping of the word “panorama” of Greek origin where “pan” means “all” and “horama” means “view”. In Modern English the meaning “view” was lost and the splinter “rama” is used in advertisements to denote objects of supreme quality, e.g. “autorama” means “exhibition-sale of expensive cars”, “trouserama” means “sale of trousers of supreme quality”, etc.

The splinter “scape” is a clipping of the word “landscape” and it is used to form words denoting different types of landscapes, such as: “moonscape, streetscape, townscape, seascape”, etc.

Another case of splinters is “-tel”, which is the result of clipping the beginning of the word “hotel”. It serves to form words denoting different types of hotels, such as: “motel” (motor-car hotel), “boatel” (boat hotel), “floatel” (a hotel on water, floating), “airtel” (airport hotel), etc.  

The splinter “theque” is the result of clipping the beginning of the word “apotheque” of Greek origin which means in Greek “a store house”. In Russian words “библиотека, картотека, фильмотека” the element “тека” corresponding to the English “theque” preserves the meaning of storing something which is expressed by the first component of the word. In English the splinter “theque” is used to denote a plate for dancing, such as: “discotheque, jazzotheque”.

The splinter “thon” is the result of clipping the beginning of the word “marathon”. “Marathon” primarily was the name of a battle-field in Greece, forty miles from Athens, where there was a battle between the Greek and the Persian. When the Greek won a victory a Greek runner was sent to Athens to tell people about the victory. Later on the word “Marathon” was used to denote long-distance competitions in running. The splinter “thon / -athon” denotes “something continuing for a long time”, “competition in endurance”, e.g. “dancathon, telethon, speakathon, readathon, walkathon, moviethon, swimathon, talkathon, swearthon”, etc.

Splinters can be the result of clipping adjectives or substantivized adjectives. The splinter “-(a)holic” was formed by clipping the beginning of the word “alcoholic” of Arabian origin where “al” denoted “the”, “koh’l” – powder for staining lids. The splinter “-(a)holic” means “infatuated by the object expressed by the stem of the word”, e.g. “bookaholic, computerholic, coffeholic, workaholic” and many others.

The splinter “genic” formed by clipping the beginning of the word “photogenic” denotes the notion “suitable for something denoted by the stem”, e.g. “allergenic, cardiogenic, mediagenic, telegenic”, etc.

As far as verbs are concerned it is not typical of them to be clipped that is why there is only one splinter to be used for forming new verbs in this way. It is the splinter “cast” formed by clipping the beginning of the verb “broadcast”. This splinter was used to form the verbs “telecast” and “abroadcast”.

Splinters can be called pseudo-morphemes because they are neither roots nor affixes; they are more or less artificial. In English there are words which consist of two splinters, e.g. “telethon”, therefore it is more logical to call words with splinters in their structure “compound shortened words consisting of two clipping of words”.

Splinters have only one function in English: they serve to change the lexical meaning of the same part of speech, whereas prefixes and suffixes can also change the part-of-speech meaning, e.g. the prefix “en-” and its allomorph “em-” can form verbs from noun and adjective stems “embody, enable, endanger”, “be-” can form verbs from noun and adjective stems “becloud, benumb”, “post-” and “pre-” can form adjectives from noun stems “pre-election campaign, post-war events”.

The main function of suffixes is to form one part of speech from another part of speech, e.g. “-er, -ing, -ment” form nouns from verbal stems “teacher, dancing, movement”, “-ness, -ity” are used to form nouns from adjective stems “clannishness, marginality”.

According to the nature and the number of morphemes constituting a word there are different structural types of words in English: simple, derived, compound, compound-derived. Simple words consist of one root morpheme and an inflexion, in many cases the inflexion is zero, e.g. “seldom, chairs, longer, asked”. Derived words consist of one root morpheme, one or several affixes and an inflexion, e.g. “derestricted, unemployed”. Compound words consist of two or more root morphemes and an inflexion, e.g. “baby-moons, wait-and-see policy”. Compound-derived words consist of two or more root morphemes, one or more affixes and an inflexion, e.g. “middle-of-the-roaders, job-hopper”.

When speaking about the structure of words stems also should be mentioned. The stem is the part of the word which remains unchanged throughout the paradigm of the word, e.g. the stem “hop” can be found in the words “hop, hops, hopped, hopping”. The stem “job-hop” can be found in the words: “job-hop, job-hops, job-hopped, job-hopping”.

So stems, the same as words, can be simple, derived, compound and compound-derived. Stems have not only the lexical meaning but also grammatical (part-of-speech) meaning, they can be noun stems, for example: “girl” in the adjective “girlish”, adjective stems, for example: “girlish” in the noun “girlishness”, verb stems, for example: “expell” in the noun “expellee”, etc. They differ from words by the absence of inflexions in their structure; they can be used only in the structure of words.

Sometimes it is rather difficult to distinguish between simple and derived words, especially in the cases of phonetic borrowings from other languages and of native words with blocked (unique) root morphemes, e.g. “перестройка, cranberry, absence”, etc.

As far as words with splinters are concerned it is difficult to distinguish between derived words and compound-shortened words. If a splinter is treated as an affix or a semi-affix, the word can be called derived, e.g. “telescreen, maxi-taxi, shuttle-gate, cheeseburger”. But if the splinter is treated as a lexical shortening of one of the stems, the word can be called compound-shortened word formed from a word combination where one of the components was shortened, e.g. “busnapper” was formed from “bus kidnapper”, “minijet” from “miniature jet”.

In the English language of the second half of the twentieth century there developed so called block compounds that is compound words which have a uniting stress but a split spelling, such as “chat-show, penguin suit”, etc. Such compound words can be easily mixed up with word-groups of the type “stone wall”, so called nominative binomials. Such linguistic units serve to denote a notion which is more specific than the notion expressed by the second component and consists of two nouns, the first of which is an attribute to the second one.

If we compare a nominative binomial with a compound noun with the structure “N+N” we shall see that a nominative binomial has no unity of stress. The change of the order of its components will change its lexical meaning, e.g. “vid kid” is “a kid who is a video fan” while “kid vid” means “a video-film for kids” or else “lamp oil” means “oil for lamps” and “oil lamp” means “a lamp which uses oil for burning”.

Among language units we can also point out word combinations of different structural types of idiomatic and non-idiomatic character, such as: “the first fiddle, old salt, round table, high road”. There are also sentences which are studied by grammarians.

Word-building is one of the main ways of enriching vocabulary of Present-day English. There are four main ways of word-building in modern English: affixation, composition, conversion, abbreviation.  There are also secondary ways of word-building: sound interchange, stress interchange, sound imitation, blends, and back formation.

Analyzing the word-stock of the Present-day English, which is one of the most extensive amongst the world’s languages, we must mention that English vocabulary contains an immense number of words of foreign origin. By the way, the term “etymology” means the origin of the words. As to their origin words are subdivided into elements of native origin and borrowed elements. Explanations for this should be sought in the history of the language which is closely connected with the history of the nation speaking this language. More than two thirds of the English vocabulary is borrowings. Mostly they are words of Romanic origin (Latin, French, Italian and Spanish). Borrowed words are different from native ones by their phonetic structure, by their morphological structure and also by their grammatical forms. It is also characteristic of borrowings to be non-motivated semantically. In order to have a better understanding of the problem “are all English words really English?” it will be necessary to go through a brief survey of certain historical facts, relating epochs.

In the first century B.C. most of the territory, now known to us as Europe, is occupied by the Roman Empire. Among the inhabitants of the continent are Germanic tribes, “barbarians” as the arrogant Romans call them. There is really a rather primitive stage of development, especially if compared with the high civilization and refinement of Rome. They are primitive cattle-breeders and know almost nothing about land cultivation. Their tribal languages contain only Indo-European and Germanic elements. The latter fact is of some importance for the purposes of our survey. 

There are international words which are borrowed by several languages and not just by one. Such words usually convey concepts which are significant in the field of communication. Many of them are Latin or Greek origin. Most names of sciences are international, for example, Philosophy, Mathematics, Physics, Chemistry, Biology, Medicine, Linguistics, and Lexicology. There are also numerous terms of art in this group, for example: music, theatre, drama, tragedy, comedy, artist, primadonna. It is quite natural that the political terms frequently occur in the international group of borrowings, for example: politics, policy, revolution, progress, democracy, communism, anti-militarism.   

XX-th century scientific and technological advances brought a great number of new international words, for example: atomic, antibiotic, radio, television, and sputnik.

The English language also contributed a considerable number of international words to world languages. Among them the sports terms occupy a prominent position, for example: “football, volleyball, baseball, hockey, cricket, rugby, tennis, golf”, etc.

Fruits and foodstuffs imported from exotic countries often transport their names too and being simultaneously imported to many countries, become international, for example: “coffee, cocoa, chocolate, coca-cola, banana, mango, avocado, grapefruit”.

However, it is important to note that international words are mainly borrowings. The outward similarity of such words as the English “son” and the German “Sohn” should not lead one to the quite false conclusion that they are international words. They represent the Indo-European group of the native element in each respective language and are cognates, as they are words of the same etymological root and not borrowings.  

 Thus, we can draw the conclusion that in Modern English the following language units can be mentioned: morphemes, splinters, words, nominative binomials, borrowings, international words, non-idiomatic and idiomatic

word-combinations, sentences.

 

References 

1. Antrushina G.B., Afanasyeva O.V., Morozova K.N. English Lexicology, M., V.S., 1985.

2. Aronoff  Mark& Kirsten Fudeman. What is morphology? Oxford: Blackwell, 2005.

3. Bailey R. Images of English: A Cultural History of the Language, University of Michigan Press, 1993.

4. Beal Joan C. English in Modern Times, London, Arnold, 2004.

5. Brinton L.J. The Structure of Modern English.A Linguistic Introduction. Amsterdam. Philadelphia: J.Benjamins, 2000. 

6. Burnley David. Lexis and semantics, In Norman Blake, ed. The Cambridge History of the English language, vol.II, Cambridge, CUP, 1992.

7. Geeraerts Dirk. Theories of Lexical Semantics, Oxford: OxfordUniversity Press, 2010.

8. Харитончик З.А. Лексикология английского языка, Минск, Вышейшая школа, 1992.

9. Хидекель С.С., Гинзбург Р.З., Князева А.А, Санкин А.А. Английская лексикология в выдержках и излечениях, Л., Просвещение, 1976.

 

Xülasə

Təqdim olunmuş məqalə leksikologiyanın tarixi inkişafının tədqiqinə həsr olunub. Burada müasir dilin söz ehtiyatı, semantik əlaqələr və sözlərin məna inkişafı təhlil edilir.

 

Резюме

Представленная вашему вниманию статья посвящена исследованию исторического развития лексикологии. Здесь также анализируются словарный запас современного языка, семантические связи и развитие значения слов.

 

Key words: morphemes, splinters, words, nominative binomials, borrowings, international words, non-idiomatic and idiomatic word-combinations, sentences.

Açar sözlər: morfemlər, sözlər, alınmalar, beynəlxalq sözlər, sərbəst və qeyri-sərbəst söz birləşmələri, cümlələr.

Ключевые слова: морфемы, слова, заимствования, международные слова, свободные и идиоматические словосочетания, предложения.

 

 

 

 

 

     


   Məhin Bəhram qızı Sürek

İNGILIS FELİ FRAZEOLOJİ VAHİDLƏRDƏ PARONİMİYA HADİSƏSI

Feli söz birləşmələrinin bir növü olan feli frazeoloji birləşmələrdə, müasir ingilis dilinin materialı əsasında, paronimiya nitq hadisəsi kimi müşahidə olunur.

İlk öncə paronimlər anlayışı dilçilik ədəbiyyatında qısaca olaraq müəyyənləşdirək: “Paronim – yunan dilindən “para” yanında və “onyma, onoma” – “ad” sözlərinin birləşməsindən yaranıb, səslənməsinə görə yaxın, mənasına görə müxtəlif, yaxud qismən üst-üstə düşən eyniköklü sözlərə deyilir”. Bəzi tədqiqtçılar paronimlərə həmçinin səslənməsə yaxın olan və bu səbəbdən dildə qarışdırıla bilən müxtəlifköklü sözləri də aid edirlər (7, s.272).

Bəzi tədqiqatçılar isə bu anlayışın müəyyənləşdirilməsində sadələşdirməyə üstünlük verirlər. Məsələn, Y.Maruzo belə yazır: “Paronim öz zahiri formasına görə başqa sözə yaxın olan sözdür. Misal üçün, “tradittore”, “traditore” sözləri kimi sözlər” (6, с.202). Ondan fərqli olaraq, O.S.Axmanova “paronimlər” terminini belə müəyyənləşdirir: “Səslənməsinə görə yaxın olan, qismən də morfem tərkibinə görə üst-üstə düşən bu səbəbdən də nitqdə səhv salınan, yaxud cinas yaratmaq məqsədilə işlədilən sözlərdir” (5, s.313). Frederik Vud isə “paronim” deyərkən quruluşca və müvafiq olaraq, səslənmədə yaxınlığı olan sözləri nəzərdə tutur (3). E.İsmayılovanın fikrincə, “paronimlər səslənmədə yaxın olan, müxtəlif mənalar ifadə edən və nitqdə səhv olaraq biri digərinin yerində işlədilən sözlərdir” (2, s.50).

Qeyd etmək lazımdır ki, dildəki paronimlərin məcmusu olan paronimiya hadisəsi leksikanın xüsusi bir layını təşkil edir və həmahəngliyinə görə daha yaxın olan eyniköklü sözləri, yaxud fonetik tərkibinə və semantikasına görə ən yaxın olan müxtəlifköklü sözləri əhatə etməsi ilə səciyyələnir. Bu cür sözlər semantik cəhətdən bir-birindən fərqləndirdiklərinə görə cümlədə bir-birini əvəz edə bilməzlər.

Nitqdə isə paronimiya bir hadisə kimi özünü onda göstərir ki, şifahi, yaxud yazılı nitqdə bu həmahəng sözlərin bir-birinin yerində işlədilməsi arzuolunmaz yanlışlıqların meydana gəlməsinə səbəb olur, hərçənd ki, bu halda dilin savadlı daşıyıcısı dinləyərkən, yaxud oxuyarkən dil normasının pozulmasını dərhal hiss edir.

Xarici dillərin öyrədilməsi zamanı isə bu hadisə “dağıdıcı xarakter” daşıyıyr, belə ki, dilin lüğət ehtiyatının dəqiq öyrənilməsinə mane olur. Hər iki halda nitqdə dil normalarının pozulması ilk növbədə psixolinqvistik səbəblərdən baş verir (4, s.28). Paronimlərin mənalarının qarışdırılması onunla izah oluna bilər ki, paronim cütlüyün komponentləri strukturuna və səs tərkibinin ümumilliyinə, yaxud oxşarlığına əsaslanaraq psixoloji cəhətdən səs tərkibindəki oxşarlığın səhv olaraq semantikaya da aid edilməsinə səbəb olur. Təsadüfi deyil ki, O.S.Axmanova paronimiyanın geterofemiya və malapropizm hadisələri ilə müqayisə olunmasını təklif edir (5, s.313).

Paronimiya dil hadisəsi kimi münasibətdə bütün tədqiqatçılar həmrəydilər, lakin onun dil faktı kimi dəyərləndirilməsində, yəni paronimlərə münasibətdə elmi ədəbiyyatda fikir ayrılığı müşahidə olunur. Bu məsələyə toxunarkən N.A.Yanko-Trinitskaya yazır ki, nəzəri cəhətdən lüğəvi paronimlərin sərhədləri hələ dəqiq müəyyənləşdirilməyib. Məsələn, bəzi alimlər istənilən həmahəng səslənən və səhvən bir-birinin əvəzinə işlədilən sözləri paronim hesab etdikləri halda digər tədqiqatçılar yalnız oxşar köklü, eyni nitq hissəsinə aid sözləri paronimlərə aid edirlər. Üçüncü qrup mütəxəssislər isə paronimlərin əhatə dairəsini bir az da daraldaraq onlara yalnız oxşar köklü, oxşar qrammatik səciyyəli, həmahəng səslənən ön şəkilçili və vurğusu eyni mövqedə olan sözləri aid edirlər. Maraqlıdır ki, bu müəlliflər, adətən, paronimlərin hüdudlarının müəyyənləşdirilməsi barədə fikirlərini heç bir şəkildə arqumentləşdirmirlər (8, s.98).

Bu zaman yalnız paronimlərin eyniköklü, yaxud müxtəlifköklü olması məsələsi mübahisə doğurur. Yəni bəzi tədqiqatçılar yalnız eyniköklü sözləri paronim hesab edirlər, müxtəlifköklüyü isə paronimiyanın əsası kimi qəbul etmirlər. Bu tədqiqatçılar müxtəlifköklü həmahəng sözlərin qarışdırılmasını, həmçinin həmahəng sözlərin fərdi verbal assosiasiyalarına əsaslanan okkazional qarışdırılmasını paronimiyaya yox, paronomaziya hadisəsinə aid edirlər.

Paronomaziya paronimiyanın elə bir növüdür ki, burada bir-birini əvəz edə bilməyən həmahəng sözlər bir-biri ilə səhv salınmır, ümumi  sintaktik-semantik kompleksin strukturunda işlədilərək müəllifə bədii mətnə əlavə ifadəlilik gətirmək imkanı verir. 

Leksik paronimlər özlərinin morfoloji strukturuna görə kök paronimlərə, məsələn: “marrow-narrow”, suffiks paronimlərinə, məsələn: “move-mover-movie” və prefiksal paronimlərinə, məsələn: “microcosm-macrocosm” bölünürlər. İngilis dilinin paronimiyasından bəhs edərkən qeyd etmək lazımdır ki, onlarda cütlüyün komponentlərinin həmahəngliyi səciyyəvidir; komponentlərin hər birinin keyfiyyətcə müstəqilliyi səbəbindən onların bir-birini əvəz etməsi qeyri-mümkündür; sözlərin müxtəlif cür sıralanması onların müxtəlif funksiya daşımalarını əks etdirir; funksiyaların müxtəlifliyi sözlərin müxtəlif cür sıralanmasına təsir göstərir; paronimik söz birləşmələrində sözlərin sıralanması onları əmələ gətirən leksik vahidlərə diqqətlə yanaşmağı tələb edir; söz birləşmələrinin qarşılıqlı münasibəti əsasında qurulmuş, özünün semantik özəyinə malik olan, amma ya komponentlərinin səciyyəsi, ya da onların sıralanması qaydası ilə fərqlənən həmahəng sintaktik strukturlardan hər biri müstəqil fikri əks etdirir; komponentlərin mənasının fərqliyi tam əksliyə qədər çata bilər (4, s.30).

İngilis dilinin paronimlərin yaranması müəyyən dərəcədə dilin konkret bir mərhələsində həmahəng sözlərin konkret olaraq qavranılmasının nəticəsidir. Feli frazeoloji vahidlərinin paronimlərin meydana gəlməsinin başlıca səbəbi dilin sinxron olaraq dəyişməsi, sözlərin miqdarının daimi olaraq artması, onların semantikasının zənginləşməsidir. Sözlərin bu və ya digər mənalarının köhnəlməsi ilə yanaşı, mövcud mənaların yeni çalarları da meydana çıxır.

İngilis dilinin frazeoloji paronimiyası və bu dildə paronimlərin əmələ gəlməsi yollarını nəzərdən keçirək.

Tədqiqat zamanı aydın oldu ki, ingilis frazeoloji paronimlərin variantları mövcuddur:

1) felə görə fərqlənən feli frazeoloji paronimlər, məsələn:

to get the bum’s rush - to give the bum’s rush;

to drop someone - to dump someone;

to gain the upper hand – to get the upper hand – to have the upper hand;

to rack one’s brains – to pack one’s brains;

to beat one’s wits – to break one’s wits;

to run at full speed – to rush at full speed;

2) nitqin ad hissələrinə görə fərqlənən feli frazeoloji paronimlər, məsələn:

to lay the saddle on the right horse – to lay the saddle on the wrong horse;

to gain a bad name - to gain a good name;

there is bad blood between them – there is good blood between them;

time is right – time is up;

to give someone a proper dressing-down - to give someone a proper thrashing - to give someone a proper dusting - to give someone a proper pounding - to give someone a proper licking;

to curse someone up hill and down dale - to curse someone like hell;

to do with a clear head - to do with a clear mind;

to do with a fresh mind - to do with fresh eyes (açıq eуnlə etmək);

to chew the fat - to chew the rag;

to save the day - to save the life;

to get out of a difficulty – to get out of a tight corner;

to drive mad - to drive to distraction;

to sling mud at someone - to fling mud at someone;

to do smth. with utmost effort - to do smth. with all one’s might;

3) komponentlərin mənayaradan və mənadəyişən funksiyalarının artikllərə verilmiş olduğu frazeoloji paronimlər, məsələn:

to make a scene – to make the scene;

to force an open door - to force the open door;

to make a name - to make the name;

to make a face – to make the face;

4) say formalarına görə fərqlənən ismi frazeoloji paronimlər, məsələn:

up and down – ups and downs;

5) əlamətdar sözlərə görə fərqlənən ismi frazeoloji paronimlər, məsələn:

the Garden City – the GoldenCity;

good egg – good man;

chicken-liver – chicken heart;

6) xidməti sözlərə və sözlərin formasına görə fərqlənən frazeoloji paronimlər, məsələn:

to be in the road – to be on the road;

to harp on one string - to harp upon one string;

to bring someone in the open - to bring someone into the open;

7) obyektə və subyektə görə fərqlənən frazeoloji paronimlər, məsələn:

to keep someone on the run – to keep the run of something;

8) leksemlərin miqdarına görə fərqlənən frazeoloji paronimlər, məsələn:

to be in pocket – to be in someone’s pocket – to be out of someone’s pocket;

9) əlamətdar sözlərə görə fərqlənən feli frazeoloji paronimlər, məsələn:

abır gözləmək – to get decorous / to become decorous;

abır vermək – to beat someone black and blue / to thrash someone black and blue;

abırdan düşmək – to loose honour / to loose dignity;

abıra salmaq – to bring smth. up to scratch / to bring smth. to fruition;

abrını almaq – to give a good dressing-down (hiding, licking) to someone / to give telling-off to someone / to give someone what-for / to give it hot to someone / to give someone a sound thrashing;

abrı getmək – to be disgraced / to be dishonoured;

abrını almaq – to give someone a good lesson / to give someone a fine  talking-to / to give someone a piece of one’s mind / to give it someone hot and strong / to give it someone good and hard / to give someone hell / to give someone what for / to give someone beans / to give someone a drop of sense / to give someone a proper dressing-down (thrashing, dusting, pounding, licking) / to give someone the works / Amer. to give someone a nice shake-up;

abrını tökmək – to give it someone hot and strong / to give someone what for / to give someone a good talking-to / to give someone a dressing-down / to give someone a hiding / to give someone a good noser / to give someone a good telling-off / to give someone a wigging / to give someone a licking;

acığım tutmur – to bear someone no grudge / to bear someone no malice / to bear no ill-will; 

açıq-açığına demək – to call things by their proper names / to call a  spade a spade (1).

Beləliklə, ingilis dilindəki paronim feli frazeoloji vahidlərin misallarını təhlil etdik.

Bir çox hallarda nitqdə yeni sözlər anlayışı, hadisəni, yaxud reallığı hansısa zaman müddətinə dəqiqləşdirmək üçün yaradılmış söz variantları kimi meydana çıxır. Hər hansı bir kontekst daxilində işlənmə variantlılığı, hər hansı sözyaratma modeli üzrə məhsuldarlıq sözün özünün əlavə məna potensialının olmasına əsaslanır. Zaman keçdikcə eyni variantlı leksik vahidlər sırasından iki həmahəng söz-paronim seçilib fərqləndirilir. Paronim münasibətlərin formalaşmasında başqa dillərdən mənimsənilmiş alınma sözlər də az rol oynamır.

 

İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT:

1. İrihəcmli üçdilli frazeoloji lüğət. Vəliyeva N.Ç. Bakı, “Azərnəşr” nəşriyyatı, 2010, 2 cildli, 1-ci cild, 988 s., 2-ci cild, 987 s., 123,5 ç.v.

2. İsmayılova E. Alman dilində işlənən paronim dil hadisələrinin xüsusiyyətləri, Filologiya məsələləri № 3, Bakı, 2007, s.50.

3. Wood F.T. Current English Usage, A Coincise Dictionary, London, 1963, 93 p.

4. Алиева С.А. Паронимия в английском языке, АКД, Баку, 2010, 39 c

5. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов, М., Советская энциклопедия, 1969, с.313.

6. Марузо Ж. Словарь лингвистических терминов, М., Изд-во Иностр.литературы, 1960, с.202.

7. Розенталь Д.Э., Теленкова М.А. Словарь справочник лингвистических терминов, М., Просвещение, 1976, с.272.

8. Янко-Триницкая Н.А. К изучению паронимов, Русский язык в школе № 5, 1971, с.98.

Açar sözlər: söz, feli söz birləşməsi, paronim

Key words: word, verbal word combination, paronim

Ключевые слова: слово, глагольное словосочетание, пароним

 

R E S U M E

    The phenomenon of paronymy of the English verbal phraseological units

The article is devoted to the investigation of the specific peculiarities of the paronymy of the phraseological units in the modern English language. The phenomenon of paronymy is one of the interesting theme in the investigation of the different aspects and levels of the language. Various variants of the phraseological paronyms had been found in the process of the investigation:  1) verbal phraseological paronyms, differing by the verbs; 2) verbal phraseological paronyms, differing by the second nominal component; 3) phraseological paronyms, differing by the function of word-building and word-changing of the components, which are used with different articles; 4) non-verbal phraseological paronyms, differing by number; 5) non-verbal phraseological paronyms, differing by special words; 6) phraseological paronyms, differing by structural words and forms of the words; 7) phraseological paronyms, differing by object and subject; 8) phraseological paronyms, differing by the number of lexems; 9) phraseological paronyms, differing by various features of the words. 

Р Е З Ю М Е

Явление паронимии в английских глагольных

фразеологических единицах

Статья посвящена исследованию специфических черт паронимии фразеологических единиц на материале английского языка. Явление паронимии является одной из интересных тем изучения различных аспектов и уровней языка. В процессе исследовательской работы были обнаружены различные  варианты фразеологических паронимов: 1) глагольные фразеологические паронимы, отличающиеся из-за глаголов;  2) глагольные фразеологические паронимы, отличающиеся из-за второго именного компонента; 3) фразеологические паронимы, отличающиеся из-за функции словообразования и словоизменения компонентов, употребляющиеся различными артиклями; 4) неглагольные фразеологические паронимы, отличающиеся из-за числа; 5) неглагольные фразеологические паронимы, отличающиеся из-за особенных слов; 6) фразеологические паронимы, отличающиеся из-за служебных слов и формы слов; 7) фразеологические паронимы, отличающиеся из-за объекта и субъекта; 8) фразеологические паронимы, отличающиеся из-за количества лексем; 9) глагольные фразеологические паронимы, отличающиеся из-за различных признаков слов.

 


Лале Гусейнова

О НЕКОТОРЫХ КОНЦЕПТАХ В ОНОМАСТИКОНЕ Ч.АБДУЛЛАЕВА

Проблема взаимоотношения языка и культуры постоянно волновала учёных всего мира. Ещё в начале XIX века ее пытались решить немецкие учёные-братья Гримм, идея которых нашла своё развитие в 60-70-е годы XIX века в России – в трудах Ф.Н.Буслаева, А.Н.Афанасьева, А.А.Потебни. Наибольшее распространение в мире получили идеи В.Гумбольдта, который считал, что «язык есть «народный дух», он есть «само бытие» народа, культура являет себя прежде всего в языке. Язык есть фиксированный взгляд культуры на мировоззрение и себя самое» [1, 33].

Исследования в области лингвистики конца ХХ века позволяют сделать вывод о том, что язык вырастает из культуры и выражает её. Язык является и средством создания, развития, хранения национальной нематериальной культуры, и её частью, так как с помощью языка рождаются реальные, объективно существующие произведения духовной культуры.

Язык и культура находятся в постоянных взаимосвязях и взаимоотношениях: 1) в коммуникативных процессах, 2) в онтогенезе (формирование языковых способностей человека), 3) в филогенезе (формировании родового, общественного человека).

Этой теме посвящены монографии,  коллективные труды и отдельные статьи  А.П.Бабушкина, Ю.С.Степановой, Е.С.Кубряковой, В.Н.Телия, В.А.Масловой и других.

Когнитивная лингвистика занимается  вопросами знаний  о мире в языке  и их структуризацией в языке в процессе коммуникации. Объектом исследования в когнитивной лингвистике является концепт. Ю.С.Степанов определил концепт как «сгусток культуры в сознании человека, то, в виде чего культура входит в ментальный мир человека» [2, 43].

По В.И.Карасику и Г.Г.Слышкину «Лингвокультурный концепт – это условная ментальная единица, направленная на комплексное изучение языка, сознания и культуры От других ментальных единиц  в различных областях науки (когнитивных концептов, фреймов, сценариев, скриптов, понятий, образов, архетипов, гештальтов и т.д. лингвокультурный концепт отличается акцентуацией ценностного элемента» [3, 76-77].

 А.Т.Хроленко пишет: «Концепты обладают национальной спецификой. Национальная концептосфера – это совокупность категорированных обработанных стандартизованных концептов в сознании народа» [4, 27].

Н.В.Володина определяет понятие «концепт» с позицией рецентивованной эстетики: «в формировании литературного концепта участвует не только писатель, но и читатель, так как концепт обладает диалогической, коммуникативной природой. Он рассчитан на знание, память и воображение читателя. Сохраняя в своем сознании внутреннюю форму, смысловое ядро концепта, читатель достраивает, реконструирует его благодаря собственному когнитивному опыту, собственным ассоциативным связям» [5, 17-18].

По замечанию  Ю.Е.Прохорова «частотность использования слова «концепт» может соперничать только с количеством разных его интерпретаций» [6, 20].

Как ментальная единица концепт  абстрактен, идеален по своей природе, материализации в языке, речи. Концепт отражает культуру народа, включая различные её элементы.

У каждого народа существуют особые, только ему присущие соотношения между  концептами, что и создаёт основу национального мировидения и оценки мира. В.В.Маслова делит концепты на: 1) мир-пространство, время, число, родина, 2) представление о человеке: новый русский, интеллигент, гений, дурак, детектив,. 3) стихия и природа: вода, огонь, дерево, цветы, 4) нравственные концепты: совесть, страх, правда, истина грех, 5) социальные понятия и отношения: свобода, воля, дружба, война и т.д., 6) эмоциональные концепты: счастье, радость, 7) мир артефактов: дом, храм, геральдика и т.д.

В данной работе мы рассматриваем некоторые концепты в ономастиконе основоположника политического детектива в Азербайджане Чингиза Абдуллаева. Детектив с его многомиллионной аудиторией читателей является одним из наиболее востребованных жанров. Научный интерес к нему возник, когда поменялся ракурс изучения литературы. Детективная литература апеллирует к игровому началу. Читателя привлекает актуализация момента переживания тайны, состояние неопределенности. Среди  концептов  в творчестве писателя выделяются  «детектив», «правда», «истина», «дружба»,

«Детектив – узнаваемый лингвокультурный и социокультурный образ, обладающий национально-культурной значимостью, отражающий закрепившиеся в обществе ценности» [7].

Главному герою многих романов Ч.Абдуллаева Дронго присущи черты характера азербайджанцев: смелость, честность, сдержанность. Он придерживается в работе старых и строгих порядков. Несмотря на то, что герой Ч.Абдуллаева  является азербайджанцем, неоднократно подчёркивается, что он бакинец, имя его – Дронго, которое восходит к названию птицы  из семейства дронговых (dicruridae), имя птицы из Юго-Восточной Азии, нетюркское, что вызвано замыслом писателя, желающего подчеркнуть необычность своего героя. На вопрос своего друга о том, почему он отзывается на эту кличку,  Дронго отвечает так: «Много лет назад мне понравилась именно эта кличка, и с тех пор я пользуюсь только именем «Дронго». Я потерял страну, в которой вырос, я потерял страну, которой присягал. А значит, потерял и прежнее имя, прежнюю фамилию. Они остались как атрибуты необходимых формальностей в паспорте. А мне больше нравится, когда вспоминают о Дронго, который может помочь в трудной ситуации» [8, 50-51].

«Бакинцы»  рассматриваются с некоторых пор как «особая нация», территориальная принадлежность которой нивелирована. Здесь нет обычного противопоставления на азербайджанцев и не-азербайджанцев. Герой Ч.Абдуллаева неоднократно  подчёркивается, что он бакинец, вкладывая в это понятие такие черты характера, как интернационализм, дружелюбие,  верность традициям, теплоту отношений, умение быть вместе и в горе и в радости, заботливость, уважение к старшим, женщинам, гуманность во всех проявлениях. Баку всегда был интернациональным городом, сочетающим в себе черты европейского и восточного города.  Население его состояло из представителей разных национальностей, говорящих в основном на азербайджанском и русском языках.

В одном из романов Дронго так характеризует свой метод работы другу и напарнику Эдгару Вейдеманису: «Открою тебе секрет. Это мой метод. Еврейские мудрецы учили, что только тот, кто может правильно задать вопрос, получит на него исчерпывающий ответ. Но как поставить вопрос, если я еще ничего не знаю? Тогда нужно понаблюдать за своим собеседником. Нужно сказать первые несколько фраз и проследить за его реакцией. И тогда станет ясно, какие именно вопросы ему следует задавать. Кстати, в мировой литературе есть один внимательный «болтун», который о себе чрезвычайно высокого мнения. Я к счастью не страдаю подобным пороком. Это Эркюль Пуаро, любимый герой Агаты Кристи. Но и он часто формировал вопрос, не расспрашивая ни о чем своего собеседника. Я так не умею» [8, 81].

По мнению Дронго, «сложно стать идеальным экспертом. У него должны быть напор холерика, остроумие сангвиника, терпение флегматика и фатальность меланхолика. Двумя последними качествами он обладал в гораздо меньшей степени, чем первыми. Он был классическим полухолериком-полусангвиником» [9, 79-80].

Концепт «дружба» в русской культуре и русском языковом сознании сочетается с равенством, верностью, прочностью, бескорыстием и др. Всё это зафиксировано в русских пословицах, поговорках, афоризмах и в различных литературных произведениях. Анализ русских пословиц, поговорок, афоризмов позволил В.А.Масловой выделить 10 семантических классов концепта «дружба»: 1) прочность, 2) ценность, 3) святость. 4) равенство. 5)  независимость, 6) духовная близость, 7) искренность, 8) правда, 8) взаимопомощь, 9) божий дар, 10) честность.

В азербайджанском языковом сознании «дружба» это тоже взаимное доверие, духовная близость, близкие отношения. Это также подтверждают азербайджанские пословицы: Dost min isə azdır, düşmən bir isə çoxdur. Dost sirrini dost bilər. Dost yaman gündə tanınar. Dostunu mənə de, deyim sən kimsən. Örtülü bazar dostluğu pozar.

Дружба – это та великая сила, которая способна объединить людей. Она намного выше и сильнее всякой обиды, горечи и злобы.

Концепт «дружба» проходит через весь цикл романов Чингиза Абдуллаева. Азербайджанец Дронго и латыш Эдгард Вейдеманис дружат много лет: они вместе служили в армии и продолжают поддерживать отношения. В молодости Эдгард спас жизнь Дронго, а сейчас Дронго помог ему выкарабкаться из лап смерти (ему сделали операцию – удалили лёгкое). Они гордятся своей дружбой. Эдгард Вейдеманис сказал о Дронго «Мой друг, человек который спас сначала меня, потом мою семью. Дважды был ранен, один раз едва не погиб. В него стреляли, его топили, убивали, ненавидели. Но он остался таким, каким вы его видите» [8, 253].

В детективном жанре главный герой – детектив борется за правду, хочет восстановить истину.

Существует мнение,  что концепты «истина» и «правда» с одной стороны, тесно связаны, а с другой -противопоставлены в русском языковом сознании. Концепт «истина» является базовым во многих культурах, он фундаментален для всех сфер знания и присутствует в обыденном сознании языковой личности. В современном языковом сознании акценты меняются: истина связывается с вечным, а правда – с земным, социальным: истина для всех одна, а правда у каждого своя (поговорка).

Т.В.Булыгина и А.Д.Шмелёв считают, что слова правда и истина обозначают две стороны одного и того же общефилософского концепта: правда указывает на практический аспект этого понятия, а истина – на теоретический аспект. В русском языке много пословиц о правде: Правда груба, да Богу люба, Хлеб-соль кушай, а правду слушай. Всяк правду знает, да не всяк правду бает.

Правда разделяется в русском языковом сознании на высшую правду-истину и земную правду. Правда, которая у всех своя, по которой жить тяжело, хотя и нужно, и которую на земле встретить трудно.

В азербайджанском этимологическом словаре правда ассоциируется с честью, совестью, чистотой. Не зря в азербайджанских пословицах говорится: Düz yol gedən yorulmaz. Düz söz daşdan keçər. Haqq söz acı olar. Haqq doğrunun yarıdır. Haqdan keçmək olmaz.

Особое место в творчестве Ч.Абдуллаева занимает концепт «вера». Этот концепт тесно связан с духовным началом, с концептами «Бог», «человек».

Вера по Вл.Соловьёву  «признание чего-либо истинным с такой решительностью, которая превышает силу внешних факторов и формально-логических доказательств» [10, 49].

 «Вера – это неотъемлемое свойство человеческой души или же благодать, даруемая богом» [11, 61].

«Душа у Платона вечная идея, у Гегеля – низшее, чувственное проявление духа в его связи с материей» [11, 137].

«Душа» в словаре Вл.Даля определяется так:«Бессмертное духовное существо озарённое разумом и волею, в общем значении, человек с духом и телом, в более тесном, человек без плоти, бестелесный» [2, 504].

Герой Ч.Абдуллаева в одном из первых романов «Голубые ангелы» в церкви  полемизирует со священнослужителем о Боге, о вере, о человеке.

«- Где был Бог. Когда летели бомбы на Хиросиму и Нагасаки? Может быть, его и нет вовсе?

- Человек должен был пройти и через это. Пройти через тысячи страданий, чтобы стать лучше и чище.

- Бог должен быть в душе каждого человека. А когда его нет… Всё остальное суета.

- Со злом нельзя бороться одними добрыми намерениями. Иногда на зло отвечают злом, а на террор- террором» [12, 191].

Тема веры в Бога продолжается в романе «На стороне Бога».

«- Любое убийство- это не просто насилие, а вызов Богу – сказал Отари.

 - Не всегда, - возразил Дронго, - Когда солдаты защищают свою родину или когда отец убивает насильников своей дочери- это не совсем убийство. Это библейская мера, которой нужно отвечать на насилие.

- Легче жить, когда веришь в Бога, - сурово заметил Отари.

- Согласен. Я думаю, что душа любого из нас представляет собой арену борьбы между Богом и дьяволом. Каждый день, каждый час, каждую минуту дьявол искушает нас, толкая на низменные поступки. Бог в таком  случае справедлив: он не решает за человека, он предоставляет ему право выбора. Ведь право выбора – это самое страшное право, которое Бог наградил каждого из нас. Соблазны велики, жизнь человеческая так коротка.

- Я, Господь, Бог твой, Бог – ревностно наказывает детей за вину отцов их до третьего и четвёртого рода, ненавидящих меня. – процитировал строчку из Библии Отари.

- Я вспоминаю известную поговорку о том, что Бога нельзя ни о чём просить» [9, 315].

Краткий обзор некоторых концептов в творчестве Чингиза Абдуллаева позволяет сделать вывод, что изучение лингвокультурологического концепта является сложной, но вместе с тем интересной и познавательной работой. Через концепт раскрывается картина мира писателя, его видение героев, его понимание жизни. 

 

Использованная литература

Маслова В.А. Лингвокультурология. Учеб.пос. М.: Алетейя, 2001.

Степанов Ю.С. Константы: словарь русской культуры. М., Академ. проект, 2001.

Карасик В.И. Слышкин Г.Г. Лингвокультурный концепт как единица исследования (Метод. Проблемы когнитивной лингвистики) // Сб. трудов. - Воронеж, 2001.

Хроленко А.Т. Основы лингвокультурологии. Учеб. пособие. М., 2008.

Володина Н.В. Концепты, универсалии, стереотипы в сфере литературоведения. Монография. М., 2010.

Прохоров Ю.Е. В поисках концепта. М., 2004.

Гвоздева А.В.. Лингвокультурный образ «детектив». Автореф. канд. дис. Челябинск, 2009.

Абдуллаев Ч. Упраздненный ритуал. М.: Изд-во «Астрель», 2003. – 254 с.

Абдуллаев Ч.А. На стороне Бога. Последний синклит. M.: Изд-во «Астрель», 2000. - с. 400.

Психология. Словарь. М.: Изд-во «Политическая литература», 1990. – 494 с.

Философский словарь. М.: Изд-во «Политическая литература», 1990. – 504 с.

Абдуллаев Ч. Голубые ангелы. Баку: Язычы, 1988. – 256 с.

 

Ç.Abdullayevin onomastikonunda bəzi konseptlər haqqında

Xülasə

Məqalədə Ç.Abdullayevin detektiv romanlarında bəzi konseptləri nəzərdən keçirilir: detektiv, həqiqət, inam, dostluq. Bu konseptləri səciyyələndirən azərbaycan və rus atalar sözləri nümunə kimi gətirilmişdir. Məqalənin müəllifi ümumiyyətlə konseptlərin öyrənilməsinin yazıçının dil, ümumiyyətlə yaradıcılıq aləminin xüsusiyyətlərinin aşkarlanması üçün zəruri olduğunu bir daha vurğulayır.  

About some concepts in onomasticon of Ch.Abdullayev

Summary

In the article are considered some concepts in Ch.Abdullayev's detective novels: a detective, the truth, true, belief, friendship. There are as examples to give the Azerbaijani and Russian proverbs, characterizing data concepts. The author of article also underlines necessity of studying concepts for revealing of features of the writer language’s world and at all its creativity.

              

Ключевые слова: концепт, детективный роман, дружба, правда, истина, вера.

Açar sözlər: konsept, detektiv roman, dostluq, həqiqət, inam. 

Keywords: concept, the detective novel, friendship, the truth, true, belief.

 

Реценденты: доц.Т.Алиев и  доц.Э.Алиева

 


Сулейман Мамед-заде

ЛИТЕРАТУРНЫЙ ЯЗЫК И ДИАЛЕКТ  - ИНТЕГРАЦИЯ ИЛИ НЕПРИЯЗНЬ?

Арабский язык находится в состоянии «дихотомии» – разделения целого на две части. Oбщество в своем сознании воспринимает два языка:  литературный и диалект. «Литературный» - это язык культуры и письменности, между тем как «Диалект» является языком повседневной жизни и речи.

Арабский язык, не является статическим языком, это живой язык восприимчив к взаимодействию с жизнью и с любым обществом, члены которого говорят на арабском языке. Именно к этой мысли приходит каждый, кто прочитает книгу профессора языковедения Хелуанского университета доктора Фатхалла Сулеймана, под названием «Сборник выражений египетского диалекта» (معجم الألفاظ العامية المصرية). А так же книгу Шихабаддин Аль Хафаджи Аль Масри ( 977 - 1069 г. х.), под названием «Утоление жажды в толковании арабских слов пришедших из вне» (شفاء الغليل فيما فسر كلام العرب من الدخيل). В 1952г. доктор Мухаммед Абдулмуним Хафаджи переиздал ее, но уже с комментариями. Аль Хафаджи в своей книге затронул несколько диалектов, это диалекты жителей Сирии, Марокко, Ирака, Египта и Судана.

Никаких отклонений

Диалект не полностью отклонен от классического языка. Так как выражения в ней либо бывают в своей основе литературными. Например:

«أنا خـَجْلان» – на южном диалекте Египта «Я стесняюсь»,а на Литературном Арабском Языке (в дальнейшем ЛАЯ) «خَجول»;

«بـِـتـنـَـطـَّـر» - на каирском диалекте «идет дождь», на ЛАЯ «تـَـمـَـطـَّـر»;

«مَعـْلـَـقـَة» - на каирском диалекте «ложка», на ЛАЯ «مِلـْعـَـقـَةٌ»;

но при этом подверглись некоторым изменениям, как результат искажения, замены, перемены, или использования некоторых выражений с новым значением, который противоречит настоящему значению или же противоречит согласованному смыслу между грамматиками и смыслу, который придают лингвисты.  Например:

«زِفْت» - на каирском диалекте «омерзительный; отвратительный», на ЛАЯ «мазут, дегть»;

«عـَرَبـِيّـة»  - на каирском диалекте «автомобиль», на ЛАЯ «арабская»;

Истина в том, что некоторые слова на диалекте могут быть жаргоном племени или региона. Например:

«يَا أبِي»  ЛАЯ

«يَبُويْ» Саид (Юг Египта)

«يَآبا» Каир

«إبا» Синайский полуостров

Именно этим и объясняется множество диалектов и их сложности. Имеются египетский, марокканский, сирийский и другие диалекты. Но на  этом дело не заканчивается. Как видим из выше приведенных примеров, внутри одной страны имеются несколько диалектов. На пример в Египте,  диалект жителей юга отличается от каирского или александрийского диалекта. Так же обстоят дела в других арабских странах. В Сирии так же диалект Дамаска отличается от диалекта жителей Алеппо или Латании.

Существует еще одна сторона диалектики  — иностранные слова, вошедшие в арабский язык. От региона к региону проблема отличается, в зависимости от того как поглощает их диалект те или иные внедрения. В Египетском диалекте преобладают коптские и турецкие слова,

Например:

«باشا» - паша

«أبلة» - старшая сестра

«دُلمـة» - долма

 А вот в Сирии и Ливане преобладают персидские слова.

 Имеются так же жаргонные слова, которые сильно распространились. Их происхождение не известно. Например, слово «العجّة» (омлет). Некоторые говорят, что оно взято из иврита, а некоторые считают  и утверждают, что оно произошло в Сирии. Или к примеру слово «لوبيا» - некоторые лингвисты пришли к мнению, что оно греческое, другие – что оно взято из арамейского, а третья группа – что оно взято с индийского.

Диалект не останавливается на искажении литературных слов или на заимствовании иностранных слов, напротив, иногда прибегает к сокращению некоторых слов, как «أيوه» (хорошо; да), взятое из слов «اي والله», а выражение «أش أش» от «أىّ شيء» (любая веешь). Слова в диалекте сокращаются в результате объяснения смысла или метонимии как выражение: «زقزقت عصافير بطنه» (птицы щекочут ему живот) эвфемизм для сильного голода, или выражение «كيت وكيت» "Кейт, Кейт" метафора истории, рассказа, изречения или чего-то подобного.

Некоторые используемые литературные слова изменяются в диалекте указательно, как слово или термин «الطهارة» (чистота), который на самом деле означает (духовное очищение водой), будь то путем ритуального омовения или очищение от нечисти. Хотя само слово на диалекте стало употребляться в смысле «обрезания».

У некоторых слов смысл и значение отличаются. Значение одного и того же слова, на литературном языке и на диалекте, также может отличаться. Например: «التيس» (козел)  используется в диалекте как указание на сильную глупость и бесчувственность или тупость. Между тем как в древности использовалось в смысле восхваления и вознесения. Имеются также некоторые выражения, значения которых возвышаются на диалекте в отличии от их смысла на литературном. Например: слово «العفش» которое используется в просторечии в значении «новая мебель». Говорят «عفش العروسة» -  «мебель как приданое невесты». Но что касается настоящего или литературного значения, то оно означает «истрепанная старая вещь».

Диалект имеет возможность расширяться. Использовать одно и то же слово в противоположных значениях. Слово «فَـظـِـيع» - в диалекте используется в значении (отличный, изумительный) и в значении (ужасный).

Например:

«أنا شُفت فستان العروسة... فَظـِيع!» (Я видела платье невесты… изумительно!). Или наоборот:

«هو إنسان فَظـِيع»  (Он ужасный человек).

При всем этом, большое значение в придаваемом смысле играет интонация и тон произношения. То есть оба приведенных примера можно использовать как в отрицательном, так и в положительном смысле, в зависимости от вкладываемой интонации.

Например: «هو إنسان عارف شغله. فَظـِيع!» (Этот человек знает свое дело. Изумительный!).

Хотя в литературном значении используется именно во втором значении (ужасный; отвратительный).

Диалект имеет возможность расширяться благодаря словообразованиям.  Даже в словах и выражениях, которые  в своем корне не являются арабскими. Например: «البوز» (носок сапога; передняя вытянутая часть чего-то) это не арабское слово, но говорят «مبوّز» (с вытянутой передней частью, лицом). В просторечии от слова «العربون» (залог) получили слово «يعربن» (оставлять залог). Говорится: «فلان يعربن على كذا» (кто оставляет залог за что-то).

Так же имеется много слов, которые произносят на диалекте совершенно правильно. Например: «المِنَجـِّـد» (драпировщик мебели), это слово произошло от глагола «نجّد» (набивать; драпировать мебель), то есть «زيّن» (украшать). 

Среди новых слов, вошедших в разговорный обиход среди молодежи известны некоторые английские слова, которые используются и склоняются. Например:

 «finish» - конец. Говорят: «أنا فـَـنـِّـشت شُغلـِي» {ana fannisht shughlii} (я закончил свою работу).

«set up» - устанавливать.  Говорят: «المهندس سَطـَّـب البىرنامج»

При всем этом, на ряду с приобразоваными английскими словами широко используются и арабские слова имеющие тот же смысл: «المهندس نزِّل البىرنامج» ( инженер установил программу).

В диалекте имеются литературные, но искаженные слова,

Например:

 «استَنَّى» (подожди) со значением «انتظر» (подожди) или «تمهل» (помедли). Данное слово – искаженный глагол «تأن» или «استأن».

В защиту диалекта

Некоторые лингвисты и ученые грамматики выступают против диалекта и тех, кто говорит на нем. Но мы не должны забывать и тех, кто защищают диалект и тех кто говорит на нем. Именно они постарались привести аргументы, что «простой народ не искажает свою речь». Ибн Аль Ханбали в 971 г.х. написал книгу «Море невежества в котором погрязли простолюдины» (“بحر العوام فيما أصاب فيه العوام”), Юсиф Аль Магриби (1019 г.х.) «Снятие бремени с речи жителей Египта» (“دفع الإصر عن كلام أهل مصر”). После этого через три поколения Ибн Аби Аль Сурур сократил ее и написал книгу под названием «Краткое сказание о том, как речь населения Египта совпадает с речью арабов» (“القول المقتضب فيما وافق لغة أهل مصر من لغات العرب”).

А что касается так называемых искажений, изменений и не соблюдений грамматических правил в диалектах, то всем арабистам следует признать неизбежный факт. Что не только в диалекте имеются ошибки или исключения из грамматических правил, но и язык писателей и поэтов всегда являлся темой многих исследований, которые были направлены на избавление от кажущихся им искажений или ошибок. Реформируют ли логику эти книги? Книга Ибн Кутейба ( 276 г.х.) «Культура книгаписи», в которой поясняются ошибки писателей и образованной интеллигенции в общем. Ибн Кутейб представляет некоторые описки, ошибки, искажения  и изменения в огласовках слов сорвавшиеся с языка простолюдинов. Аль Харири (VI в.) написал труд «درة الغواص في أوهام  الخواص», который позже прокомментировал Ибн Ханбал в труде «أسهم الألحاظ في وهم الألفاظ». Он написал об исправлении существенных ошибок в арабском языке  и дал объяснения различий между использованием языка простолюдинами и литераторами. Эта тема была так же затронута такими учеными как Ибн Макки Аль Сафли  (501 г.х), Ибн Аль Аббас Саглабом ( 291 г.х.) в книге «Красноречие». Имеются множество и других книг и трудов, которые рассматривают этот вопрос арабского наследия.

Эти книги и исследования, большинство которых относятся к третьему веку хиджры, выявляют то, что проблема литературного классического языка и диалекта была актуальной для арабских лингвистов с давних времен. И ежедневное употребление языка приводит к легкости и удобству в использовании слов и люди всегда старались избегать языковых точностей, благодаря проявлению интеллектуального уровня.

Но самый главный смысл в том, что все это отрицает имеющиеся утверждения о том, что проблема между литературным языком и диалектом возникла с европейской колонизацией стран с 18-го века, или то, что это якобы заговор, начатый некоторыми востоковедами.

 

 

 

Источники:

Книга: «معجم الألفاظ العامية المصرية» - («Сборник выражений египетского диалекта»), проф. Абдул Фаттах Ахмед Сулейман -  «Дар Ель-Афак Ель-Арабиййя» –Каир 2010г.

Книга: «شفاء الغليل فيما فسر كلام العرب من الدخيل» -  (Утоление жажды в толковании арабских слов пришедших из вне), Шихабаддин Аль Хафаджи Аль Масри ( 977 - 1069 г. х.) – Каир 2000г.

Книга: «بحر العوام فيما أصاب فيه العوام» - (Море невежества, в котором погрязли простолюдины), Ибн Аль Ханбали (971 г.х.).

Газета «Аль Баян», дата издания: 26.08.2010

Ключевые слова: Литературный, Диалект;

Key words: Literary, Dialect

 

SUMMARY:

The Arabic language is divided into two groups: "literary" and "colloquial". It is not a static, but live language. This language is mutually susceptible with life and with any society, the members of which speak Arabic. There are plenty of dialects and each of them has its difficulties. The Dialect does not reject classic language completely. All dialects in the Arabic language were based on the single literary Arabic language. Though the language of culture and books is a literary language, daily language is a dialect. Each country, region, area and place acquires its specific pronunciation and development rules. Namely in a dialect whole societies and nations think, communicate and deliver their thoughts and emotions. In order to understand them well we must study and learn the details of dialectics.

 

XÜLASƏ:

Ərəb dili  “ədəbi” və “danışıq” olmaqla, iki hissəyə bölünür.  O, durğun deyil,  canlı dildir.  O,  həyat və üzvlərinin ərərb dilində danışdığı  istənilən cəmiyyət ilə  qarşılıqlı təsiri qəbul edir.  Çoxsaylı dialektlər mövcuddur  və onların hər birinin öz çətinlikləri var.  Dialekt ədəbi dildən heç də tamamilə  ayrılmamışdır.  Ərəb dilinin bütün dilaektlərinin əsası  vahid ərəb ədəbi dilinin üzərində qurulmuşdur.  Mədəniyyətin və kitabların  dilinin ədəbi dil olmasına baxmayaraq,  gündəlik həyatın  dili dialekt olaraq qalmaqdadır.  Hər ölkədə, regionda, əyalətdə və yerlərdə o özünün  tələffüz və inkişafının  spesifik  qaydalarına yiyələnir. Məhz  dialektdə  bütöv cəmiyyətlər və xalqlar fikirləşir, ünsiyyət qurur,  öz fikirlərini və emosiyalarını  vəsf edib çatdırırlar.  Onları daha düzgün  anlamaq üçün  biz dialektikanı öyrənməli və onun  dərinliklərinə yiyələnməliyik.

 

РЕЗЮМЕ:

Арабский язык разделен на «литературный» и «разговорный». Он не является статическим языком, это живой язык. Он восприимчив к взаимодействию с жизнью и с любым обществом, члены которого говорят на арабском языке. Существует множество диалектов и у каждого из них свои сложности. Диалект не полностью отклонен от классического языка. Основа всех диалектов арабского языка заложена в едином арабском  литературном языке. Не смотря на то что языком культуры и книг является литературный язык, языком повседневной жизни остается диалект. В каждой стране, регионе, области и местности он приобретает свои специфические правила произношения и развития. Именно на диалекте думают, общаются и передают свои мысли и эмоции целые общества и народы.  И чтобы лучше их понять, мы обязаны изучать и углубляться в диалектику.

 

Рецензент: доц. Т.Эфендиева

 

 


Севиндж  Агагусейн кызы Гасанова

РОЛЬ ЛИЧНОСТИ В ФОРМИРОВАНИИ ЯЗЫКОВОЙ КАРТИНЫ МИРА

Было бы неверно думать, что вся деятельность человека в языке сводится только к отражению картины мира. Эта деятельность более широка и многостороння. В языке совершаются процессы, причиной которых является уже функционирующая речь, созданная человеком. Эти процессы связаны непосредственно с самой речью. Они как бы обслуживают речь.

Всем известно, что язык исторически развивающееся явление. Язык изменяется. На протяжении многих тысяч лет язык может измениться до такой степени, что его современное состояние может стать непохожим или мало похожим на его первоначальное состояние. Этот факт является достаточно хорошо известным. Однако слишком быстрое и интенсивное изменение языка может стать пагубным для самого языка. Поэтому язык не только исторически изменяется. Он одновременно оказывает сопротивление, какому бы то ни было изменению, стремится сохранить существующее в данный момент состояние.

Эта тенденция не представляет чего-либо странного и необычного. Она порождается самой функцией общения. Говорящий на том или ином языке заинтересован в том, чтобы окружающие его поняли. Всякое внезапное и быстрое изменение языка несет в себе опасность превращения его в недостаточно удобное и пригодное средство общения, и, наоборот, стремление сохранить систему привычных и коммуникативно-отработанных языковых средств общения предохраняет язык от этой опасности.

Мышление - это практическая человеческая деятельность. Человеческое мышление полиморфно.  Человеческое мышление фактически представляет комплекс его различных типов. Каждый язык, чтобы быть полноценным средством общения, должен обладать достаточным набором дистинктивных средств. Недостаточное количество этих средств в каком-либо языке уже создает противоречие, которое язык пытается устранить.

Основная причина возникновения диалектических противоречий в языке  заключается в сложности человеческого языка. Фактически человеческий язык состоит из различных сфер. В каждой сфере действуют специфические законы и тенденции. Противоречие возникает тогда, когда действие закона одной сферы сталкивается с противоположно направленным законом другой сферы. Наличие противоречий в языке признаётся всеми лингвистами, но сама проблема остаётся малоизученной. Нет специальных работ, в которых бы на основе анализа конкретного лингвистического материала была раскрыта сущность противоречий в языке, детально изучен механизм действия в языке универсального закона о диалектическом развитии путём преодоления противоречий, закона о единстве и борьбе противоположностей.

Г.В.Колшанский правильно формулирует следующее положение: “Рассматривая противоречия языка, необходимо, прежде всего, отметить глобальный характер противоречий, присущих языку как таковому в целом и всем звеньям системы и структуры языка в отдельности”. “Кардинальным противоречием языка можно считать противоречие между его формой и содержанием”.

При общей постановке вопроса создаётся впечатление, будто форма и содержание в языке находятся в постоянном противоречии, тогда как многие противоречивые явления самим языком преодолеваются. “Противоречие между формой и содержанием, - пишет далее Г.В. Колшанский, не могло остаться незамеченным лингвистами. Примечательна в этой связи попытка С.О. Карцевекого определить эти факторы и представить их в виде ассимметричного дуализма языкового знака, благодаря которому происходят все языковые изменения” (2, с.33-36).

Но асимметрия языкового знака не является реальным выражением противоречий. Сама по себе она является причиной всех изменений в языке. Другим кардинальным противоречием является противоречие единичного и общего. “Слово само по себе безотносительно всем другим его конкретным свойствам функционирует в языке только как это единство единичного и общего, и это свойство способно раскрывать внутреннюю противоречивость каждого высказывания”.

“Важнейшим противоречием грамматической структуры языка на уровне предложения является объединение в структуре предложения таких качеств, как единичность существования грамматической формы и бес конечная наполняемость ее каркаса. Существенным признаком предложения в этом отношении является его способность объединять единичность и общность как внутренний признак высказывания” (2, с.45-49).

Прежде чем говорить о противоречии в языке, необходимо определить, что мы называем противоречием и как мы его понимаем. “Неотъемлемым свойством диалектического противоречия, - как правильно замечает Т.П. Ломтев, - является деятельное внутреннее соотношение противоположностей”. Недаром ядром материалистической диалектики является закон единства и борьбы противоположностей. Следовательно, в единстве противоположностей всегда должен быть элемент борьбы, который будет наличествовать до тех пор, пока данное противоречие не будет устранено. Диалектические противоречия всегда разрешаются, и их разрешением является приведение в соответствие одной стороны с той стороной, которая представляет собой ведущую противоположность.

“В диалектическом противоречии всегда есть ведущая сторона; в единстве производственных сил и производственных отношений веду щей являются производственные силы общества, развитие одной из сторон - поражение не в смысле уничтожения одной стороны и сохранения другой, а в том смысле, что в одной стороне уничтожаются свойства, не совместимые с развившимися свойствами другой ведущей стороны. Установление общественного характера производственных отношений означает поражение частнособственнического характера производственных отношений” (3, с.57).

Диалектическое противоречие немыслимо без единства противоположных сторон явления. Раздвоение единого и познание противоречивых частей его ... есть суть диалектики. Вопрос о противоречиях в развитии языка привлекал внимание многих исследователей, которые находили различные противоречия в развитии языка и по-разному их формулировали..., - справедливо замечает Т.П.Ломтев. Все формулировки диалектического противоречия, которые предлагаются этими учеными, страдают существенными недостатками: во-первых, остается невыясненным, в чем заключается само противоречие, какие свойства одной стороны противоречия требуют изменений в другой стороне; что в речи противоречит языку; что в речи противоречит мышлению и т.д., во-вторых, остается открытым вопрос о том, как должно разрешаться противоречие, что должно потерпеть поражение в языке или речи, что должно возникнуть в языке, чтобы было преодолено противоречие (3, с.59-60).

Т.П.Ломтев предлагает следующую формулировку диалектического противоречия в развитии языка: “Основным внутренним противоречием, преодоление которого является источником развития языка, источником образования и накопления элементов нового качества и отмирания элементов старого качества, является противоречие, возникающее между наличными средствами данного языка и растущими потребностями обмена мыслями” (3, с.79). Однако и это определение противоречия не свободно от серьезных недостатков. Но противоречия возникают только в процессе поступательного развития языка. Они не могут возникнуть и в тех случаях, когда язык не обнаруживает явных признаков поступательного развития. Как видно, понятие противоречия в языке нуждается в существенных уточнениях.

“В спорах о противоречии, - замечает А.А.Сорокин, - накопилось много путаницы и недоразумений, и прежде всего это относится к определению, что такое противоречие. Широко распространено представление, согласно которому диалектика под словом противоречие имеет в виду совершенно иное, нежели традиционная логика, что речь идет о разных вещах, и поэтому между логикой (в традиционном смысле этого слова) и диалектикой нет и не может быть никаких споров и расхождений по поводу противоречия и его роли в мышлении, во всякой деятельности человека”. “Признание того, что диалектические противоречия есть какие-то особые противоречия, отличные от тех, о которых говорит логика, приводит к тому, что сама диалектика из теории общих определений действительности и мышления о ней превращается в рассуждения о некоторых особых формах её существования, в частности не о противоречии вообще, а об особом диалектическом противоречии” (6, c.69-97).

Аристотель не отрицает того, что люди часто противоречат друг другу и себе самим, но в факте противоречия он видит только свидетельство ошибочности рассуждений, его несоответствие действительности (которая сама по себе не противоречива) и ничего более. Диалектика - это учение о противоречии в самой сущности предметов. При этом под “противоречием” имеется в виду то же самое, что и в традиционной логике, идущей от Аристотеля. Противоречия, о которых говорит диалектика, - это вовсе не какой-то особый класс (или род) противоречий, принципиально отличный от “противоречий”, о которых говорит логика, а одна и та же реальность. Но это не означает, что понимание этого “одного и того же” в обоих случаях одинаково. Расхождения между диалектическим и недиалектическим пониманием противоречий начинается с объяснения того, каким образом возникают противоречия в составе знания, что является их причиной и каково должно быть наше сознательное отношение к факту их появления (6, c.98-102).

Если старая логика рассматривает противоречия как результат не достаточной строгости рассуждения, как что-то случайное и внешнее по отношению к логическим нормам и их реализации, то диалектика утверждает, что противоречие возникает с необходимостью при самом строгом соблюдении всех исторических развитых норм мышления, его появление не зависит от чьей-либо воли. Противоречия, исторически выявляемые в науке, носят объективный характер, суть выражения противоречий самой действительности (6, c.107).

Диалектические противоречия не являются результатом неправильного мышления. Они представляют свойства предметов и явлений окружающего нас мира. Хорошо известно, что поступательному развитию языка противостоит тенденция к сохранению существующего положения. Здесь явное противоречие. Но это противоречие никак не является результатом ошибочного человеческого мышления. Оно существует в языке объективно. Противоречия могут возникать на, всех уровнях языка и во всех его сферах. Как известно, основная функция языка состоит в том, что язык является средством общения людей. В истории языка могут происходить такие случаи, когда структура языка и наличные средства общения не совсем соответствуют его роли как средства общения, в какой-то мере затрудняют общение. Тогда возникают противоречия. Единство противоречивых сторон состоит в том, что они сосуществуют и в то же время происходит борьба, целью которой является приведение в соответствие наличных ресурсов языка с потребностями общения. Потребности общения здесь представляют ведущую противоположность.

Сила потребностей общения возникает не только тогда, когда язык развивается. Она может возникнуть в любой момент жизни языка, т.е. всякий раз, когда возникает конфликт между средствами выражения и самим выражением. Средства выражения должны быть пригодны для всех случаев общения. В результате борьбы противоположностей противоречие снимается, но могут в языке быть такие периоды, когда язык существует, но противоречие ещё не преодолено.

Нельзя представлять дело таким образом, что уничтожение одного противоречия каким-либо способом полностью устраняет на данном участке всё противоречивое. Неоднократно наблюдаются случаи, когда определённый способ устранения противоречия одновременно создаёт новое противоречие. Как известно, полисемия в значительной мере способствует тенденции к экономии, уберегая язык от чрезмерного разрастания словарного состава. В то же время полисемантичное слово воспринимается труднее. По этой причине в языках наблюдается обратная тенденция, ведущая к разгрузке полисемантичных слов путем создания вместо одного слова нескольких слов.

Бывают и противоположные случаи, когда количество глагольных времен в языке резко уменьшается, например, в истории русского языка система прошедших времен, включающая четыре прошедших времени, упростилась до одного. Однако здесь были особые причины.

Некоторые лингвисты асимметрию лингвистического знака называют противоречием. На самом деле никакого противоречия здесь нет. Комплекс звуков, наделенный значением, ничего не имеет общего с природой того предмета, который он обозначает. Поэтому асимметрия языкового знака никакого вреда языку не приносит. Вместе с тем язык, лишенный знаков, оказался бы не в состоянии выполнять свою основную функцию - быть средством общения людей, поскольку мысли человека, чтобы быть переданными, должны получить материально чувственное выражение.

В.Г.Колшанский кардинальным противоречием языка называет противоречие между его формой и содержанием (2, с.38). По указанным соображениям такого противоречия также в языках не может быть. Противоречие между формой и содержанием может возникнуть только тогда, когда содержание и форма органически связаны между собой. Противоречие между базисом и надстройкой в обществе возникает обычно тогда, когда характер надстройки пере стает соответствовать характеру базиса. Между звуковым комплексом и его содержанием такого органического соответствия нет, поскольку звуковой комплекс может наполняться любым содержанием. Наконец могут быть случаи, когда противоречие в целом для языка полезно и в устранении не нуждается.Большинство противоречий в языке, так или иначе, преодолевается.

 

Список использованной литературы:

1. Колшанский Г.В. Контекстная семантика, М., 1980, 154 с.

2. Колшанский Г.В. Объективная картина мира в познании и языке, М.: Наука, 1990, с.25.

3. Ломтев Т.П. Предложение и его грамматические категории, М., Изд-е МГУ, 1972, 198 с.

4. Лосева Л.М. Как строится текст, Пособие для учителей, М., Просвещение, 1980, 96 с.

5. Соломоник А.Б.Язык как знаковая система, М., 1992, 223 с.

6. Сорокин А.А.  Диалектическое противоречие, М., Политиздат, О понятии противоречия в диалектике, часть 2, 1979, 343 с.

 

R E S U M E

The role of the person in the forming of world’s lingual picture

This article is devoted to the investigation of the man’s activity which influences to the development of the language. The man’s activity is wide and many-sided. The speech of the man is a cause of the processes which happen in the language. Undoubtedly, the language is historically changing phenomena. During the thousands of years the language had been changed so much, that the modern state of the language is very different from the previous it’s state. This fact is enough famous to all. However the quickest and intensive changing of the language may be negative to the language itself. That is why the language is changing not only from the historical point of view. At the same time it contradicts to any kind of changing and tries to keep the present state. This article investigates the role of the man which influences to the changing of world’s lingual picture. 

 

X Ü L A S Ə

Dünya dillərinin vəziyyətinin formalaşmasında şəxsiyyətin rolu

Təqdim olunmuş məqalə insan fəaliyyəti dilə təsirinin və inkişafının tədqiqinə həsr olunub. İnsan fəaliyyəti geniş və çoxşahəlidir. Lakin o yalnız dilin dəyişikliyinə təsir etmir. Dildə baş verən proseslərin səbəbi insan nitqidir. Şübhəsiz, dil daima tarixi dəyişən hadisədir. Min illərlə formalaşan dil müasir zamanda çox fərqli bir forma alıb və ilk vaxtlarda olan səviyyəsini dəyişib. Bu danılmaz bir faktdır. Lakin çox sürətli və intensiv dilin dəyişkənliyi, dilin özü üçün neqativ ola bilər. Bununla əlaqədar dil tək tarixi cəhətdən dəyişmir. O, həmçinin, hər dəyişikliyə öz əks ifadəsini də göstərir. Bu məqalədə dünya dillərinin vəziyyətinin formalaşmasında şəxsiyyətin rolu təhlil edilir.

 

Ключевые слова: язык, мышление, противоречие.

Key  words: language, mind, contradiction. 

Açar sözlər: dil, təfəkkür, ziddiyyət.

 

 

                                                     


Suleymanov Yusif Ashraf oglu

THE INTERFERENCE PROCESS IN THE MORPHOLOGICAL AND SYNTACTICAL LEVELS

          It is widely known that in a large number of settings including Azerbaijan teaching English is associated with teaching grammar. This is because it is the core element of language teaching and it must be definitely attained by second language learners. However, the notion of grammar itself too complicated and abstract to conceptualize. Once, it was regarded as ’the science of language’ in its broadest understanding. In contrast, it can also, in its narrowest sense, be defined as the combination of words to form phrases and sentences. Although linguistics find this definition ’oversimplified’ they maintain that “it is a good starting point (and an easy way to explain the term to young learners)”. [1] Ferris D.R. When the latter definition is adopted, then, the notions of morphology and syntax emerge as two components of grammar. In this case, morphology can be understood as the study of structure and formation of words, while syntax as the study of rules to combine words into phrases and phrases into sentences. Syntax and morphology are of great significance in second language acquisition because how students’ performances are monitored and evaluated, especially at lower levels, are based on their morphological and syntactic productions. To evaluate these productions, teachers generally tend to look into their pieces of writing. However, it is known that students commit many errors while forming sentences due to violation of the rules of syntax and morphology. Therefore, in this paper, it is aimed to identify and analyze the morphological and syntactic errors in a small corpus drawn out from Azerbaijan students’ writing samples. Secondly, the potential causes of the errors will be explored with brief explanations.

          “Morphological errors maybe portrayed as those which result from the misapplication of the morphological rules in the formation of words. Some linguistics maintain that morphological errors indicate the learner’s miscomprehension about the meaning and function of morphemes and about the morphological rules.”[4]Ur P.M. These types of errors may include such errors as omission of plurals on nouns, lack of subject-verb agreement, the adjective-noun agreement, verb tense or form, article or other determiner incorrect, omitted, or unnecessary. On the other hand, syntactic errors are those which disobey the phrase structure rules and, by this way, violate the formation of grammatically correct sentences.[2] Fowler H.W. These errors can be exemplified as word order, ungrammatical sentence constructions resulting from faulty use of verbs, prepositions, articles, relative clauses in sentences. These types of errors have captured the attention of great number of researchers studying in different settings with learners of different backgrounds. Surprisingly, their research, more or less, found similar types of morphological and syntactic errors stemming from similar sources such as mother tongue (Azerbaijan language) interference and inconsistency of the rules in the target language. A detailed overview of previous studies related to the topic is presented in the following section.

           During the interference process there will be many errors which comprise four main classifications of errors: morphological, lexical, syntactic and mechanical errors. According to the results, the number and types of errors showed differences based on students’ proficiency level if English. For instance, lexical errors outnumbered the other types of errors in first-year students’ essays, while syntactic errors were the most common in second and third-year students’ essays.[3] Kirgöz Y.N.The study concluded that the most common errors were syntactic caused by such as faulty verb phrase structures including auxiliariers,faulty word order and tense confusion in the conditional use. Everybody must know and describe the main source of these errors to the first language interference.

        If we collected many samples of essays from beginner learners whose majors are not English and analyzed the obtained data to categorize the errors and explore the potential sources of them. Their analysis indicated that students’ errors fell into two main categories: they subcategories for each. For example, under interlinngual errors, grammatical (pluralization, verb tense), prepositional interferences (addition, omission, misuling) were included while intralingual errors consisted if over generalization, the article use9 addition, omission, misuse), spelling and redundancy. According to some linguistics intralingual errors have nothing to do with mother and results from the target language itself that students are trying to learn. For instance, the verbs do and make are confusing for many Azerbaijan learners as is generally the case for other L2 learners. In contrast, interlingual errors are attributed to L1 interference, which generally takes its source from learners’ lack of knowledge in the TL and their reliance on L1 or more accurately on their interlanguage in such cases. Kirkgöz concludes that the possible sources of the errors she identified in beginner adult learners’ occurred due primarily to L1 interference and secondarily intralinqual, T1 interference.

          In another context is recapitulated the syntactical errors of Azerbaijan students by investigating previous studies and identified several error categories as a result of theirs reviews. There are verbal errors, relative clauses, adverbial clauses, sentence structure, article, prepositions and conjunctions. For each error type, teacher provided examples to illustrate how they actually occurred in authentic sentences and what caused these errors to emerge. It is pointed to L1 interference and target language interference as sources of errors, which is in accordance with the findings of other studies.

        The interference which have been marked as syntactic ones in the analysis, are those which consist of a sequence of words directly translated into Azerbaijan. The length of such sequences differs – from expressions containing several words to whole sentences. These formulations either sound unnatural in Azerbaijan and compared with the source text their syntactic structure is the same as a result of such a literal transformation, the meaning is shifted. To illustrate what a syntactic interference can cause, given sentence shows one of the cases in which  a direct translation of the structure caused a serious shift in the meaning and the sentence was thus misunderstood.

         It has so far been noticed that previous studies haven’t gone beyond identification and classification of syntactic and morphological errors. However, just labeling errors and describing probable causes of errors do not draw a picture that can help teachers and learners see the nature of errors and further minimize occurrences of these errors in language production regardless of spoken or written. With this intention, this study will attempt to analyze any significant morphological and syntactic characteristic of writing examples collected from a group of Azerbaijan students. There are many examples for these levels. The writing samples are two types. One consists of single – sentence answers given by first – year students in the high school as part of an exercise under the topic “computer games”. The other sample comes from a university student who is required to write at least 100 words about his expectations from exchange program. This is a prerequisite for those who want to participate in the exchange program. Sample1 is presented below together with analyses of morphological and syntactical structures of students’ answers. For example : 1: First – year students’ answers: The topic: “Computer Games” –

1.Do you like computer games? Why ? Why not?                                 

 S.1: - Yes, I do. Because of fun. ( Yes, I do because they are fun.-amended version) – The first part of theanswer is syntactically correct. S1 shows that

He recognizes “yes – no” questions and accordingly provides an answer using dummy “do”. If it had been – Yes, I like – it would have been syntactically wrong since the verb “like” is transitive and requires an object following it. However, the second sentence does not obey the phrase structure rule that (S->NP VP) sentence is made up of a noun phrase (NP), a verb phrase (VP) . But it consists of a PP and a NP, which does not comply with the existing rules. Although semantically the answer might be accepted as true in daily speech, it is erroneous to written language due to the lack of such phrases as NP (they) and  VP (are)  in the word order. This type of error generally stems from L1 interference.

           2.S2: I like computer games. – This is in accordance with phrase structure rules, thus, syntactically correct. (S- >NP VP).

          3. S3: MC( main clause) – I like do computer games; SC(subordinate clause) – [because sometimes useful and exciting computer games.] – Unlike the sentences above, this is a complex sentence including one main and one subordinate clause. However, the two clauses are syntactically faulty. The MC (main clause) includes an additional verb “do”. In English no two main verbs occur together in the same sentence ( except do for emphasis).This error probably occurred due to the misapplication of L2 rules drawn from present tense. While “do” exists in interrogative and negative forms, it doesn’t appear affirmative forms. In SC, the syntactic problem is of types: the first one is mis - word – formation and the second one is a missing verb “be”. Also , the NP, computer games, in SC can be replaced with the subject pronoun “they”. The amended sentence looks like as following: “I like computer games because computer (they) – (are) sometimes useful and exciting.

               4.S4: MC[Yes, I like computer games]SC[ because a good way to spend a nice  time and fun.] – This is again a complex sentence with one MC and one SC. MC is not flawed but SC is faulty since the sentence lacks NP (they) and aux.(are). This type of error results from negative transfer of L1 syntactic knowledge to L2 sentence formation. In the SC after the conjunction and the student fails to assign  a verb (the right verb for collocation), which breaks the syntactic correctness of the sentence since it is conceived as “spend fun “, if the verb “have” is not positioned before the word “fun”. The correct form should be as following: “Yes, I like computer games because [they are] a good way to spend a nice time and [have] fun.

           5.S5: MC [Yes, I like to computer games]. SC [because computer games is vry fun and exciting.] – In this example, S5 forms a complex sentence, however, separates two clauses with a comma. In the MC , the inclusion of infinitive “to” is observed. The reason might be overgeneralization of the previously learned rules such as “like to verb”. However, even in this case, infinitive clause needs a non- finite verb e.g. I like to play computer games. In SC , a very common error type is seen due to a subject – verb agreement which signals a morphological error. Computer games should be followed with “are”. Such errors occur generally due to the lack of attention and self – monitoring during the writing process. For this sentence, there appears to be two possible amended versions: (1) – Yes, I like computer games because they are fun and exciting.(2) – Yes, I like to play computer games and they are fun and exciting. However, considering the original question, the former answer sounds more appropriate. The second question in the exercise intends elicit information about types of computer games that students like. When compared to the answers to the first questions, syntactic errors decreased in number in the following writing examples.

                                      References :

 1. Ferris,  D.R.(2005). Treatment of error in second language writing. Ann Arbor :The University of Michigan Press.

 2. Fowler, H.W. Dictionary of Modern English Usage. Oxford: OxfordUniversity Press.

 3. Kirgöz, Y. N.(2010).”An analysis of Written Errors of Adult Learners of English”

 4. Ur, P.M.(2009).A Course in Language Teaching Practice and Theory.Cambridge: Cambridge University Press.

                 Abstract

In this article were given the interference process in the morphological and syntactical levels between Azerbaijan and English languages. And also here were explained and analyzed the examples with their errors about morphological and syntactical interference in contacting languages.

            Key words : the interference process, morphological, syntactical, errors ,formation and structure of words.

             Xülasə

 Bu məqalədə Azərbaycan və İngilis dilləri arasında morfoloji və sintaktik səviyyələrdə baş verən interferensiya prosesi verilmişdir. Həmçinin burada dillərarası əlaqə zamanı morfoloji və sintaktik interferensiya prosesində baş verən səhvlər nümunələrlə analiz  və izah edilmişdir.

            Açar sözlər : interferensiya prosesi, morfoloji, sintaktik, səhvlər,sözlərin quruluşu və düzəlməsi.

и структура слов. Rəyçilər : dos. Alməmmədova S.M. dos.Rzayeva N.Ə.

A.E.Allahverdiyeva

MƏNTİQİ İNKARLIQ KATEQORİYASININ LİNQİVSTİK TƏHLİLİ

   Elmlərarası əlaqə problemi müasir dilçilikdə aktual məsələlərdəndir. Dilçiliyin digər elmlərlə əlaqəsinin müəyyənləşdirilməsi bu elmin bəzi məsələlərinin işıqlan­dırıl­ması və müəyyən sahələri ilə bağlı bir sıra problemlərin aşkarlanıb tədqiqata cəlb edilməsi üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

                  Dilçilik, elmlər arasında çoxcəhətli bir elmdir. Məlumdur ki, müəyyən anla­yış­ları ifadə etmək üçün elmdə, həmin anlayışın ifadəsinə çevrilən terminlər mövcud­dur. Termin elmi üslub üçün səciyyəvidir. Elmi terminlər isə dilçiliyin işləyib hazır­la­dığı qrammatik qanunlar və prinsiplər əsasında yaranır, dilçiliyin standart təlimlərinə uyğun şəkildə tətbiq edilir.

Son dövrlər dilçilik başqa elmlərlə əlaqəsi get-gedə daha sürətlə genişlənir və inkişaf edir. Bu əlaqə bəzi elmlərlə çoxsahəli və daha yaxın olduğu halda, bir sıra elm­lərdə bunun əksi müşahidə edilir. Dilçilik ictimai elm olduğundan onun əlaqəsi bu qrup elmlərlə daha dərin və genişdir. Dil haqqında elm başqa ictimai elmlərin əhatəsində  formalaşmışdır. Bizim nəzərdə keçirdiyimiz bu məqalədə dil və məntiq arasında olan münasibətlər nəzərdən keçiriləcək.

Dilçilik və məntiqin əlaqəsi problemi çağdaş dövrümüzdə daha aktualdır. Mövcud dilçilik ədəbiyyatında bu problemin müxtəlif aspektdə şərhinə az da olsa rast gəlinir. Ancaq məsələnin geniş  miqyasda və sistemli şəkildə tədqiqinə müasir dövrdə daha çox ehtiyac vardır.

“Məntiq elminin predmeti təfəkkür prosesidir. Lakin insan təfəkküründən bəhs edən digər elmlərdən (fəlsəfə, psixologiya, kibernetika, ali əsəb fəaliyyətinin fiziologiyası və s.) fərqli olaraq məntiq elmi təfəkkürü bizi əhatə edən obyektiv gerçəkliyi və sosial həyatı dərk etməyin mühüm vasitəsi kimi tədqiq edir. Məntiq düzgün təfəkkürün forma və qanunlarını öyrənməklə obyektiv gerçəkliyin beyni­mizdə adekvat (doğru) inikasına kömək edir.” (1, s.161)

    Dilçiliyin, habelə bu problemlə əlaqədar olan bütün digər elm sahələrinin ən mürəkkəb və aktual məsələlərindən biri də dil və təfəkkürün qarşılıqlı əlaqəsi prob­lemidir. Bu problemin mürəkkəbliyi hər şeydən əvvəl ondadır ki, həm dilin, həm də təfəkkürün təbiəti mürəkkəb və ziddiyyətlidir. “Dil və təfəkkür bir tərəfdən insan beyninin məhsulu olduğu üçün bioloji (daha doğrusu, psixoloji) hadisə, digər tərəfdən isə insan özü ictimai varlıq olduğu üçün ictimai hadisədir. Dil və təfəkkürün müna­si­bəti (söz və fikrin münasibəti şəklində) problemini qədim zamanlardan indiyədək iki cür həll etməyə çalışmışlar: 1) ya sözlə fikri (dil və təfəkkürü) tam eyniləşdirmişlər; 2) ya da onları tam fərqləndirmiş, aralarındakı bütün əlaqələri inkar etmişlər. Hazırda hər iki baxış müxtəlif variantlarda iki müxtəlif cərəyanın əsasında durur: 1) dillə təfəkkürü eyniləşdirməyə cəhd edən insanın psixikasında təfəkkürə məxsus olan rolu dilə verməyə cəhd edən “mentalinqvistik” cərəyan və 2) dili təfəkkürdən ayıran təfək­kürü dilxarici (ekstralinqvistik) hadisə hesab edən, təfəkkür problemini dilçilikdən çıxaran, ümumiyyətlə, təfəkkürü uydurma elan edən “mexanistik” cərəyan.” (2, s.88).

     Dil və məntiqi təfəkkür probleminin mübahisəli məsələlərindən biri də hökm və cümlə, məntiqi və qrammatik subyekt və predikat arasındakı qarşılıqlı münasi­bət­dir. Dilin ən böyük vahidi olan cümlə ilə təfəkkür vahidi olan hökm arasında  qar­şı­lıq­lı münasibət mövcuddur. Digər vahidlərin münasibəti ilə cümlə və hökmün müna­sibətini müqayisə etsək, bunların münasibətinin daha mürəkkəb və çətin olduğunu görərik. Hökmün dildə ifadəsi məsələsi ilə uzun illər məşğul olunmuşdur. Bu məsələ məntiqçiləri daha çox maraqlandırmışdır. Məlumdur ki, hökmün dildə ifadə forması cümlədir.

      Məntiqi hökmün müəyyənləşdirilməsində iki əsas fikir vardır: 1. Hökm qav­ra­ma aktı kimi qəbul edilir, əşya müəyyən ümumi əlamətə malikdir. Əşya, məntiqi subyekt məzmunu, əlamət məntiqi predikat məzmunu daşıyır. Subyektlə  predikat arasındakı münasibət ya həqiqi, ya da yalançı ola bilər. Hökm əşya və hadisədə müəy­yən əlamət, keyfiyyət, xüsusiyyət və s. olub-olmadığını bildirir. Hökm ya təs­diq, ya da inkar olur. Belə hesab edilir ki, subyekt və predikat qrammatik mübtəda və xəbərdə ifadə edilir. 2. Hökmə kimin nəyin haqqında isə fikir söyləməsi kimi baxırlar.

    Hökmlə cümlənin münasibəti məsələsində də iki baxış mövcuddur: a) Tədqi­qatçıların bir qismi belə hesab edir ki, hər bir cümlədə hökm ifadə edilir, hökm yalnız cümlə vasitəsilə ifadə edilə bilər. Həmin tədqiqatçıların bir hissəsi bu fikri qəbul edir. Lakin dildə sual və nida, habelə təktərkibli cümlələrin mövcudluğu ilə əlaqədar ola­raq “Hər bir cümlə hökm ifadə edir, hökm yalnız cümlə vasitəsiylə ifadə edilə bilər” fikrindən doğan şübhəni müəyyən yollarla aradan qaldırmağa çalışır; b) İkinci qisim tədqiqatçılar belə hesab edirlər ki, hər hansı bir cümlədə hökmün olması zəruri deyil: onlar cümlələri hökm ifadə edənlər və hökm ifadə etməyənlər deyə iki qrupa bölürlər.

     Cümlə və hökm öz tərkiblərinə görə bir-birindən fərqlənir. Hökmlər əşyanın və onun əlamətləri ilə əlaqədar iki anlayışdan ibarət olur: a)subyekt; b)predikat.

    “Subyekt mühakimənin predmetini əks etdirir. Predikat isə əşyanın əlamətini, hərəkətini bildirir. Hökmün subyekt və predikatından əlavə bağlayıcı ünsürü də vardır. Bu, hər iki anlayışı bir-biri ilə bağlayır. Dünya dillərində bağlayıcı ünsür müxtəlif şəkildə özünü göstərir. Hökmün tələbləri əsasında cümlələr quruluşca sadə və mürəkkəb, müxtəsər və geniş formada olur.”(3, s.36)

  “Predikativ münasibət deyəndə cümlənin baş üzvləri - xəbərlə mübtəda ara­sın­da olan əlaqə nəzərdə tutulur. Predikativ əlaqə əvvəlcədən hazır şəkildə cümləyə gətirilmir. O, nitq prosesində yaradılır. Mübtəda ilə xəbər arasındakı uzlaşma pre­di­ka­tiv münasibətin ifadə vasitələrindən biri hesab edilir. Hətta sadə müəyyən şəxsli cümlələrdə subyekt (iş görən) və mübtəda (qrammatik şəxs) üst-üstə düşür. Predikat subyektlə nə dərəcədə uzlaşırsa, eyni zamanda mübtəda ilə bir o qədər uzlaşır və deməli, predikat həm də qrammatik kateqoriya olan xəbərə proyeksiyalanır; məsələn, Mən ömrüm boyu bu rəsmin içində çırpınıram .”(4, s.49)

     Bu cümlədəki “mən” həm subyektdir, həm də mübtədadır. Burada predikat subyektlə və mübtəda ilə eyni dərəcədə uzlaşır.

    Geniş cümlələrdə hökmün subyekti və predikatı mübtəda və xəbərlə yanaşı, ikinci dərəcəli üzvlərlə də ifadə edilir. Məsələn: “Vətəni göz bəbəyi kimi qorumaq hər bir vətəndaşın müqəddəs borcudur”. Bu cümlədə ifadə olunan “vətəni göz bəbəyi kimi qorumaq” hökmün subyekti, “hər bir vətəndaşın müqəddəs borcudur” anlayışı isə predikatdır. Lakin qrammatik cəhətdən yanaşdıqda bu cümlədə baş üzvlərdən başqa ikinci dərəcəli üzv də iştirak etmişdir.

   “Doğrudur, dillə təfəkkür dialektik vəhdətdədir. Təfəkkür dil material əsasında formalaşır. “İnsan fikirləşəndə də sözlər və cümlələrlə fikirləşir. Təfəkkürün təzahür forması da dildir. Məsələyə dil (və ya nitq) tərəfdən yanaşdıqda, daxili nitqin (insanın fikirləşmə dili) də fikri başqasına çatdırmaq üçün istifadə olunan dilin də əsasında təfəkkür durur. Nə dilsiz təfəkkür, nə də təfəkkürsüz dil ola bilər.” (5, s.8)

               Dil və məntiq arasında münasibətləri öyrənmək üçün inkarlıq kateqoriyası da nəzərdən keçirilməlidir. Dildə inkar ilk növbədə məzmun və formanın, daha dəqiq desək, cümlə strukturunun və onun ifadə etdiyi fikrin qarşılıqlı münasibətləri planın­da ümumi dilçiliyin mühüm problemlərindən biridir. Ümumiyyətlə, inkar hələ qədim dövrlərdən əvvəlcə formal məntiqin, sonra isə həm də dilçiliyin tədqiqat obyekti olmuş və bir çox cəhətdən kifayət qədər öyrənilmişdir. Buna baxmayaraq inkarın hələ  həm öyrənilməyən, həm də  tam həllini tapmayan məsələləri qalmaqdadır. Məsələn, inkarın məntiqi-qrammatik kateqoriya kimi, mahiyyəti, inkar cümlələrinin hansı meyarlara görə təsdiq cümlələrindən fərqləndirilməsi, cümlənin strukturunda və onun ifadə etdiyi fikirdə inkarın rolu, bəzi inkar vasitələrinin leksik və sintaktik tərkibinə görə eyni olan cümlənin iki səviyyədə üzvlənməsində necə fəaliyyət göstərməsi kimi məsələlər, bu sahələrdə olan çoxsaylı tədqiqatlara baxmayaraq, hələ də qəti həllini tapmamışdır. Onlara verilən şərhlərdə tədqiqatçılar heç də yekdil deyillər.

      Dildə inkar dilçiliyin mühüm problemlərindən biridir. Dilçiləri inkar, ilk növbədə forma və məzmun, yəni inkarın daxili olduğu cümlə strukturunun və bu cüm­lənin ifadə etdiyi fikrin qarşılıqlı münasibətləri planında maraqlandırır. Lakin inkar təkcə dilçiliyin tədqiqat obyekti deyildir, o daha əvvəl, hələ eramızdan əvvəl III əsrdən başlayaraq formal məntiqdə öyrənilməyə başlanmışdır. Məsələn, vayşeşiklər məktəbinin nümayəndələri olan qədim hind filosofları bütün obyektləri mövcud olanlar və mövcud olmayanlar sinfinə bölərək, birinciləri müsbət reallıqları, yəni maddi aləmin reallıqlarını, ikncilərə isə qeyri-reallıqları – bütün “mənfi” əşyaları daxil edirdilər.(6, s.355)   

    Dilçilərin böyük bir hissəsi belə hesab edir ki, qrammatik kateqoriya kimi inkarlıq kateqoriyasının əsas məzmunu məntiqi inkardır. Bu fikir istər-istəməz  məntiqi və dil inkarının bir-birinә һansı münasibətdə olmaları, onların bir-biri ilə һansı oxşar və  bir-birindən һansı fərqli cəһətlərinin olması suallarını ortaya çıxarır.

     Mәntiqi inkarlıq kateqoriyası dil inkarlığı kateqoriyasının әsas mәzmununu tәşkil etsә dә, onu tam әһatә etmir (7). Çünki mәntiqi inkarlıq kateqoriyasından fәrqli olaraq, dil inkarlığı kateqoriyası bir çox başqa funksiyalar da yerinә yetirir, nisbi müstəqilliyə və özünə xas olan məna tutumuna malikdir. Mәsәlәn, inkar göstəricisinə malik olan cümlələrin һeç də һamısı inkar müһakiməsinə müvafiq gəlmir, onlar tәsdiq müһakiməsinə də uyğun gәlə, qadağan və sualın ifadə vasitәsi kimi də çıxış edә bilәrlәr (8, s.130).

    Mәntiqi inkarlıq bütün dillәrdә öz әksini tapdığından, dil universalisi һesab edilir. Dil inkarlığı kateqoriyasının mәntiqi mәzmununu mövcud olmamaq, mənfilik, mәһrumluq, fərqlilik vә s. tәşkil edir. Lakin dil inkarlığının mәzmununa etiraz, im­ti­na, qadağan və s. mənalar da daxil ola bilər. (9, s.16-18) İnkar forması müsbət seman­tikaya da malik olur. Bu, istәr ayrı-ayrı leksik vaһidləri, istәrsә də bütöv sintaktik konstruksiyaları әһatә edə bilәr.

     Dil forması kimi qəbul etdiyimiz inkar tәsdiq ilə birlikdә fikrin iki formasının - anlayış vә müһakimənin tәzaһürüdür. Bu baxımdan inkarı bütün dillәr üçün ümumi olan formal universali kimi qəbul etmək olar. O, fikrin və onu ifadә edәn cümlənin komponentidir. Odur ki, inkarı leksik mәnanın və cümlə strukturunun onun sintaktik sәviyyәsində struktur-semantik modifikatoru һesab etmәk olar.

Təsdiq və inkarın semantikası cümlə-müһakimənin məntiqi xassəsidir. Lakin o eyni zamanda cümlənin də qrammatik xassəsidir, çünki təsdiq və inkarı bildirmək üçün cümlələrin xüsusi formaları mövcuddur. Bununla əlaqədar V.Z. Panfilovun fikirlərini xatırlatmaq yerinə düşərdi. Onun fikrincə, cümlә strukturunun qurulma­sında inkarın xüsusi rolu vardır. İnkar və təsdiq cümlələrinin bir-birinə qarşı qoyul­ma­sı bütün dillərdə mövcuddur, lakin inkarın ifadә yolları müxtәlif dillərdə müxtə­lifdir. İnkarın һәmçinin cümlә strukturunun onun mәntiqi-qrammatik vә sintaktik üzvlәn­mә səviyyәlәrində qurulmasında da rolu müһümdür. Cümlәdə inkarın olub-olmaması cümlənin ifadә etdiyi müһakimənin keyfiyyәtini müəyyənlәşdirir. Mən­tiqdə isə təsdiq və inkar müһakiməlәrinin fərqi onların keyfiyyәtcə formal fәrqi kimi müәyyәnlәşdirilir. Bununlа bərabәr, inkar onun işlәndiyi cümlәdә ifadә edilәn fikrin strukturuna da təsir göstәrir. Belә ki, inkardan mәntiqi predikatın fikrin subyekt-predikat strukturunun komponenti kimi dil elementləri ilә nişanlanması vasitәsi olaraq istifadә edilir (10, s.180-181).

    Bəzi dilçilər inkarı onun ifadəsi baxımından sintaktik kateqoriya һesab edirlər. Lakin inkarın ifadə vasitələrini sintaktik sinif kimi, elementlәrin qapalı toplusu kimi təsəvvür etmәk mümkün deyildir. İnkar һeç də һəmişə inkar vasitəlәri ilә reallaşmır, o, implisit şәkildә vә ya digәr dil vasitәlәri ilә dә ifadә edilә bilәr. Әslindә inkar dildә һәm leksik, һәm dә qrammatik, o cümlәdәn sintaktik vasitәlәrlә ifadә edilir. Odur ki, onu leksik-qrammatik kateqoriya adlandırmaq daһa doğru olardı (11, s.29-50). Sintaktik kateqoriya ayrılıqda götürülmüş bir sözü deyil, bütöv cümlәni xarakterizә etdiyindәn, ona tәsdiq vә inkar konstruksiyalarının oppozisiyası müvafiq gәlir. Mәһz bu baxımdan inkarı sintaktik kateqoriya һesab etmәk olar.

      Belәliklә, inkar dil universalisi kimi әn müxtәlif sәviyyәlәrdә tәzaһür edir. İngilis vә Azәrbaycan dillәri müxtәlif tipli dillәr olduğundan, onlarda inkarların ifadәsi dә müxtәlif vasitәlәrlә reallaşır.

      Hәr bir inkar tәsdiqdәn irәli gәlir. İnkar cümlәsi eynilә tәsdiq cümlәsi kimi qurulur. Onlar arasındakı fәrq yalnız inkar cümlәsindә inkar göstәricisinin olmasın­dadır. Belәliklә, һәr bir dildә istәnilәn nәqli cümlәnin әks mәnalı korrelyatı vardır. O, inkar cümlәsi adlanır.

      İfadә edilmә baxımından inkar standart vә qeyri-standart olur. Standart inkar mәfһumu altında biz eksplisit inkarı, qeyri-standart inkar dedikdә isә implisit inkarı nәzәrdə tuturuq. O, birincidә bilavasitә inkar göstəricilәri ilә, ikincidә isә dolayısı ilә, semantikasında inkar mәnası, inkar çaları olan vә bәzәn dә olmayan müxtәlif leksik vә sintaktik vasitәlәr ilә reallaşır. Eksplisit inkarın ifadəsində dillərin analitik və ya sintetikliyi özünü daha qabarıq şəkildə büruzə verir.

      İnkar göstәricisi müxtәlif movqelәrdә - prepozisiyada vә ya postpozisiyada çıxış edә bilәr. (12, s.232-234) Prepozitiv inkar göstәricisi analitik dillәrdә, məsələn, hind-Avropa dillərində, o cümlədən ingilis dilində,  postpozitiv inkar göstәricisi isә daһa çox sintetik, morfoloji baxımdan iltisaqi quruluşlu dillәrdә işlәnir.

    Azәrbaycan dili sintetik quruluşa malik olduğu üçün eksplisit inkar daһa çox sintetik yolla - fellәrә qoşulan -ma affiksi vә onun allomorfları vasitәsi ilә ifadә edilir. Məsələn:

    Xoşbəxtlikdən ev dağılmadı.

    Qonaqlar nədənsə hələ də məclisə gəlməmişdilər.

     Bundan başqa, Azərbaycan dilində inkar vasitәsi kimi –sız(siz,suz,süz)  affiksindәn dә istifadә olunur. Bu affiks yalnız adlara vә zәrflərin bir qisminә qoşula bilir vә konstruksiyaya mәnfilik mәnası verir. Məsələn:

   Sizin burada qala bilməniz mənə mümkünsüz görünür.

    Mən özümü Bakısız  təsəvvür edə bilmirəm.

     Әrəb vә fars dilindәn alınmış sozlәrdә bu funksiyanı fars mәnşәli na-, bi- vә әrәb mәnşәli la- prefikslәri yerinә yetirir: nadürüst, nainsaf, biqeyrət, biədəb, la­mə­kan. Mәnfilik mәnası yaratmaq üçün әrәb mәnşәli qeyri tәrkibli konstruksiya­lar­dan da istifadә olunur. Lakin bu sözün birlәşmә imkanları çox mәһduddur.Onların əsasən nisbi sifətlərlə birləşdiyi müşahidə olunur. Məsələn: qeyri-insani, qeyri-qənaətbəxş və s. Fəlsəfə və məntiqdə isə anlayış bildirmək məqsədilə  onun digər nitq hissələri ilə də (əvəzlik, isim, say və s) birləşmələri işlədilir: qeyri-varlıq, qeyri-insan və s.

      İngilis dilindә inkar mәnası analitik yolla düzәlir vә bu mәqsәdlә әsasәn not inkarı və onun dо not (don’t), does not (doesn’t), did not (didn’t) birlәşmәlәrindәn vә no inkar әvәzliyindәn istifadә olunur.(13) Məsələn:

 It was not possible to change her room...(J.B.Priestley) - Onun otağını dәyişmәk mümkün deyildi.

  I don’t want to sit here on a night like this. (E.Hemingway) – Mən belə bir gecədə burada oturmaq istəmirəm.

Not inkarı bütün operatorlar ilә - kömәkçi fel kimi çıxış edәn do vә have, elәcә dә am, is, are, was, were, shall, should, will, would, can, could, may, might, must vә ought sözlәri ilә dә birlәşә bilir vә konstruksiyada onlardan sonra işlәnir. Bu sözlәr әsas fel ilә birlәşdikdә, not inkarı modal vә ya kömәkçi feldәn sonra işlәnir (14). Ümumiyyәtlә, not inkarı qoşulduğu kömәkçi sözlә birlikdә cümlәdә mübtәdadan sonra gәlir. Məsələn:

  I shouldn’t think so. She never has any money…(E.Hemingway) – Mən belə düşünməzdim. Onun heç vaxt pulu olmayıb.

  I am not interested in bull-fighters. That’s an abnormal life. (E.Hemingway) – Mən öküz döyüşdürənlərlə maraqlanmıram. O, qeyri normal həyatdır.

       Not inkarı “can + infinitiv” birlәşmәsi ilә işlәndikdә, konstruksiya icra edilmiş, edilməkdə olan və ediləcək һәrәkәtә dair tәәccüb, şübһә bildirir. Məsələn:

I can’t bear to think of you living in that horrible, filthy attic. (S.Maugham) – Çətin ki mən sizin o dəhşətli, üfunətli çardaqda yaşamanız barədə düşünməyə dözə bilim.

They can’t be waiting for us at home now. – Ola bilməz ki, indi onlar bizi evdə gözləyirlər.

Тhеy cannot return tomorrow. - Ola bilmәz ki, onlar sabah qayıtsınlar.

     Not inkarı “may + infinitiv” birlәşmәsi ilә işlәndikdә, konstruksiya һәrәkәt һaqqında fәrziyyә, güman bildirir. (15, s.175) Məsələn:

Тhis question may not have been discussed yesterday. - Bu mәsәlə, ola bilәr ki, dünәn müzakirә olunmayıb.

They may not return tomorrow. – Ola bilər ki, onlar sabah qayıtmayacaqlar.

     Müәyyәn bir һәrәkәtin icrasına zәrurәt olmaması not inkarının need modal feli ilә birlәşdiyi konstruksiyalarla ifadә edilә bilәr:

     You needn’t have done it yesterday. - Dünәn sizә onu etmәk lazım deyildi.

       Not inkarı “оught + Perfect Infinitive” birlәşmәsi ilә işlәndikdә, konstruksiya keçmişdә icra edilmiş һәrәkәtin qınandığını bildirir: 

      This question ought not to have been discussed without me. - Bu mәsәlә mәnsiz müzakirә edilmәmәli idi.

Xüsusi sual әvәzliyi olmayan inkarlı sual cümlәlәrindә inkar göstәricisi qoşulduğu kömәkçi vә ya modal söz ilә birlikdә cümlәnin әvvәlinә keçirilir, xüsusi sual әvәzliyi olan inkarlı sual cümlәlәrindә isә inkar birlәşmәsi bu әvәzlikdәn sonra gәlә bilәr:

    Didn’t you send him with a letter to me in New York last winter? (E.Hemingway) - Onu keçәn qış mәktub ilә Nyu-Yorka mәnim yanıma göndәrmәmişdinmi?

   Can’t say how glad I am to see you, Mr.Eden. Often wondered what you were like. (J.London) – Sizi gördüyümə necə şad olduğumu demək çətindir, mister İden. Çox vaxt mən sizin necə olduğunuzu təsəvvür etməyə çalışırdım.

Why isn’t he on time? – Nə üçün o, vaxtında gəlmir? (16, s.204-206)

    Not inkarı only “yalnız, təkcə” bağlayıcısı ilə birləşərək not only... but [also]... konstruksiyasını yaradır. Belə tərkibli inversiv cümlələrdə keyfiyyətin, iştirakçının və ya һərəkətin sayca bir olması inkar edilir. Məsələn:

  Not only her face, but her whole body, gave a sense of alacrity. (S.Maugham) – Onun yalnız sifəti deyil, sanki bütün bədəni buna cəhd göstərirdi.

 Not only did he explain to us all our mistakes but he also helped us to correct them. -  O, bizə yalnız bütün səhvlərimizi izah etmədi, həmçinin onları islah etməyə kömək etdi.

   Azərbaycan dilindә bu konstruksiyanın eyni mənalı dəqiq qarşıllığı mövcuddur: yalnız // təkcə + inkar... həmçinin // eləcə də // həm də... Məsələn:

  Müstəntiq təkcə zərər çəkmişlə deyil, həm də hadisənin şahidi olanlarla da ayrı-ayrı söhbət etdi.

    Konstruksiyada mübtəda kimi çıxış edən ismin qarşısında not ...a və ya not ...any inkarı deyil, adətən  no inkarı işlənir:

No student missed the lesson. - Bir tələbə belə, dərsi buraxmadı.

    Müasir ingilis dilində tərkibində no inkar əvəzliyi olan no matter how və no matter what konstruksiyaları inkar yox, təsdiq bildirir vә müvafiq olaraq however və whatever mürəkkəb sözlərini əvəz edirlər. (15, s. 89) Məsələn:

   No matter how busy he is, he calls up me every day. - O nə qədәr mәşğul olsa da, mәnə hər gün zəng edir.

   İstər Azərbaycan dilində, istərsə də ingilis dilində inkar konstruksiyaları digər eksplisit ifadə vasitələri ilə də düzəlir.

      Azərbaycan dilində inkar konstruksiyaları analitik üsülla -nә bağlayıcısının kö­mə­yi ilә də əmələ gəlir. Onun Azərbaycan dilində yeganə analitik inkar bağlayıcısı oldu­ğu göstərilir (17, s.343 – 344). Nə bağlayıcısı һәm fellər, һəm də digər nitq һissələri ilә işlənәrək, onlarda inkarlıq və mənfilik mәzmunu yaradır. (18, s.135) Məsələn:

 Məndən  nә şah olar , nә dә xan olar (S.Vurğun).

 Nə kənddə torpaq davasını yatırmaq olurdu, nə də şəhərdə Zəngəzur savaşını. (S.Rəhimov).

Nəticə etibarilə qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan dili iltisaqi-sintetik, ingilis dili isə flektiv-analitik dil olduğundan, inkar mənası yaratmaq üçün əsasən müvafiq olaraq sintetik -ma(-mə) və analitik (not, no və s.) vasitələrdən istifadə edirlər. Lakin Azərbaycan dilində analitik(deyil, nə...nə... və s.), ingilis dilində isə sintetik vasi­tə­lərin (un-,dis-,in-,non və s.) işləndiyi hallar da olur. Burada Azərbaycan dili ilə ingilis dili arasındakı başlıca fərq ondan ibarətdir ki, Azərbaycan dilində əsas inkar vasitəsi olan -ma(-mə) inkarı yalnız fellərlə işlənə bildiyi halda, ingilis dilində onun qarşılığı olan not inkarı digər nitq hissələri ilə də birləşə bilir. Digər inkar vasitələrinin konstruksiyada birləşmə imkanlarına hər iki dildə müəyyən məhdudiyyətlər qoyulur.  

     İstər Azərbaycan dilində, istərsə də ingilis dilində inkar implisit şəkildə də ifadə edilə bilir (bilavasitə inkar mənasına malik olmayan təsdiq formalı guya, yaman sanki, əcəb və s. sözlərlə, sual cümləsi ilə və s. - Azərbaycan dilində; hardly və s. – ingilis dilində)

    İnkar mənası cümlədə müxtəlif vasitələrlə gücləndirilə və ya yumaşaldıla, zəiflədilə bilər. Bu məqsədlə Azərbyacan dilində daha çox ədatlardan, ingilis dilində isə inkarın hansı vasitə ilə ifadə edilməsindən asılı olaraq (inkar əvəzlikıləri, zərflər, bağlayıcılar və s.) modal mənalı müxtəlif söz və birləşmələrdən istifadə edilir (absolutely, in no way, by no means və s.)

     İngilis dilində konstruksiyada bir inkarın olması kifayətdir, Azərbaycan dilində isə konstruksiyada eyni zamanda bir neçə inkar vasitəsinin iştirakı mümkündür.

     İnkari inkar nəticəsində inkar mənası aradan qaldırılır və konstruksiya təsdiq mənası qazanır. İnkari inkar tabeli mürəkkəb cümlədə ifadə edilirs, o zaman inkarın biri baş cümlədə, dogəri isə budaq cümlədə olur və onların məcmusu cümlədə təsdiq mənası yaradır.

   Azərbaycan dilində cümlədə ikiqat, üçqat və daha çox inkar ola bilər. İnglis dilində isə ən çox ikiqat inkar mümkündür.

                                                          Ədəbiyyat

Qurbanov A. Ümumi dilçilik. I hissə. Bakı: “Maarif”, 1989, 568 s.

Rəcəbov Ə. Dil, şüur, cəmiyyət, tarix. Bakı: “Azərbaycan Dövlət  Nəşriyyatı”, 1993,160 s.

Qurbanov A. Ümumi dilçilik, II hissə, Bakı: “Maarif”, 1993, 548 s.

Abdullayeva N. Yarımçıq cümlələr//ADPİ-nin elmi əsərləri //, 1960, c. XIII-s.49

Abdullayev Ə. Seyidov Y. Həsənov A. Müasir Azərbaycan dili, sintaksis, IV hissə. Bakı: “Maarif”, 1985, 468 s.

Рой М. История индийской философии. М.,1958 

Трунова О.В. О понятии отрицания в логике и лингвистике. Синтаксис и речевая реализация его категорий. Сб.научных трудов ЛГПИ им.А.И.Герцена, ХХХ Герценовские чтения, вып.4, Л., 1978

Шендельс Е.И.  Отрицание как лингвистическое понятие. – Ученые записки. МГПИИЯ, 1959, т. ХIХ, с. 125-142

Шумейко В.Н. Интонация и семантика однословных высказываний во французской диалогической речи. АКД, М.,1980

Панфилов В.З. Гносеологические аспекты философских проблем языкознания. М., «Наука», 1982, 357 с.

Молчанова Г.П. Императивные Императивные предложения и их лексико-грамматическая характеристика в современном английском языке. Сборник научных трудов МПИИЯ. М.,1976,вып.105, с.29-50

Теньер Л. Основы структурного синтаксиса. М., Прогресс, 1988, 654 с.

Макарова Г.Н. Отрицание not в современном английском языке. АКД. Калинин, 1978

Васильева С.А. К постановке вопрос о так называемом отрицательном наклонении. ЛТИПП. Сб.работ, Л., 1958

Старшинова Е.К., Васильева М.А., Розендорн Т.П. и др. Практическая грамматика английского языка. М., МГУ, 1979, 242 с.

Maclin Alice. Reference guide to English: a handbook of English as a second language. Washington, 1996, 405 p.

Abdullayev Ə., Seyidov Y., Həsənov A. Müasir Azərbaycan dili. Bakı, Maarif, 1972, 476 s.    

Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili (fonetika, morfologiya ) Bakı, 1953, 275 s.  http://www.classes.ru/grammar/110.Zvegincev_Ocherki_po_obshemu_yazykoznaniyu/html/4_15.html

      http://mixxreferat.ru/реферат-скачать/28765/КАТЕГОРИЯ_ОТРИЦАНИЯ

     http://www.philology.ru/linguistics1/reformatskiy-87b.htm

 

Açar sözlər: məntiq, inkarlıq kateqoriyası, hökm,  predikat, təfəkkür.

        Key words:logic, category of negation, order, predicate, mentality.

        Ключевые слова:логика, категория отрицания, суждение, предикат, мышление.

   

 

Linguistic analysis of the category of logical negation

Summary

The article deals with the relationship between the linguistics and logic. The category of negation should be considered for studying  relationship between language and logic. In ancient times the negation was the research object of formal logic, as well as linguistics, and it in many respects has been enough studied. Negation is one of the important problems in linguistics. Most of linguists considered that as a grammatical category the main content of the category of negation is logical negation. The idea raises issues such as their relation to each other and their similar, different features of  logical and language negation. Unlike the category of logical negation, the category of negation of language  performs many other functions and has a relative independence, capacity of  inherent meaning.

 

                              Лингвистический анализ категории логического отрицания

Резюме

 В статье рассматривается взаимосвязь между лингвистикой и логикой. Для изучения взаимосвязи между языком и логикой следует рассматривать также категорию отрицания.

Еще в древние времена отрицание был объектом исследования формаль­ной логики, а также лингвистики, и cо многих сторон был достаточно изучен. Отрицание является одним из важных проблем в области лингвистики. Большинство лингвистов считают, что основной смысл категории отрицания как грамматической категории, логическое отрицание. Неизбежно, это идея выявляет проблемы как, отношения между логическим и языковым отри­цанием, имеющиe похожие и отличающиеся особенности. В отличие от логи­ческой категории отрицания, категория языка имеет многие другие функции, выявляющие относительную независимость и  совместимость смысла.

 

Rəyçi: filologiya elmləri doktoru  Zemfira Əliyeva

                                                                           


Gülşən Bəşirova

DİLİMİZ RUHUMUZDUR

Azərbaycan dili və onun bir sıra ağrılı problemləri Xalq şairi Bəxtiyar Vahab­za­dənin yaradıcılığında həmişə əsas yerlərdən birini tutmuşdur. Şair zaman-zaman bu problemə qayıtmış, bu sahədəki narahatlığını xalqı ilə bölüşməyə çalışmış, dilimizin dünyanın digər xalqlarının dili kimi daha yüksək səviyyədə durması üçün mücadilə etmişdir.

Uzun illər boyu, hələ çar Rusiyası və İran şahlığı dövründə də xalqımızın dil uğrunda apardığı mübarizə heç zaman səngiməmişdir.

Sovet imperiyası bir sıra digər dillər kimi, Azərbaycan dilinin də inkişafına süni əngəllər yaratmış, heç zaman və heç bir vəchlə, bu mənfur siyasətindən bir an da əl götürməmişdir.

Azərbaycanın ziyalıları dilimizə olan bu ögey münasibəti, arası səngiməyən basqıları hər zaman görmüş, dilimizin belə təcavüzlərdən xilas edilməsi yollarını düşünmüş və bir sıra əməli tədbirlərə də əl atmışlar.

Fikrimizcə, xalq şairi, akademik Bəxtiyar Vahabzadə qədər heç kəs bu sahədə onun qədər ardıcıl və döyüşkən olmamışdır. Şeirlərində, poemalarında, dram əsər­lə­rində, publisistikasında, çıxışlarında Azərbaycan dilinin qorunması, onun ana hüquq­la­rının özünə qaytarılması həmişə B.Vahabzadəni düşündürmüş, yaradıcılığının şah möv­zu­larından olmuşdur. O, bu yolda heç nədən və heç kimdən ehtiyatlan­mamışdır. Dil kimi çox incə və ağrılı problemin həlli üçün var qüvvəsini sərf etmişdir. Bəxtiyar müəl­lim bu  böyük  işlə məşğul olduğuna görə özü də böyük adam idi. Məşhur alman şairi İ.V.Hötenin təbirincə desək – “böyük işlərlə məşğul olanlarin özləri də böyük­dürlər”. 

Dilə sevgini, məhəbbəti balaca körpələrə aşılamaq lazımdır. Və Bəxtiyar müəllimin uşaqlar üçün bu mövzuda yazdığı şeirlər (elə bu şeirlər həm də böyüklər üçündür) heç zaman təravətını itirməyəcək:

                                Bu el – şöhrətin,

                                Bu dil – qüdrətin –

                                Sənə verdiyim

                                Böyük sərvətin! (2, 139).

Şairə görə el şöhrətdirsə, dil qüdrətdir, eyni zamanda, böyük sərvətdir. Əlbəttə, dili olmayanın nə qüdrəti, nə də şöhrəti olmaz. Dil olmayan yerdə qüdrət də, şöhrət də yoxdur. Hər şey heçdir, adamlar kimsəsizdir, tənhadır, bir növ bədbəxtdir!

Bu balaca şeirdə böyük hikmət var. Bu şeir bir növ, ana dilimizi qorumağa, onu sevməyə çağırışdır!

Bəxtiyar müəllimin 1954-cü ildə yazdığı məşhur “Ana dili” şeiri heç zaman ətrini və təravətini itirməyən sənət əsəridir. Sovet imperiyasının əliqılınclı olan vaxtı (həmin qılınc nə zaman əldən düşmüşdü ki?) belə yazmaq o qədər də asan deyildi.

Şeir həcmcə o qədər də böyük deyil. Ancaq məna və məzmun tutumu cəhətdən, samballıq baxımından poema kimi süjetlidir, mənalı və təsirlidir. Bütün azərbaycanlıların, o cümlədən bu dildə danışanların hamısının qarşısında böyük vəzifələr qoyur:

Bu dil bizim ruhumuz, eşqimiz, canımızdır,

Bu dil bir-birimizlə əhdi-peymanımızdır.

Bu dil tanıtmış bizə bu dünyada hər şeyi,

Bu dil əcdadımızın bizə miras verdiyi

Qiymətli xəzinədir... onu gözlərimiztək

Qoruyub, nəsillərə biz də hədiyyə verək. (3, 19)

Eyni zamanda, bu şeirdə həm də anamız tərənnüm olunur. Dilimizin aldığı qida, onun böyüklüyü vəsf edilir. Şairə görə dilimiz dağlarımızın əzəmətindən, çaylarımızın hiddətindən, torpaqdan və yerdən, elin yanıqlı nəğmələrindən, güllərin rəngindən və iyindən, ağsaçlı babalarımızın ağlından, kamalından, Qıratın nalından qopan səsdən yaranıb. Təbii ki, bu cür yaranışı heç zaman məhvərindən çıxarmaq olmaz. Buna görə də dilimizdə xalqımızın ağlı, hikməti yaşayır, Məcnunun dərdi ana dilimizdə dil açıb, Füzulinin sənəti bu dildə, bu dilin qüdrətilə dünyalara yol açıb, dilimizdə xalqımızın qəhrəmanlıqlarla dolu tarixi varaqlanır, burada min illərin mədəniyyəti, şan-şöhrəti saxlanılır, bu dil bizim adımız-sanımız, namusumuz, vucdanımızdır. Böyük Bəxtiyar belə deyir!

Dil əcdadımızın  bizə qoyub getdiyi ən qiymətli mirasdır və ona görə də onu gözlərimiztək qoruyub, gələcək nəsillərə hədiyyə verməliyik. Belə bir borcun hamıya aid olduğunu bildirən şair, dilimizə xor baxanlara, ona ögey və yad  münasibət  bəsləyənlərə üzünü tutaraq deyir:

Ey öz doğma dilində danışmağı ar bilən,

                         fasonlu ədəbazlar,

Qəlbinizi öxşamır qoşmalar, telli sazlar.

Bunlar, qoy  mənim olsun,

Ancaq vətən çörəyi sizlərə qənim olsun.(3, 20).

Bəxtiyar müəllim belələrini yaxşı tanıyırdı və həmişə görürdü, onların əhatəsində idi. Onlar nə  işdə, nə də evlərində Azərbaycan dilində danışmırdılar. Uşaqlarını dilimizdə oxutmurdular. Ona görə də şair haqlı olaraq deyir ki, belələrinə vətən çörəyi qənim olsun, necə ki, qənim oldu da!

Bəxtiyar Vahabzadə həmişə dil məsələsində böyük müqavimətlərlə, hədələrlə qarşılaşıb və çoxlarından fərqli olaraq, ən sədaqətli, ən etibarlı bir azərbaycanlı kimi dilimizin keşiyini çəkib, onu göz bəbəyi kimi qoruyub. Heç kəs bu böyük alimi öz yolundan, əqidəsindən döndərə bilməyib. Ona görə də, o həmişə xalqımız tərəfindən sevilib, qiymətləndirilib və əziz tutulub.

Bəxtiyar müəllim 1958-ci ildə böyük şairimiz M.Füzuliyə həsr etdiyi “Şəbi-hicran” poemasında da, dilimizə qəsd edildiyini və bu dərdin bütün dərdlərdən yaman olduğunu bildirirdi:

Sərvət getsə qəm deyil, sərvət gələr yenə də,

Bu qəmdir ki, bir elin qəlbinə, eşqinə də,

Dilinə, ruhuna da qəsd edələr, ay aman!

Ələmlərin, dərdlərin hamısından bu, yaman! (3, 287).

Şairin 1959-cu ildə qələmə aldığı, Azərbaycanın birliyi və istiqlaliyyəti uğrun­da çarpışan Səttarxan, Şeyx Məhəmməd Xiyabani və Pişəvərinin əziz xatirəsinə həsr etdiyi “Gülüstan” poemasında vətənlə bərabər, dilimizin də ikiyə parçalandığı böyük ürək yanğısı ilə verilir. Lakin ağalar bilmədi ki, Təbriz də, Bakı da Azərbaycandır. An­caq onlar bilməlidirlər ki, bir xalqın dilini, ruhunu ancaq kağızlar üstündə  bölmək olar:

Ağalar bilmədi birdir bu torpaq

Təbriz də, Bakı da Azərbaycandır.

Bir elin ruhunu, dilini ancaq

Kağızlar üstündə bölmək asandır. (2, 151).

Bəxtiyar müəllim 1988-ci ildə məşhur “Cücələrim” mahnısının bəstəçisi Qən­bər Hüseynlinin xatirəsinə “İki qorxu” adlı poema həsr etmişdi. Fikrimizcə, böyük şair dilimizə, müstəqillik arzularımıza poeziyanın dili ilə nələri deyə bilərdisə,  bu əsərində hamısını deyib, çox mətləblərə işıq tutub. Ötən əsrin 30-cu illərinin ölüm-dirim girdabından keçmiş Q.Hüseynlinin keşməkeşli həyatı poemanın mövzusudur. Şair həmin hadisələrin fonunda ürək yanğısını böyük cəsarət və dəyanətlə, yüksək sənətkarlıqla  oxuculara çatdırır.

Şair sovet hakimiyyətinin həmin dövrünü nəzərdə tutaraq onu qorxu illəri adlandırır. Qorxunun həmin dövr üçün adi bir qayda olduğunu dilə gətirir. Deməli, qorxu varsa, hər yerə sirayət etməlidir, hər yerdə özünü göstərməlidir. Ona görə də şair deyir:

Qorxu qayda oldu, adicə qayda,

Qorxudan don biçdi əyninə illər.

Bu məmləkət boyda həbsxanada

Dustaq olmadıqmı hamımız məgər? (2, 162).

 Qorxu həm də yalanın yaradıcısıdır. Qorxu yalan doğurur:

Boğub həqiqəti yalan öyündü,

Əsl mənasını itirdi söz də.

Yalan üzümüzdə gülüşə döndü,

Həqiqət ağladı ürəyimizdə. (2, 165).

Bu dövrdə bir adam hakim idi. Ona görə də:

Adamlar qanuna deyil, a qardaş,

Qanun bir adama tabeydi ancaq. (2, 166).

Şairə görə hər tərəfdən insanın üzərinə axan dərdi, əzabı çəkmək olmur. Əzab min-min, ürəksə birdir!

Bəxtiyar müəllim deyirdi ki, fikir azad olan məmləkətdə zülm öz atını səyirdə bilməz. Lakin fikir, düşüncə qılıncın altındadır və hələ:

Mahnı da oxuduq: “Bəxtəvərik biz,

Gül kimi açılıb diləklərimiz”.

“El azaddır,

Tel azaddır.

Azad vətəndə

Dil azaddır”. (2, 178-179).

Dərdlərimizin heç birini qorxudan dilimizə gətirə bilmədiyimiz kimi, dilimizin də azadlıqdan məhrum edildiyini deyə bilmirik. Çünki, düşüncələrə də dəmir pərdə çəkilmişdi. Dədə Qorqud kimi dədəsi olan millət özünə dədə axtarırdı. Şair deyirdi ki, bizim bəzi öyünmələrimiz bizi rişəsiz budağa döndərdi, qabağımızı yaşımızdan o tərəfə görə bilmədik, nəsillər arasındakı bağlılıq qırıldı, yaddaşımız silindi...

Beləliklə də əlifbamızı dəyişdilər. Ancaq cəlladın kini soyumadı, yenə də əlifbanı dəyişdilər. Yuxarıdan elə hadisələr başladı ki, əlifba nədir ki, hələ ana dilimizi də dəyişdirərdi bu cəlladlar. Nəticəsi o oldu ki:

Vətəndən qovuldu ana dilimiz,

“Ana dili” – dedik gəlmə, yad dilə.

Ərəbcə danışdıq ölülərlə biz,

Rusca qırıldatdıq dirilər ilə.

Öz ana dilimiz “lallığımızdan”

Ölüyə küfr oldu, diriyə nöqsan. (2, 182).

 

Ələnə bilmədik, qaldıq ələkdə,

Gör, necə kökündən laxladı millət.

Yapıx daxmalarda, kənddə-kəsəkdə,

Yenə də milləti saxladı millət. (2, 183).

Şair nikbindir və o qəlbən inanırdı ki, hər şey öz yolunu tutacaq.

Bəxtiyar Vahabzadə publisistikasında da dilimizlə bağlı problemlərə diqqəti xüsusilə cəlb etmiş və o zaman heç kəsin cəsarət edib deyə bilmədiklərini qələmə almışdır. “Ana dilim-ana köküm” məqaləsi bu cəhətdən çox xarakterikdir. 80-ci illərin əvvəlllərində yazılmış məqalədə Azərbaycan dilinin sıxışdırılmasına, bu dilin konstitusiya hüquqlarının tapdalandığına diqqət çəkilir. Bəxtiyar müəllim 1978-ci ildə qəbul edilmiş Azərbaycan SSR Konstitusiyasının 73-cü maddəsini xatırladır: “Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının dövlət dili Azərbaycan dilidir.

Azərbaycan SSR dövlət orqanlarında və ictimai orqanlarda, mədəniyyət, maarif müəssisələrində və başqa idarələrdə Azərbaycan dilinin işlənməsini təmin edir və onun hərtərəfli inkişafına dövlət qayğısı göstərir”.

Bəxtiyar müəllim belə bir sual verir: “...görək, konstitusiyada yazıldığı kimi Azər­baycan dili döğrudanmı Dövlət dilidir?”. Özü də cavab verir: “Hamımıza məlumdur ki, yox! Çünki Dövlət dilinin hüququnu qorumuruq. Bunun zərurət olduğunu başa düşməyənlər idarələrdə işlənmədiyinə görə ana dilinə biganəlik göstərir, heç bu barədə düşünmür, bunu özlərinə nöqsan da hesab etmirlər”. (1, 21).

Bəxtiyar müəllim rus yazıçısı K.Paustovskiyə, Ukrayna şairi B.Oleynikə əsas­la­naraq milli dilimizin, tariximizin və milli təfəkkürümüzün acınacaqlı vəziyyətdə olduğunu qeyd edir. Təəssüf hissi keçirir ki, böyük vəzifəli bir adam Azərbaycanın xalq yazıçılarının bir çoxunu tanımır. O, mətbuatımızı oxumur. Televiziya veriliş­lə­rinə baxmır. Təkcə bu adamın adı, soyadı azərbaycanlıdır və mənsub olduğu xalqının dilini bilmir! Qeyd edək ki, belələri lap çox idi!

Bəxtiyar müəllim məqalədə Azərbaycan dilinin tədrisi məsələsinə də toxunur. Bildirir ki, D.Bünyadzadə adına Xalq Təsərrüfatı İnstitutunda Azərbaycan dili kafedrası rektorun əmri ilə ləğv edilmiş, dilimiz tədris planından çıxarılmışdır. Sonra rektora belə bir sualla müraciət edir: “Səndən mənsub olduğun xalqa xidmət istəmədik. Bəs xəyanət nədir?”. Sonra qeyd edir: “Gürcü xalqı Tbilisidə Ana dilinə böyük bir heykəl qoyub. Sentyabrın 1-də məktəblilər “Ana dili” heykəlinin qarşısında bu dilə sadiq olacaqlarına and içib tədris ilinə başlayırlar. Biz dilimizə heykəl qoymadıq, heç olmazsa, gəlin, ona xəyanət etməyək”. (1, 25).

Böyük sənətkar bəzi hallarda beynəlmiləlçiliyin düzgün başa düşülmədiyini və bunun səhv nəticələrə gətirib çıxardığını deyir. Ölkəmizdə yaşayan digər xalqların tariximizi, mədəniyyətimizi, adət-ənənələrimizi bilmədiklərini, dilimizi öyrənməyə cəhd etmədiklərini və bütün bunların xalqımıza, dilimizə hörmətsizlik olduğunu bildirir.

Xidmət sahələrində çalışanların dilimizi bilmələrinin vacib olduğunu xatır­la­dan alim, onlarla ünsiyyətdə vətəndaşların bir sıra çətinliklərlə üz-üz qaldıqlarına diqqət çəkir. Mühüm dövlət idarələrində rəhbər vəzifələrdə çalışanlarin dilimizi bil­mə­­diklərindən, onlara müraciət edənlərə kinayə ilə “men bilmez” cavabından hiddətlənir.

Mərkəzi qəzetlərdən nümunə gətirən alim Pribaltika respublikalarında yaşayan digər xalqların yerli dillərə biganəliyindən söhbət açır.

Gürcüstan Respublikasında azərbaycanlıların yaşadığı rayonlarda anadilli məktəblərin olmamasından, azərbaycanlıların dövlət vəzifələrinə qoyulmamasından danışır. Qeyd edək ki, indi də orada vəziyyət çox da dəyişməyib.

Bəxtiyar müəllim həmin dövrün siyasi mənzərəsinə diqqət çəkərək bir sıra rus alimlərinin, xüsusilə, J.Belyayev kimilərinin İslam dininə hücumlarını xatırladır, onların Qərbin bulvar qəzetlərinə istinad edərək, həqiqi faktlara göz yumduqlarını, onları öz xeyirlərinə təhrif etdiklərini bildirir.

Belə qəsd-qərəzliyi, adət-ənənələrimizə, dilimizə, mədəniyyətimizə atılan böh­tan və təhqirləri tənqid atəşinə tutan Bəxtiyar müəllim, bütün bunların gələcəkdə  pis və dəhşətli nəticələr verəcəyini əvvəlcədən görürdü. Çox çəkmədi ki, onun dedikləri özünü doğrultdu və bu böyük insanın, alimin, şairin  dediklərində nə qədər haqlı, müdrik və uzaqgörən, irad və çağırışlarında nə qədər ədalətli olduğunu sübut etdi. Bü­tün bunlar, mərkəzin xalqların dilinə, mədəniyyətinə, azadlığına basqılarının nəti­cəsi idi. Ona görə də, Sovet imperiyası tarixin arxivinə verildi, çünki bütün imperiya­ların aqibəti belə olur!

Bəxtiyar müəllimin böyüklüyü həm də onda idi ki, o, türk dillərinin keşiyində dururdu, onları müdafiə edirdi. Bu zaman SSRİ-də yaşayan təkcə azərbaycanlıların deyil, həm də Orta Asiya türklərinin də ədəbiyyatı, incəsənəti, mədəniyyəti, tarixi təhrif edilir, onlara olmazın böhtanlar atılırdı.

1988-ci ilin yanvarında “Komsomolskaya pravda” qəzetində S.Romanyuk adlı bir müxbirin “Arqumentlər olmadan” məqaləsi çap edilmişdi. Həmin vaxt Qirğızıs­tanda vətənpərvərlik mövzusunda keçirilən respublika elmi-praktik konfransında bö­yük yazıçı Çingiz Aytmatov milli dillərdə uşaq bağçalarının və məktəblərin açılması, qırğızlar tərəfindən qırğız və rus dillərinin öyrənilməsi məsələsini qal­dırmışdı. Müxbir Romanyuk isə deyilənləri milli təkəbbür və milli məhdudiyyət adlandırmışdı. Bundan hiddətlənən Bəxtiyar müəllim Romanyuka “İftiraya cavab” adlı məqaləsi ilə cavab vermişdi. Bəxtiyar müəllim məqaləsində həmin müxbirdən soruşurdu: “...ana di­linə, doğma mədəniyyətə məhəbbət, onların inkişaf etdirilməsinə qayğı, ana dilində uşaq bağçaları və məktəblərin olmasını istəmək hər bir xalqın ən adi hüququ deyilmi?!”

Bəxtiyar müəllim “Manas” kimi bir epos yaradan, ədəbiyyatı, kinemotoq­ra­fiyası, mədəniyyət və incəsənət nailiyyətləri ilə  dünyada tanınan bir xalqın ana dilinə olan hüquqlarının tapdalanmasına dözə bilmir, iftiraçını yerində oturtmağa çalışırdı.

SSRİ-yə zorla birləşdirilmiş bir sıra dövlətlərdən fərqli olaraq,  əsasən, müsəl­man respublikalarında bütün sənədləşmələrin rus dilində aparıldığını və bunun da nəticəsində, ana dilinə biganəliyin yarandığını xüsusi qeyd edən böyük alim Ç.Ayt­ma­­tovun haqlı tələbinə bu cür həqarətlə yanaşılmasına qəzetin obyektivliyini şübhə altına aldığını deyirdi.

Ali məktəblərdə dil tədrisinin nöqsanlı olduğunu və bu nöqsanın hədəfinin tapılmadığını qeyd edən Bəxtiyar müəllim Romanyukun “Rus dili SSRİ-də ümumdövlət dilidir” fikrini təəccüblə qarşılayır, belə bir cümlənin heç bir yerdə yazılmadığını və bu fikrin hansı sənəddən götürüldüyünü soruşur?!

“Komsomolskaya pravda”nın Qirğızıstan üzrə müxbiri S.Romanyukun qırğız dilini bilməsinə böyük şübhə ilə yanaşan Bəxtiyar müəllim, belələrinin beynəl­mi­ləl­çilik pərdəsi altında təxribatla, ara qızışdırmaqla  məşğul olduqlarını diqqətə çatdırır, onların yalnız şəxsi mənfəətlərini güddüklərini, başqa xalqların dilinə, tarixinə və mədəniyyətinə həqarətlə yanaşdıqlarını bildirir.

Biz məqalədə xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadənin Azərbaycan dili ilə bağlı fikir və düşüncələrini, bu sahədəki gərgin və yorulmaz mübarizəsini araşdırmağa çalışdıq. Lakin mövzuya yenidən qayıtmağa ciddi ehtiyac vardır.

Böyük ictimai xadim, alim, şair, xalqının sevimlisi Bəxtiyar Vahabzadənin illər boyu apardığı mübarizə öz bəhrəsini verdi. Onun ən böyük arzusu həyata keçdi. Azər­baycan müstəqilliyini bərpa etdi. Ümummilli lider Heydər Əliyevin, prezident İlham Əliyevin Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi inkişafına dair imzaladıqları  qərar və sərəncamlar, verdikləri göstərişlər bütün tariximiz ərzində dilimizin nail olmadığı hüquqlarını təmin etmiş oldu. Bunların həyata keçirilməsi isə bizim öhdəmizdə  olan əsas vəzifələrimizdəndir.

  ƏDƏBİYYAT:

1. Bəxtiyar Vahabzdə. Gəlin açıq danışaq... (Məqalələr toplusu). Bakı, Azərnəşr, 1989, - 222 s.

2. Bəxtiyar Vahabzdə. Nağıl-həyat. Şeirlər və poemalar. Bakı, Yazıçı, 1991, - 240 s.

3. Bəxtiyar Vahabzdə. Seçilmiş əsərləri. İki cilddə, birinci cild (1944-1965), Bakı,

Yazıçı, 1983, - 429 s.

     Açar sözlər: mücadilə- samootverjdenie-struggle; çarpışmaq-borotcya-to fight;el- obşestvo- people; şöhrət-populyarnost-reputation; qüdrət-moquşestbo-power; sərvət-boqatstvo- wealth; ruh-duşa-spirit; eşq-lyubov-love;  əcdad-predki-ancestor;  xəzinə -klad-treasury;  nəsil-pokolenie-generation.

                                              

A n n o t a s i y a

Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə çoxillik yaradıcılığı dövründə Azərbaycan dilinin saflığı, təmizliyi və onun hüquqlarının qorunması uğrunda gərgin mübarizə aparmışdır. Heç kim və heç nə onun haqq işinin qarşısını ala bilməmişdir. Dil məsələləri şairin şeirlərindən, poemalarından, publisistikasından qırmızı bir xətt kimi keçir. Müəllif məqaləsində böyük sənətkarın dil sahəsindəki fəaliyyətini araşdırmağa və oxucunu düşündürən bir sıra mətləblərə aydınlıq gətirməyə çalışmışdır.

 

Аннотация

Язык наш - душа наша

     Народный поэт Азербайджана Бахтияр Вахабзаде в течение многолетнего творчества вел напряженную борьбу за чистоту и юридические права родного языка. Никто и ничто не могло остановить его в этом благородном деле. Проблемы языка проходят красной нитью через стихи, поэмы и публицистику поэта.

     Автор статьи исследует неутомимую деятельность поэта в области языкознания и заставляет задуматься читателей над некоторыми важнейшими задачами родного языка.

 

Annotation

Our language is our soul

   Azerbaijan People's Poet Bakhtiyar  Vahabzade  during his  long-term creativity fought  for  purity and legal rights of the native language. Nobody and nothing could prevent him in this honorable activity. Problems of language are mainstreamed in poet’s poetry, poems and journalism.

  The author of article investigates poet’s tireless efforts in the field of linguistics and makes readers wonder on the most important tasks of the native language. 

 

Rəyçi: ped.üzrə fəl.dok.Həsənov Aydın

                              


Nərmin Əbülfəz qızı Əliyeva

ZƏRF QOVŞAĞI VƏ ZƏRF CÜMLƏSİ

Sadə cümlənin struktur növlərini göstərmək üçün ənənəvi olaraq “struktur sxem” terminindən istifadə olunur. İngilis dili sadə cümləsinin struktur sxemlərinin hazırlan­ası ilə bir çox dilçilər məşğul olmuşlar. İngilis dilinin sintaksisini araşdıranlar sadə cüm­ənin struktur sxemini müxtəlif sayda göstərmişlər. Bu say 3-dən 39 arasında tərəddüd edir. B.Xetuey ingilis dilində 3 nüvə modelini, Z.Hərris 7 modeli, S.Qrinbaum və R.Kvirk də 7 modeli, H.Steycberq 9, «İngilis dilinin nəzəri qrammatikası kursu» adlı əsərin müəllifləri 10 struktur, Q.Q.Poçepsov ingilis dilində 39 struktur modelin olduğunu qeyd edir.  

Cümlənin struktur sxemi müxtəlif təbiətli iki qrammatik mənaya malikdir. Birinci məna – predikativlik mənasıdır ki, bu, cümlənin bütün struktur sxemlərinə məxsusdur, o, cümləni söz və söz birləşməsinə qarşı qoyur. Digər məna struktur sxemin komponentlərinin formal göstəricilərinin təhlilindən çıxardığımız informativ tərkibdir.

Belə bir fikir mövcuddur ki, sadə cümlənin struktur sxemini felin valentliyi təyin etmir, əksinə struktur sxem felin valentliyini təyin edir. Bu Z.D.Popova tərəfindən qeyd edilmişdir: struktur sxem ona daxil olan söz-formaların leksik mənasından güclüdür, onun propozisiyası ona daxil olan sözlərin semantikasını tabe edir (5, 19).

“Konkret leksik tutumundan asılı olmayaraq, cümlənin bəsit qurumu (struktur sxem) artıq öz-özünə bu sxem üzrə qurulmuş cümlənin semantikası üçün laqeyd faktor deyildir. Sxemin komponentlərinin mücərrəd mənaları və onların arasındakı münasibətlər sxemi maksimum ümumiləşdirilmiş şəkildə cümlənin semantik strukturunun ilk bünövrəsini təmsil edir” (Şv., 461).

Cümlənin semantik strukturunu tədqiq edən V.Q.Qak və T.B.Alisova cüm­lənin qrammatik və semantik strukturu arasında münasibətlərin assim­metriyasını qeyd edə­ək, cümlənin semantik strukturunu ön plana çəkirlər. Beləliklə, münasi­bət­lərin assimmetriyasını qəbul edərkən, avtomatik olaraq sintaktik konstruk­si­yanın qeyri-semantikliyi qəbul edilir. Bu barədə V.Q.Qak yazır: “...bilvasitə adlandırmada sintak­ik funksiyalar öz təsvir səciyyəsini itirir” (4, 36). Bu nöqteyi-nəzəri T.B.Alisova da qəbul edir: “Cümlənin xarici formasının dəyişməsi çox vaxt məna tərəfinə təsir etmir” (3, 3). 

Hər bir tam mənalı söz qovşaq düzəltmək imkanına malikdir. Dildə  tam mənalı sözlərin nə qədər növləri varsa, onlar dildə bir o qədər qovşaq növü əmələ gətirir; deməli, hər hansı bir dildə feli, substantiv, adyektiv və zərf qovşaqları mövcuddur.

L.Tenyer dörd əsas qovşağı ön plana çəkir: feli, substantiv, adyektiv, adverbial.

“İngilis dilinin struktur sintaksisi” (Структурный синтаксис английского языка) kitabının müəlifləri isə altı qovşaq: substantiv qrup, adyektiv qrup, əvəzlik qrupu, feli qrup və adverbial qrupa (müəllfilər qovşaq termini əvəzinə qrup termini işlədirlər) ayırmışlar. 

Hər bir cümlə qovşaqların təşkil olunmuş məcmusunu özündə əks etdirir. Digər qovşaqları özünə tabe edən qovşaq mərkəzi qovşaqdır. Buna görə də mərkəzi qov­ağa görə cümlələri təsnif etmək olar. Dörd qovşaq növü olduğundan cümlə növlərinin də dörd tipini ayırmar olar: feli cümlə, substantiv cümlə, adyektiv cümlə və zərf cümləsi.

 Ənənəvi qrammatikada cümlə üzvləri mübtəda və xəbərdir. Onlar cümlənin baş üzvləridir. Mübtəda idarə edən cümlə üzvü olaraq xəbəri özünə tabe edir. Ə.Dəmirçizadədə isə cümlə üzvləri məsələsinə başqa yanaşma müşahidə edirik. Onun fikrincə, cümlənin baş üzvü xəbərdir, mübtəda və tamamlıq birinci dərəcəli, təyin və zərflik isə ikinci dərəcəli üzvlərdir. Digər dilçilərin cümlə üzvü kimi qəbul etmədikləri sözləri (bağlayıcı, nida, ədat və s.) Ə.Dəmirçizadə cümlə üzvləri kimi qəbul edir. Lakin nə birinci, nə də ikinci yanaşma struktur sintaksis üçün qəbul­edilməzdir, belə ki, onlar obyektiv reallığı əks etdirmir. Məsələyə bu cür yanaşma cümlədə sözlərin iyerarxik asılılığı haqqında obyektiv təsəvvür yaratmır. Məhz bu səbəbdən əlaqələrin qovşağı ideyası ortaya çıxmışdır.   

“Əgər sifət tabe ünsür kimi zərfə malikdirsə, əlaqə iyerarxiyasında sifətdən daha aşağıda yerləşən zərfə tabe olan ünsürlərin sayı məhduddur... isim üçün sifət nədirsə, fel üçün də zərf odur”  (1, 201-202). Məhz zərf və ya zərflərlə tabelikdə olan zərf əsas nüvə kimi zərf qovşağı əmələ gətirir.

Substantiv, fel və sifətlə yanaşı zərf fel qruplarında müstəqil çıxış edir və zərf qrupları əmələ gətirir. Bu qruplar struktur sintaksisdə zərf qovşaqları adlanır. Bu qovşaqlarda zərf qrupun nüvəsidir, adverbial birləşmə əmələ gətirir və ondan asılı olan komponentlərə malikdir. Hind-Avropa dillərində adverbial birləşmələrdə zərfə münasibətdə asılı olan komponentlər həm ön mövqedə – sol genişlənmə (məsələn, ingilis dilində very quickly, too soon, rus dilində очень хорошо, слишком поздно), son mövqedə – sağ genişlənmə (məsələn, ingiliscə: quickly enough), türk dillərində, o cümlədən Azərbaycan dilində asılı komponentlər zərfə müna­sibətdə ancaq sol genişlənmə (olduqca yaxşı, çox pis) kimi çıxış edir. Həm birinci, həm də ikinci halda zərf və onun komponentləri arasında əlaqə sxemlərdə üfüqi xətlə göstərilir.

 

                                                Sxem 1

Xarici dilçilik ədəbiyyatında “fellə deyil, ancaq sifət və digər zərflə kombinə olunan dərəcə zərfləri “intensifikator” (very, too, pretty) termini altında sözlərin xüsusi dərəcəsi kimi təsnif edilir” (9,130).

Zərf birləşməsi və ya zərf qovşaqları iki, üç, hətta dörd komponentdən ibarət ola bilər. Buna uyğun olaraq iki, üç, dörd komponentli zərf birləşmələri adlanır.

Fransız dilində isə ici-bas “burada, bu dünyada”, ci-après “daha aşağı, alçaq” kimi cütləşmiş zərflər vardır ki, burada zərf digərini idarə edir. Birinci halda bas “alçaq” sifəti zərf funksiyasında işlənir, bas digər sözə -ici zərfinə tabedir, ikinci halda önlük après “sonra” zərf funksiyasında işlənir və digər ci söz -“burada” zərfinə tabedir. Hər iki cümlədə zərflərin işlənmə sırası mərkəzdənqaçmadır.

Lakin fransız dilində zərflərin digər işlənmə sırası - mərkəzəqaçma sırası da mövcuddur. Bu hadisəni, əsasən, zərfin  -ment affiksi ilə və ya très “çox”, fort “həddindən artıq” tipli kəmiyyət zərfləri ilə işlənərkən görmək olar:

Il marche extremement vite “O, qeyri-ad dərəcədə tez gəzir”.

Il m’a recu fortaimablement “O məni çox nəzakətlə qarşıladı”.

Cela se fait realtivement très facilement “Bu, nisbətən daha asan edilir”.

 

 

                                         Sxem 2

Tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, nəzəri cəhətdən bir-birinə tabe olan zərflərin sayı məhdud deyil. L.Tenyer yazır: “Sintaktik əlaqələr nərdivanı ilə zərf səviyyəsinə enərkən, ona tabe olan zərflərin sayını heç nə məhdudlaşdırmır. Lakin bir-birindən asılı olan üç kaskadlı zərflər artıq nadir nəzərə çarpır” (7, 202). L.Tenyerin kitabı “Struktur sintaksisin əsasları” adlansa da, burada tədqiqat fransız dilinin materialları əsasında aparılır. Beləliklə, fransız dilində üç kaskadlı zərflərə nadir hallarda rast gəlinir. Müəllif bunu belə bir faktla izah edir: “Belə tərkiblər -ment zərfinin formasına görə ağırdır. Bu həm ona görə ağırdır ki, -ment tərkibli iki zərfin ardıcıllığı, demək olar ki, mümkün deyil” (7, 202). “Структурный синтаксис английского языка” adlı kitabın müəllifləri isə iki, üç, hətta dördüzvlü zərf birləşmələri, yəni zərf qovşaqları haqqında yazırlar: “Zaman zərfinin üçüzvlü birləşmələri üçün səciyyəvi olanlar sol mövqedə “intensifikatorlar”la olan birləşmələrdir: so very long, rather too early. Bundan başqa, sol mövqenı zaman mənalı substantiv birləşmələr də tuta bilir: seconds too late, twenty minutes too early” (6, 55). Dördüzvlü zərf birləşmələri çox nadir hallarda işlənsə də, ingilis dilində belə birləşmələrə rast gəlinir, məsələn: so much more clearly, too far out west, very much farther west.

Azərbaycan dilçiliyində zərfə, eləcə də zərf qovşaqlarına həsr olunmuş xüsusi tədqiqat əsərləri yoxdur. Ancaq bir işdə - Y.Seyidovun “Azərbaycan dilində söz birləşmələri” adlı monoqrafiyasında zərf birləşmələrinə 1,5 səhifə həsr olunmuşdur (2).

Azərbaycan dilində zərf birləşmələrində əsas component zərfdir. Zərf birləşmələri, eləcə də zərf qovşaqları Azərbaycan dilində, habelə dünyanın bütün dillərində az istigfadə olunur. Azərbaycan dilində zərf birləşmələrinin iki əsas xüsusiyyətini qeyd etmək olar: a) dildaxili xüsusiyyət – zərf birləşmələri əhəmiyyətli dərəcədə ad və feli birləşmələrdən fərqlənir; b) dilxarici xasusiyyətlər – zərf birləşmələri digər dillərdəkindən, xüsusilə hind-Avropan dillərindəkindən həddindən artıq fərqlənir.

Azərbaycan dilində zərf birləşmələrində asılı komponentlər həmişə sol mövqedə durur; belə birləşmələrdə ikinci komponent kimi yer, zaman və tərz-hərəkət zərfləri çıxış edir, məsələn: evdən yuxarı, işıqdan tez, quş kimi tez, çox yavaş, səninlə yanaşı və s.

Azərbaycan dili və hind-Avropa dillərindəki zərf birləşmələri arasında iki fərqləndirici məqama diqqət yetirmək istərdik: 1) Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Azərbaycan dilində asılı komponent həmişə nüvə birləşməsini qabaqlayır, yəni asılı komponent həmişə zərfə münaisbətdə sol mövqedə durur, hind-Avropa dillərində isə (məsələn, rus, ingilis dillərində) asılı komponent zərfə münasibətdə həm sol, həm də sağ mövqedə dura bilər: Az. olduqca asta (getmək), çox yavaş (qaçmaq), könüldən uzaq.

Rus. ön mövqedə: очень быстро, слишком медленно;

        son mövqedə: далеко от дома, рядом с тобой;

 İng. ön mövqedə: too far, very close, a moment later;

        son mövqedə: yesterday afternoon, tomorrow later;

2) Hind-Avropa dillərində zərf ancaq zərfi idarə edirsə, yəni zərf birləş­ələrində nüvədə asılı komponent ancaq zərf ola bilirsə, Azərbaycan dilində zərf birləş­ələrində zərfdən başqa, struktur sintaksisdə substantiv adlanan isim, əvəzlik də asılı kom­onent ola bilər. Bundan çıxış edərək Y.Seyidov zərf birləşmələrini iki qrupa bölür:

a) Zərf + zərf. Zərf birləşmələrinin bu növündə birinci komponent, əsasən, kəmiyyət zərfi, ikinci komponent isə tərzi-hərəkət (keyfiyyət zərfi), bəzən yer və ya zaman zərfi çıxış edir. Bu növ zərf birləşmələrində birinci komponent kəmiyyət baxımından ikinci komponenti izah edir və kəmiyyət, üsul dərəcəsini izah edir, məsələn: çox kəskin (danışmaq), bir qədər tez (başlamaq), bir qədər aralı (getmək), olduqca yavaş (danışmaq) və s. Belə birləşmələrdə komponentlər arasında sintaktik əlaqə yanaşma əlaqəsidir. Zərf + zərf birləşməsi ən çox istifadə olunan birləşmədir. Bizcə, məhz buna görə qərb dilçiliyində zərf birləşməsinin bu növü yeganə forma olaraq götürülür.

b) İsim + zərf, əvəzlik + zərf. Azərbaycan dilində zərf birləşmələrinin birinci komponenti isim və ya əvəzliklə ifadə olunur, məsələn: dostlardan aralı, qarışqadan yavaş, qatardan iti, hamıdan tez və s.          

Belə birləşmələrdə, adətən, isim və ya əvəzliklə ifadə olunan birinci kompo­ent çıxışlıq halda olur. Bu birləşmələr arasında sintaktik əlaqə idarə əlaqəsidir.

Azərbaycan dilində ən çox istifadə olunan zərf birləşmələri iki və üçüzvlü zərf birləşmələridir, ancaq dördüzvlü zərf birləşmələrinə rast gəlinmir. Əslində Azərbaycan dilində üçüzvlü zərf birləşmələrinə də rast gəlinmir. Quş kimi tez, bir qədər ucadan və s. növlü üçüzvlü zərf birləşmələrində kimi, bir, qədər birləşmənin eyni hüquqlu üzvləri deyil. Birinci misalda kimi qoşmadır, ikinci misalda isə bir  say mənasında deyil, ədat kimi işlənir, qədər sözü isə qoşmadır. Hər iki halda bu sözlər köməkçi nitq hissələridir və sxemdə zərf birləşməsinin müstəqil üzvləri kimi öz əksini tapmır. Azərbaycan dilində qoşma və ədat “intensifikatorlar” deyildir, ona görə də üçüzvlü zərf birləşmələri ikiüzvlü zərf birləşməsi kimi verilir.

Zərf birləşmələrini müqayisə edək:

ikiüzvlü: olduqca yavaş, çox tez, həddindən uca.

üçüzvlü: bir qədər yavaş, bir qədər tez, bir qədər uca.

 

 

                             Sxem 3

  Zərf cümləsi mərkəzi zərf qovşağı olan zərfli cümlədir. İsim və felin fərqləndiyi nominativ adlanan bir çox dillərdə (məsələn, hind-Avropa, türk və s.) feli cümlələr əsas cümlələrdir, başqa cür desək, belə dillərdə cümlələrdə xəbər fellə ifadə olunur. Azaltma qaydası ilə getsək, feli cümlələrin ardınca, substantiv cümlələr, adyektiv və zərf cümlələri gəlir.

XX əsrin 50-ci illərində fransız tədqiqatçısı L.Tenyer ətraflı surətdə - 16 maddədə zərf cümlələrini fransız dilinin materialları əsasında tədqiq etmişdir. Dilçilik ədəbiyyatında nə ingilis, nə rus, nə də Azərbaycan dilində zərf cümlələrinin istifadəsini tədqiq edən xüsusi tədqiqat işlərinə rast gəlinmir.

Qeyd etməliyik ki, türk dillərində, eləcə də Azərbaycan dilində əsas nitq hissələri və ya köməkçi nitq hissələrindən olan hər hansı bir söz xəbərlik affiksləri – şəxs sonluqları əldə edərək, cümlənin xəbəri rolunda iştirak edə bilər. Bu baxımdan zərf də istisnalıq təşkil etmir. Azərbaycan dilində zərf xəbərlik affiksi qəbul edərək zərf qovşağı əmələ gətirə bilir və cümlədə xəbər rolunda iştirak etmək hüququ qazanır. Zərf cümlələri zaman, yer, tərzi-hərəkət, dərəcə, kəmiyyət və keyfiyyət budaq cümlələri ola bilər. Ola bilsin ki, zərf cümlələri əsas cümlə rolunda da iştirak edə bilər. Zərf cümlələrinin işlənməsinin bir hadisəsini qeyd etmək istərdik.

Bildiyimiz kimi, zərf Azərbaycan dilində xəbərlik affiksi qəbul edir, digər sözləri idarə edir və ondan asılı olan sözlərlə zərf cümləsi əmələ gətirir. Bununla belə, xəbərlik affiksizsiz də zərf xəbər funksiyasını yerinə yetirir, zərf cümləsi əmələ gətirir:

Gözdən uzaq, könüldən iraq.

Aşıq eldən yuxarı,

Şana teldən yuxarı.

Aşıq bir şey görübdür,

Dizi beldən yuxarı.       

Birinci nümunədə uzaq və iraq sözləri, ikinci nümunədə yuxarı sözü zərfdir, lakin heç bir xəbərlik şəkilçisi qəbul etmədən yuxarıdakı cümlələrdə xəbər  funksiyasını yerinə yetirir.

Alman dilində idarə edən cümlə öz təbiətinə görə hərəkəti bildirən zərflərdən ibarətdir. Fort! Gedin! Herein! Gəlin! Hinaus! Çıxın! Weiter! Davam et!

Zərf danışıqda bir qayda olaraq tabe olduğu sifətindən əvvəl gəlir, məsələn: fr. trés bon “çox yaxşı”, alm. sehr gut “çox yaxşı”, ing. very good “çox yaxşı”, rus. очень хороший. Bununla belə mərkəzdənqaçma dillərdə ünsürlərin düzülüşündə zərfin sifətdən sonra gəldiyini də görə bilərik. Məsələn, avstronez dillərində:

E (Ey) tau (mənim) hoa (dostum) iti (balaca) here (əziz) rahi (çox)

“Ey mənim əziz balaca dostum”.

Qeyd etmək lazımdır ki, bu cümlələrdə əlavə mit önlüyü ilə olan sir­kon­stant­dır, məsələn: Heraus damit! De! Hinaus mit ihm! Odur! Əsas cümlə funksiyasını yerinə yetirən zərf üçüncü aktantı idarə edir: Wohl dem, der seiner Väter gern gedenkt “Öz valideynlərini xoş yada salana afərin”. Alman dilində zərf cümlələri geniş yayılmışdır, eyni tipli iki zərf arasında korrelyasiya vardır: Je eher, je lieber “Tez olsa, yaxşı olur”; Je langer, je lieber “Nə qədər uzun olsa, yaxşı olur”. Zərf funksiyasını həmişə önlüklə birlikdə isim yerinə yetirir: Aus den Augen, aus dem Sinn “Gözdən iraq, könüldən uzaq”.

Beləliklə, müasir sintaksis baxımından cümlə sonuna qədər öyrənilməyəcək mürəkkəb və çoxaspektli hadisədir. 

          Ədəbiyyat:

1. Dəmirçizadə Ə.M. Müasir Azərbaycan dili. “Maarif” Nəş., Bakı, 1984.

2. Seyidov Y.M. Əsərləri, X c., Bakı, “Çaşıoğlu”, 2011

3. Алисова Т.Б. Очерки синтаксиса современного итальянского языка. Изд. МГУ, 1971.

4. Гак В.Г. Проблемы лексико-грамматической организации высказывания, АДД, М., 1976.

5. Попова З. Д. Минимальные и расширенные структурные схемы простого предложения как однопорядковые знаки пропозитивных концептов // Тради­ионное и новое в русской грамматике: Сборник статей памяти В.А. Белошапковой. – М.: Индрик, 2001.

6. Структурный синтаксис английского языка. Изд. Ленинградского университета, 1972.

7. Теньер Л. Основы структурного синтаксиса. М., Прогресс, 1988.

  8. Шведова Н.Ю. О соотношении грамматической и семантической структуры предложения. В кн. «Славянское языкознание». М., 1973.

   9. Geason H.A. Linguistics and English Grammar. N.Y.- Chicago, 1965.

 

Açar sözlər: qovşaq, struktur dilçilik, nüvə, zərf qrupları, propozisional

Ключевые слова: узел, структурная лингвистика, ядро, адвербиальные группы, пропозициональный

Key words: knot, structural syntax, hard core, adverbial groups, propositional

 

Наречный узел и наречное предложение

                                                                                               Резюме

               Эта статья посвящена структурному синтаксису. Традиционная грам­атика рассматривает в предложении пять членов предложения. Но это деление по многим причинам не удов­летворяет структурного синтаксиса. Возникла идея об узлах связи в структурном синтаксисе. По этой идеи синтаксические связи развиваются по иерархической лестнице.

                                                              

Adverbial knot and adverbial sentence

Summary

This article is devoted to the structural syntax. Traditional grammar considers the five members in the sentence. But for many reasons this division does not satisfy structural syntax. The idea about knot connection arose in the structural syntax. According to this idea, syntactic relations are developing in the hierarchy


 

 

Gülçin Özmaden

DİALEKT LEKSİKASI

(Türk və Azərbaycan dillərinin dialekt materialları əsasında)

  Müasir türk dillərinin dialekt leksikası həmin dillərin tarixi inkişaf gedişində yaranmışdır. Müxtəlif areallarda meydana çıxan dialekt leksikası xalqın təsərrüfat həyatında, məişətində ən çox özünü göstərməkdədir. Müasir türk dillərindən fərqli olaraq, qədim türk leksikasının mühüm bir hissəsi şivələrin lüğət tərkibində saxlanmışdır. Araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycan ədəbi dili XIX əsrədək fars ədəbi dilinin, eləcə də daha çox bu dilin vasitəsilə ərəb dilinin güclü təsiri altında inkişaf etmişdir. Ədəbi dilin lüğət tərkibinə xalis türk sözlərini bir çox hallarda ərəb və fars alınmaları əvəz etmişdir. «Türk leksikası, əsas etibarilə, Anadolu şivələrində və Azərbaycan dili dialektlərində daha çox saxlanmışdır ki, burada türk abidələri və başqa türk dilləri üçün səciyyəvi olan qədim sözlər var» (1, s. 70).

Türkoloq alim K.Musayevin fikrini biz aşağıdakı sözlər vasitəsi ilə təsbit etmək istəyirik:

Anadolu ağızlarında Azərbaycanın Qarabağ dialektlərində

Böre qurd

Börk başlıq, şapka

Dügün düyün, toy

Gümlüç milçək, at milçəyi

Kuşluk quşluq vaxtı, günəşin doğmasından iki saat sonrakı vaxt

Sağsıkan saxsağan

Sağıcu ağıçı

Salık salıq (xəbər)

Sayrı xəstə, naxoş

Tırmuk dırmıq, dımırıq

Tizlik dizlik (kişinin alt geyimi)

Ku qu (xəbər)

Baca baca (pənqcərə)

Örnəklərin sayını artırmaq olar. Bu kimi sözlər əski Anadolu türkcəsinin və Azərbaycanın müxtəlif dialektlərində hələ də öz izlərini qoruyub saxlamaqdadır.

«Xalq həyatında, məişətində özünü göstərən dəyişikliklər dialekt leksikasında əks olunur. Cəmiyyətin və dilin inkişafı ilə əlaqədar olaraq müəyyən sözlər dialekt leksikasına daxil olur, sonradan bunların bir hissəsi öz işləkliyini saxlayır, bir hissəsi isə ümumiyyətlə, ünsiyyətdən çıxır. Ancaq ədəbi dilin lüğət tərkibi ilə müqayisədə dialekt leksikası daha mühafizəkardır» (2, s.122 (128 s.).

«Dilin və xalqın ən etibarlı arxivi» (3, s. 5) olan dialektizmlər yalnız ayrı-ayrı bölgə və ərazilərdə işlədilən sözlərdir. Müqayisə yolu ilə ərazi sözlərinin dialektal xüsusiyyətlərini, dialektoloji lüğətlərdə toplanmış sözlərin biçim-məna variantlarını, qohum dillərin dialekt fərqlərini, oxşarlıqlarını və s. öyrənmək mümkündür (4, s. 43 (400 s.).

Bu «arxiv»də özünə yer tutmuş bəzi leksik dialektizmləri nəzərdən keçirək.

Avadanlıq\k. Müqayisə edilən dialektlərdə bu sözlə də qarşılaşmaq olur. Bu söz Türkiyə ağızlarında «bir işi yapmak, bir aracı onarmak için kullanılan alet takımına verilen ad». «Derleme Sözlüğü»ndə verilən məlumata görə bu sözə Afyon, Isparta, Aydın, Manisa, Balıkesir, Çanakkale, Koçaeli, Çorum, Ankara, Kayseri, Niğde, İçel ərazilərində rast gəlmək olur. Kayserinin Bünyan və Pinarbaşı kəndlərində avadamlık biçimində işlədilir.

Kayseri ağızlarında daha çox işləkliyi ilə fərlənən bu dialekt sözü nədənsə Kazım Yedekçioğlunun əsərinə düşməmişdir (5).

«Avadanlıq» sözü Qarabağın Cəbrayıl keçid şivəsində «əv avadanlıqları», yəni ev əşyaları mənasında işlənməkdədir. Amma bu söz Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğətində özünə yer edə bilməmişdir. «Avadanlığı kor etməx» ifadəsi də cəbrayılların danışığında istifadə olunur.

Arğaç. Heyvandarlıqla bağlı bu dialektizm həm Azərbaycan, həm də Türkiyə ağızlarında işlənməkdədir.

Azərbaycanın Gəncə dialektində «arxaş» biçimindədir. İlin isti fəsillərində sürü və naxırların gecələr, gündüzlər yatdığı müəyyən yer.- Beyjə heş xəvərimiz olmuyuf, qoyun arxaşdan yellənif özünü meşiyə verif, çaqqal üş toğlu yaralıyıf. (6, s. 41).

Hasan Eren yazır ki, yerli ağızlarda, dağ təpələrində davarların yatırıldığı düz, külək, rüzgar dəyməyən yerə verilən argaç (-arkaç) adı ilə azgaç fonetik cəhətdən fərqli sözlərdir. Argaçla azgaç arasında anlam baxımından dərin bir fərq nəzərə çarpır. Derleme Sözlüğünə əsasən, argaç Uşak, Çankırı, Giresun, Ankara, Kayseri, Niğde, İçel kimi bir çox ağızlarda «davarların açıkta toplu olarak yattıkları yer, düz dağ sırtları» mənasında istifadə olunur. Afyon, Eskişehir, Bolu, Çorum, Amasya, Giresun, Trabzon, Maraş, Yozgat, Ankara, Kayseri, Nevşehir, Niğde, Karaman, Kon­ya, Adana, İçel kimi bir çox ərazilərdə arğaç biçimi də yayılmışdır. Giresun, Ankara və Kayseri ellərində arhaç yerinə ahraç biçimi işlənməkdədir. Yerli olaraq arhaç (-arkaç) yanında istifadə olunan ahraç biçimi, metateza hadisəsinə məruz qalmışdır. Ağız­larda «dilsiz, sağır» olaraq işlədilən ahraz (-ərəbcə) yanında dar bir vəziyyətdə argaz da buna bənzər metatezaya uğramış, sözün tərkibindəki səslər yerini dəyişmişdir.

Ağızlarda «arğaç» «xəfif meyilli yer, bayır» mənasmında da işlədilir. Isparta, Çankırı, Samsun, Ankara kmi bir çox ellərdə argaç bu mənanı daşıyır. Ayrıca Konyanın Ereğli ərazisinin Hortu kəndində və Ermenek kəndlərində də argaçın «xəfif meyili yer» olaraq işləndiyi bilinir. Arkaç forması da «xəff meyilli yer» mənasını bildirir. Malatyada «eğimli torpaq alan»lar anlamında akraç biçimi ilə yanaşı, azgaç-argaç biçimləri də yer almaqdadır. (7, s.45-46).

Qarabağın Cəbrayıl bölgəsində kəndlərdən birinin adı «Yanarxaç» adlanır.

Düyələk\\düyələx. Bu dialektizm Azərbaycanın Naxçıvan, Şəmkir, Gəncə, Cəbrayıl və s. bölgələrində «dəyməmiş, yetişməmiş kal xırda yemiş və ya qarpız» mənasında işlənir: Bu düyələxləri niyə almısan? (Naxçıvan);- O, düyələxləri dorğuyun yesin (Gəncə); - Torvuya bir-iki düyələx qoyuf ku, yemiş almışam (Şəmkir) (6, s. 206)

Türkiyənin bir sıra ağızlarında «qalın qabığı olan qovuna» divlek, diblek (Antalya), divle (Niğde), divlik (Konya), dövelek (Sivas), düğelek (Isparta, İzmir), düğlek (Denizli, Aydın, İzmir, Manisa, Balıkesir, Çorum, Amasya, Sivas, Mağla), düğülek (Isparta, Burdur), düvelek (Afyon, Isparta, Burdur, Denizli, Balıkesir, Muğla), düflek (Uşak, Denili, İzmir, Manisa, Sinop, Samsun), düylek (İzmir, Manisa, Bolu), düyülek (Afyon, Isparta, Burdur, Denizli, Aydın, Balıkesir, Sivas, Muğla) kimi müxtəlif formalarda müşahidə olunmaqdadır. Bütün bu formaları təbii saymaq olar. «Derleme Sözlügü»ndə bu biçimlərdən başqa, Erzincanda düzlek və onun kəndlərində düylek formalarının işləndiyi də qeydə alınmışdır.

Eyni sözdə y-z əvəzlənməsinin həmin dialektizmdə baş verməsini Hasan Eren qəbul etmir. Bu sözlərin fərqli sözlər olduğunu göstərir (7, s. 51).

Biçimin, yəni formaların Azərbaycan dialektləri ilə müqayisədə Türkiyə ağızlarında daha çx olmasının səbəbi nədir? Əlbəttə, ağızların fərqli tələffüz şəraitidir. Lüğəvi şəraitdə tələffüz hər bir ağzı bir-birindən ayıra bilir.

Bööləx\\büələx\\böğelek\\bövelek\\böylek\\büğelek\\büvelek\\büyelek\\büylek.

Azərbaycanın Gəncə, Qazax, Şəmkir, Qarabağın Ağdam dialektlərində böələx biçimindədir. Mənası ikiqanadlı cücülərdən olaraq, başı qısa və yumru zəhərli bir çibin: Dən mala böələx tüşüf (Şəmkir): -Büələx saşmış dana kimi nə qaçırsan ? (Ağdam) (6, s. 87).

Türkiyənin yerli ağızlarında «sığırları narahat edən bir növ sinək»ə (çibinə) böğelek, bövelek, böylek, büğelek, büvelek, büyelek, büylek... kimi bir sıra adların verildiyi bəllidir. Türkçe Sözlükdə büvelek olaraq işlənən bu adın yerli ağızlarda geniş yayıldığı da anlaşılandır. Hasan Eren bu formalardan yalnız biri Kastamonunun Taşköprü elində istifadə edilən büğelek biçimi üzərində dayanaraq östərir ki, «Derleme Sözlügü»ndə, Taşköprüdə büğelek adının yanında büzelek formasının da istifadəsi bildrilmişdir. Yalnız Taşköprüdən göndərilən bu biçimin sağlam bir veri olduğuna inanmaq olmur. Yerli ağızlarda ğ-v, v-y kimi səs dəyişmələri ilə tanışıq. Bu cəhətdən bövelek (-bögelek), büvelek (-büğelek), böylek (-bövlek), büylek (-büve­lek) biçimlərini (formalarını) təbii saymaq mümkündür. Amma Taşköprüdən əldə edilmiş büzelek biçiminin bu formalarla əlaqəsini düzgün saymaq yersiz görünür (7, s. 51).

 Fikrimizcə, ona görə ki, Taşköprüdə büğelek adı işləndiyi halda, daha büzelekin işlənməsinə inanmaq çətindir. Bir kiçik ərazidə eyni anlamda iki formanın işlənməsi də inandırıcı görünmür.

 Çəpiş\\çebiç\\çepiç\\çebil. Keçinin balasına Azərbaycanın Qarabağ dialektində çəpiş deyirlər. Türkiyənin bir sıra ağızlarında keçi yavrusuna çebiç (-çepiç) adı verilmişdir. «Derleme sözlüğü»ndə yalnız bir yerdə çebil adı keçmişdir.(8, 176. s.)

Boğanaq\\boğanak\\buğanak\\buvanak\\borağan\\boran\\buran. Qasırğa\\kasırga anlamında hər iki müqayisə edilən dialektlərdə qeyd olunan formalarda işlədilir. Azərbaycan dilinin Qazax dialektində bu isimdən fel düzəldilmiş (borannamax) və iki mənada işlədilir. Məs.: Borannamax 1- borana düşmək, soyuqlamaq, soyuqdan donmaq.- Mallar çöldə qalıf borannıyıfdı. Borannamax2- boran qalxmaq, şiddətli küləkli yağış və qar yağmaq.- Hava yaxşı keçerdi, ancax xaş suya tüşəndə bərk borannadı (6, s. 86).

Qarğa adları. Müqayisə edilən dialektlərdə müxtəlif qarğa adlarına da rast gəlmək olur.

Azərbaycan dialektlərində, Cəbrayıl keçid şivəsində ala qarğa, alaca qarğa, palanlı qarğa, qara qarğa, saxsağan, qızıl qarğa biçimləri də işlənməkdədir.

Türkiyənin yerli ağızlarında qarğaya (karğa) gök karga, gökçe karğa, sakça...kimi müxtəlif adlar verilmişdir. Yerli ağızlarda sakça «kara karga», «ala karga» və «saksağan» olaraq istifadə olunmaqdadır. Türk dilində saksağana ala karga və alaca karga adları da verilmişdir. Dar bir çərçivədə saksağana «kel karga» adı da verilmişdir. Bunun kimi, ağızlarda kel tavuk da «hindi» adında təsbit olunmuşdur. Türkiyədə yalnız Birecikdə yaşayan, başı çılpaq, qara tüklü bir quşa verilən kel aynak adı da maraqlıdır. Bu quşa Urfanın Birecik ərazisində keçel inak və ya keçel aynak adı da verilmişdir. Ağızlarda keçel də «kel» anlamında işlənməkdədir. Yırtıcı bir quşa verilən kelkenez adı da işləkdir. Türk dilində bu ad kerkenez olaraq yayılmışdır. Yerli ağızlarda yırtıcı bir quş («delice») olaraq istifadə olunan kerkenek (-gergenek) də maraqlı bir nümunədir. (7, s. 56).

Sağsağan adından Azərbaycanda «Ala sağsanlılar» adlı nəsil Cəbrayılın Soltanlı kəndində yaşamaqdadır. Bir nəslə, oymağa nədən bu adın verilməsi bəlli deyil.

Çətən\\çeten\\çetenek\\çiten\\çitenek\\çöten. Hər iki qarşılaşdırılan dialektlərdə çətən səbət\sepet mənasında istifadə olunur.

Azərbaycanın Şahbuz ağızlarında «çət» taxılı yuyarkən çıxan zibil.- Anbardakı dənin çəti çoxdu. (6, s. 441).

Azərbaycanın Tovuz, Qarabağın Cəbrayıl ağızlarında «çətən» sözü 5 mənada işlədilir. Qarğı, qamış mənasında istifadə olunur. Dammızın üstünə hələ çətən döşəmə­mişəm. Çətən bişdim (Cəbrayıl).

«Çətən» dialektizmi Azərbaycanın Zəngəzur, Füzuli, Naxçıvan, Gəncə bölgələrində başqa bir mənada da- nazik qamışdan hörülmüş toxuma; nazik qamışdan hörülmüş aşsüzən: -Qəfər bu il alacığı üçün bir yan çətən aldı (Zəngəzur); -Arvatdar çətən toxuyullar (Gəncə);- Çətəni bər əti, aşı süzüm (Füzuli); -Çətəni qabın üssünnən götü (Zərdab); -Aşı çətənnən süzüllər (Göyçay) da istifadə olunur.

Çətən Qazax, Cəbrayıl, Ağdam, Füzuli, Ağçabədi rayonlarında «çox, xeyli» mənasında işlədilir. Məs.: Onun bir çətən küfləti var.

Çətən Gürcüstanın Axalski dialektində «çubuqdan hörülmüş qarğıdalı anbarı» mənasında istifadə olunur. Məs.:m Çətənə sıçan girib.

Çətən Naxçıvan bölgəsində, Qarabağın Cəbrayıl rayonuna məxsus Soltanlı, Keçəl Məmmədli kəndlərində quzu xalxalı, çöldə quzuları saxlamaq üçün qarğıdan hörülmüş xüsusi yer mənasında müşahidə olunur. Məs.: Quzuları qat çətənə. (6, s. 442).

Türkiyənin Anadolu ağızarında səbətə müxtəlif adlar verilmişdir ki, bunlara çeten, çetenek, çiğ, çiv, çiten, çitenek, çörte, çöten, derik, galat, gandil, heğ, kapanca, kapsa, karban, karnal, karnali (-q-garnal), kazevi, kopak, kopsak, küfe, serpil, zembil kimi.

Səbət anlamında Naxçıvan, Ordubad dialektlərində «səvərə» sözü də işlənir. «Qaraağac çuvuğundan toxunmuş səbət. Dünən dayi oğlum Vənəndən bir səvərə ərik gətirmişdi (Ordubad) (6, s. 357).

Səbət anlamında çəvərən sözü Qarabağın Cəbrayıl keçid şivələrində işlənir. Bir çəvərən alça. Təəssüf ki, bir sıra leksik dialektizmlər kimi, bu söz də Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğətinə (1964) düşməmişdir.

Bu anlamda Türkiyənin bir sıra ağızlarında sele (kulpsuz, yayvan çamaşır sepeti) sözü «Derleme Sözlügü»nden verilən məlumata görə, Afyon, Isparta, Burdur, Denizli, Aydın, İzmir, Manisa, Balıkesir, Çanakkale, Bolu, Kastamonu, Sinop, Sam­sun, Amasya, Tokat, Ordu, Giresun, Trabzon, Rize, Gazi Anter, Sivas, Ankara, Kay­seri, Nevşehir, Niğde, Konya, Antalya kimi bir çox bölgələrdə istifadə olunmaqdadır.

Türkiyənin Çankırı, Çorum, Tokat, Sivas, Ankara, Kayseri, Niğde, Muğla bölgələrində sele sözünün «qulplu səbət» mənasında olduğu göstərlir. Bundan əlavə «sele» sözünün «əkmək, çörək səbəti» (Bitlis, Muğla), «küfə» (Denizli, Eskişehir, Çankırı, Ankara, Antalya) və «arı kovanı» (Yozgat) bir çox anlamlarda da istifadə olunduğu qeyd olunmaqdadır. Bolunun Mudurnu ərazisində, Çankrının Kurşunlu kəndində istifadə olunan sele isə «harç, çamur taşımaya yarayan dört saplı araç, teskere» olaraq işlənməkdədir. Malatyada sele sözü sek biçimindədir. Bu forma isə «yanları yayvan səbət» anlamındadır. Bu məna, həqiqətən də, sele sözü ilə ortaqlıq təşkil edir və «qulpsuz, yayvan çamaşır səbəti» mənası ilə üst-üstə düşür.

Ağgöz. Ağdam şivələrində ağgöz sözü «xəsis» (Məhiş ağgöz adamdı), Şamaxı şivələrində isə tənbəl (heyvan) (Bı öküz ağgözzi) anlamında işlədilir (ADDL, 20). «Ağ» sözü Cəbrayıl keçid şivələrində «ağ eləmək» frazeloji birləşməsi kimi işlədilir. «Ağ» sözünün qədim Anadolu ağızlarında «hiylə, kələk, tuzaq» mənaları da möv­cud­dur: Tavus ağı nite sımurgu dutar?\ Tavusa uçmaga irdügi yiter (Gülşehri)(Tavus kuşunun hilesi simurga nasıl ulaşır? Onun Cennete girmesi bile yeterlidir.) ( 9, s.18).

Cannığ. Azərbaycanın Cəbrayıl şivəsində «cannığ» sırıxlı mənasında (Kişiyçün yaydan cannıx hazırlamışıx; Qışda cannıx giyəndə adamın canı qızır (6, s.454).

Canlık sözü kolcanlığ sözünün ikinci hissəsi kimi Türkiyənin Tokat elinə bağlı Karaçay kəndində «məndil» mənasında işlədilir (kol canlığı) (7, s. 35).

Çətənə. Çətənə sözü Azərbaycanın Qarabağ dialektlərində (Cəbrayıl, Füzuli, Ağdam şivələrində) daryabənzər toxum anlamında (Quşa bir az çətənə at), Qazax, Gəncə, Ağdaş, Tovuz dialektlərində isə bərk çətinliklə sınan qoz mənasında (Satdığın, qozun hamısı çətəneymiş, döyməynən qırılmer (Qazax) (6, s. 442). Fikrimizcə, bu söz çətin sınan mənasındadır.

Fonetik tərkib baxımından fərqlənən «çedene» biçimi Türkiyənin yerli ağızlarında «kendir tohumu» anlamındadır. Bu sözə Çorum, Sinop, Amasya, Tokat, Giresun, Van, Diyarbakır, Bitlis, Sivas, Niğde, Konya kimi ərazilərdəki insanların danışığında rast gəlmək olur. Ağızlarda çeteninin çetene biçimi də özünü göstərir. Giresun, Van, Sivas ərazilərində çetene formasından istifadə edilir. Niğde və Konyada isə çetine biçimi yayılmışdır. «Derleme Sözlüğü»ndə cedene biçimindən İstanbul ağızlarında istifadə edildiyi göstərilmişdir.

Türkiyənin yerli ağızlarında geniş yayılmış çetene sözünün Kayserinin Pınarbaşı kəndində yaşayan türkmənlər arasında çedeme biçiminin istifadə olunduğu aşkar edilmişdir. Kayserinin Bünyan ərazisində və Kayserinin Gencidere kəndində çedene (çetene) biçimlərinin işləndiyi də bəlli olur, türkmənlər arasında təsbit edilən «çedeme»yi çedene diyə düzəlmək lazım gəlmir (7, s. 36, 37).

Çətənə cənubi Azərbaycan şivələrində də «darıyabənzər toxum» mənasında istifadə olunur.

 Kap\\kapram. Azərbaycan ədəbi dilində «qab» sözü Türkiyənin ağızlarında kapram\kabram\kabran\karban\garban\gabran biçimində «arı kovanı», «taxta təknə, yalak» (İstanbul), «heyvanlara yem tökülən ağa budağından hörülərək düzəlmiş səbət (Kocaeli), «taxıl ölçən, şinik» (Adana), «kiçik qutu» (Kocaeli), karban (jamaşır islatmaqla istifadə olunan ağıç qabığından düzəlmiş təknə» (Zonguldak)», «taxta qutu» (Katamonlu), «əl səbəti» (Bolu, İstanbul), gabran (qutu) (Bursa) biçimlərdə işlənməkdədir. Sinopda işlənən kapran «ağaç kovuğu» mənası da göstərilir. Bolunun Mudurnı ərazisində «içi boş olan quru odun» gabran sözü də nəzərə çarpır.(7, s. 37).

«Qab» (qap) məzmunu doğrudan da bu mənaların bir çoxunda mühafizə olunub saxlanmışdır.

Kürem-küren-kürə-kürən. Azərbaycanın Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl rayonlarında «kürə», «kürən» sözləri uzun qulaqlı qoyun, qulaqsız qoyun mənasında istifadə olunur (Qara kürən şişəyimiz dünən qoç əlifdi) (6, s.276).

Türkiyə ağızlarında «kürem», «küren» «qızılçık» anlamındadır. İzmir, Çanaqqala, Bursa, Balınesir kimi ərazilərdə işlədilir. Bolu, Sakarya, Amasya, Tokat, Uşak, Denizli, Kütahya, İzmir, Manisa, İstanbul, Giresun, Gazi Anter, Afyon kimi ərazilərdə giren-gören-güren formaları işlənməkdədir.

«Qızılçığ» Azərbaycanın Salyan dialektində yeməli ot (Qızılçığ yazza çıxır, onı (i) adam da yiyir, heyvan da yiyir (6, s. 132) mənasındadır.

Bu dialektizm Azərbaycanın Qazax, Tovuz, Salyan rayonlarında «qızılca» (xalq təbabəti sözü) mənasındadır (Qızılçıx uşağı lap əldən salıf (Qazax);- Oğlım qızılçığ çıxarıb (Salyan).

Qızılçıx Qazax, Tovuz, Şəki dialektlərində qızılçıq ağacının meyvəsi, noxuda­oxşar meyvə (-Savax gəl, qızılçıx yeməyə gedəx (Şəki) (6, s. 133).

«Çəmbərə» Azərbaycanın Bakı və Şamaxı dialektlərində təzək anlamında (Çəmbərə yekə təzəkdi (Şamaxı);- Çəmbərə ot vurdun? (Bakı). Bu dialektizmin digər bir mənası Göyçay, Şəki və Oğuz rayonlarında «arabanın və ya xışın qol hissəsini boyunduruğa birləşdirən bağ» mənasındadır: -Çəmbərəni yağladınmı? (Göyçay);- Qayışdan da olurdu çəmbərə, cır tənəxdən də olurdu (Şəki);- Bizim arabanın çəmbərəsi təzədi (Oğuz) (6, s. 438).

Bu söz «çember (-çenber, enber) şəklində «hayvanları sürmek için uzun ya da kısa bir değnek ucuna keçirilen başsız çivi, nodur» mənasında Isparta, Çanakkale, Konya, İçel, Antalya bölgələrində də istifadə olunmaqdadır.(7, s.39).

Azərbaycanın Bakı ətrafı kəndlərinin biri Çəmbərəkənd adlanır. Qeyd edək ki, bu söz fars mənşəlidir.

Kömbə\könbə. «Kömbə» dialektizmi Azərbaycanın Cəbrayıl keçitd şivələrində çörəyin bir növü kimi işlədilir:-Kömbəni küldə bişirdi.

Gömbe (- gömme, gönbe) biçimlərində Anadolu dialektlərində «mayalı və ya mayasız, yağlı və ya yağsız olaraq yapılan bir çeşid kül pidesi» (7, s. 39).

Əski Anadolu türkcəsində «gömeç» iki anlamda işlədilmişdir: 1) küldə bişirilən çörək. 2) bal pətəyi (9, s. 306).

 Kömçək. «Kömçək» leksik dialektizmi Qarabağın Şuşa rayonunda qadın paltarı mənasında işlədilir. Amma dialektoloji lüğətə düşməmişdir. «Derleme Söz­lüğü»nün verdiyi bilgilərə görə «gönçek» Konya və İçeldə «don» olaraq, Kayserinin Pınarbaşı kəndində «köylü kadınların giydiyi don» olaraq istifadə olunmaqdadır.

İki formada (könçek-kömçek) işlənən bu dialektizmi Türkiyənin Afyon, Denizli, İzmir, Balıkesir, Maraş, Hatay, Yozgat, Kayseri, Adana, İçel, Antalya, Muğ­la kimi bir çox ərazilərində şalvar və ya don mənasında işlədilir. Hasan Eren bu sözün Qafqaz türklərindən alındığını göstərir: Tokat elinin Reşadiye ərazisinə bağlı Çilhane kəndində istifadə olunan könçek biçiminin Qafqaziyə köçkünlərindən alındığını bilirik» (7, s. 40).

Yalobanın Kadıçiftligi kəndində gömçek sözu «pantolon» anlamında işləndiyi də qeydə alınmışdır (10, 319-357 s.).

Əski Anadolu dialektlərində gönlek\gömlek formaları işlək olmuşdur. Məs.: Anber ile saçın ördi sünbülün\Gönlegin atlasdan eyledi gülün (Gülşehri) (Sümbülün saçını amber ile ördü. Gülün gömleğini atlastan biçti). Duhanı çader örtindi za­mane\Tuma gönlek deyürdi asmane (Husrev ü Şirin). (9, s. 307). Sözügedən söz­lükdə «könlek» sözünün «gönlekçek» (üstünde gömlek ile. Yarı gönlekçek görüp seyr etdigin eller dedi. Gör nice düşmüş durur gül hırmeni üzre semen (Hayali) (Sev­giliyi üstünde gömlek ile görüp seyrettiklerini eller dedi bana. Gül harmanı harmanı üstüne yasemen düşmüş gibi imiş.), gönlekçek (yalnız gömek ilə), gömleklemek ) üzerini örtmek, kılıf geçirmek, kılıflamak) (9, s. 307) düzəltmə formaları da işlənmişdir.

 Cidav. Bu leksik dialektizmə həm Qarabağın Cəbrayıl şivəsində, həm də Türkiyənin Uşak, Isparta, Denizli, Bolu və Bilecik ellərində «yaramaz, afacan, inad, inadçı, aksi, qavğaçı, hırçın» mənalarında rast gəlinməkdədir.Məs.: Yaman cidav adamdır (Cəbrayıl keçid şivəsində). Azərbaycan dialektlərində yalnız bir variantda olan bu söz Türkiyənin Konya, Ankara, Zonguldak, Eskişehir, Denizli və s. bölgələrində cıdavı, cıdavu, cidağu, cidav, cidanı, cidani və s. biçimlərdə istifadə olunmaqdadır. (7, s. 45).

Beləliklə, qohum dialektlərin müqayisəsi türk tayfalarının, müasir türk dillərinin tarixən güclü əlaqədə qurduqlarını göstərir. Dialekt leksikasının bir-birinə daha yaxın olan dillər əsasında müqayisəsi çox məsələyə aydınlıq gətirir. Hər şeydən öncə, bu müqayisə sahə terminologiyasının yerini müəyyənləşdirir. Bu məqamda müqayisə üçün zəngin dialektoloji vahid toplanmış olur. Həmin sözlərin müqayisə nəticəsində ədəbi dil qarşılığı da aydınlaşdırılır, təyin olunur.

 Ədəbiyyat

1. Musaev K.M. Leksikoloqiə törkskix əzıkov. M.: 1984.

2.Əzizov Elbrus. Söz xəzinəsi. Bakı, «Maarif» nəşriyyatı, 1995.

3.Hacıyev T.İ. Azərbaycan dilinin Cəbrayıl şivəsi. Nam. Dissert. Bakı, 1961.

4.Kazımov İ.B. Müasir türk dillərinin müqayisəli leksikası. II cild, Bakı, «Təknur», 2010.

5.Kazım Yedekçioğlu. Kayseri Ağzı. II. Sözçükler. Kayseri, 1992.

6.Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti. Bakı, Azərbaycan SSR Elmlər Akademsiyası Nəşriyyatı, 1964.

7.Hasan Eren. Sırça köşkte... Türk Dili. Aylık Dil Dergisi. Sayı 499\Temmuz 1993.

8.Türk Dili 1990\I; 1992\II

9.Eski Anadolu türkçesi sözlügü. Prof. Dr. Mehmet Kanar. I.Baskı. Say Yayınları, 2011.

10.Hasan Eren. Anadoluda Kafkasya Türkləri.\\ Türk Dili Araştırmaları Yıllığı 1961.

 

Açar sözlər: Azərbaycan dilində: areal leksika, bölgə və ərazi, dialektizm, Türkiyə ağızları (dialektləri), Qarabağ dialektləri.

Key words: In Azerbaijani: areal lexis, region and area, dialecticism, Turkish dialects, Garabagh dialects

Ключевые слова: на азербайджанском языке: ареальная лексика, регион и территория, диалектизм, турецкие говоры (диалекты), Карабахские диалекты

РЕЗЮМЕ

Диалектическая лексика

(на основе диалектических материалов турецкого и азербайджанского языков)

               В статье проводится сопоставление и сравнение в основном анало­гичных, общих лексических диалектизмов азербайджанского языка с разных диалектов Турции (аваданлыг, архадж,дуелек, чепиш, четень, гарга адлары, ах­гёз, чанных, кап\\ какан, кюре\\кюрен, чембере, гызылчых, кёмбе\\кёнбе, кём­чек, кёнлек, чидав и с. ), ведется их анализ по форме-структуре и смыслу-содержанию на разных говорах (диалектах) Турции, а также диалектах Азер­байджана, выявляется общие и дифференциальные аспекты. Определено, что между турецкими и азербайджанскими языками, исторически сформиро­ванн­ными на базе Огузских племен, имеется отличительная диалектическая систе­ма. Диалектизмы, занявшие свои места в этой системе, смогли при­обрести своеобразную форму и смысловые возможности на местных говорах. Измене­ния, происшедшие в составе и семантике слов, безусловно, возникли в связи с региональными особенностями этих диалектов на разных территориях.

Summary

DIALECT VOCABULARY

(under the dialect materials of the Turkish and Azerbaijani languages)

In the Article, the similar and general lexical dialecticisms (avadanlık, arğaç, düyələk, çəpiş, çətən, qarğa adları, ağgöz, çannıx, kap kakan, kürə küren, çəmbərə, qızılçıx, kömbə könbə, kömçek, könlek, çidav və s.) in the various Turkish dialects and Azerbaijani dialects are mainly compared. The form-structure and meaning-definition properties of such words are analyzed in various Turkis dialects and as well as in the Azerbaijani dialects, general and differential aspects are found. It is determined that the Turkish and Azerbaijani languages that historically formed under the Oghuz tribes, have different dialect system. The dialecticisms that placed in this system succeeded to gain specific form and meaning opportunities in local dialects. Changes that occurred in the content and semantics of words, surely, appeared related to the regional properties of such language-dialects in various areas.

 

   Rəyçi: İ.B.Kazımov

filologiya elmləri doktoru, professor.

 


Hacıyeva Aytən Kamal qızı

 “BLACK CAT” VƏ “THE NUMBER 13” İNAMLARININ  ETİMOLOGIYASI

Məlum olduğu kimi, bəşəriyyət tarixinin ilk günündən onun yol yoldaşı, ayrılmaz bir hissəsi olan inam və inanclar, mövhumatlar cəmiyyətin inkişafında, mənəvi təkamülündə mühüm rol oynamışdır. İnam və inanclar zəngin, mənəvi sərvət kimi bir çox insan nəslinin formalaşması işinə öz bəhrəsini vermişdir. İnamlar dünyanı spesifik qanun və anlayışlarla izah edən dinamik işarələr sistemidir. Hər bir sistem kimi inamlar da yalnız göstərilən əlamətlərlə deyil, daha çox bütün bunların qarşılıqlı münasibətləri, əlaqələri ilə səciyyələnir.

İnamlar bəşəriyyətin mənəvi mədəniyyətinin ən qədim forması olub, özündə ilk bilik ünsürlərini, dini etiqadları, siyasi baxışları, incəsənətin müxtəlif növlərini və fəlsəfəni birləşdirir. Yalnız sonralar bu ünsürlər müstəqil inkişaf və həyat vəsiqəsi əldə etmişlər. Deməli, inam şüurun vahid bölünməz universal formasıdır. O yarandığı dövrü müəyyən mənada əks etdirir. İnam və inanclarda müxəlif xalqların müdrikliyi öz əksini tapmışdır. Dünyanın elə bir xalqı yoxdur ki, onun öz inam və inancları, mövhumatları olmasın. Buraya primitiv inkişaf mərhələsində olan xalqlardan tutmuş inkişaf etmiş xalqlara qədər hamı daxildir. Elə inamlar var ki, onlar çox qədim tarixə malikdir və əgər onların etimo­logiyası və yaranma dövrü məlumdursa, deməli, həmin inama əsasən xalqın o dövr üçün mövcud olan şüur və düşüncə tərzini, mədəniyyətini və s. müəyyən etmək olar. Belə inamlara nümunə olaraq ingilis dilində tez-tez rast gəlinən “black cat” – qara pişik və “number 13, Friday” – ayın 13-ü cümə günü inamlarını misal göstərmək olar. Qara pişik və nəs 13 rəqəmi məfhumuna bir çox xalqların, mədəniyyətlərin mifo­logiyasında rast gəlinir və bu məfhumlar barədə inamlar, mövhumatlar müasir dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Bu inamların izahına və etimologiyasına dair hə­mişə ziddiyyətli fikirlər mövcud olmuş, mübahisələr getmişdir.Bəzi xalqlar bu əla­mətləri uğurlu hesab edirlər, bəziləri üçün isə qara pişiyə rast gəlmək uğursuzluq he­sab olunur. Eləcə də 13 rəqəmi ilə əlaqələndirilən hər bir şeyin, tarixin, oturacaqların (təyyarədə, teatrda və s.), otaq nömrəsinin və s. bədbəxtçiliklə nəticələnəciyinə ina­nılır. Hətta Amerikada və Avropanın bəzi ölkələrinin mehmanxanalarında 13 rəqəmli otaqlar və ya təyyarələrdə 13 rəqəmli yerlər ümumiyyətlə yoxdur. Lakin hər bir xalqda bu iki inamın yaranma mənşəyi, yəni etimologiyası fərqlidir. Məsələn, Norveç əfsanəsinə görə, Valkirilərin kraliçası və məhsuldarlıq allahı olan Freya qara pişiklər qoşulmuş arabada gəzərdi, sonradan isə bu pişiklər iblisə məxsus olan atlara çevrilmişlər. (3)

Orta əsrlərdə Amerikada qara pişiklər cadugərlərin ən sevimli və yaxın ev heyvanı hesab edilirdi, orada yaşayan sakinlərin əksəriyyəti isə qədim puritanlar idi. Puritanlar iblis və ya cadigərliklə bağlı hər bir canlıya qorxu və ehtiyatla yanaşdıqlarından, indi də müasir Amerikada qara pişiyin yolu keçməsi pis əlamət hesab edilir. Bu əlamət onu bildirir ki, sən iblisin diqqətini cəlb etmisən. Pişiklə, xüsusilə də qara pişiklə bağlı inam uzun illər ərzində dəyişikliklərə məruz qalmış və ölkədən ölkəyə fərqlənərək müxtəlif çalarlar əldə etmişdir. Məsələn, Almaniyada qara pişik yolu sağdan sola keçərsə, bu, pis əlamət hesab edilir, lakin sol­dan sağa keçərsə, deməli səni uğur və müvəffəqiyyət gözləyir. Şotlandiyada qara pişiyin həyətə gəlişi uğur əlaməti hesab edilir, lakin Çində qara pişik insana gələ­cəkdə onu gözləyən aclıq və kasıbçılıqdan xəbər verir. İtaliyada belə bir inam var ki, qara pişik xəstə insanın çarpayısına qoyularsa, bu tezliklə onun ölümünə səbəb ola bilər. Azərbaycan folklorunda qara pişiklə bağlı qədim inam və ya mövhumata rast gəlinmir, lakin uzun illər sovet rejiminin təsiri altında yaşamağımızın və rus xalqı ilə geniş əlaqələr mübadiləsinin nəticəsində qara pişik məfhumu bizim də mədəniy­yətimizə sirayət etmişdir.

İngiltərədə əgər qara pişik sənə doğru gələrsə, bu, uğurlu əlamət sayılır, lakin artıq qeyd etdiyimiz kimi, bu inamın dünya ölkələrində saysız-hesabsız fərqləri var və onun etimologiyası illər ərzində dəyişərək, müxtəlif şəkildə interpretasiya edilmişdir. XVI əsrin ingilis yazıçısı Uilyam Boldvinin “Beware the Cat” satirik əsərində  pişiklərə qarşı olan mövhumat qələmə alınaraq çap edilmişdir və bu fakt inamın tarixinin kitabın çap edildiyi dövrdən də, yəni 1561-ci ildən də qədim olduğunu sübut etmişdir. Əsərdə pişiklərin heyvan cildinə girmiş cadugər olduğundan bəhs edilir: “A Cat hath nine lives, that is to say, a witch may take on her a Cat’s body nine times”(3, s. 32). Maraqlıdır ki, əsərdən verilmiş bu parçada “A Cat has nine lives”, yəni “Pişiyin doqquz canı var” ifadəsinin də qədimiliyinin şahidi oluruq.

Bütün bu mənfi çalarlı inamlara baxmayaraq, Böyük Britaniya və İrlandiyada qara pişik görmək və ya saxlamaq uğura yozulur, xüsusilə də toy mərasimi zamanı və ya uzun bir səfərə çıxarkən. Məsələn, Kral I Çarlz öz qara pişiyinin uğur gətirmək qabiliyyətinə o qədər inanırdı ki, onu bütün gün ərzində qorunmasına əmr vermişdi. Pişik öldükdən sonra, o, ruhdan düşərək uğurun ondan uzaqlaşdığına əmin olmuşdur. Təsadüfənmi və ya yox, lakin pişiyin öldüyü günün səhərisi kral Kromvelin qoşunları tərəfindən həbs edilir və iki ildən sonra başı kəsilərək edam edilir.

               Qara pişik  haqqında bütün bu inam və inancların, mövhumatların nəticəsində ingilis dilində “Beware of the black cat”, “All cats are grey in the night”, “A cat has nine lives” və s. kimi ifadələr yaranmışdır.

         İngilis dilində pişik – cat sözünün polisemantik mikrosistemi həddindən artıq genişlənib və köhnə mənalar yeniləri ilə sıxışdırılıb çıxarılıb. İngilis dilində cat zoonimi insanların bəzi mənfi çalarlı xüsusiyyətlərini səciyyələndirir: tamahkarlıq, hiyləgərlik, qəzəb və s. Amma bu məna çalarları da sonralar tədricən itə bilər. Məsə­lən, müasir ingilis dilində to tomcat feli qız dalınca düşmək mənasını bildirib, peyo­rativ vulqarizm olsa da, indi tədricən ədəbi-danışıq üslubuna keçir və nitqdə geniş şəkildə işlənir. Başqa bir misal, fat cat (kök pişik) – yəni zəngin, dövlətli, lakin çox tənbəl bir insan. Bu jarqon ifadə əsasən elə insanlara aid edilir ki, varlı olmalarına baxmayaraq zəhmətkeş deyillər. Məsələn: “Now that Mr. Andersonis rich; he rides around town in a fancy car like a fat cat letting everyone else do the work.” (6)  Cat sözü ilə işlənmiş başqa bir dil nümunəsinə nəzər salaq: Let the cat out of the bag - pişiyi torbadan çıxarmaq, yəni hər hansı bir sirri açıb-ağartmaq. Məsələn, “The children put their money together to bye their mother a birthday present. The youngest child became so excited, he couldn’t keep from telling his mother what they had bought. His sisters told him he shouldn’t have let the cat out of the bag.” (6).  İngilis dilində “The Number Thirteen” – 13 rəqəminə olan inamın, daha dəqiq de­sək, insanların bu rəqəm qarşısında olan qorxusunun, vahiməsinin də dərin kökləri vardır. Dunyada 13 rəqəminin uğursuzluğuna olan inam qədər geniş yayılmış möv­humat çox azdır. Bu inam insanlar arasında o qədər dərin iz buraxmışdır ki, hün­dür mərtəbəli binalarda 13-cü mərtəbə olmur, təyyarələrdə 13-cü oturacağa və ya otellərdə 13-cü otağarast gəlmək mümkün deyil.

13 rəqəminin bu nəs xüsusiyyətinə olan inam daha çox dini səciyyə daşıyır. Məsələn, İncildə yazılır: “At the Last Supper, when Jesus told his twelve apostles that one of them would betray him, there were the thirteenth guest” (3). Yəni, Sonuncu Şam yeməyində İsa peyğəmbər öz 12 tərəfkeşi ilə birgə şam edərkən onlardan birinin satqın olduğunu söyləyir. Masa ətrafında 13 insan oturmuşdu və həqiqətən də 13-cü, yəni İuda İsanı sataraq ələ verdikdən sonra 13 rəqəmi insanlarda inamsızlıq, qorxu və vahimə yaratmışdır və bu mövhumat müxtəlif xalqlar tərəfindən qorunub saxlanaraq müasir dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Hətta belə bir inam da mövcuddur ki, masa arxasında 13 şəxsin nahar etməsi düzgün deyil. On üç rəqəmi qarşısında olan vahiməni bir çox digər alternativ izahı da vardır, lakin onlardan yalnız bəziləri xalqın mədəniyyət tarixində əsaslandırılmış dərin iz buraxmışdır. Məsələn, 2012-ci ildə baş verməli olan “dünyanın sonu” ehtimalı da 13 rəqəmi ilə əlaqələndirilə bilər. Təqvim ilində on iki zodiak bürcünün olmasına əsaslanan qədim İranda insanlar inanırdılar ki, hər bir bürc bir minilliyin işarəsidir və on iki bürc öz dövrünü bitirdikdən sonra on üçüncü minillik başlayır. Bu minilliyi isə hec bir bürc idarə etmir, ona görə də dünyada xaos və dağılma başlamalıdır. Təbii aləmin riyazi və həndəsi formalarını tədqiq edən həm qədim, həm də müasir dünya alimləri on üç rəqəminin təbiət daxilində və səmada əsas struktur vahid olduğunu vurğulayırlar. Məsələn, insan skeleti on üç əsas oynaqdan təşkil olun­muşdur; ay hər gün öz orbitinin on üç dərəcəsini hərəkət edir və s.

İngilislərdə və həmçinin amerikanlarda bu inam əsasında yaranmış daha bir ifa­də də geniş yayılmışdır: “Friday 13th is an unlucky day” – yəni ayın 13-ü cümə günü çox uğursuz bir gündür. Bu inam ingilisdilli cəmiyyətin ən sağlam düşüncəli nümayəndələrində belə çox dərin bir iz qoymuş və qoymaqda davam edən bir möv­humatdır. Belə ki, ingilisdilli ölkələrdə və hətta bir çox başqa ölkələrdə belə ayın 13-ü cümə günü yeni mənzilə köçmək, yeni işə başlamaq və ya evlənmək çox uğur­suz gə­ləcəyi olan bir hadisə hesab edilir və insanlar əllərindən gələni edirlər ki, onların əlamətdar hadisələri məhz bu günə düşməsin. Çox dərin köklərə malik olan bu möv­humat yalnız on ikinci əsrin ortalarında qələmə alınaraq sənədləşdirilmişdir. Bu inam ondan daha qədim olan iki digər inancların nisbətən müasir birləşməsi hesab edilir. Birinci inam cümə gününün qərb cəmiyyətində həqiqətən də uğursuz hesab edilməsi inamıdır. Bu barədə yazılı qeydlərə XIV əsrin əlyazmalarında və əsərlərində rast gəli­nir. Məsələn, Çoserin təxminən 1390-cı illərdə çap edilmiş “Canterbury Tales” əsə­rində və bir çox başqa mənbələrdə qeyd olunmuşdur ki, bu inamın kökü xristian (xaçpərəst) mənbələrinə gedib çıxır. Belə ki, İsa Peyğəmbər məhz cümə günü çar­mıxa çəkilmişdir. O vaxtdan Xristian kilsəsi cümə gününü İsa peyğəmbərin ölümü ilə əlaqələndirmiş və bu gün həftənin ən uğursuz günü kimi yadda qalmışdır. Bazar günü isə, əksinə, İsa peyğəmbərin dirilərək yenidən dünyaya gəlməsi ilə əlaqələn­diri­lərək qeyri-iş günü kimi, şənlik və bayram günü kimi insanların yaddaşına həkk olun­muş­dur. Məhz bu səbəbdən cümə günü insanlar hər hansı bir yeni işə başlamağı, yola çıxmağı, hətta adi ev işlərini görməyi belə yersiz və axmaqlıq kimi qəbul etmişlər.

Bu inamla əlaqədar belə bir atalar sözü də yaranmışdır: “A Bed Changed on Friday Will Bring Bad Dreams”, yəni cümə günü yataq ağlarını dəyişmək olmaz, belə ki, pis yuxular görə bilərsən. “A bed changed on Friday will bring bad dreams” de­yimi özündə iki mövhumatı birləşdirir. Birinci mövhumat ondan ibarətdir ki, cümə gunu hec bir işə başlamaq olmaz, o cümlədən kiçik ev işlərinə belə. Çünki, artıq qeyd etdiyimiz kimi, cümə günü İsa Peyğımbərin çarmixa çəkildiyi və işgəncələrə məruz qal­dığı bir gündür (yenə də dini inama əsaslanır). İkinci mövhumat isə insanların yat­dığı çarpayının onların həyatına və yuxusuna birbaşa təsiri ilə bağlıdır. Bu gün ­ insanlar yatarkən onların beyinlərinin işləmə funksiyalarının müxtəlif aspektlərini öyrənirlər. 200 il bundan əvvəl isə insanlar inanırdılar ki, yuxu zamanı ruhlar, fərqi yoxdur yaxşı və ya pis, insanları ziyarət edirlər. 1800-cü illərdə İngiltərədə belə bir inam mövcud idi ki, cümə günü yataq ağlarını dəyişmək şeytana onların yuxularını idarə etməyə imkan verir və bu, nəticədə pis yuxularla və hətta ölümlə də nəticələnə bilər. Yataq dəyişdirilərkən döşəklər çevrilərək çırpılardı, o zaman isə döşəklər təbii materiallardan, saman, tük və ya yundan tutulardı. Döşəyin çevrilməsi isə uğurun səndən üz çevirməsi ilə nəticələnə bilərdi. Bəlkə də bu inamın daha bəsit bir izahı var imiş, belə ki, döşək çevrilib çırpılarkən bu, gecə öskürək tutmalarına və ya astmatik tutmalara səbəb ola bilərdi.

Ədəbiyyat:

Seyidov M. Azərbaycan xalqının söykökünü düşünərkən, Bakı, Yazıçı, 1989.

Şükürov A.M. Mifologiya, 3 cild, Bakı, elm, 1995.

Chloe Rhodes. Book of Old-Fashioned Superstitions, London, 2012.

Oliver Harry. Black Cats and April Fools: Origin of Old Wives’ Tales and Superstitions in Our Daily Lives, London, 2006.

Radford, E. and Radford M.A., The Encyclopedia of Superstitions, 2002.

Thompson, C.J.S., The Hand of Destiny: Everyday Folklore and Superstitions, Senate, 1995.

Açar sözlər:inam və inanclar, qara pişik, etimologiya, mövhumat

Key words:beliefs, black cat, ethymology, superstition

Ключевые слова:верования,черная кошка, этимология, суеверие

 Etymology of the Superstitions of “Black Cat” and “the Number 13”

Summary

This article deals withsuch superstitious beliefs as “black cat” and “the number 13” in the English language and their etymology. According to analysis it was found out that the etymology of these beliefs is generally based on religious facts. Also people’s sayings originated from these beliefs are pointed out and analyzed in the article.

               Этимологиясуеверий“Black Cat” and “the Number 13”

Резюме

          В настоящей статье рассматриваются такие суеверия как “black cat” и “the number 13” на английском языке и их этимология.В результате исследования выявлено, что этимология этих суеверий основано на религиозных фактах.А также рассматриваются и анализируются некоторые поговорки образованные на основе этих верований.

Rəyçi: prof.İ.Z.Qasımov


 

Əzizə Hüseyn qızı  Hacıyeva

İNGİLİS VƏ AZƏRBAYCAN DİLLƏRİNDƏ FRAZEOLOGİZMLƏRİN

EKVİVALENTLİYİ VƏ LAKUNARLIĞI

İngilis və Azərbaycan frazeologizmlərinin müqayisəli tədqiqi onların öz ət­rafında olan qrupları formalaşdırma imkanlarını üzə çıxarır və hər iki dilin fra­ze­­­oloji qrupları arasındakı oxşarlıq və ekvivalentlikləri aşkara çıxarmağa imkan verir.

Bu, təkcə dil faktları ilə izah edilmir,  burada xalqın psixologiyası və mə­də­niy­yəti də nəzərə alınmalıdır. İn­gi­lis və Azərbaycan dillərinin mouth, foot, head, hand, eye komponentli fra­ze­olo­gizm­lərinin tematik qruplarını müəyyənləşdirməyi, onları ekvivalentlik, qeyri-ek­vi­­valentlik, lakunarlıq nöqteyi-nəzərindən təhlil etməyi və həmin qruplar çər­çi­və­sin­də bu dillərin oxşar və fərqli cəhətlərini göstərməyi  qarşıya məqsəd kimi qoymuşuq (1,126).

Ekvivalentlik frazeologizmlərin strukturunun müxtəlif dillərdə eyniliyi kimi nəzərdə tutulur. Bu zaman strukturun leksik dolğunluğu və frazeoloji vahidin üslubi xüsusiyyətləri nəzərə alınır. Burada ekvivalentlik (vahidlərin məzmun cəhətdən tam və ya qismən eyniliyi) və konqruentlik (forma cəhətdən tam və ya qismən eynilik) arasında dəqiq sərhədlər müəyyənləşdirilir. Ekvivalentliyin müəyyənləşdirilməsinə belə yanaşma semantik, leksik və struktur amillərə əsaslanır və ekvivalentliyin aşağıdakı növlərini ayırmağa imkan verir:

1. Tam frazeoloji ekvivalentlər. Bu qrupa semantikası, üslubi çalarları və leksik tərkibi eyni olan frazeologizmlər daxildir.

2. Natamam frazeoloji ekvivalentlər. Bu qrupa daxil olan frazeologizmləri bir neçə yarımqrupa bölmək olar: a) leksik cəhətdən eynilik təşkil edən, lakin seman­ti­ka­sına görə fərqlənənlər; b) semantikasına, üslubuna görə eynilik təşkil edən, lakin lek­sik cəhətdən cüzi fərqlənənlər; c) semantik, leksik və üslubi cəhətdən qismən fərqlənənlər.

3. Frazeoloji analoqlar.   Buraya daxil olan ekvivalentlərin hər bir növünü ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirək: a) tam frazeoloji ekvivalentlər. İngilis və Azərbaycan dillərində bu qəbildən olan frazeologizmlərin semantikası, üslubi çalarları və leksik tərkibi eynidir. Məsələn: to open smb’s eyes to smth. – bir kəsin gözünü açmaq, to bind hand and foot – əl-ayağını bağlamaq, to knit one’s brows –qaş-qabağını sallamaq, to take oneself in hand – özünü ələ salmaq.

Tam ekvivalentlər frazeologizmlərin ən kiçik qrupunu təşkil edir. Dillərarası tam frazeoloji ekvivalentlərin azsaylılığı nəinki ingilis və Azərbaycan, həm də rus və ingilis dilləri arasında da  müşahidə olunur (7, 17).

2. Natamam frazeoloji ekvivalentlər:

a) ingilis və Azərbaycan dillərinin fra­ze­olo­­gizmləri leksik cəhətdən oxşar olsalar da, semantikasına görə fərqlənir. Mə­sə­lən, to lose one’s head – başını itirmək. Azərbaycan dilindəki başını itirmək fra­ze­olo­gizminin semantik tutumu ingilis dilindəki to lose one’s head fra­ze­olo­gizmidəkindən genişdir. Azərbaycan dilində bu frazeologizm bir neçə mənada iş­lə­nir: 1) pis yola düşüb, pis adamlarla oturub-durmaq, onlara qoşulmaq, onların əlin­də alət olmaq; 3) bir şeyə aludə olub çətin vəziyyətə, bəlaya düşmək. İngilis di­lin­də isə to lose one’s head frazeologizminin yalnız “başını itirmək” mənası vardır;

 b) ingilis və Azərbaycan frazeologizmləri semantika­sına, üslubuna görə eynilik təşkil edir, lakin leksik cəhətdən cüzi fərqlənirlər. Məsələn, Azərbaycan dilində bir ayağı qəbirdə olmaq frazeologizmi ingilis dilində one foot in the grave frazeologizminə uyğun gəlir və onunla eynilik təşkil edir. Bu yarımqrupa daxil olan frazeologizmlərin digər cəhətləri özünü aşağıdakı kimi göstərir:

c) ingilis və Azərbaycan dillərinin frazeologizmlərinin fərqli komponentləri mə­nasına görə bir-birinə yaxındır, lakin sinonim deyildir. Azərbaycan dilində iş­lə­nən yardım əlini uzatmaq frazeologizmi ingilis dilinə to give smb. helping hand (kö­mək əli uzatmaq) kimi tərcümə olunur. Müqayisə edək: uzatmaq – give (vermək) (1, 122);

d)  fərqli komponentlər bir frazeologizmdə qısa, o birində geniş təmsil olunur: to bind smb. hand and foot–əl-ayağını bağlamaq, one’s hair stands on end – tük­­ləri biz-biz durd, to bathe one’s hands in blood- əllərini qana batırmaq və s.;

        e)  frazeologizmlərdən birinin dəqiqləşdirici, konkretləşdirici mənası olur: gözlərini əbədi yummaq – close one’s eyes (gözlərini yummaq). “Ölmək” mənasında işlənən bu frazeologizmlərin Azərbaycan dilindəki variantında “əbədi” sözü mənanı daha da gücləndirir.

Bu müqayisələr göstərir ki, Azərbaycan dilində frazeoloji birləşmələrə əlavə komponentlərin artırılması ingilis dilinə nisbətən daha səciyyəvidir. İngilis dili üçün lakoniklik səciyyəvidir;

f) ingilis və Azərbaycan dillərinin frazeologizmləri semantik, leksik və üslubi cə­­hətdən qismən fərqlənir. Məsələn, Azərbaycan dilində işlənən gözümün nuru // gö­­zümün işığı frazeologizmi ingilis dilindəki the light (desire) of smb’s eyes /the ap­­ple of smb’s eyes frazeoloji birləşməsi ilə qismən ekvivalentdir. Müqayisə edək: göz – eyes, nuru – the light (“işıq”) desire (“güclü istək”). Azərbaycan dilindəki gözümün işığı // gözümün nuru frazeologizmi uşağa, doğma adama məhəbbətlə müraciət kimi işlədilir (2).

İngilis dilindəki the light (desire, apple) of smb’s eyes frazeologizmi “kiminsə gözünün işığı olmaq” mənasını verir və müraciət bildirmək üçün deyil, məhəbbətin gücünü səciyyələndirmək məqsədilə işlədilir.

3. Somatik frazeoloji analoqlar dedikdə, biz ingilis və Azərbaycan dillərində semantikasına və üslubuna görə bir-biri ilə tam və ya qismən eynilik təşkil edən frazeologizmləri nəzərdə tuturuq. Bu qrupa hər iki dildə işlənən elə frazeologizmlər daxildir ki, onların komponentləri eyni olur: from head to foot – başdan –ayağa, an open hand - əlaçıq, a good hand at smth. - əli qızıl və s.

Frazeoloji analoqları iki qismə bölmək olar: a) somatik komponentli frazeoloji analoqlar və b) dillərin birində olan somatik komponentli frazeoloji analoqlar.

Somatik komponentli frazeoloji analoqlara aşağıdakıları misal göstərmək olar: to keep one’s mouth shut – ağzını yummaq, to take the words of someone’s mouth –kiminsə ağzından söz almaq, to open one’s mouth - ağzını açmaq.

Müqayisə olunan dillərin birində işlənən somatik komponentli frazeoloji nümunələr göstərək: to make (put on) a poor mouth – özünü kasıb göstərmək; to put one’s neck into a noose – özü-özünü tələyə salmaq, to fall upon smb’s neck – yük olmaq // çiyninə düşmək, to come to one’s head – ağlına gəlmək.

Somatik frazeoloji analoqlar ekvivalentlərin çox hissəsini təşkil edir.

İngilis və Azərbaycan dillərinin lakunar somatik frazeologizmlərində elə somatik komponentlər olur ki, onlar bu dillərin daşıyıcıları olan xalqların mədəniyyətinin, məişətinin spesifik əlamətlərini, onun sosial fəaliyyətinin xüsusi cəhətlərini əks etdirir. Məsələn, bir sıra ingilis lakunar somatik frazeologizmləri öz məzmununa görə aşağıdakı mənaları bildirir:

mülkiyyət: a dead hand – başqasına vermək hüququ olmadan daşınmaz əmlaka malik olmaq, a private eye - özəl xəfiyyə;

- müflislik: to keep one’s head above water- müflisləşmədən qurtarmaq;

- evlənmək ərəfəsində davranış qaydaları: to ask for a lady’s hand - evlənmək təklif etmək, to offer smb. one’s hand - evlənmək təklif etmək”

- nigah növləri: to marry with the left hand – morqanatik evlənmə, to please one’s eye and plaque one’s heart – marağa görə evlənmək və s.

Lakunar somatik frazeologizmlərdə əks olunan özgə mədəniyyət koloriti həm də dil nominasiyası spesifikası nəticəsində yaranır. Azərbaycan dilindəki lakunar  frazeologizmlər  Azərbaycan xalqının adət-ənənələrinə, bayramlarına aid olan frazeologizmlərdir.

İngilis dilində mouth somatizmi ilə yaranan birləşmələr daha çoxdur.

Mouth – ağız komponentli frazeologizmlər aşağıdakı qruplara bölünür:

1. Nitq fəaliyyəti ilə bağlı prosesləri bildirən frazeoloji birləşmələr qrupu. Bu qrupu ən zəngin frazeoloji birləşmələr qrupu hesab etmək olar. Bu onunla izah olunur ki, insan nitqi fərdin daxili aləmi ilə sıx bağlıdır və onun özünü apa­r­ma­sı, emosional vəziyyəti, ətraf mühitə, insanlara münasibətinin başlıca ifadə va­si­təsidir. Nitq fəaliyyəti ilə bağlı prosesləri bildirən frazeoloji birləşmələrdə mouth müxtəlif mənalarda çıxış edir: a) danışıq orqanı mənasında:

-müsbət mənada: to give it mouth – bəlağətlə danışmaq, to speak with full mouth - ağız dolusu danışmaq;

 -mənfi mənada: bir başqasının zəhləsini tökərək nəyisə dönə-dönə deməsini bildirmək üçün: to have a big mouth - boşboğazlıq etmək, çənə vurmaq, özünü öymək;  to open full mouth- söyüşmək, abrını vermək;

Belə frazeoloji birləşmələrin rəngarəngliyi ilk növbədə həmin orqanın insan həyatındakı funksiyaları ilə bağlıdır.

Foot – ayaq tərkibli frazeologizmlər. Ayaq komponentli frazeoloji birləşmələr ingilis dilində Azərbaycan dilinə nisbətən bəzi frazeologizmlərdən, məsələn, əl komponentli frazeoloji birləşmələrdən daha az işlənir. Diaxron planda araşdırmalar göstətir ki, tərkibində ayaq sözü olan frazeoloji birləşmələrin bəzilərinin etimologiyasını hətta xüsusi tədqiqatlarda da açmaq mümkün olmur:

ingilis və Azərbaycan dillərində foot tərkibli frazeologizmləri aşağıdakı qruplara ayırmaq olar: ayaqla hərəkət bildirənlər: to foot the road - piyada çox yol getmək,  foot at (in//on) - ayaq basmaq // ayağını qoymaq;

    b) yerişin xarakterini bildirənlər: to set foot on foot - ayaq açmaq //ayaqdan iti olmaq, to come on the hot foot - ayaqdan iti olmaq// tez-tez getmək;

   c) vəziyyət, hal bildirənlər: to be on one’s feet - ayağı yer almaq, to get smb. on his feet - ayağa durmaq(sərbəst olmaq mənasında);

münasibət bildirənlər: to have smb. at one’s feet - ayağına düşmək, to have one’s foot on smb’s neck - ayağını boynundan asmaq, to trample under foot ayaqda sürünmək//ayaqaltı olmaq. Bu qrupa daxil olan “mane olmaq, hər şeyi ləngitmək” mənalı frazeologizmə Azərbaycan dilindəki ayağı daşa dəymək, əl-ayağımnı bağlamaq, ayağının altını qazmaq, ayağını kəsmək, iki ayağını bir başmağa dirəmək kimi  frazeologizmlər uyğun gəlir.

e) insanın fiziki vəziyyətini bildirənlər: to put on a war footing - döyüş hazırlığı aparmaq, to have one’s feet in the grave - bir ayağı gorda olmaq və s.;

İngilis dilində foot somatizminin iştirak etdiyi lakunar frazeologizmlər əsasən “insanın fəaliyyəti” qrupuna aiddir: to get the foot of smb. - müvəffəqiyyət şansı olmaq, to have the ball at one’s feet -çətin vəziyyətdən uğurla çıxmaq.   

            Ümumiyyətlə, qeyd etmək lazımdır ki, ingilis dilində foot tərkibli frazeolo­gizm­lərin mənası onların metaforikləşməsinə baxmayaraq, somatizmin əsas mənası ilə bağlı olur, lakin Azərbaycan dilində bu tipli frazeologizmlərin mənaları özünə­məxsus şəkildə meydana çıxır. Məsələn, “ayaq”  tərkibli frazeologizmlərin ayaq anlayışına heç bir aidiyyəti olmur: ayağı ağır olmaq (hamilə qadın haqqında), ayaq almaq (bir işdə iştirakçı olmaq), ayağından tutub silkələsən də bir şey çıxmaz, ayağına daş da dəysə, elə biləcək mən etmişəm və s.

Head – baş somatizmi. İngilis və Azərbaycan dillərindəki head tərkibli frazeologizm­ləri aşağıdakı qruplara ayırmaq olar:

a) əqli fəaliyyət bildirənlər: to come to a head - nəyinsə üstündə baş sındırmaq, to come to a head - ağlına gəlmək;

 b) əqli qabiliyyət bildirənlər: bu qrupa aid olan head tərkibli frazeologizmlərin özlərini də semantika­sına görə iki yerə bölmək olar:   təsdiq  və müsbət mənalı somatik frazeoloji birləşmələr: to have a clear head // a good had - yaxşı başı olmaq //başlı adam // təfəkkürlü adam), to have a level head (keep a cool head // keep one’s head) (başını itirməmək); inkar və mənfi mənalı frazeoloji birləşmələr: to have a bad head for smth. (başı boş olmaq // başı heç nədən çıxmamaq), soft in the head - başı saman çuvalı), to have no head for smth.- huşu olmamaq); not to know if one is (standing) on one’s head or one’s heel- başı üstündə olub-olmadığını bilməmək;

c) insanın xarakterini, xasiyyətini bildirən frazeoloji birləşmələr: to hang over smb’s head (over the head of smb.- boynundan asılmaq, a hot head - beyni qan // çılğınlıq, a level head - ağırxasiyyət // səbatlı;

d) insanın emosional vəziyyətini, fiziki vəziyyətini bildirən frazeologizmlər: to heap coals of fire on smb’s head - başına od ələmək, to hand one’s head - ruhdan düşmək, to get one’s head  down - yuxulamaq.

İngilis və Azərbaycan dillərindən gətirdiyimiz bu lakunar frazeo­logizmlərin bir çoxu həm də bu dillərin tarixi-mədəni fərqini nümayiş etdirir. Məsələn, Azərbaycan dilindəki başlıq vermək  frazeologizmi, ingilis dilindəki to wet the baby’s head birləşməsi (uşağın ad gününü qeyd etmək), hərfən: (uşağın başını islatmaq) bayram ənənəsini bildirir (2).

Hand - əl komponentli frazeologizmlər daha çox “Adj + somatizm”, “V+somatizm” modelləri üzrə düzəlmişdir.

İngilis dilində hand  tərkibli frazeologizmləri aşağıdakı qruplara bölmək olar:

insanın əmək, iş fəaliyyətində davranışını, hərəkətlərini, vərdişlərini, bacarığını, səyini, fəaliyyətsizliyini, bacarıqsızlığını xarakterizə edən frazeoloji birləşmələr: a crack (good, great) hand - əlindən hər iş gələn // əli qızıl, to get (have) a good hand - uğur qazanmaq, uğur əldə etmək;

insanın müəyyən bir işi icra etmə tərzini, müəyyən keyfiyyətlərini, işə münasibətini və s. bildirən frazeoloji birləşmələr: hand down(asanlıqla, swift hand - əldən iti // əldən zirək;

insanın hərəkətlə bağlı müəyyən hal və vəziyyətini, hərəkətin icrasına əngəl olma və ya əksinə, hərəkətin intensivləşdirilməsini və digər fəaliyyətlər bildirən frazeoloji birləşmələr: to bind smb’s hand and foot - əl-qolunu bağlamaq, to take (bear) a hand in - əl bulamaq;

 bir iş görmək istəyi bildirən  frazeoloji birləşmələr: to put (set) one’s hand to the plough - əlləri gicişmək, not to lift a hand - əlləri işə yaramamaq.

        Əl komponenti ilə yaranmış frazeologizmlərin formal modellər və semantik əlamətlər üzrə tam qruplaşdırılması hər şeydən əvvəl ona görə çətinlik törədir ki, bu frazeoloji birləşmələrin çoxu tarixən müəyyən dəyişikliyə uğramışdır. Ona görə də onları diaxron planda araşdırmaq zərurəti ortaya çıxır.

Araşdırmalar göstərir ki, dünya dillərinin əksəriyyətində idiomatiklik yaradan ən fəal üzv əldir, çünki “əl” insanın fiziki fəaliyyətində əsas vasitədir. İngilis və Azərbaycan dillərində “əl” sözü ilə bağlı frazeoloji birləşmələr çox qədim tarixə malikdir. Məsələn, müasir ingilis dilində işlənən to wash one’s hands - əlaqəsini kəsmək // məsuliyyəti öz üzərindən atmaq ifadəsi “Bibliya”dan götürülmüşdür və deməli, qədim tarixə malikdir. To put one’s hand to something (the plough) - bir işdən yapışmaq //əl yetirmək  birləşməsi də “Bibliya” mənşəlidir.

İngilis dilində to force smb’s hand - bir kəsi məcbur etmək, üzə salmaq, üz vurmaq, to bind one’s hands and foot - mane olmaq, to fall into smb’s hand - ələ keçmək və s. obrazlı birləşmələrin də əsasında hand  somatizmi durur. Azərbaycan dilindəki əlinin arxasını yerə qoymaq birləşməsi də əl somatizmi ilə düzəlmişdir, lakin ingilis dilindəki kimi obrazlı deyildir. Bundan başqa, Azərbaycan dilindəki bu birləşmə komponentlərinin mənaları baxımından ingilis dilindəki birləşmələrin komponentlərinin mənasına yaxın olsa da, birləşmə bütövlükdə onların qarşılığı deyildir.

 “Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti”ndə əl və ayaq sözləri vasitəsilə for­ma­laş­mış 180-ə yaxın somatik frazeologizm qeydə alınmışdır (292). Bu somatik fra­zeologizmlərin hamısının məna strukturu komponentlərin mənalarının məcmusuna yox, onların komponentlərinin bütövlükdə ifadə etdiyi semantikaya əsaslanır (3).

Göz somatizmi ilə yaranan somatik frazeoloji birləşmələr: ingilis dilində eye komponentli frazeologizmləri aşağıdakı qruplara bölmək olar:

a) görmə ilə bağlı anlayışlar bildirən  frazeologizmlər: to clap eyes on - gözü tutmaq, to have one’s eyes glued on - gözünü çəkməmək;

b) gözün fəaliyyətini, baxış tərzini bildirən frazelogizmlər:eyes like gimlete gözləri kəlləsinə çıxmaq, a quick eye - iti baxış, one’s eyes flash fire - gözlərindən od yağır, to open one’s eyes - gözünü (başqasının) açmaq;

c) məkan semalı somatik frazeologizmlər: before smb’s eyes- gözü qabağında, in one’s mind’s eye - xəyalı önündə, under the eye of smb.- kiminsə nəzarəti altında, in the public eye - diqqət mərkəzində;

d) gözün fəaliyyətinin müvəqqəti səciyyəsini bildirənlər: to sleep with one eye open - bir gözü ilə yatmaq //narahat yatmaq, to sleep with one eye - bir gözü ilə yatmaq //ayıq yatmaq //səksəkəli yatmaq;

e) səmimi müraciət, nəvaziş, münasibət bildirən somatik frazeologizmlər: the desire // light of smb.’s eyes - gözünün işığı olmaq, to be the apple of one’s eyes göz bəbəyi olmaq, to cast (make) sheep’s eyes at smb.- məhəbbətlə baxmaq;

f)  pis vərdiş, keyfiyyət bildirən somatik frazeologizmlər: an eye for an eye and a tooth for a tooth - əvəz-əvəzə; to have an eye to -gözündə olmaq (gözü dəymək), cast an evil eye - gözü dəymək.

Belə frazeologizmlərin mənası onun komponentlərinin mənalarının məcmusuna yox, onları yaradan komponentlərin bütövlükdə ifadə etdiyi semantikaya əsaslanır. Azərbaycan dilində “göz” somatizmi feli frazeoloji birləşmələr yaratmaqda çox məhsuldardır: göz eləmək, göz gəzdirmək, göz dəymək, göz dikmək, göz dağı çəkmək, göz vurmaq, göz qoymaq, göz açmaq və s.

        İngilis dilində cast an eye (glance, look) (nəzər salmaq, nəzər yetirmək, göz qoymaq) frazeoloji birləşməsində həm fel, həm də isim tək formada işlənir. Burada cast feli glance və look felləri ilə əvəz edildikdə də həmin fellər tək formada işlənir. Lakin bütün hallarda somatik frazeoloji birləşmələrdə komponentlərin sayı və əlaqələnmə vasitəsi eynidir: təsirli fel + təsirlik halda olan isim. Bunu başqa bir nümunədə də görmək olar: to cry one’s eyes out - cry one’s heart out- gözünün yaşını tökmək  danışıqda “gözünün qorasını tökmək”, “ağlayıb ürəyini boşaltmaq, ağlayıb-sıtqamaq”.

Burada biz onların yalnız nisbətən böyük tematik qruplarını təqdim etdik, lakin bu qruplar çərçivəsinə sığmayan, hələ araşdırılmasına ehtiyac olan somatik frazeoloji birləşmələr də az deyildir. Bu, əlbəttə, ayrıca tədqiqat işinin predmeti ola bilər.

 

Ədəbiyyat:

Haciyeva Ə.H. İngilis və Azərbaycan dillərində somatik frazeologiyanın əsasları, Bakı, 2008

Vəliyeva N.Ç. Frazeoloji  birləşmələrin  müqayisəli-linqvistik təhlili (ingilis, Azərbaycan, rus  dillərinin materialları əsasında), Bakı, 2011

Azərbayçan dilinin izahlı lüğəti, Bakı, 1987

Каменцкайте Н.Л.  Синонимы в английской  фразеологии, М., 1971

Кунин А.В. Курс фразеологии современного английского языка,М., 1986

Хангереев М.Д. Сравнительный  анализ соматических  фразеологических  единиц аваро-андийских языков, Автореф. Дис. …канд.филол.наук, Махачкала, 1993

 

Açar sözlər:ekvivalentlik, lakunarlıq, frazeoloji analoqlar, metafora

Key words:equivalency, lacunarity, phrazeological analogies, metaphor

Ключевые слова: эквивалентность, лакунарность, фразеологические аналогии  метафор

.

Summary

Equivalency and Lacunarity of English and Azerbaycani phrazeology

The  article deals with the equivalency and lacunarity of phrazeological combinations. Equivalency is considered as similarity and contiquity in phraseological structure. It is based upon the semantic, lexical and structural factors. But lacunarity  of phraseological  combinations shows the changing of contents in phraseological combinations. It has such kind of semantic changings which shows  the special cultures and features of the people.

                                                                                                    

Резюме

Эквивалентность и лакунарность фразеологизмов  английского  и азербайджанского языков

В настоящей  статье изучается эквивалентность и лакунарность фразеоло­гических единиц на английском и азербайджанском языках. Эквивалентность – это однотипность в структуре фразеологических  единиц и изменение их фор­мы.  Эквивалентность фразеологических единиц  образовывается на основе лек­сических, семантических и структурных  изменений. А лакунарность фразеоло­гических единиц  это изменение в их составе. Лакунарность изучает куль­тур­ные и бытовые особенности языковых народов.

 

Rəyçi: prof.İ.Z.Qasımov


 

Məmmədova Elmira Qalası qızı

İNGİLİS DİLİ NİTQ HİSSƏLƏRİ SİSTEMİNDƏ SİFƏT

Məlum olduğu kimi Aristoteldən (e.ə. IV yüzillik) qrammatik ənənəyə görə, heç olmasa, iki əsas nitq hissəsi – adlar və fel – qeyd edilir. Aristotelin “təsnifatında” adlara isim, sifət və say daxil edilir, belə ki, yunan dilində bu üç tip söz eyni hallanma sisteminə malik idi; formal qrammatika əlamətlərinə görə müxtəlif söz dərəcələrinə ayrılmırdı: isim əşya və hadisələrin, sifət rəng, əlamət və keyfiyyətin, say isə miq­darın adını bildirirdi; deməli, onlar ümumi əlamətlərə malik idi. Qədim yunanlar bu iki tip (ad və fel) lüğəvi mənalı sözdən əlavə “bağlayıcılar” adı ilə üçüncü tip sözlər – köməkçi sözləri də ayırırdılar. Qədim ərəb dilçiliyi də, demək olar ki, bu ənənəni davam etdirir – fərq burasındadır ki, indi bizim köməkçi nitq hissələri adlan­dır­dığımız bütün nitq hissələrini (qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözlər və önlükləri, ha­belə artikli) ərəb dilçiləri “ədat” termini ilə bir nitq hissəsində birləşdirirdilər. Burası da məlumdur ki, Aristotel dilçilik görüşlərində məntiqə əsaslanırdı (onun “Məntiq” adlı əsəri də məlumdur). Buna görə də klassik qrammatika ənənələrində bütün dilçilik terminləri, Aristotelin təsiri altında, hər şeydən əvvəl, məntiqə əsaslanırdı, daha doğrusu, məntiqdən götürülmüşdü; xüsusilə adların və felin qarşılaşdırılması hökmün məntiqi subyekti və predikatın qarşılaşdırılmasına əsaslanırdı (hətta Aristotelin felə verdiyi tərifdən belə çıxırdı ki, xəbər funksiyasında çıxış edən isim də feldir); bağlayıcılar mürəkkəb hökmlər yaratmaq üçün lazımdır, onlardan, hər şeydən əvvəl, bir neçə sillogizm hökmü birləşdirib mürəkkəb hökm təşkil etmək üçün istifadə olunur: İnsan ölümlüdür – Sokrat insandır, deməli, Sokrat ölümlüdür.

Sonralar ellinizm dövründə - yunan dilçiliyinin İskəndəriyyə qrammatik nitq his­sələrinin o dövr üçün daha dəqiqləşdirilmiş təsnifi (Samofkiyalı Aristarx və Frakiyalı Dionisi) meydana gəldi; bu təsnifdə adlar, fel və bağlayıcıdan əlavə feli sifət, zərf, əvəzlik, önlük və artikl kimi nitq hissələri də öz əksini tapmışdır (müasir təsnifdə feli sifət müstəqil nitq hissəsi deyil, felin bir bölməsidir). Həm də bu zaman sözlərin bu və ya digər nitq hissəsinə mənsubluğu müəyyənləşdirərkən onların morfoloji səciy­yəsi (isimlərdə - hallanma və kəmiyyət formalarının, fellərdə - təsniflənmə və zaman formalarının mövcudluğu və s.) və məzmun (sözün əşya, hərəkət və s. ifadə etməsi) nəzərə alınırdı. Bir sıra çatışmazlıqlarına baxmayaraq, bu təsnif müəyyən əlavələr və dəqiqləşdirmələrlə (məsələn, feli sifətin çıxarılması), indiyədək dilçilikdə saxlanılır. Nitq hissələrinin müasir təsniflərinin əksəriyyətində altı leksik mənalı əsas söz sin­finin – isim, sifət, say, əvəzlik, zərf və fel – olduğu qeyd edilir. Köməkçi nitq his­sələri dildən-dilə fərqlənir. Bu ondan irəli gəlir ki, bir köməkçi nitq hissələri bu dildə olur, o biri dildə olmur və ya bir köməkçi nitq hissəsi o biri dildə mövcud olur, lakin bu biri dildə olmur. Ortaqlaşdırsaq, (müxtəlif) dillərdə bu köməkçi nitq hissələrinin möv­cudluğu göstərilir: qoşma, önlük, bağlayıcı, ədat, modal sözlər, artikl və digər köməkçi sözlər. Bu “digər köməkçi sözlər”ə münasibət müxtəlif dillərin qrammatika kitablarında müxtəlifdir. Bu məqalədə bu haqda söhbət açmağın yeri deyil. Dünya dillərində bu göstərilən əsas və köməkçi söz qruplarından – nitq hissələrindən kə­nar­da qalan, onların heç birinə daxil ola bilməyən daha iki tip söz qrupu mövcuddur. Nitq hissələrinin təsnifində həmin sözlər xüsusi nitq hissələri – nidalar və təqlidi (səs təqlidi, yamsılamalar, mimemlər, onomatopoetik sözlər və s.) sözlər – kimi təqdim olunur.

Dilçilik ədəbiyyatında “sözləri qrammatik qruplara – nitq hissələrinə bölmək üçün üç əsas meyar götürülür:

Sözün leksik-semantik mənası.

Sözün morfoloji əlaməti.

Sözün sintaktik vəzifəsi.

Birinci meyara görə, sözlərə nitq hissələrinə təsnif edərkən onların müəyyən lek­sik-semantik mənaya malik olub-olmaması nəzərə alınır: leksik-semantik mənası olan sözlər bir tip, leksik-semantik mənası olmayan sözlər başqa tip hissələrinə daxil edilir. Sözün morfoloji əlaməti meyarı o deməkdir ki, sözləri nitq hissələrinə təsnif edərkən onların morfoloji baxımdan dəyişə bilib-bilməməsi əsas götürülür. Bu meya­ra sözün sözyaratma prosesində iştirak etmək qabiliyyətinə malik olub-olmamasını da əlavə etmək lazımdır. Üçüncü meyara görə sözləri nitq hissələrinə təsnif edərkən onların cümlədə müəyyən bir suala cavab verib-verməməsi, cümlədə müəyyən bir vəzifə daşı­yıb-daşımaması başqa sözlə desək, cümlə üzvü olub-olmaması nəzərə alınır. Bu üç meyara görə dildəki sözləri nitq hissələri üzrə iki qrupda birləşdirirlər: leksik-semantik mənası, morfoloji əlaməti olan və cümlədə müəyyən bir vəzifə daşı­yan sözləri əsas nitq hissələrinə, leksik-semantik mənası olmayan, morfoloji baxım­dan dəyişməyən və cümlə üzvü vəzifəsi daşıya bilməyən sözləri köməkçi nitq his­sələrinə daxil edirlər. Əsas nitq hissələrinə isim, sifət, say, əvəlik, fel və zərf, kö­mək­çi nitq hissələrinə qoşma, bağlayıcı, ədat və modal sözlər (müəllif qədim türk dilləri nəzərdə tutur – E.M.) nitq hissələri da­xildir. Lakin dünyanın hər hansı bir dilində olduğu kimi, türk dillərində, o cümlədən, göytürk dilində də elə sözlər mövcuddur ki, onlar bu üç meyarın çərçivəsinə sığmır: söz bu tələblərə bu və ya digər dərəcədə ca­vab verə bilmir. Məsələn, ola bilər ki, sözün leksik-semantik mənası olmasın, lakin o, morfoloji əlamətə malik olsun, morfoloji ba­xım­dan dəyişə bilsin və cümlə üzvü vəzi­fəsini icra etsin. Birinci tələbi ödə bilmədiyi üçün həmin söz köməkçi nitq his­sələrinə, ikinci və üçüncü tələblərə cavab verdiyi üçün əsas nitq hissələrinə daxil edilməlidir. Təbii ki, söz həm burada, həm də orada ola bil­məz. Ona görə də təqlidi sözlər (yamsılamalar, mimemlər, onomapoetik sözlər də ad­la­nır) ayrıca bir söz qrupu – nitq hissəsi təşkil edir. Dildə elə sözlər də olur ki, onlar lek­sik məzmuna malik olur, hiss və emosiyanı vasitəsiz ifadə edir, lakin morfoloji əlamətə malik olmur, morfoloji baxımdan dəyişmir, cümlə üzvü vəzifəsində çıxış edə bilmir. Belə sözlər birinci tələbi ödədiyi üçün əsas ikinci və üçüncü tələblərə cavab verə bilmədiyi üçün kö­məkçi nitq hissələrinə daxil edilməlidir. Yenə də söz həm burada, həm də orada qala bil­məz. Buna görə də belə sözləri xüsusi qrupda – nida nitq hissəsində birləşdirirlər” (1, 33-35).       

Sifət nitq hissəsi kimi bütün hind-Avropa dillərində, o cümlədən ingilis dilində və bütün türk dillərində, o cümlədən Azərbaycan dilində də mövcuddur. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, sözlərin nitq hissələrinə bu təsnifi hind-Avropa və türk dilləri materialları əsasında aparılmışdır, başqa tip strukturu olan dillərə tətbiq oluna bilməz və ya o dillər üçün yaratmır, məcburi deyil. Məsələn, ərəb dilində (artıq deyildiyi kimi) sözlər üç qrupda – nitq hissəsində birləşdirilir: adlar, fel və ədat; hind-Avropa, habelə türk dillərində sifət və zərf hesab olunan sözlər ərəb dilçiliyində adlara daxil edilir (onu da deyək ki, ərəb dilində ad mənası isim sözü ilə ifadə olunur, deməli, Azərbaycan dilçiliyi terminləri ilə desək, sifət və zərf isim nitq hissəsinə daxil edilir). Bəzi Afrika dillərində sifət və zərf fellərə daxil edilir, Çin dilində sifət və fel bir nitq hissəsində birləşdirilir və həmin söz qrupu (sinfi) “predikativlər” adlandırılır. Ə.Ə.Rəcəbli dildə olan predikativ sözləri ayrıca bir qrupda – nitq hissəsində birləşdirir: “Dildə ... elə sözlər də mövcuddur ki, onlar spesifik xüsusiyyətə malikdir: onların leksik-semantik mənası yoxdur, lakin onlar nəyin isə mövcud olub-olmamasını bildirir və cümlədə yalnız predikativ sözlər nitq hissəsi şəklində ayırırlar” (1, 35). Bəzi rus dilçilik ədəbiyyatında türk dillərində sifətin isim, zərfin fellə birləşdirildiyi iddia edilir. Bu səhv fikirdir və türk dillərini bilməməkdən irəli gəlir.

İngilis və Azərbaycan dilləri sistemində əsas nitq hissələri tərkibinə görə uyğundur. Düzdür, bəzi hallarda söz siniflərində fərqli hallara rast gəlinir. Bu da təbiidir: ingilis dili hind-Avropa dilləri ailəsinə daxildir, flektiv-analitik dildir, Azərbaycan dili türk dilləri ailəsinə daxildir, aqqlütinativ dildir, şəkilçilərlə (hər cür) zəngin olduğu üçün sintetikliyə meyllidir. İngilis dili flektiv-analitik dil olduğu üçün isim-fel omonimliyi bu dildə güclü şəkildə inkişaf etmişdir, Azərbaycan dilində isə isim-fel omonimliyi zəif yayılmışdır və dilin qədim inkişaf dövrünün – sözlərin mənaca isimlərə və fellərə diferensiallaşmazdan əvvəlki dövrün qalığı, rudimentidir. Digər tərəfdən, ingilis dilində də Azərbaycan dilində də nitq hissələrinin xüsusi morfoloji göstəriciləri - əlamətləri, yəni şəkilçiləri yoxdur (diqqət: rus dilində хороший, хорошее, хорошая - sifət, хорош, хорошо, хороша - zərfdir). Bu xüsusiyyət də ingilis və Azərbaycan dillərində sifətləri yaxınlaşdırır.

Beləliklə, sifət həm ingilis dilində, həm də Azərbaycan dilində altı (bəzi dilçilik ədəbiyyatında dörd göstərilir) əsas nitq hissəsindən biridir. Sifətin morfoloji, sintaktik və semantik əlamətlərini nəzərdən keçirək:

1. İstər ingilis dilində, istərsə Azərbaycan dilində sifət rus dilinin sifətində kəskin şəkildə fərqlənir: rus dilində sifət bir nitq hissəsi kimi üç meyara görə kifayət qədər aydın şəkildə müəyyənləşdirilir – semantik (əlamət bildirir), morfoloji (sifət­lərin dərəcəsi vardır, xüsusi sifətdüzəldici şəkilçilər mövcuddur və sintaktik (təyin vəzifəsində işlənməsi və tərkibi xəbərin ad hissəsi olması). Birinci meyar ingilis dili sifətlərində də, Azərbaycan dili sifətlərində də mövcuddur, ikinci və üçüncü meyar (sifətin təyin kimi işlənməsini istisna etsək) hər iki dilin sifətində yoxdur (bu əlamət də bu iki dili yaxınlaşdırır). Düzdür, Azərbaycan dilində sifət düzəltmək üçün zəngin sözdüzəldici şəkilçilər sistemi mövcuddur, lakin bu şəkilçiləri sırf sifətdüzəldici şəkilçi adlandırmaq olmaz, əslində bunlar ümumiyyətlə addüzəldən şəkilçilərdir.

Məlum olduğu kimi, ingilis dilində sifətlər isimlərlə uzlaşma formalarına malik deyil, düzəltmə sifətlərin yalnız kiçik bir qrupu xüsusi şəkilçilər vasitəsilə əmələ gəlir (wooden, sunny). Buna görə də ingilis dilində sifət, hər şeydən əvvəl, öz semantik və sintaktik səciyyəsinə görə ayrılır. Morfoloji göstəricilərin mövcud olmaması isimlərin də sonra gələn isimlərlə təyin rolunda çıxış etməsinə şərait yaradır: stone wall “daş hasar”, education ministry “təhsil nazirliyi”, glass door “şüşə qapı”, silver spoon “gümüş qaşıq”, winter season “qış fəsli”. Bu cərgədə birinci mövqedə duran sözlər öz semantik və sintaktik səciyyələrinə görə sifəti xatırladır, lakin bunlar (stone “daş”, education “təhsil”, glass “şüşə”, silver “gümüş”, winter “qış”) xalis isimlərdir (bir sıra dilçilik ədəbiyyatında, o cümlədən bəzi türk dillərinin qrammatika kitablarında bunlar sifət kimi qəbul edilir). Buna görə də ingilis dilində isim və sifətin hüdudlarını müəyyənləşdirmək çətindir. Bir sıra hallarda iki ismin birləşməsində mürəkkəb söz və söz birləşməsinin fərqləndirmək çətin olur; məsələn: 

İngilis dilində keyfiyyət sifətlərinin müqayisə dərəcəsi həm sintetik yolla -er şəkilçisi ilə (easier, shorter), həm də analitik yolla (more interesting, more important) əmələ gəlir.

İngilis dilində olduğu kimi, Azərbaycan dilində də sifətlər isimlərlə uzlaşma formalarına malik deyildir; hər iki dildə sifət təyin etdiyi isimlə yanaşma sintaktik əlaqəsinə girir. İngilis dilindən fərqli olaraq, Azərbaycan dilində zəngin sözdüzəldici şəkilçilər sistemi mövcuddur. Məsələn, Q.Kazımov Azərbaycan dilində 27 sifət­düzəl­dici şəkilçi (-lı, -sız, -kı, -cıl, -ı, -sal, -sul, -c, -man, -lam, -ca, -ıcı, -qın, -ıq, -aq, -ağan, -ınc, -ar, -caq, -maz, -ma, -əri, -qan, -ri, -ım – bunlar Azərbaycan dilinin yalnız öz sifətdüzəldən şəkilçiləridir; bunlardan başqa Azərbaycan dilində xeyli miqdarda Avropa və ərəb-fars dillərindən alınma sifətdüzəldən şəkilçilər mövcuddur) olduğunu göstərir (3, 103-110). Azərbaycan dili kimi zəngin olmasa da ingilis dilində də sifətdüzəldən şəkilçilər vardır. Lakin yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Azərbaycan dili ilə müqayisədə onlar o qədər də zəngin deyil. İngilis dilində sifətdüzəldən şəkilçilər işlənmə miqyasına görə iki qrupa bölünür: məhsuldar şəkilçilər; 2) qeyri-məhsuldar şəkilçilər. O.Musayev məhsuldar şəkilçilərə -less, -like, -ish, -ed (d), qeyri-məhsuldar şəkilçilərə -ful, -ible, -able, -ant, -ent, -en, -ous, -some şəkilçilərini aid edir (4, 37). İngilis dilində olduğu kimi, Azərbaycan dilində də sifətlərdə morfoloji göstəricinin olmaması isimlərin də sonra gələn isimlərlə təyin rolunda çıxış etməsinə şərait yaradır: qızıl üzük, gümüş qaşıq, polad iradə, dəmir qapı və s. Göründüyü kimi, bu xüsusiyyət hər iki dildə eynidir. Azərbaycan dilçiliyində bu söz birləşmələrin də birinci tərəf kimi çıxış edən taxta, qızıl, gümüş, polad, dəmir sözləri isim kimi qəbul edilir, lakin bir sıra türk dillərinin (məsələn, qazax və qırğız) qrammatikalarında bu tip sözlər sifət hesab olunur.

Son zamanlar ingilis dilinin nitq hissələri sistemində hal, vəziyyət (statives) kate­qoriyası bildirən sözlərdən danışılır. Buraya bəzi hal, vəziyyət bildirən sifətlər aid edilir; belə sifətlər yalnız predikativ kimi işlənir və “a” prefiksi qəbul edir: afraid, awake, asleep, apart, ablaze və s. Azərbaycan dilində rast gəlmədiyimiz bu xüsusiyyət hələ ingilis dilçiliyinin özündə də mübahisəlidir. Buna görə də bu haqda danışmağa dəyməz.

2. Qrammatika kitablarında sifətlərə müxtəlif təriflər verirlər. “Maddi varlığın əlamətini, keyfiyyətini bildirən sözlərə sifət deyilir” (3, 98). Sifət əşya və ya hadisənin prosesual olmayan əlamət və ya keyfiyyətini ifadə edən predikativ sözlərin leksik-semantik sinfidir və s. Q.Kazımov əlamət və keyfiyyəti belə fərqləndirir: “Əlamət, keyfiyyət anlayışlarını da fərqləndirmək lazımdır. Əlamət əşyanın zahiri görünüşü, forması ilə bağlıdır: yumru, böyük, uzun, sarı, qırmızı, göyçək sözləri əşyanın zahiri cəhəti ilə bağlı olub əlamət bildirir. Keyfiyyət isə əşyanın məzmunu, mahiyyəti, daxili aləmi ilə bağlı olur: acı, şirin, turş, dadlı, isti, soyuq və s. kimi sözlər daxili məzmun, keyfiyyət bildirir. Qırmızı alma dedikdə almanın əlaməti, şirin alma dedikdə keyfiyyəti nəzərdə tutulur” (3, 99).

Sifətin semantik əsası əlamət və keyfiyyət anlayışıdır. Keyfiyyət əlaməti sifətin məamununda dominant rol oynayır, keyfiyyət semini inkişaf etdirir. Sifətin öz-özlü­yün­də denotan yoxdur, o, yalnız təyin etdiyi isim vasitəsilə denotanlarla bağlanır. Sifətin ekstensionalı müəyyən əlamətə malik əşya və hadisələr sahəsidir.

Semantikasına görə sifətlər olduqca rəngarəngdir, müxtəlifdir. Sifətlərin təsnifi müxtəlifdir və həm sifətlərin özlərinin məzmununa, həm də əlamətlərin aid olduğu denotatların xüsusiyyətlərinə, habelə intensifikasiya imkanlarına, zərfin müxtəlif şəkilləri ilə birləşmə yarada bilmək qabiliyyətinə söykənir. Dilçilik ədəbiyyatında qiymətləndirici sifətlər (yaxşı – pis), parametrik sifətlər (hündür – alçaq), şəkil və rəng bildirən sifət və s. fərqləndirilir. Son zamanlar vasitəsilə qavranılan sifətlər, in­san və heyvanların fiziki keyfiyyətlərini bildirən sifətlər, daxili psixoloji xüsusiyyətləri bildirən sifətlər və s. haqqında danışılır. İndi rus və ingilis dilçiliyində daimi keyfiyyət və müvəqqəti hal, vəziyyət sifətləri haqqında söhbət açılır.

Rus və Avropa dilçiliyində sifətləri iki qrupa ayırırlar: 1) keyfiyyət sifətləri və 2) nisbi sifətlər. Azərbaycan dilçiliyində də bu baxımdan sifətləri iki qrupa ayırırlar: 1) əsli sifətlər və 2) nisbi sifətlər. Əsli sifətlərə sadə sifətləri, nisbi sifətlərə törəmə (düzəltmə və mürəkkəb) sifətləri aid edirlər. Azərbaycan dilinin bəzi qrammatika kitablarında da sifətləri iki qrupa ayırırlar, lakin tamamilə başqa meyar - əlamət və ya keyfiyyət bildirmə əsas götürülür: 1) əlamət bildirən sifətlər və 2) keyfiyyət bildirən sifətlər. Əlamət bildirən sifətləri üç qrupa ayırırlar: 1) rəng bildirən sifətlər; 2) İnsanın və başqa canlı və cansız varlıqların xarici, cismani xüsusiyyətləri bildirən sifətlər; 3) həcm, ölçü bildirən sifətlər. Keyfiyyət bildirən sifətlər də, öz növbəsində, üç qrupa bölünür: dad bilmə, eşitmə, duyğu, lamisə üzvləri ilə dərk edilən keyfiyyəti bildirən sifətlər; 2) xasiy­yət, psixoloji vərdiş və vəziyyət bildirən sifətlər və 3) ümumi key­fiyyəti, hal-vəziyyət bildirən sifətlər (3, 100). Verilən məqamda və məqalənin həcmi imkan vermədiyi üçün bu bölgülərdən hansının daha dözümlü olması haqqında söhbət açmaq istəmirik.

Yuxarıda göstərdik ki, rus və Avropa dilçiliyində sifətləri keyfiyyət və nisbi sifətlər deyə iki qrupa ayırırlar. Belə hesab edilir ki, keyfiyyət sifətlər “klassik” predikatlardır, çünki onlar predikatlardan başqa heç bir sem daxil etmir. Keyfiyyət sifətlərinin məzmunu homogendir, semlərə ya heç bölünmür, ya da pis bölünür, əlamətin aid olduğu denotatın məzmununda asılı olaraq, hərəkiliklə səciyyələnir və denotatdan ayrılmaq və qonşu semantik zonalara keçmək ənənəsinə malikdir. Keyfiy­yət sifətlərinin sistem daxilində semantik münasibətləri, hər şeydən əvvəl, siqnifikata söykənir, onlar üçün antonimlik və denotatların oxşarlığına yox, siqnifi­katların yaxınlığına əsaslanan xüsusi sinonimlik səciyyəvidir. Dilçilik ədəbiyyatında göstərilir ki, sifətin semantik strukturunun əsasında keyfiyyət əlaməti intensivlik şkalası üzrə dəyişə bilər. Bu da sifətin iki əsas semantik xüsusiyyətini – müqayisə dərəcəsinə malik olmaq və intensifi­katorlarla birləşə bilmək qabiliyyətini müəyyənləşdirir. Hansı dərəcənin – neytral və ya müqayisə dərəcəsinin ilkin olması məsələsi mübahisəlidir.

Nisbi sifətlərin məzmuna tamamilə fərqlidir. Nisbi sifətlər əşya (və ya əlamət) və başqa əşya (və ya əlamət) arasında müəyyənləşdirilən münasibəti ifadə edir. Nisbi sifətin məzmunu onunla birləşmədə iştirak edən predikatdan asılıdır. 1990-cı ildə rus dilində nəşr edilən “Ensiklopedik dilçilik lüğəti” adlı əsərdə nisbi sifətlərin 30 mənası göstərilir. Nisbi sifətlərin semantikası ilkin sözün strukturundan asılı olaraq, mürək­kəb əlamət strukturudur. Nisbi sifətlər dəyişə bilən mərkəzi əlamətə malik deyil. Buna görə də onların müqayisə dərəcəsi yoxdur və onlar intensifikatorlarla birləşmə əmələ gətirmir.

3. Dilçilik ədəbiyyatında sifətin müqayisə dərəcəsi kateqoriyası və intensivlik kateqoriyası ilə yanaşı əlamətin atributivliyi/qeyri-atributivliyi, predikativliyi/qeyri-predikativliyi sintaktik kateqoriyası haqqında da danışılır. Bu kateqoriya ingilis və Azərbaycan dillərində sifətin atributiv və predikativ məqamlarda işlənə bilməsi imkanında öz əksini tapır.

Sifət denotatla yalnız təyin etdiyi isim vasitəsilə əlaqələndiyi üçün həmişə semantik cəhətdən həmin isimlə əlaqədə olur. Bu əlaqə iki üsulla həyata keçirilir: sifət ya ismin yanında təyin kimi çıxış edir, onunla birlikdə atributiv konstruksiya təşkil edir, ya da ingilis dilində bağlama (köməkçi fel) vasitəsilə isimlə birləşib predikativ bir hissəsi kimi çıxış edir, Azərbaycan dilində xəbərlik şəkilçisi qəbul edib cümlənin müstəqil xəbəri olur. Ədəbiyyatda atributivlik/qeyri-atributivlik əlaməti sifətin əsas funksional xüsusiyyəti kimi göstərilir; predikativ funksiyada çıxış etmək sifətin əlavə əlamətidir.

Dilçilik ədəbiyyatında sözlərin sifətə aid edilməsi meyarlarından biri kimi onların ad qrupuna daxil olub atribut mövqeyində işlənməsi hesab olunur.

Beləliklə, sifət cümlədə ya təyin funksiyasında işlənir, ya da xəbərin tərkibinə daxil olur. Bunlardan başqa, sifət substantivləşəndə cümlədə ismin ifa edə bildiyi hər hansı bir cümlə vəzifəsində işlənə bilər.

Ədəbiyyat:

1. Rəcəbli Ə. Göytürk dilinin morfologiyası. Bakı, 2002.

2. Əliyeva N. İngilis dilində sifət. Bakı, 2010.

3. Kazımov Q. Müasir Azərbaycan dili. Bakı, “Elm və təhsil”, 2010.

4. Musayev O. İngilis dilinin qrammatikası. Bakı, “Maarif” nəşriyyatı, 1979.

5. Энциклопедический лингвистический словарь. М., 2005.

6. Грамматика современного русского литературного языка. М., 1970.

7. Русская грамматика. I, М., 1980.   

 

Açar sözlər: atribut, predikat, leksik-semantik məna, morfoloji əlamət, sintaktik funksiya, substantivləşmə

Ключевые слова: атрибут, предикат, лексико-семантическое значение, морфологический признак, синтаксическая функция, субстантивация

Key words: attribute, predicate, lexico-semantical meaning, morphological, syntactical function, substantivization

 

Имя прилагательное в системе частей речи в английском языке

Резюме

Статья посвящена установлению место прилагательного в системе частей речи в английском языке. Рассматриваются семантический, морфологический и синтаксический критерии определения прилагательных. Каждая критерия в отдельности анализируется. Исследование английских прилагательных ведется в сопоставлении с прилагательными азербайджанского языка.

The adjective in the parts of speech system in English language

Summary

 

The article is dedicated to the establishment of adjective in the parts of speech system in English language. Semantical, morphological and syntactical criteria of determination of adjectives are considered. Each criterion is separately analyzed. The investigation of English adjectives is conducted with the comparison of Azerbaijan language.   

 

Rəyçi: prof. Ə.Ə.Rəcəbli


 

Xuraman Məmmədova

İNGİLİS DİLİNDƏ MƏDƏNİYYƏT VƏ İNCƏSƏNƏTLƏ BAĞLI ETNOQRAFİQ REALİLƏR

 (musiqi, rəqs, ifaçılar, teatr, bayramlar)

Yunanca etnos (“xalq”)  və grafo (“yazmaq”) sözlərindən ibarət olan “etnoqrafiya” termini xalqın maddi və mənəvi mədəniyyəti, həyat tərzi və məişətini tarixi aspektdə öyrənən, xalqın tarixi qədər qədim və zəngin olan bir elm sahəsidir.

Etnoqrafiya müstəqil bir elm sahəsi kimi əsr yarım əvvəl meydana çıxmışdır.

M. Q. Levinin tərifinə əsasən “etnoqrafiya tarix elminin bir sahəsi olub, müxtəlif xalqların mədəni-məişət əlamətlərini tarixi inkişafda tədqiq edir, həmin xalqların mənşəyi və mədəni-tarixi əlaqələri ilə bağlı problemləri öyrənərək, onların məskunlaşması və yayılması tarixini ortaya çıxarır (1,105).

Realilərə gəldikdə isə, dildə mədəniyyətin əksi kimi yekdilliklə qəbul edilən spesifik leksik təbəqə dilçilik ədəbiyyatında bu ad altında məlumdur. Hər bir milli mə­dəniyyətin özünəməxsus xüsusiyyətlərini əks etdirən realilər başqa dillərdə leksik ekvivalenti olmayan leksikaya aid edilir. Tədqiqatçılar bu leksikanı dil və mədə­niyyətin qovuşduğu, konkret bir xalqın ictimai həyatındakı özəlliklərlə bağlı olan dil sahəsinə aid edirlər (2, 4).

İngilis mədəni realilərinin formalaşmasında Britaniya adalarında yaşamış bir çox xalqların-keltlərin, german tayfalarının, normanların və başqalarının öz payı olmuş­dur. Qədim keltlərin dini ayinlərinin başçıları kimi məlum olan druidlər, əfsanəvi folklor müğənniləri olan bardlar, XI-XIII əsrlərdə meydana çıxan trubadurlar Britaniya mədəniyyətinin ilk yaradıcıları idilər.

Trubadorlar (troubadur) müğənni və şair olub, ölkənin regionlarını gəzir, xalq qarşısında ifa nümayiş etdirirdilər (3, 1440).

İngilis mədəniyyət ünsürlərinin yaranmasında kilsənin özünəməxsus rolu olmuşdur.

Xor sənətinin ən parlaq nümunəsi kimi motet və madriqallar dini mənşəli idi. Kilsəyə xidmət göstərdiyindən mətnlər latın dilində idi və bir qayda olaraq, bayram günlərində göstərilən tamaşalar üçün yazılırdı. Sonralar motet termini yalnız kilsə musiqisinin nişanəsi mənasında işlənməyə başladı. Madriqal italyan dilindəki madrigale sözündəndir (“ana dilində mahnı”).

Madriqal alətsiz ifa olunan, bir neçə müğənni üçün yazılan mahnı, motet isə ancaq müğənnilər üçün yazılan kilsə musiqi parçası idi.(3,817-885)

İngiltərə folklorunda mühüm rol oynayan balladalar musiqi tarixində xüsusi bir səhifə açmaqla, özünəməxsus şəkildə inkişaf etməklə, ballada operasının inkişafına təkan verməklə ingilis mədəni həyatının vacib bir ünsürünə çevrilmişdi.

Ballada şer formasında deyilən qısa hekayətlər idi. Sonralar ballada adicə mahnı və yaxud sevgi nəğməsi şəklini almışdır: Bing Crosby sang some of the most popular ballads of the 1930s and 40s (3, 350).

She sang a French song, which Joseph did not understand in the least, and which George confessed he did not understand, and then a number of those simple ballads which were the fashion forty years ago, and in which British tars, our King, poor Susan, blue-eyed Mary, and the like, were the principal themes (4, 428).

Ballada ilə sıx bağlı olan janr keroldur (carol). Hal-hazırda kerol milad bayramı mahnılarının sinonimi kimi işlədilir. Hətta balladaların çoxu milad bayramı ərəfəsində oxunduğuna görə carol adını qazanmışdır(3, 187).

Carol hazırda həm də Christmas carol adlanır. Həmin bayramda sevinc və tərif mahnısı olan Christmas carol ifa edilir: There sre many well-known carols, including O come all ye Faithful, Silent Night, and O Little Town of Bethlehem (3, 187)

Christmas bayramı zamanı çox sayda carol tamaşaları nümayiş etdirilir və xüsusi dini Christmas mahnısı olan carol oxunur. Bu mahnılar dini mərasimin bir hissəsi kimi kilsədə oxunur, eləcə də məktəblərdə təşkil olunan konsertlərdə şagirdlər tərəfindən oxunur. Həm Britaniyada (go carol singing), həm də Amerikada (caroling) adamlar bəzən böyük qruplara xüsusi yerlərə carol oxumağa gedir, yoxsullara maddi yardım üçün xeyriyyə pulu toplayırlar (3, 789).

XX əsrin astanasında olan ağ tələbə və şagirdlər ənənəvi musiqiyə qulaq asmaq­dan imtina edir, daha çox zənci radio verilişlərini dinləyirdilər. İlk dəfə bu ten­den­siyanı Klivlenddəki radio stansiyanın diskjakeyi Alan Frid tətbiq etdi. O, rhythm and blues musiqisindən ibarət xüsusi axşam proqramının nümayişinə icazə ala bildi. Rhythm and bluse, öz növbəsində, bluse və beat musiqisinin sintezindən yaran­mış­dır. Mundog təxəllüslü Alan Frid verilişə “Mundog rock ‘n’ roll party” adını verdi. Rock ‘n’ roll elektrik alətlərində ifa olunan məşhur və müasir rəqs musiqisidir: Rock‘n’ roll has a strong beat and goes on repeating the same few simple phrases (5, 510).

İngilis musiqi mədəniyyətinin inkişaf etdiyi yüz illər ərzində xeyli musiqi alətləri meydana çıxmışdır. Onlar nəfəsli (trumpet “truba”, “kərənay”, flute “fleyta”, bugle “qısa şeypur”, piccolo “kiçik fleyta”, bagbipes “tütək”, clarnet “klarnet”, mouth organ “ağız qarmonu”, pipe “tütək”, horn “şeypur”), simli (violin “skripka”, cello “violençel”, guitar “gitara”, mandolin “mandolina”, harp “arfa”) və zərb (drum “baraban”, bass drum “bas nağara ", double bass “kontrabas”, kettle-drum “qazan-drum”, triangle “üçbucaq” və piano tipli (piano “piano”, organ “orqan”, church organ “kilsə orqanı”) alətlərə bölünür (5, 514):

He was an excellent musician, however, as well, and played both the violin and the piano better than most amateurs. In fact, it was music that had first brought him and Dorian Gray together--music and that indefinable attraction that Dorian seemed to be able to exercise whenever he wished--and, indeed, exercised often without being conscious of it (6, 94); Those unfortunate and well-educated women made themselves heard from the neighbouring drawing-room, where they were thrumming away, with hard fingers, an elaborate music-piece on the piano- forte, as their mother spoke; and indeed, they were at music, or at backboard, or at geography, or at history, the whole day long (4,222).

Musiqiçilərdən ibarət ifaçı qruplar böyük və kiçikliyindən, eləcə də alətlərin növündən asılı olaraq aşağıdakı adlar altında tanınır: orchestra, band, group, danceband, brass band, pipe band, ensemble və b.

Orchestra müxtəlif tip, xüsusilə də simli alətlərdə ifa edən böyük heyətdən ibarətdir; Band simli alət ifaçılarının daxil olmadığı, daha çox populyar musiqi ifa edən musiqiçi qrupudur; Group bəzən müğənni ilə çıxış edən populyar musiqi ifaçılarından ibarətdir; Danceband əsasən rəqs ifaçıları üçün, ensemble isə daima birlikdə çıxış edən musiqiçilərdən ibarət kiçik bir qrupdur (5, 513):

The sun was just rising as the march began-it was a gallant sight- the band led the column, playing the regimental march-then came the Major in command, riding upon Pyramus, his stout charger-then marched the grenadiers, their Captain at their head; in the centre were the colours, borne by the senior and junior Ensigns-then George came marching at the head of his company (4, 196); But here is the orchestra. It is quite dreadful, but it only lasts for about five minutes. Then the curtain rises, and you will see the girl to whom I am going to give all my life, to whom I have given everything that is good in me" (6, 50);

He plays the violin in a symphony orchestra (3, 954);

The Beatles were the best-known pop group of the 1960s (3,580).

Rəqslər öz xarakterinə və milli xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir.

Rəqs (dance) Britaniya və Amerika Birləşmiş Ştatlarında adətən məclislərdə və bayramlarda oynanılır, məktəblərin xüsusi rəqs kollektivləri və diskoları vardır. ABŞ-da dərs ilinin sonunda məktəblərdə prom adlanan rəqs mərasimləri keçirilir.

Xeyriyyə təşkilatları və Britaniya universitetlərinin təşkil etdikləri rəqslərdə (balls) uzun paltar geyinən qadınlar, qara və ya ağ rəngli kurtkalar (dinner jackets) geyinən kişilər ənənəvi rəqslər nümayiş etdirir. Gənclər rəqs etmək üçün gecə klublarına gedirlər  (3, 324).

Walts (vals) qadın və kişilərin asta-asta oynadıqları, adətən ball salonlarında (ballroom) təşkil olunan rəqs növüdür: we can’t just walts up to a complete stranger and introduce ourselver (3, 1499).

Jig cəld oynanılan şən rəqs, Reel isə canlı şotland və irland rəqsidir:

They were dancing reels in the kitchen(5, 510);

 They were jigging up and down in time to the music (3, 706).

Teatr Britaniyanın həyat tərzinin həm qədim, həm də çox sevilən bir sahəsidir. Britaniyanın teatr həyatının reali səciyyəli özünəməxsus cəhətləri vardır. Misal üçün, Londonda mövcud olan eksperimental teatr Almost Free Theatre adlanır və buraya daxil olan tamaşaçılar ya lazım bildikləri qədər pul ödəyir, ya da pulsuz daxil olurlar.

One-night stand – səyyar fəaliyyət göstərən teatr olub, qastrol keçirilən yerdə yalnız bir dəfə çıxış edir. Adətən bu tip teatrların daimi truppası olmur. The rock group played a series of one-night stands in the North. (3, 948).

Britaniya teatr həyatına xas olan  daha bir özünəməxsus tamaşa cup and saucer drama adlanır. Bu, çay içməklə müşayiət olunan tamaşanı bildirir. Burada nümayiş etdirilən pyeslər aristokratiya cəmiyyətinin həyatından bəhs edir:

Non-stop show adlanan tamaşa isə dəfələrlə, aramsız olaraq gün ərzində nümayiş etdirilir və bu zaman zala daxil olmaq  və oranı tərk etmək istənilən anda mümkündür.

They had nonstop show all night (5, 577)

Britaniyalıların mədəni həyatına xas olan özünəməxsus bir cəhət burada vaxtaşırı müxtəlif  mərasim, festival və günlərin keçirilməsidir. Bu mərasimlərin həsr olunduqları məqsəd məhz Britaniyanın həyat tərzinə, adət və ənənələrinə xas olan realilərdir:

Flower people – “gül adamlar”-onlar gənclərin bir qrupunu əhatə edir, onlar varlı ailədən olurlar, burjua cəmiyyətinin əxlaq normalarına qarşı çıxırlar. Bu normalara etiraz əlaməti olaraq, çıxış yolunu sivilizasiyadan kənarda olmaqda, azad qardaşlıq sevgisi şəraitində yaşamaqda görürlər. Onlar həmçinin hippies adlanırlar. Onların başqa bir adı Flower children kimi məlumdur (3, 498).

İngilis həyat tərzinin xüsusi önəm daşıyan bir elementi olan klub Britaniyada əksər hallarda özəl müəssisələr olub aşağıdakı məqsədlər üçün yaradılır: siyasi, elmi, bədii, idman və s. sahələrdə adamların ünsiyyətini yaratmaq, birgə istirahət və əyləncə təşkil etmək və s. Bir çox klublarda üzvlük məhdud səciyyə daşıyır, yüksək qəbul və illik üzvlük haqqı alınır. Böyük Britaniyada ilk belə klublar XVI əsrdə yaradılmışdır:

He joined the local stamp club; The tennis club has organized a dance; The club usually owns a building where members can eat, drink, and sometimes sleep. New members pay to join or are reelected (3, 238).

Apardığımız tədqiqata əsasən yuxarıdakı misallar mədəniyyət və incəsənətlə bağlı etnoqrafik realilərin ingilis dilində xüsusi yer tutduğunu bir daha sübut edir. Bu təbəqinin öyrənilməsi həm bədii tərcümələr zamanı, həm də ünsiyyətdə geniş istifadə oluna bilər.

 

Ədəbiyyat

Большая Советская Энциклопедия (БСЭ), М., 1939

Аксенова Г. Н. Язык, культура и бытийная картина мира// Язык и культура: библиографический аспект проблемы. Уфа: РИО Госкомиздата БА ССР, 1990, с.4-5

Longman Dictionary of English Language and Culture, Longman, 1998, 1568p.

Thackeray W. M. Vanity Fair : Smith, Elder, & Co. 15 Waterloo Place 1986 . 445p

Tom Mc Arthur. Longman Lexicon of contemporary English. Longman Group Limited, 1981, 910p.

Wilde O. The Picture of Dorian Gray.  Ward Lock and London, New York & Melbourne   1891. 132p

Açar sözlər:  etnoqrafiya, reali, mədəniyyət, incəsənət

Key words:  ethnography, realia, culture, art

Kлючевые слова: этнография, реалии, культура, искусство

 

Cultural and art ethnographic realities in the English language

  (music, dance, performers, theater, holidays)

Summary

Investigating specific examples, the author shows how important place have cultural and artistic realities in the English language. The study of this subject helps us in the literary translation, as well as in the communication.

 

Культурные и художественные этнографические реалии в английском языке

   (музыка, танцы, исполнители, театр, праздники)

Pезюме

Исследуя конкретные примеры,  автор показывает, какое важное место занимают в английском языке культурные и художественные реалии. Изучение этой темы помогает нам при переводе художественных произведений, а также при общении.

Rəyçi: prof.Ç.Qaraşarlı

 


 

Musayeva İlahə İlham qızı

İ. ŞIXLININ “DƏLİ KÜR” ƏSƏRİNDƏ ATALAR SÖZLƏRİ VƏ MƏSƏLLƏRİN CÜMLƏ TİPLƏRİ

Xalq yazıçısı İ.Şıxlı Azərbaycan ədəbiyyatında özünəməxsus yeri, üslubu olan görkəmli şəxsiyyətlərdən biridir. Qazax rayonunun İkinci Şıxlı kəndində anadan olan nasir zəngin bədii irsimizə, ənənələrimizə, folklorumuza, soykökümüzə bağlı bir sənətkar olmuşdur. Onun bu xüsusiyyətləri sənət dili ilə əsərlərində də öz əksini tapmışdır. Özünəməxsus ədəbi dəsti xətti ilə fərqlənən İ.Şıxlı şöhrət zirvvəsini XX əsrin 60-cı illərində “Dəli Kür” əsəri ilə fəth etmişdir.

Xalqımızın haqq səsinin boğulduğu sosial ədalətsizliyin hökm sürdüyü, milli ideologiya çırağının yanmağa imkan verilmədiyi, hətta insan şüurlarının belə əsarət altına alındığı bir zamanda belə bir əsərin ərsəyə gəlməsi özü bir qəhrəmanlıq salnaməsiydi. Əsəri oxuyarkən yazıçının milli varlığımıza kölgə salındığı çətin bir dövrdə insani keyfiyyətləri, azadlığı, xalq ruhunu, insan ləyaqətini hər şeydən uca tutan bir şəxsiyyət olduğu açıq aydın görünür. Professor Nizami Cəfərov yazır: “Güclü şəxsiyyət olmayan yerdə, güclü istedad da yoxdur. Şəxsiyyət istedadı tərbiyə edir, ona ictimai məzmun verir. İsmayıl Şıxlı hər iki cəhəti özündə birləşdirir ( 1, 5).

Vətənpərvərlik duyğusu, əxlaqi keyfiyyətlər, kişilik mənəviyyatı əsərin qayəsini təşkil edir. Nasir Cahandar ağa timsalında möhtəşəm xarakterli kişilik qeyrətini, na­mu­su, dədə baba torpağına sədaqət hissini hər şeydən uca tutan əzəmətli bir kişi obrazı yaratmışdır. Cahandar ağa torpağını namusu sayıb, üzərinə silahla gəlib doğma torpaqlarını əlindən alıb ov yeri edənlərə qarşı ölümün gözünə dik baxaraq, şərəflə ölməyi üstün tutur.

Filologiya elmləri doktoru, professor Elman Quliyev əsərə belə qiymət vermişdir: “Sovet ideologiyasının milli ideologiyanın üzərinə kölgə saldığı bir dövrdə yazılan “Dəli Kür” Kürün, təbiətin dəliliyinin ifadəsi yox, milli tarixi kimliyin, mənəvi ruhi haqqın hayqırtısıdır” [2]. Əsər birbaşa həyat həqiqətlərinin bəhrəsidir. Uşaqkən bir dəstə silahlı adamlar kəndlərinə soxulmuş, kənddəki silahları yığmış, dostunun atasının isə güllələmişlər. Müəllimi Mirzə Həsəni isə məktəbdə gözü qarşısında öldürmüşlər. Məhz bu hadisələr Dəli Kürdəki səhnələrin daha təsirli olmasına şərait yartmışdır. Yazıçının oğlu Elçin Şıxlı yazır: “Cahandar ağa Qara Nəbi adlı şəxsin və atamın ata tərəfdən babasının protatipidir. Atam cahandar ağanı təsvir edərkən Qara Nəbini göz önündə canlandırıb. [3]. Nasir əsərdə həyat həqiqətlərindən istifadə edərək təkrarsız, çoxçalarlı insan portretləri yaratmış və baş verən hadisələrlə onların şəxsiyyətlərinin mənliklərinin, özünəməxsusluqlarını üzə çıxarmışdır.

Romanın təsir gücü nə qədər qüvvətli olsa da dili bir o qədər sadə və anla­şıqlıdır. Əsərdə həyati fəlsəfi məqamlar sadə təhkiyə ilə oxucuya çatdırılır. Professor Qəzənfər Kazımov əsərin dili haqqında yazır: “İ.Şıxlının təsvir dilindəki canlılıq, ifadəlilik müasir oxucunun zövqünə uyğundur, təminedicidir, təsvir prosesində ifadə etdiyi müqayisələr münasib və müvəffəqiyyətlidir. Dəli Kürün yığcam və ifadəli cümlələr əsasında qurulmuş dili oxucunu öz ardınca çəkib aparır. (4, 38-44)

İstər üslub, istər ideya baxımından möhtəşəmliyi ilə seçilən əsərin bu cür sadə dildə yazılması cəmiyyətin bütün təbəqələrini əsəri anlamasına və xalqın qəlbində azadlıq qığılcımının yaranmasına xidmət edir. Professor Tofiq Qəhrəmanov yazır: İ.Şıxlı yaradıcılığının ən yaxşı nümunələrinin və xüsusən “Dəli Kür” romanının bö­yük əxlaqi, mənəvi gücü oxucunu azərbaycanlaşdıra bilmək qüdrətindədir, həqiqətdir ki, biz “Dəli Kür”ü mütaliə edərkən daha çox azərbaycanlaşırıq (5, 6-8). Professor Ə.Tanrıverdi Cahandar ağanı Şeyx şamil ilə müqayisə edir: İ.Şıxlı Şeyx Şamilin bir sıra xarakterik cəhətlərini Cahandar ağa obrazında ustalıqla canlandıra bilmişdir.

Əsərə orijinallıq verən təsir gücünü qüvvətləndirən, ona fəlsəfi çalarlar qatan məqamlardan biri də burada işlənən atalar sözləri və məsəllərdir. Nasir atalar sözlərinin hikmətindən istifadə edərək həm dilimizin bədii estetik ruhunu, həm də milli mənəvi dəyərlərimizi bir xalq kimi qonağa, dosta, yoldaşa necə dəyər verdi­yi­mizi göstərə bilmişdir. “Kişi tüpürdüyünü yalamaz” (səh. 24); “Qoltuqda yaşamaq kişi­likdən deyil” (səh. 29); “Oğurluq üstündə ölmək kişilikdən deyil” (səh.65) kimi obrazların dili ilə verilən, xalq ruhundan hopub gələn atalar sözləri və məsəllər mərdliyin, kişiliyin, ərənliyin bədii təsviridir. Kür coşğunluğu ilə kükrəyən Cahandar ağa türklərə xas olan kişilik qürurunu sındırmır, zaman əleyhinə işləsə də o zamanın üzərinə qurd təki irəliləyir. Əsərdə dastan yaradıcılığına xas olan semantik struktur, poetik ruh türk ərənliyi olduğuna görə professor Ə.Tanrıverdiyev “Dəli Kür roma­nının poetik dili” adlı monoqrafiyasında “Dəli Kür” ilə “Dədə Qorqud” dastanı ara­sında ideya, məzmun poetik forma əlaqələrini təhlil etmişdir. Milli yaddaşla müasir ədəbi düşüncə arasında əlaqələri tutuşduraraq  professor həmçinin ideya, məzmun bağlılığı baxımından əsəri “Koroğlu” eposu ilə də müqayisə etmişdir. Əsərdə adət-ənə­nə­lərimizə xas olan ağsaqqal sözü, övlad, valideyin çərçivəsindən doğan prin­sip­lər, atalar sözü və məsəllərlə obrazın dilində daha samballı şəkildə təqdim olunur. Mə­sə­lən: “Böyüyün sözünə baxmayan böyürə-böyürə qalar”. Milləti millət edən yüksək mənəvi dəyərlərə xas xalqımızın yaddaşından süzülüb gələn atalar sözlərinin fəlsəfi məqamlarından nasir məharətlə istifadə etmişdir.

“Dəli Kür” əsəri ədəbi hadisə olmaqla yanaşı həm də dil hadisəsidir. Roman eyni zamanda həm də ədəbi dilimizin leksikasının zənginliyinin ifadəsidir. Burada işlənən atalar sözlərinin cümlə tipləri müxtəlifdir. Bildiyimiz kimi, baş üzvlərdən biri əsasında qurulan cümlələr təktərkibli cümlələrdir. Təktərkibli cümlələrin dilimizdə aşağıdakı növləri var:

Qeyri-müəyyən şəxsli; 2. Ümumi şəxsli; 3. Şəxssiz; 4. Adlıq cümlə.

Qeyri-müəyyən şəxsli, ümumi şəxsli və şəxssiz cümlələr xəbər əsasında forma­laşır və yalnız xəbərdən və ya xəbər və ikinci dərəcəli üzvlərdən ibarət olur. Məsələn: Yayın axırıdır. Qaçanı qovmazlar və s. Xəbər əsasında formalaşan təktərkibli cümlə­lər bir-birindən bu cür fərqlənir: Bunlardan bir qismində işin icraçısı bir və ya bir qrup qeyri-müəyyən şəxsdən ibarət olur ki, belə cümlələr qeyri-müəyyən cümlələrdir. Bir qismində hamıya aid olan iş, hadisə öz əksini tapır. Bu cür cümlələrdə danışanı işin kim tərəfindən icra edildiyi deyil, iş özü, hadisə maraqlandırır. Belə cümlələr isə ümumi şəxsli cümlələrdir.Digər bir qismində isə mübtəda olmur və təsəvvür edilə də bilmir. Belə cümlələr şəxssiz cümlələrdir.

Bir və ya bir neçə qeyri-müəyyən şəxs tərəfindən icra edilən iş və hərəkəti bildirmək üçün işlədilən təktərkibli sadə cümlələr qeyri-müəyyən şəxsli cümlələrdir. Bu cümlələrdə iş bir və ya bir qrup şəxs tərəfindən icra edilir. Lakin həmin subyekt bir mübtəda kimi cümlədə öz ifadəsini tapa bilmir, qeyri-müəyyən şəkildə qalır. Belə cümlələrin xəbəri III şəxsin cəmində olur. Əsərdə rast gəlinən atalar sözləri və məsəl­lər içərisində qeyri-müəyyən şəxsli cümlə məhduddur. Yalnız “Namusu itə atıblar, it yeməyib” cümləsində cümlənin birinci hissəsi qeyri-müəyyən şəxsli cümləyə misal ola bilər. İkinci tərəfi isə şəxsli cümlədir. Ümumiyyətlə cümlə qarşılaşdırma əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlədir. 

İş və hərəkətin hamıya aid olduğunu bildirən təktərkibli sadə cümlələrə ümumi şəxsli cümlələr deyilir. Təktərkibli cümlənin bu növü əksərən atalar sözləri və məsəl­lərdən, aforizmlərdən, hikmətli sözlərdən ibarət olur: Xəbəri II şəxsin təkində, III şəxsin cəmində, bəzən də I şəxsin təkində olur. Əsərdə işlənən “Bardağa girdin oldun bardaq suyu” (səh. 193) atalar sözü cümlə tipinə görə ümumi şəxslidir. Cümlə iki xə­bər­dən ibarət şərt budaq cümləsidir və xəbəri ikinci şəxsin təkindədir. I budaq cümlə, II baş cümlə gəlmişdir və intonasiya ilə bir-birinə bağlanmışdır. “Vaxtsız banlayan beçənin başını tez kəsərlər” cümləsi də ümumi şəxsli cümlədir. Cümlənin xəbəri qeyri-qəti gələcək zamandadır. Cümlə xəbərdən, təyin və tamamlıqdan ibarətdir.

Əsərdə rast gəldiyimiz digər atalar sözlərinin hamısı müəyyən şəxsli cümlələrdir. “Kişi tüpürdüyünü yalamaz” (səh. 24) cümləsi bir xəbər mübtəda və tamamlıqdan ibarətdir və mübtədası olduğuna görə cümlə müəyyən şəxslidir. 

“Ehtiyatlı oğulun anası ağlamaz” (səh. 27). Cümlə hər iki baş üzvlərdən və təyindən ibarət və sadə müəyyən şəxsli cümlədir.

“Qoltuqda yaşamaq kişilikdən deyil” (səh. 29). Hər iki baş üzvlərin iştirakı ilə yaranan müəyyən şəxsli cümlədir.

“Təzə bardağın suyu sərin olar” (səh. 36). Cümləsi baş üzvlərdən ibarət müəyyən şəxsli cümlədir.

“Ət yeyən quş dimdiyindən bilinir” (səh. 39). Bu ifadədə də cümlə mübtəda, xəbər və təyindən ibarət müəyyən şəxsli cümlədir.

“Pişiyin könlü samanlıqdaydı, it də vurub samanlığa saldı” (səh. 77). Cümlə birləşdirmə əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlədir. İki xəbər, iki mübtəda və bir zərflikdən ibarət müəyyən şəxsli cümlədir.

“Yoldaş yoldaşa tən gərək tən olmasa gen gərək” (səh. 117). Üç xəbərdən, mübtəda və tamamlıqdan ibarət müəyyən şəxsli cümlədir.

“Yolçu yolda gərək” (səh. 193). Hər iki baş üzvlərin iştirakı ilə formalaşan sadə müəyyən şəxsli cümlədir.

“Su sənəyi suda sınar” (səh. 198). Mübtəda və xəbərin iştirakı ilə yaranmış müəyyən şəxsli cümlədir.

“Ehtiyatlı oğlun anası ağlamaz” (səh. 233). Cümlə hər iki üzvün iştirakı ilə yaranmış müəyyən şəxsli cümlədir.

“Ağla gələn başa gələr” (səh. 234). Yalnız baş üzvlərdən ibarət sadə, müəyyən şəxsli cümlədir.

“Avazın yaxşı gəlir, oxuduğun quran olsa (səh. 260). İki mübtəda, iki xəbərdən ibarət, şərt budaq cümləsidir.

“Qızılquşun öz yeri var, qarğanın başqa (səh. 271). İki mübtəda, iki xəbərdən ibarət müəyyən şəxsli mürəkkəb cümlədir.

“Könlü balıq istəyən gərək suya girsin” (səh. 285). Yalnız baş üzvlərdən ibarət müəyyən şəxsli sadə cümlədir.

“Qurddan qorxan meyşəyə girməz” (səh. 312). Mübtəda və zərflikdən ibarət müəyyən şəxsli sadə cümlədir.

“Urvan məndən olmasa, kündən küt düşər” (səh. 30). İki mübtəda, iki xəbərdən ibarət şərt budaq cümləsidir. Müəyyən şəxsli, mürəkkəb cümlədir.

Əsərdə şəxssiz cümlə tipinə aid atalar sözü və məsəl nümunələrinə rast gəlinmədi.

“Dəli Kür” romanında işlənmiş atalar sözü ilə məsəllərlə yanaşı burada işlənən dialekt və şivələr təbiət təsvirləri və s. bu kimi cəhətlər yazıçının ədəbi dil norma­la­rını xüsusilə leksik və qrammatik normaları gözəl bilməsindən irəli gəlir. Nasir əsərdən göründüyü kimi, nəsr poetikasının incəliklərinə mükəmməl şəkildə bələd olmuşdur. Tofiq Qəhrəmanov yazır: “İ.Şıxlının “Dəli Kür” romanı Azərbaycan tarixi nəsri sahəsində sərt realist üslubun monomental təsdiqi idi. İ.Şıxlı realizmi N.Nəri­manovun milli nəsr və Y.V.Çəmənzəminlinin milli tarixi nəsr ənənələri üzə­rin­də ucalan, yeni tarixi mərhələdə ədəbi məktəb səviyyəsinə yüksələn nümunədir (6, 6-8). Ədibin təsvir dilində ağır pilləli, uzun və yorucu cümlələrə demək olar ki, təsadüf edilmir. Yazıçının orijinal yaradıcılıq yolu, fərdi üslubu, özünəməxsus ifadə tərzi vardır. Bu baxımdan ədibin həm bir pedaqoq, gözəl şəxsiyyət, həm də əvəzsis nasir kimi dilimizin inkişafında rolu əvəzedilməzdir.

Ə d ə b i y y a t

1. Cəfərov N. Azərbaycan müəllimi. Bakı, 1989, 31 mart, s.5

2. Quliyev E. 525-ci qəzet. WWW.525.az

3. Elçin Şıxlı. Kulis.az/news/2660

4. Kazımov Q. Seçilmiş əsərləri. IV cild, Nurlan, Bakı, 2009, s. 38-44

5. Qəhrəmanov T. Kitablar aləmində. Bakı, 1989, №2, s. 6-8

6. Göstərilən.

7. İ.Şıxlı. Seçilmiş əsərləri. II cild, Şərq-Qərb”, Bakı, 2005

8. Kazımov Q. Müasir Azərbaycan dili. Sintaksis, Bakı, 2004

9. Abdullayev Ə., Seyidov Y., Həsənov A. Müasir Azərbaycan dili. Sintaksis. “Maarif”, Bakı, 1985

 

Açar sözlər: İsmayıl Şıxlı, “Dəli Kür” əsəri, əsərin dili, atalar sözləri və məsəllər, cümlə tipləri.

Ключевые слова: Исмаил Шыхлы, роман «Буйная Кура», язык произведения, пословицы и поговорки, типы предложений.

Keywords :  Ismail Shikhli, roman, “Deli  Kur”,  language works, proverbs, sentence types

 

 Summary

The article says  I.Shykhly  personality, and his role in the development of our language.  Special celebrated novel simplicity of language, it is fluidity. Also emphasizes the proverb, used  in roman.  In article shows  the  types  proverbs.

Резюме

В статье говорится о личности И.Шыхлы, о его отношении к литера­турному языку и его роли в развитии нашего языка. Особо отмечается простота языка романа, его текучесть. Подчеркивается также народность послович исплоьзованных в романе. Показаны типы предложений пословиц и поговорок.

 

rəyçi:  dos. Ə. M. Rüstəmov

 


Qətibə Vaqifqızı

QƏDİM UYĞUR ABİDƏSİ“XUASTUANİFT”İN DİLİNDƏ KƏMİYYƏT

KATEQORİYASININ İFADƏ ÜSULLARI

“Xuastuanift” abidəsi qədim uyğur dilinin malik olduğu ümumi və xüsusi keyfiyyətləri, morfoloji əlamətləri müəyyən mənada özündə əks etdirərək həm də qədim türkcənin morfologiyası haqqında elmi fikir söyləməkdə bizə kömək edir. Qədim türk yazılı abidələrinin dilində işlənən ismi kateqoriyalardan biri kəmiyyət, çoxluq, topluluq anlayışları ifadə edən kəmiyyət kateqoriyasıdır. Qədim türk dilinin malik olduğu və müxtəlif üsullarla düzələnbu kateqoriyadan uyğur yazılı abidələrində geniş istifadə olunmuşdur. Kəmiyyət kateqoriyası yazılı abidələrin dilində morfoloji və sintaktik yolla əmələ gəlmişdir.

Morfoloji üsulda çoxluq, cəmlik anlayışını bildirmək üçün sözlərə müəyyən şəkilçi morfemlər artırılır. Morfoloji üsulun əsas göstəricisi -lar, -ler, -lər şəkilçisidir. Lakin abidələrin dilinin araşdırılıması zamanı bu şəkilçidən başqa, həm də -t, -z, -an, -ən, -gün və s. şəkilçilərin də topluluq, çoxluq, cütlük anlayışı ifadə etdiyini aydın görürük. Qədim uyğur abidəsi “Xuastuanift”in dilində kəmiyyət kateqoriyasının əsas göstəricilərini nəzərdən keçirək:

-lar//-lər,-ler şəkilçisi. Bütün qədim türk abidələrinin dilində işlənən bu şəkilçi “Xuastuanift” abidəsinin dili üçün də səciyyəvi xarakter daşıyır. Təŋrilər “tanrılar” (Chuast, III); yəklər “şeytanlar” (Chuast, III); burğanlar “abidələr” (Chuast, III); urlar “cavanlar” (Chuast, III); dintarlar “dindarlar” (Chuast, III); bristlər “mələklər” (Chuast III); niğosaklar  “dinləyicilər” (Chuast, I).

Bu şəkilçinin etimologiyası haqqında müxtəlif fikir və mülahizələr mövcuddur. M.Qıpçaq öz əsərində bütün mülahizələri ümumləşdirərək belə bir nəticəyə gəlir ki, -lar/-lər şəkilçisi hər hansı bir sözün asemantikləşməsi (sözün öz mənasını itirərək şəkilçiyə çevrilməsi) nəticəsində deyil, fuziya yolu ilə, başqa söz­lə, -la və -r morfeminin qovuşması nəticəsində meydana çıxmışdır (3, 174-179).

-an morfemi. Qədim türk yazılı abidələrinin dilində kəmiyyət, çoxluq anlayışı ifadə edən bu şəkilçi məhsuldar mövqedə dayanmır. Bu morfemin əsas xüsusiyyəti topluluq semantikası yaratmaqdır. -a,-an,-ın morfeminin qədim türk dilində işləndiyini M.Kaşğari lüğətində qeyd edir, lakin xarakterik olmadığını göstərir (1,73-75). Qədim türk abidələrinin dilində qrammatik cəmlik yaradan bu şəkilçi haqqında A.M.Şerbak yazır ki, oğlan və ərən sözlərindəki -n morfeminin cəmlik semantikası yaratması şübhə doğurmur (10). “Xuastuanift” abidəsinin dilində bu şəkilçi yalnız bir sözün tərkibində iştirak etmişdir.

Təŋri oğlanı “tanrı övladları, döyüşçüləri” (Chuast,); Xormuzta təŋri oğlanınqa  “Hörmüzdə tanrı döyüşçülərinə, övladına” (Chuast, ).

-z morfemi. Türk dillərində topluluq-cəmlik semantikası yaradan morfemlərdən biri də -z şəkilçisidir. Bəzən -z morfeminin ikilik, cütlük anlayışı ifadə etdiyini və bəzi sözlərin (göz, diz, ekiz, bəniz) tərkibində işlənərək qoşalıq bildirdiyini qeyd edirlər. Türk dillərinin qrammatik quruluşlarına dair qiymətli əsər­­lər yazan A.N.Kononov bu morfemin, əsasən, türk dillərinin qədim dövründə topluluq semantikası yaratdığını, I və II şəxs əvəzliklərinin cəminin tərkibindəki, I və II şəxsin cəminin mənsubiyyət şəkilçisinin tərkibindəki -z morfeminin cəmlik mənası yaratdığını qeyd edir (7,66). A.fon Qaben də -z morfemini topluluq, cəmlik ifadə edən şəkilçi morfem kimi qeyd edir (2,§.201).

“Xuastuanift” abidəsinin dilində də bu şəkilçi I şəxs əvəzliyinin cəminin mənsubiyyət şəkilçilərinin tərkibində iştirak etmişdir:

               I şəxs əvəzliyinin cəminin tərkibində:       Ötünür biz “yalvarırıq biz” (Chuast,69);

               I şəxs cəminin mənsubiyyət şəkilçisinin tərkibində: yanqıltımız “səhfimiz” (Chuast, I); üzütümüz  “kədərimiz”  (Chuast, III); yükün­tü­müz “günahımız” (Chuast, III); köŋlümüz  “könlümüz, qəlbimiz” (Chuast, III).

-lığ/-liğ şəkilçisi. Türk dillərində topluluq semantikası yaradan morfemlərdən biridir. Bu şəkilçinin, ümumiyyətlə, sözyaratma prosesində müxtəlif məna çalarları ifadə edən lüğət vahidləri əmələ gətirməsi məlumdur. Bu şəkilçi haqqında, onun etimologiyası, qrammatik xüsusiyyətləri haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bu morfemin, əsasən, isim düzəldən və sifət düzəldən morfoloji göstərici olduğunu qeyd edirlər. -lığ/-liğ şəkilçisi vasitəsilə əmələ gələn sözləri nəzərdən keçirdikdə, həmin sözlərin semantikasında bir növ qeyri-müəyyən cəmlik, topluluq xarakteri olduğunun da şahidi oluruq.

-lığ şəkilçisinin etimologiyası və onun mənayaratma funksiyaları haqqında ətraflı məlumat verən M.Qıpçaq bu morfemin tərkibində iki cəmlik şəkilçisinin -l və -k (-ğ) şəkilçilərinin birləşdiyini və topluluq semantikasının ilkin olduğunu qeyd edir (3,308-312). Bu fikrə istinadən deyə bilərik ki, “Xuastuanift” abidəsinin dilində işlənən bu şəkilçili sözlərdə həm də topluluq mənası əks olunmuşdur: tınlığ “canlılar; bütün canlı aləm” (Chuast,) yəklig “şeytanlar, bütün şeytanlar aləmi” (Chuast,); təŋriliq “tanrı lar; bütün ilahi aləm” (Chuast,).

Kəmiyyət kateqoriyasının ifadə etmək istifadə olunan ikinci yol sintaktik üsuldur. Bu üsulla kəmiyyət mənasını ifadə etmək həm Orxon-Yenisey, həm də uyğur abidələrinin dilində geniş yayılmışdır. Məlum olduğu kimi, sintaktik üsulla cəmliyin, kəmiyyətin ifadəsində saylar, qoşa sozlər, təkrarlar və kəmiyyət bildirən sözlər əsas rol oynayır. Qədim türk yazılı abidələrində işlənən saylar əsas etibarilə bu abidə üçün də səciyyəvi xarakter daşıyır. Aid olduğu sözün konkret miqdarını və kəmiyyətini bildirən saylar dini məzmunlu bu abidənin dilində geniş yer tutur. Abidədə işlənən bu tip saylar, əsasən, sadə və tərkibi olmaqla iki qrupa ayrılır. Sadə saylar abidənin dilində öz tutumuna görə əsas yerdə dayanır. Birinci onluğa daxil olan saylar abidənin dilində aşağıdakı şəkildə işlənmişdir:

               bir ”1” (Chuast,32); iqi ”2” (Chuast,32); üç “3” (Chuast,88); tört ”4” (Chuast,33); bis  “5” (Chuast,32); altı  “6” (Chuast,40); yiti  “7” (Chuast, 108); səkiz, səqiz “8” (Chuast,76); toquz ”9” (Chuast,86);  “on” (Chuast, 41).

Qədim göytürk abidələrində olduğu kimi, qədim uyğurcanın nümunəsi olan “Xuastuanift” abidəsində də onluq, yüzlük və minlik saylara aid nümunələrə rast gəlinir: iyirmi sayı abidədə yigirmi (Chuast,114); yegirmi (Chuast,127); qırx sayı kırık (Chuast,18); əlli sayı eli (Chuast,114) formasında işlənmişdir. Yüz və min sayı abidədə bir tərkib daxilində işlənmişdir və Orxon-Yenisey abidələrinin dilində işlənən forma ilə eynidir.

Abidədə miqdar sayları içərisində ən böyük rəqəm “tümən” sözü ilə ifadə olunmuşdur. “Tümən” sözü türk abidələrinin dilində, ümumiyyətlə, türk say sistemində “on min” sayını ifadə edir. Bəzi abidələrdə tümən sözünün hərbi bölüm (müəyyən olunmuş say tərkibində) termini kimi işlənməsi belə fikirlərə səbəb olur ki, tümən sözü türk say sistemində sayımın bir növünü deyil, hərbi termini ifadə edir. Lakin M.D.Qıpçağın qeyd etdiyi kimi, araşdırmalar, abidələrdən gətirilən nümunələr göstərir ki, tümən sözündən sadəcə sayın bir növü kimi istifadə olunmuşdur (4, 112). A.M.Şerbak da tümən sözünün bir say kimi çox qədim köklərə malik olduğunu, kök dil səviyyəsində işləndiyini qeyd edir (10,140-142). “Xuastuanift”də bir dəfə işlənən tümən sözü say kimi çıxış etmişdir: Yüz artukı kırık tümən  “1400 min” (Chuast,12).

Qədim türkcədə sadə miqdar sayları ilə yanaşı tərkibi saylar da xüsusi yer tutur.Tərkibi saylar, əsasən, sadə miqdar saylarının tərkib halında birləşməsindən yaranmışdır. Qədim türk yazılarında işlənən tərkib sayların əmələ gəlmə yolu müasir türk dillərindən fərqlənən orijinal üsulla həyata keçirilmişdir. Məlum olduğu kimi, müasir türk dillərində onluq və təkliyin birləşməsindən yaranan saylarda əvvəl onluq, sonra təklik gəlir. Bu mənada qədim türk yazılarının, o cümlədən bizim tədqiq etdiyimiz “Xuastuanift” abidəsinin dilində işlənən tərkibi saylarda onluqlarla təkliklərin sıralanması fərqli xüsusiyyətlərə malikdir. Abidələrdə müasir türk dillərinin əksinə olaraq, təkliklər əvvəldə, təkliyin aid olduğu deyil, sonrakı onluq isə sonda gəlir. Bu tip tərkibi saylara aşağıdakı nümunələri misal göstərə bilərik: iki yiqirmi “12” (Chuast,172); tört yigirmi “14” (Chuast,67), iqi kırık tisin “32 dişin” (Chuast,138).   

Bu cür saylarda təklikdən sonra gələn say özünə doğru hesablama anlayışı ifadə edir.Tərkibi sayların göstərilən üsulla ifadə olunmasına Orxon-Yenisey abidələrinin və başqa qədim uyğur abidələrinin dilində da rast gəlinir. Bu sayların fonetik quruluşunda, demək olar ki, ciddi fərq yoxdur. Məsələn:

beş yetmiş  “65” (Ongin ön,4); yeti yiqirmi  “17” (KT ş.11), eki otuz ”22” (BX ş.25), üç otuz “23” (Ton, 19), tokuz otuz  “29” (Tural I.10), üç yetmiş “63” (Uyuk-Turan, arxa,4), bir yetmiş “61” (Kejilik-xobu,6)

Abidələrdə ondan yuxarı olan tərkibi saylarda onluqlar və ya yüzlüklər əvvəldə, təkliklər və ya onluqlar isə sonra gəlir. Lakin bu zaman onluqlarla təkliklər arasına (yüzlüklərlə onluqlar arasına) artukı sözü artırılır. Onu da qeyd edək ki, bu cür tərkibi say əmələgətirmə üsulu uyğur abidələrində Orxon-Yenisey abidələrindən fərqli olaraq, əsasən, yüzlüklərlə onluqların birləşməsi zamanı istifadə olunmuşdur. “Xuastuanift” abidəsində bu cür nümunəyə bir yerdə rast gəldik: yüz artukı kırık tümən (Chuast,12)

Məlumdur ki, türk say sistemi müəyyən mərhələlərlə inkişaf edərək bu günkü sabit tərkibə malik olmuşdur. Türk sayımının köhnə sisteminin yenisi ilə əvəzlənməsini M.Qıpçaq dil tipinin dəyişməsi ilə əlaqələndirir (4,69-71).

“Xuastuanift” abidəsinin dilində sıra sayları, əsasən, miqdar saylarının sonuna -ınç,-inç,-nç şəkliçilərini atırmaq yolu ilə düzəlmişdir: üçüncü “üçüncü” (Chuast,33); tortünç “dördüncü” (Chuast,34); bisinç  “beşinci” (Chuast,32); altınç “altıncı” (Chuast,40); yitinç “yeddinci” (Chuast,54); səkizinç “səkkizinci” (Chuast,69); tokuzunç “doqquzuncu (Chuast;86); onunç “onuncu; (Chuast,94)

Abidənin dilində işlənən sıra saylarının yazılışında fərqli xüsusiyyətlər mövcuddur ki, bu da bəzən miqdar sayına artırılan -ınç,-inç şəkilçilərinin yazıda ayrılıqda göstərilməsidir. Abidədə sıra saylarının ifadə olunmasında ikinci fərqli xüsusiyyət “bir” sayının heç bir şəkilçi qəbul etmədən sıra sayı bildirməsidir. Məsələn: bir tıntura təŋri  “birinci yel, külək tanrısı” (Chuast,29); bir iqi adaklığ “birinci iki ayaqlı” (Chuast,32); bir əmrənməq “birinci sevgi” (Chuast,80).

Abidənin dilində sıra sayını bildirmək üçün istifadə edilən şəkliçilərdən biri də -nti morfemidir. Bu şəkliçi ancaq “iki” miqdar sayına artırılır və sıra sayı əmələ gətirir: ikinti dört butluğ “ikinci dörd qıçlı” (Chuast,32); ikinti kirtkünmək  “ikinci inanmaq, inam”.

               Kəmiyyət, çoxluq anlayışı ifadə  edən sayların ikinci bir qrupu qeyri-müəyyən miqdar saylarıdır. Qədim türk yazılı abidələrində müəyyən miqdar sayları ilə yanaşı qeyri-müəyyən kəmiyyət ifadə edən saylar da işlənmişdir. “Xuastuanift” abidəsinin dilində bu cür saylar az işlənsə də, bəzi nümunələrinə rast gəlmək olar: üküs yavlak “çox pislik; axmaq (Chuast,91); nəçə üküs tılınğ  “nə qədər çox canlını” (Chuast,47); azu munqumuz “az zəhmətimiz” (Chuast,107), muntağ sav “bu qədər söz” (Chuast,III); munça tınlığ “bu qədər canlı”(Chuast,III).

Abidənin dilində kəmiyyət anlayışı həm də digər yazılı abidələrin dilində olduğu kimi qoşa sözlər və ya təkrarlar vasitəsilə əks olunmuşdur:adruk-adruk “addım-addım”(Chuast,III); inili-eçili “böyüklü-kiçikli” (Chuast,III).

N.K.Dmitriyev təkrar və ya qoşa sözlərin türk dillərində kəmiyyət anlayışının ən qədim ifadə forması olduğunu qeyd edir (5, 73).

“Xuastuanift” abidəsinin dilində kəmiyyət anlayışını ifadəsi zamanı say bildirən nümerativ vahidlər işlənmişdir. Saylardan sonra gəlib, onların mənasını daha da dəqiqləşdirən numerativ sözlərin işlənmə dairəsi qədim türk abidələrinin hər birində müxtəlif səviyyədədir. “Xuastuanift”in dilində müxtəlif numerativ sözlər əks olunmuşdur:on kat gök “on qat göy” (Chuast,56); səkiz kat yir “səkkiz qat yer” (Chuast,57); on türlüq yazuqda  “on cür günahdan”(Chuast,42); bis//beş türlüq otka “beş cür; beş növ ota” (Chuast,50).

Kəmiyyət kateqoriyası bütün qədim türk yazılı abidələrinin dilində olduğu kimi “Xuastuanift” abidəsinin dilində də qrammatik xüsusiyyətlərinə, morfoloji göstərici­lərinin, ifadə üsullarının müxtəlifliyinə, qrammatik funksiya olaraq işləkliliyinə görə əsas qrammatik kateqoriyalardan biridir.Türk dilinin qrammatik quruluşuna dair bəzi tədqiqat əsərlərində say “kasıb” bir nitq hissəsi kimi xarakterizə olunur (8,28-30; 9,45-46). Lakin qədim türk yazılı abidələrinin materialları üzərində aparılan müşahidələrdən aydın olur ki, qədim türk ədəbi dilində işlənən saylar quruluşu, lüğəvi mənası və dil sistemində tutduğu vəzifəsi etibari ilə dərin köklərə malikdir və dilin inkişafı ilə əlaqədar olaraq bəzi dəyişikliklərə uğrasa da, əsasən, öz sabitliyini qoruyub saxlamışdır.

Ədəbiyyat:

Atalay B. Divani-Lüğat-it-Türk Tercemesi. Üç ciltte. I cilt, Ankara: 1939, 530 s.

Gabain von A. Eski türkçenin grameri (çeviren M.Akalın). Ankara: TDK, 2007, XXIII+313 s.

Qıpçaq M.D. Kəmiyyət anlayışının dildə ifadəsi.(Tarixi-tipoloji tədqiqat). Bakı: 2000, 453 s.

Qıpçaq M.D. Türk say sistemi. Bakı,  Yazıçı: 1996, 131 s.

Дмитриев Н.К. Иследование по сравнительной  грамматике тюркских языков. Категория числa. Изд.-во АН ССР, -Т. 2., М.: 1956,336стр.

Кононов А.Н. Грамматика языка тюркских рунический памятников (VII-IX вв.), Ленинград: Наука, 1980, 256 c.

Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка, М.-Л.: 1960, 446 с.

Насилов В.М. Древнеуйгурский язык. Москва: Восточной литературы, 1963, 121 c.

Насилов В.М. Язык Oрхоно-Eнисейских памятников. Москва: 1960, 87 с.

Щербак А.М. Очерки по сравнительной морфологии тюркских языков (имя), Ленинград: 1977, 188 стр.

               Chuast- I-“Nachträge zum Chuastuanit (Chuastuanvt), Radloff W.W., dem Bussgebete der Manichäer (Hörer),” İzvestiya Imperatorskoi Akademii Nauk / Bulletin de l’Academie imperiale des sciences (de St.-Pétersbourg), 6th ser., 5, 2, no. 12, 1911; II-Chuastuanit, das bussgebet der Manichäer, hrsg. undübers. von W. Radloff. St. Petersburg: Buchdruckerei der Kaiserlichen akademie der wissenschaften, 1909; III-Chuastuanift. Ein sündenbekenntnis der Manichaischen auditores. Gefunden in Turfan (Chinesisch- Turkistan). Le Coq A.von, Müller F.W.K. Yahre: Reimer in Komm, 1911, 43p.

Хуастванифт (Манихейское покаяние в грехах). (Предисловие, транскрипция уйгурского текста, перевод Л. Ю. Тугушевой, Комментарий А. Л. Хосроева). СПб.: Нестор-История, 2008,  82 c.

Açar sözlər: Xuastuanift, uyğur, manixey, kəmiyyət kateqoriyası, qədim türkcə.

 

Способы выражения количества в языке древнего уйгурского памятника “Хуастуанифт”

Резюме

Грамматическая структура древнего уйгурского памятника “Хуастуанифт” манихейского религиозного содержания на ряду с тем, что отражает в себе общие признаки, свойственные древнему тюркскому литературному языку, также привлекает внимание своеобразными особенностями (своей специфичностью). Одной из категорий, использовавшихся в древнем тюркском языке письменных памятников, является категория количества, выражающая численность, множественность, собирательность. Выражение количества в письменных памятниках также, как и в современных тюркских языках, отображаются различными способами. В языке памятника “Хуастуанифт” понятие количества выражается не только обычными числами, а также различными словами и аффиксами, строившимися морфологическим, лексическим и синтаксическими способами. В языке памятника также используются различные нумеративные слова.

Ключевые слова: Хуастуанифт, тюркский, количество, число, нумеративный.

 

Abstract

The expression methods of the quantity in the language of the ancient Uigurian monument “Khuastuanift”

The grammatical structure of the ancient Uigurian monument "Khuastuanift", which includes Manikhey religious content reflects not only the general features of the old Turkish literary language, but also characteristic features. One of the categories used in the old Turkish languages is a quantity category which expresses quantity, majority and compactness notions. The expression method of the quantity in the written monuments were reflected with the different ways as in the modern Turkish languages. The quantity notion in the "Khuastuanift" monument was expressed with prime numbers and also different affixes, words which form with the morphological, lexical and syntactical methods. Different numeral words were also used in the language of the monument.

Key words: “Khuastuanift”, Turkish, quantity, number, numeral.

 

Rəyçi: Prof. Məmmədəli  Qıpçaq

 

                                                                                                


  Günay Quliyeva

HƏMZƏ SAMİTİNİN ARTİKULYASIYASI İLƏ BAĞLI PROBLEMLƏR

Hərfən «iynə», «sancma», «batırma» mənalarını bildirən həmzə ( هَمْزَةٌvə ya هَمْزٌ) samiti haqqında ən qədim ərəb dilçiləri və qrammatikləri qiymətli kitabça və elmi məqalələr, risalələr yazmışlar. Həmzə fonemi haqqında ilk mükəmməl elmi məlumata ərəb izahlı lüğəti «Kitab əl-Ayn»da rast gəlinir. Həmzənin məxrəci ilə bağlı məsələlər burada qeyd olunmuşdur. «Kitab əl-Ayn»ın müəllifi Xəlil ibn Əhməd əl-Fərahidi öz əsərinə yazdığı müqəddimədə ərəb dilinin səs tərkibini səciyyləndirərkən yazır:

فـى العربيّة تسعة وعشرون حرفًا: منها خمسة وعشرون حرفًا صحـاحًـا لـهــا أحياز ومخـــارج وأربعـــة منهـــا هوائيّة وهي الواو والياء والالف الليّنة [والهمزة]. فأمّا الهمزة فسمّيت حرفاً هوائياًّ لأنّها تخرج من الجوف فــلا تقع فى مدرجة من مدارج اللّسان ‘ ولا من مدارج الحلق‘ ولا مـن مدارج الهاة إنّها هي هاوية فى الهواء فلم يكن لها حيّز تنسب إليه إلا الجوف                                                                   

«Ərəb dilində 29 hərf vardır; 25-i düzgün (fonetik dəyişikliklərə uğramayan sağlam) hərflərdir; onların özlərinə görə əmələ gəlmə yeri və məxrəcləri vardır. Dördü isə «havaidir» (ağız boşluğunda əmələ gələn). Onlar da: vav, yə, əlif leyyinə (sait və ya yumşaq əlif) və həmzə hərfləridir. Həmzə ona görə «havai» adlanır ki, [ağızda] boşluqda əmələ gəlir. O, dilin, xirtdəyin (qırtlağın) və dilçəyin (səs əmələ gətirən) ayrı-ayrı yerlərində əmələ gəlmir. Onun məxrəci hava boşluğunda hava axınıdır. (Deməli), onun boşluqdan savayı mənsub ediləcəyi bir yer yoxdur ». Xəlilin fikrincə, həmzə boğaz samitlərindən (ع ح ه خ غ) biri hesab edilməlidir.

Həmzə haqqında geniş məlumata görkəmli ərəb dilçisi Sibəveyhinin (753-793 m.) «əl-Kitab» əsərində rast gəlirik. O, həmzə haqqında izahat verərək yazır:

إعلم أنّ الهمزة تكون فيهـا ثلاثـة أشياء : التّحقيـق و التّخفـيـف و الإبـدال... «… Bil ki, həmzədə üç xüsusiyyət olur: tam tələffüz (edilir), yüngülləşdirilir (tam reduksiya edilir) və əvəzlənir». Sibəveyhi həmzəni əlifba sırasında birinci yerə gətirmişdir:

فأصل الحروف العربية تسعة و عشرون حرفًا: ء ا ه ع ح غ خ ك ق ض ج ش ى ل ر ن ط د ت ص ز س ظ ذ ث ف ب م و  - O, həmçinin yazır:

للحروف العربية ستّة عشر مخرجا فللحلق منها ثلاثة فاقصاها مخرجًا الهمزة والهاء و الالف و من أوسط الحلق مخرج العين و الحاء و أدناها مخرجا من الفم الغين و الخاء...                                            

«Ərəb hərflərinin 16 əmələ gəlmə yeri vardır; onlardan üçü xirtdəyin payına düşür. Xirtdəkdə əmələ gələnlərdən məxrəccə ən arxada yarananlar həmzə (ء), hə (ه) və əlifdir (ا); xirtdəyin tən ortasında ayn (ع), ha (ح) hərflərinin məxrəci və ağıza ən yaxın yerdə isə ğayn (غ) və xa (خ) hərflərinin məxrəci yerləşir». Sibəveyhi həmzəni cingiltili samit hesab edərək cingiltililərin sayının 19 olduğunu qeyd edir ( ء ا ع غ ق ج ي ض ل ن ر ط د ز ظ ذ ب م و ). Halbuki, müasir dilçilik ء ق ط  səslərini kar samitlər kimi qəbul edir. Sibəveyhi kar samitlərə 10 hərfi daxil etmişdir: ه ح خ ك ش س ت ص ث ف  O, ərəb dilinin samitlər sisteminin təsnifatından bəhs edərkən onları əmələ gəlmə yerlərinə görə 3 qismə ayırır: a) الحروف الشّديدة - küylü kipləşən və ya partlayan samitlər; b)حروف الرّخوة  - küylü sürtünən samitlər; c)بين الرّخوة و الشديدة  - partlayan və sürtünən samitlər arasında orta vəziyyət. Sibəveyhi həmzə samitini kipləşən küylü partlayan samitlər cərgəsində vermişdir (ء ق ك ج ط ت د ب).

Sibəveyhidən sonra ərəb dilinin səs tərkibinə aid ən mükəmməl əsər yazan  alimlərdən biri İbn Cinni (914-1002) olmuşdur. O, dilə və dil fəlsəfəsinə dair yazdığı «əl-Xəsais» adlı digər kitabında da Sibəveyhidən istifadə edərək, həmzənin bəzi məsələlərinə aid (xüsusilə fonetik hadisələrdə həmzəyə aid) izahatlar vermişdir:

اعلم انّ اصول حـروف المعجم عند الكافّة تسعة و عشـرون حرفـأوّلها الألف و آخـرها اليـاء على المشهـور مـن ترتيب حروف المعجم الاّ با العبّاس فإنّه كان يعدّها ثمانية عشرين حرفا و يجعل أوّلها الباء ويدع الألف من أوّلها و يقول هي همزة لا تثبت على صـورة واحـدة وليست لها صورة مستقرّة فـلا اعدّهـا مع الحـروف التى اشكـالهـا محفوظة معروفة و هذا الّذى ذهب إليه ابو العبّاس غير مرض منه عندنا               

«Bil ki, bütün dil alimlərinin fikrincə ərəb əlifbası əslində 29 hərfdən (ibarətdir); birinci əlif, axırıncısı məlum olan əlifba tərtibinə görə yə (ي) hərfidir. Lakin Əbül-Əbbas əl-Mübərrəd onları 28 hesab edir. Bə hərfini birinci hesab edir, əlifi isə əlifbanın əvvəlindən atır və göstərir ki, həmzə bir şəkildə dayana bilmir (səbatsızdır); onun sabit forması yoxdur. Mən həmzəni forması məlum və həmişə mövcud olan hərflərdən saymıram. Bu Əbül-Əbbasın fikridir və biz bu fikirlə razılaşmırıq».

جميع هذه الحروف إنّما وجب اثباتها و اعتدادها لمّا كانت موجودة فى اللفظ [الّذى هو قبل الخطّ و الهمزه أيضا مـوجـودة فى اللفظ] كـالهاء و القـاف و غيـرهما فسبيلها أن تعتدّ حرفـا كغيرها فـأمّـا انقـلابها فى بعض أحوالهـا لعارض يعرض لها من تخفيف أو بَدَل فلا يخرجها  من كونها حرفا أدلّ دليل على كونها حرفا ألا ترى أنّ الألف و الواو و [الياء] و التّاء و الهاء والنّون و غيرهنّ قد يقبلن فى بعض الا حوال و لا يخرجهنّ ذلك من أن يعتدّون حروفًـا.                                                                                         

«…Bütün bu hərflər (29 ərəb hərfi) danışıq dilində mövcud olmuşdur, buna görə  həmin hərflərin mövcudiyyəti mütləq təsdiq edilməli və hesaba alınmalıdır. Həmzə samiti də hə (ه), qaf (ق) və s. hərflər kimi bir hərf hesab edilməlidir. Onun bir sıra hallarda bu və ya digər səbəb nəticəsində (qismən) reduksiyası və əvəzlənməsi kimi hallarına gəldikdə, (bütün bunlar) onu hərf olmaqdan nəinki məhrum etmir, əksinə onun bir hərf kimi varlığını əsaslandıran ən yaxşı sübutdur. Məgər görmürsən ki, əlif (ا), vav (و), yə (ي), tə (ت), hə (ه), nun (ن) və s. hərflər bəzi hallarda biri-digərinə çevrilə bilir və (bütün) bu çevrilmələr heç də onları hərf sayılmaqdan kənar etmir?! ».

Görkəmli ərəb filosofu və mütəfəkkiri Əbu Əli Hüseyn ibn Sina isə (980-1037) ərəb samitlərinin hər birinin məxrəcini son dərəcə dəqiq müəyyənləşdirmişdir. İbn Sina boğaz samitləri içərisində həmzənin məxrəcindən danışarkən yazır:

أمّا الهمزة فإنّها تحدث خن حفزقويّ من الحجاب و عضل الصدر لهواء كثير و من مقاومة الطرجها ليّ الحاصر زمانا قليلا لحفز الهواء ثم اندفاعه الى الانقلاع بالعضل الفاتحة لضغط هواءٍ معًا                          

 «…Həmzəyə gəlincə o, diafraqma və döş əzələlələri (tərəfindən) külli miqdarda havanın qüvvə ilə itələnməsi, havanın itələnməsini qısa bir müddətə ləngidən çalov­vari qığırdağın müqaviməti, sonra isə (xirtdəyi) açan əzələlər vasitəsi ilə partlayış (kipləşmə) alınanadək eyni zamanda (havanın) sıxılıb buraxılması nəticəsində əmələ gəlir».

V. Q. Axvlediani məhz bu baxımdan çıxış edərək göstərir ki,ء  vəه  hərflərinin hər ikisi İbn Sina tərəfindən kar samit kimi başa düşülmüşdür. Çünki İbn Sinaء   və ه samitlərinin həm kəmiyyətcə, həm də keyfiyyətcə eyni olduqlarını göstərir. Axvle­dia­ni­yə görə İbn Sina kəmiyyət (كمّيّة) dedikdə qeyd olunan fonemlərin (ء vəه ) tələf­füzlərində boğazda yaranan maneəni (حبس), keyfiyyət dedikdə isə heç şübhə yoxdur ki, hava axınının itələnmə qüvvəsini nəzərdə tutmuşdur. Deməli, İbn Sinaء   və ه fonemlərinin xüsusiyyətlərini təyin edərək diafraqma və döş əzələləri tərəfindən itələnmiş hava axınındakı gücün miqdarından danışmışdır. İbn Sinaya qədərki ərəb ənənəvi dilçiliyində cingiltili samit kimi nəzərə alınan həmzə samitinin ilk dəfə İbn Sina tərəfindən kar olduğu qeyd edilir.

Həmzə məsələsi Qahirə universitetinin professorları İbrahim Ənisin və doktor Əbdurrəhman Əyyubun da diqqətlərindən yayınmamışdır. Müasir İbrahim Ənis fonetikaya aid «əl-Əsvat əl-luğəviyyə» və ərəb dialektlərinə dair «fil-Ləhəcat əl-ərəbiyyə» adlı kitablarında həmzə foneminə də xüsusi diqqət yetirmişdir. O, həmzənin artikulyasiya və xarakteristikasına aid bir sıra qiymətli fikirlər irəli sürür. Müəllif qeyd olunan hər iki kitabında həmzənin məxrəcindən danışarkən yazır:

أمّـا مخـرج الهمزة فهـو من المزمار نفسه إذ عند النّطـق بالهمـزة تنطبـق فتحة المـزمار انطباقا  تامّا  فلا يَسْمَحْ  بمرور الهواء الى الحلق ثمّ تنفرج فجأة فيسمع صوت انفجاريّ هوما نعبّرعنه بالهمزة ...           

«Tam tələffüz olunan həmzənin məxrəci xirtdəyin (مزمار) özüdür. Ona görə ki, həmzəni tələffüz edərkən xirtdəyin yolu tamamilə kipləşir, havanın boğaza daxil olması (tamamilə) dayandırılır; sonra həmin kipləşmə qəflətən açılır. Bununla da həmzə adlandırdığımız partlayışlı səs eşidilir».

İ. Ənis göstərir ki, «həmzə nə kar, nə də cingiltili samitlərə aid edilə bilər». Ərəb dilçisinin fikrincə «partlayışlı samitlərin ən güclüsü sayılan həmzənin əmələ gəlməsində xirtdəkdə olan yol tam şəkildə qapanır, buna görə biz səs tellərinin titrəməsini eşidirik». İbrahim Ənisin fikri ilə şərik olaraq demək lazımdır ki, həmzənin əmələ gəlməsində səs telləri iştirak etsə də titrəyiş (ذبدبة) səsi eşidilmir, deməli, həmzə samiti cingiltili sayıla bilməz. Müasir ərəb dilçisi həmzənin kar samit olmasına  dəlil gətirmir. O, xirtdəkdə hava axınının ani dayandırılmasını nəzərə alaraq, həmzəni kar samitlər sırasından ayırır. Deyək ki, həmzə nə kar, nə də cingiltili samitdir. Elə isə həmzə necə xarakterizə edilməlidir? İ.Ənisin əsərlərində bu suala cavab verəcək dəlilə rast gəlmirik. Qədim dövrdən bu günədək müxtəlif xalqlardan olan ərəb dili mütəxəssisləri həmzəni həm cingiltili, həm də kar samit kimi başa düşmüşlər. Ərəb fonetikası ilə məşğul olan dilçi alimlərin əksəriyyəti həmzənin kar samit olduğunu qeyd edirlər. İ. Ənis göstərir ki, həmzənin tələffüzündə xirtdəkdə hava axını ani olaraq kəsilir, şübhəsiz, İ. Ənis xirtdəkdə səs tellərinin kipləşməsini nəzərdə tutmuş və ona elə gəlmişdir ki, madam ki, həmzənin tələffüzündə hava iştirak etmir, deməli, bu, həmzənin kar samit olmasını sübut edə bilər.

Digər müasir ərəb dilçisi doktor Əbdurrəhman Əyyub həmzənin məxrəcini sait səsin məxrəci ilə qarışdıraraq yazır: “Həmzə haqqında ərəb orfoqrafiyasında üç müxtəlif məsələ var; o da boğazda əmələ gələn partlayışlı səsdir. Yarım hərəkəni (saiti) ifadə edən əlif də boğaz səsidir, onun məxrəcindəki partlayışı həmzənin məxrəcindəkindən fərqlənmir. Lakin həmzədən vəzifəcə seçilir. Məhz bu, Sibəveyhiyə həmzə və əlifi birlikdə boğaz samitləri ilə yanaşı işlətməyə haqq qazandırıb. Üçüncü səsə gəlincə, o, əsl hərəkədir (saitdir) və uzunluq əlifi adlanır”.

Ərəb dilində həmzə məsələsinə aid rus və keçmiş Sovet dövrü ərəbşünaslarının da dərsliklərində və elmi tədqiqat əsərlərində müxtəlif  rəylərə rast gəlirik. M. Navrotskinin həmzə haqqında yazdıqları bu cəhətdən diqqəti xüsusilə cəlb edir. Adı çəkilən müəllif ərəb ənənəvi dilçiliyinin qanunlarına tamamilə riayət edir. Belə ki, həmzənin zəif xirtdək samiti olduğunu qeyd etsə də, belə yazır: «Əlif ( ا ). Bu hərf (əlif hərfi) iki cür tələffüz edilir: a) Samit kimi o, incə və ən zəif xirtdək səsini ifadə edir; b) Sait kimi əlif  uzunluq ( -ə) bildirir». Bu sitatdan aydın olur ki, M. Navrotski də qədim ərəb müəllifləri kimi əlif və həmzə məsələsini konkretləşdirə bilmir, başqa sözlə, bu iki hərfin birini digərindən ayırmır. O, həmz (همز) və yaxud da həmzə ( همزة ) paraqrafında həmzənin bir samit kimi müstəqil fonem olaraq çıxış etməsini aydınlaşdırmağa çalışaraq yazır: «Əlif uzun  -ə saitini deyil, «ə» aspiratını (nəfəsli ’ə – səsini) ifadə etdikdə xüsusi işarəyə malik olur ki, bu da «ء» işarəsi ilə göstərilə bilər». Müəllif daha sonra əlif və həmzənin hər ikisini xirtdək aspiratı adlandırır.

A. Ö. Xaşşab özünün «Грамматика арабского языка» adlı əsərində həmzənin bir müstəqil fonem olması haqqında ötəri yazır ki, həmzənin məxrəcində xirtdək bir qədər kipləşir, səs fasiləsi olur. Müəllif həmzə haqqında olduqca az məlumat vermişdir. Həmzə foneminin məxrəci haqqında professor X. K. Baranov da öz fikrini bildirmişdir. Onun «Учебник арабского языка» adlı dərsliyində, ümumiyyətlə, həmzə məsələsinə təxminən bir səhifə yer ayrılmışdır. O, həmzənin məxrəci haqqında aşağıdakı tərifi vermişdir: «…Bu səs (həmzə səsi) tələffüzdə səs tellərinin kipləşməsi və ani olaraq aralanması ilə əmələ gələn zəif boğaz samitini göstərir».

Q. Ş. Şarbatov «Современный арабский язык» adlı əsərində və onunla  A. A. Kovalevin birlikdə yazdıqları «Учебник арабского языка» adlı kitabında həmzənin məxrəcinə aid tərif verir. Q. Ş. Şarbatov yazır ki, «həmzə səsi xirtdəkdə əmələ gəlir, hava təzyiqi ilə səs tellərinin kipləşməsi və sonrakı aralanması buna səbəb olur. Ərəb həmzəsinə (ُ) rus dilində «сообщение» sözünün birinci hecası fasilə ilə tələffüz edilərsə rast gəlmək olar». Q. Ş. Şarbatovun A. A. Kovalevlə birlikdə yazdığı kitabında isə yazır: «Həmzə səsi kar, partlayışlı boğaz samitidir. (Xirtdəkdə) səs telləri bir anlığa kipləşir (havanın təzyiqi ilə), hava ağız boşluğundan keçir. Bu zaman yumşaq damaq yuxarı qalxır, burun boşluğuna gedən hava yolu qapanır və səs tellərinin açılması zamanı yüngül öskürəyi xatırladan sərt partlayış alınır».

Azərbaycanın görkəmli dilçi alimi Ə.Məmmədov müxtəlif dövrlərdə yazdığı ərəb dilinə aid dərsliklərində həmzə samitinin həm məxrəcinə, həm də imlasına aid aşağıdakı tərifi verir: «…Transkripsiyada apastrofla işarə edilən həmzə səsinə gəlin­cə, bu, zəif boğaz samitidir. Həmzəni tələffüz edərkən səs telləri bir anlığa kipləş­dikdən sonra tezcə açılır».

İstər ərəb müəllifləri, istərsə də digər ölkələrin ərəbşünaslarının əsərləri ilə tanışlıq həmzə samitinin məxrəci ilə bağlı aşağıdakı qənaətə gəlməyə imkan verir:

“Həmzə samitinin əmələ gəlməsi məhz xirtdək, qismən də diafraqma, döş əzələləri, nəfəs borusu ilə əlaqədardır və həmzə samitinin məxrəcindən danışarkən, bu məxrəcdə iştirak edən bütün danışıq üzvlərini ardıcıl olaraq belə sıralandırmaq olar: 1. ağ ciyərlər; 2. döş əzələləri; 3. diafraqma; 4. nəfəs borusu; 5. səs telləri; 6. xirtdək (bütövlükdə); 7. çalovvari qığırdaqlar (ayrı-ayrılıqda); 8. bəzən buraya udlağı da daxil edirlər. Həmzəni tələffüz edərkən ağ ciyərdən gələn külli miqdarda hava döş əzələləri və diafraqma tərəfindən qüvvətlə itələnir; çalovvari qığırdaq döş əzələləri və diafraqma tərəfindən itələnən havanın xirtdək boşluğuna daxil olmasına ani olaraq müvəqqəti mane olur. Bu hal son dərəcə qısa müddətdə baş verir və bu ani müddət xirtdəyi açan əzələlərin genişlənməsinədək davam edir, lakin bu səs tellərinin əzələlər vasitəsilə həmin ani kipləşməsi çox davam etmir. Ağ ciyərlərdən gələn külli miqdarda havanın təzyiqi ilə səs tellərinin kipləşib aralanması o qədər qəflətən və cəld olur ki, sanki adam səs tellərinin bu kipləşib aralanmasını hiss etməkdə çətinlik çəkir. Ümumiyyətlə isə ərəblər və ərəbşünas alimlər çox vaxt xirtdək (qırtlaq) samiti əvəzinə həmzəyə boğaz samiti adını verirlər. Xirtdək qığırdalar arasında yerləşən səs telləri arasındakı səs yarığından keçən güclü hava axını küy əmələ gətirir. Qeyd edilən təsvirə əsasən demək lazımdır ki, səs tellərinin belə tam kipləşib tez bir zamanda aralanması nəticəsində xirtdəkdə (ümumiyyətlə isə boğazda) partlayış əmələ gəlir. Buna boğaz, yaxud xirtdək partlayışı adı verirlər”.

                            Mənbələr:

Məmmədov Ə. C. Ərəb dili, Bakı, 1971, 402 s.

Ахвледиани В. Г. Фонетический трактат Авиценны, Тбилиси, 1969, 48 s.

Баранов Х. К. Учебник арабского языка, Москва, 1947.

Ковалев А. А., Шарбатов Г. Ш. Учебник арабского языка, Москва, 1960, 751 s.

Навроцкий М. Опыт грамматики арабского языка, С.Петербург,1867,528

Хашшаб Б. Э. Грамматика арабского языка, С. Петербург, 1910.

Шарбатов Г. Ш. Современный арабский язык, Москва, 1961.

إبراهيم أنيس ، الاصوات اللغوية ، الطبعة الثانية ، القاهرة ،۱۹۵۰‘ ص ٢٠٦

إبن جنّى أبو الفتح عثمان ، الخصائص ، ﺟ ١- ٣، القاهرة ، ۱۹۵۲ ‘ ص ٨٦٧

إبن سينا أبو على حسين ، أسباب حدوث الحروف ، تبليسى ،۱۹۶۶ ‘ ص ١٦٧

‘ ص ١١٠  الخليل بن أحمد الفراهيدى ، كتاب العين ، ﺟ ١ ، بغداد ، ١۹٦٧

‘ ص  ٢٠١  ، كتاب سيبويه ، الطبعة الاولى ، ﺟ ۲ ، بولاق ، ١۳١٧ ﻫ سيبويه بشر عمرو بن عثمان

عبد الرحمن أيوب ، محاضرات فى اللغة ، القسم الاول ، بغداد ، ١۹٦‘ ص ٤٥٦

 

Артикуляция согласного звука "хамза"

Резюме

Первую научную информацию о фонеме «хамза» можно найти в самом древнем источнике арабского языка «Китабу-л-айн». Автор «Китабу-л-айн» Халил ибн Ахмад Ал-Фарахиди отобразил свои мысли о фонетике арабского языка в предисловии своего произведения. Средневековый учёный очень хорошо описал роль разговорных органов в озвучивании звуков арабского языка. В своих научный работах о «хамзе» учёные пришли к выводу, что «хамза» слабый горловой согласный звук. Но знакомство с арабскими источниками утверждает что «хамза» не слабый горловой согласный звук, а свободный согласный звук в системе арабского языка.

Ключевые слова: согласный звук хамза, артикуляция, фонема, лингвистика

 

Articulation consonant hamza

Summary

We came across the first perfect scientific information about phoneme “hamza” in arabic explanatory dictionary “Kitab al-ayn” which is considered the most ancient source of the arabic linguistics. The author of “Kitab al-ayn” Khalil ibn Ahmad al-Farahidi put forward sensible ideas about arabic phonetics in the rather valuable preface which he wrote to his own work and this scientist of the middle ages (the eighth century) understood very well the duties of the each organs of the speech which takes part in the formation of  phonemes of the arabic language and reflected their situations in the pronunciation of the sounds. The scientists who investigated the “hamza” in their works thought that “hamza” is the throat consonant. But the modern investigations proved that “hamza” is not throat consonant, but it is the independent phoneme among the arabic consonants.

Key words: consonant hamza, articulation, phoneme, linguistics.

Açar sözlər: həmzə samiti, məxrəc, fonem, dilçilik;

 

Rəyçi: f.e.d.,prof.Azadə Musayeva


 

Fidan Rzayeva

MİSİR DİALEKTİNDƏ ATALAR SÖZLƏRİ VƏ DEYİMLƏR

Hər bir dilin frazeologiya qatı olduqca zəngin və informativ material təşkil edir. Burada həmin dildə danışan xalqın təfəkkür tərzi, tarixi, məişət xü­su­siyyətləri, psixologiyası, mental təsəvvürləri, adətləri, xəyal gücü, müşahidə bacarığı, ob­raz­­lı düşüncə qabiliyyəti və sairə bir çox cəhətləri haqqında fikir yaratmaq olar.

İdiomatik ifadələr (sabit və qeyri-sabit tərkibli frazeoloji birləşmələr), de­yim­lər və nəhayət atalar sözləri olduqca maraqlı tədqiqat obyekti ola bilər.

Bu növ leksik materialın özəlliyi onun əksər hallarda başqa dillərə hərfi tər­cü­mə­sinin mümkün olmaması, yəni belə tərcümənin heç bir məntiqi məna da­şı­ma­ma­sı­dır, yəni belə birləşmələrin hərfi mənası və əslində ifadə etdiyi idiomatik mənası ara­sında çox vaxt böyük fərq olmasıdır. Buna bariz misal Azərbaycan dilində iş­lə­nən “mənim səndən gözüm su içmir” ifadəsidir ki, onun hərfi mənası və hərfi tər­cü­məsi heç bir məntiq ifadə etmir.

Dilin frazeologiya qisminin zənginliyi həmin dilin qədimliyi, bu dildə danışan xal­qın yetkinliyi və mədəniyyəti haqqında xəbər verir.

Atalar sözlərinə gəlincə, burada yuxarıda qeyd olunmuş cəhətlər daha da bariz şə­kildə özünü göstərir.

Qeyd etdiyimiz kimi, atalar sözlərinin başqa dillərə tərcüməsi bu dillərdə onun qarşılığının verilməsi şəklində olur; yəni həmin mənanı verən atalar sözü, bu müm­kün olmadıqda isə mənası tərcümə edilir. Məsələn:

من جَدَّ وَجَدَ – “axtaran tapar” şəklində tərcümə edilirsə və burada məcazi məna hər­fi mənadan fərqlənmirsə  جاء بالشوك والشجر  deyiminin hərfi mənası “tikanı və ağacı ilə gəldi” demək olduğu halda, mənası “hər şeyini yığıb yığışdırıb gəldi” deməkdir.

Doktor Muhsin Cəmaləddinin yazdığı kimi, atalar sözləri daha çox sadə xalq və az savadlı adamlar arasında işlənir.[1] Maraqlı bir cəhət bir də odur ki, elmi mü­şa­hi­dələrə əsasən, ərəb cəmiyyətində atalar sözlərindən kişilərə nisbətən qadınlar daha çox istifadə edir.

Dediyimiz kimi, müxtəlif dillərə aid atalar sözləri əksər hallarda bir-birindən ifa­də vasitələrinə (leksik tərkibinə) görə fərqlənir. Ərəb dilinə gəlincə, onun ol­duq­ca geniş arealda yayıldığına, müxtəlif coğrafi məkanlarda işləndiyinə və bir çox di­a­lektlər, ləhcələr və təbəqə xüsusiyyətləri ehtiva etdiyinə görə o müəyyən özəl­lik­lə­rə malikdir.

Yəni, müxtəlif ərəbdilli ölkələrdə eyni atalar sözlərinə rast gəlmək olduğu hal­da, hər bir ölkənin, hətta bölgənin yalnız özünə məxsus atalar sözləri də ol­ma­mış deyil.

Eyni atalar sözlərinin dialekt xüsusiyyətlərinə görə dəyişməsini də qeyd et­mək yerində olar.

Radio, televiziya verilişlərinin, filmlərin ərəb ölkələrində geniş yayılması ilə əla­qədar atalar sözləri də bir regiondan başqa regiona keçir və bir məkana aid ol­muş­sa da, yuxarıda qeyd edilən vasitələr sayəsində daha geniş vüsət alır. Bu va­si­tə­lə­rin ən çox Misirdən qaynaqlandığına və Misir dialektinin daha geniş yayılaraq baş­qa regionların əhalisi tərəfindən anlaşıldığına görə, biz həmin dialektdə olan bə­zi atalar sözləri və deyimləri verib, onların qarşılığını və ya ifadə etdiyi mənasını və işləndiyi şəraiti izah etməyi lazım bildik. Gətirilən atalar sözləri və deyimlərin hərfi mə­nası “h.t.” – (hərfi tərcümə) qısaltması ilə verilir. Bəzi deyimlərin ərəb ədəbi di­lin­də və ya Qurani Kərimdə analoqları da gətirilmişdir.

١. جَه بَعِفْشُه ونفش

(h.t. malı və yunu ilə gəldi)

Bütün kül-külfətini yığıb gələn haqqında deyilir.

(Ə.D. جَاءَ باشوك والشجر)

٢. جاور السعيد تسعد

(h.t. xoşbəxtlə qonşuluq et, xoşbəxt ol)

Dövlətli adamla yaxınlıq edib, ondan faydalanan haqqında deyilir.

٣. جار السوء ينظر الداخل ما ينظر الخارج

(h.t. pis qonşu çölə yox, içəriyə baxır)

Pis, paxıl qonşu haqqında deyilir.

(Ə.D. لا ينفعك من جار سوء توق)

٤. جور القط ولا عدل الفأر

(h.t. siçanın ədalətindən pişiyin qəddarlığı (yaxşıdır))

Təcrübədən sonra bir şeyi başqasından üstün tutmaq deməkdir.

٥. جبنى وقفطانه تغنى عن لحمه وخضاره

(h.t. ət və tərəvəz əvəzinə cübbə və qaftan)

Özü gözəl libas geyinən, arvadına isə az xərclik verən haqqında deyilir.

٦. جوزوه القصيره بيحسبها صغيره

(h.t. onu balacaboylu ilə evləndirdilər, zənn etdi ki, azyaşlıdır)

Şeylərin zahiri görünüşünə aldanıb, əslinə varmayan haqqında deyilir.

٧. جبال الكحل تفنيهاالمراود وكنزالمال تفنيها السنين

(h.t. dağ boyda sürməni sürmə qələmi yox edir, pul xəzinəsini isə illər məhv edir)

Bir zaman zəngin olub, sonra kasıblaşan haqqında deyilir.

٨. جمل بارك من عياه قال حملوه يقوم

(h.t. dəvə yorğunluqdan dizi üstə çökür, deyir, onu yüklə, dursun)

Başqalarının qayğısına öz qayğısını da artıran haqqında deyilir.

٩. جيت ادعى عليه لقيت الحيطه مائله عليه

(h.t. gəldim ondan bir şey istəyəm, gördüm divar üstünə əyilib)

Bir adamdan bir şey istədikdə, onun daha pis vəziyyətdə olduğunu görən haqqında deyilir.

١٠. جه الخروف يعلم ابوه الرعى

(h.t. quzu gəlib atasına otlamaq öyrədir)

Ondan çox bildiyini zənn edərək, böyüyə nə isə öyrətmək istəyən haqqında deyilir.

١١. حط بطنك فى بطيخه صيفى

(h.t. qarnını yay qarpızına ver)

Birisini təsəlli etmək üçün deyilir.

١٢. جبيبى ما خفه لا فى ايده ولا فى طرفه

(h.t. dostumun nə əlində, nə də baxışında bir fayda var)

Dostugilə hədiyyəsiz gələn xəsis adam haqqında deyilir.

١٣. حط ايدك على عينك ذى ما توجعك توجع غيرك

(h.t. əlini gözünə sox, səni necə ağrıdırsa, başqasını da elə ağrıdır)

Başqasına zərər vuran haqqında deyilir.

١٤. حلو اللسان بعيد الاحسان

(h.t. şirindilli, amma yaxşılıqdan uzaq)

Şirin dillə başqalarına yalmanan xəsis adam haqqında deyilir.

١٥. خد وطالب

(h.t. götür və tələb et)

Öz haqqını istəyən adam haqqında deyilir.

١٦. خبطتين فى الرأس توجع

(h.t. başa iki zərbə vurulanda çox ağrı verir)

Başına dalbadal bəlalar gələn adam haqqında deyilir.

١٧. خف وبابوج فى رجليها العوج

(h.t. əyri ayaqlarda ayaqqabı və papuc)

Halına yaraşmayan paltar geyinən haqqında deyilir.

١٨. خلى حبيبى على هواه لما يجى ديله على قفاه

(h.t. dostunu öz halına burax, ta ki quyruğu başına dəysin)

Yoldaşlarından məsləhət almaq istəməyən haqqında deyilir.

١٩. خد لك فى كل بلد صاحب ولا تاخد فى كل اقليم عدو

(h.t. hər ölkədə bir dost qazan, hər diyarda düşmən qazanma)

Dostlarının sayını çoxalt, düşmən qazanma.

٢٠. خلص السلام بقى تفتيش الاكمام

(h.t. salamlaşma bitdi, qaldı qolları yoxlamaq)

Hiylə ilə bir şeyi öyrənmək (almaq) istəyən haqqında deyilir.

٢١. خد من التل يختل

(h.t. təpədən götür, yox olsun)

Zəngin adamın israfçılıq edib, malını itirən haqqında deyilir.

٢٢. خلى الغزل المنحبل لصاحب القلب المدبل

(h.t. sapanda düşmüş ceyranı amansız ürəyi olana ver)

İşi bacarana ver, deməkdir.

٢٣. دقه على الحافر ودقه على السندال

(h.t. gah nala zərbə, gah zindana)

Tez-tez fikrini dəyişən adam haqqında deyilir.

٢٤. دخول الحمام ماهش زى خروجه

(h.t. hamama girmək, oradan çıxmaq kimi deyil)

Müqayisə olunmayacaq şeyləri müqayisə etmək haqqında deyilir.

٢٥. دى ماهش ديانه٬ دى قلوب مليانه

(h.t. bu ittiham deyil, dolu qəlblərin (boşalmasıdır))

Başqasını ittiham edərək, bunu həqiqəti isbat etmək üçün dediyini iddia edən adam haqqında deyilir.

٢٦. دوّر الزير على غطاه حتى التقاه

(h.t. kuzəni qapağına görə axtar, ta ki görüşsünlər)

Bir-birinə iki şeyin uyğunluğu deməkdir.

٢٧. دبور زن على خراب بيته

(h.t. arı dağılmış evi üçün vızıldayır)

Sonunda zərər çəkən üçün deyilir.

وما اصابكم من مصيبة فيما كسبت ايديكم

(القرآن الكريم)

٢٨. دخولك فى بيت اللى ما يعرفك قلة حيا

(h.t. səni tanımayanın evinə getmək tərbiyəsizlikdir)

Birinin evinə izinsiz (dəvət olunmadan) gələn haqqında deyilir.

٢٩. دقوا فى اهوانكم سمعوا جيرانكم

(h.t. həvəngdəstənizə vurun ki, qonşular eşitsin)

Qonşuya özünün guya dövlətli olmasını göstərən haqqında deyilir.

٣٠. دور مع الزمان حتى يدور معك

(h.t. zamanla fırlan ki, o da səninlə fırlansın)

Siyasət və hiylədən istifadə etməyə sövq etmək deməkdir.

٣١. دوا الدهر الصبر عليه

(h.t. qədərin dərmanı ona səbr etməkdir)

Səbrli olmağa çağırış.

ان الله مع الصابرين

(القرآن الكريم)

٣٢. راحت السكره وجت الفكره

(h.t. sərxoşluq getdi, ağıl gəldi)

Bir işi düşünmədən edib, sonra peşman olan adam haqqında deyilir.

٣٣. رغيف برغيف ولايبات صاحبك حيعان

(h.t. çörəyə çörək (ver) dostun ac qalmasın)

Dostlarını kiçik bir şeylə də olsa təsəlli et.

٣٤. رايق ذى عين الديك

(h.t. xoruzun gözü kimi tərtəmiz (şəffaf))

Bir şeyin olduqca təmiz olduğunu göstərmək üçün deyilir.

٣٥. راضينا بالهم ماهش راضى منا

(h.t. biz qayğıya razıyıq, o bizdən razı deyil)

Qayğılardan qurtula bilməyən haqqında deyilir.

٣٦. رجعت ريمه لعادتها القديمه

(h.t. Rimə yenə öz köhnə adətinə qayıtdı)

Təkrarən eyni səhvi edən haqqında deyilir.

٣٧. ربنا جعل لكل شىء سبب

(h.t. Rəbbimiz hər şeyin səbəbini yaratmışdır)

Hər şeyin bir səbəbi var.

٣٨. راح ذى ما راح امبارح من النهار ده

(h.t. bu gün də dünən getdiyi kimi getdi)

Bir şeyin gedib qayıtmadığı, puça çıxdığı haqqında deyilir

(Ə.D. ذهب ادراج الرياح)

٣٩. راسها فى الخرج ولا تخليش الغنج

(h.t. başı xurcunda, amma naz-qəmzədən əl çəkmir)

Başı bəlada olub, kefindən qalmayan haqqında deyilir.

٤٠. ربك رب العفا بجيب البرد على قد الدفا

(h.t. Rəbbin rəhmlidir, soyuğu istini verdiyi qədər verir)

Şiddətli soyuqda kasıbın özünə təsəlli verməsidir.

٤١. رحمة الله على من زار وخفف

(h.t. ziyarət edib yüngülləşdirənə Allah rəhmli olsun)

Xəstəni ziyarət edib, ona kömək edənə deyilir.

٤٢. راح على الجمال وجه على القط

(h.t. dəvə üstündə getdi, pişik üstündə gəldi)

Aqibəti pis olan iş haqqında deyilir.

٤٣. رحنا نساعده فى دفن ابوه فات لنا فاس ومشى

(h.t. getdik atasının dəfninə kömək edək, kürəyi bizə qoyub getdi)

Öz problemlərini başqasının üzərinə atan haqqında deyilir.

٤٤. راحت الناس وفضل النسناس

(h.t. adamlar getdi, meymunlar qaldı)

Yaxşı adamların öldüyü, pis adamların qaldığı haqqında deyilir.

٤٥. ذى ما ترانى يا جميل اراك

(h.t. məni gördüyün kimi, ay Cəmil, mən də səni görürəm)

Yaxşılığa yaxşılıqla cavab vermək deməkdir.

٤٦. ذى الشمعه تنور على الناس وتحرق نفسها

(h.t. şam kimi camaata işıq verir, özünü yandırır)

İnsanların yolunda özünü həlak edən haqqında deyilir.

٤٧. ذى الدبان يرمى نفسه فى الهلاك

(h.t. milçək kimi özünü ölümə atır)

Bilmədən özünü məhv edən haqqında deyilir.

٤٨. زيتنا فى دقيقنا

(h.t. yağımız öz unumuzdadır)

Qohumun öz qohumuyla evləndiyi zaman deyilir.

٤٩. ذى يوم الفراق مر وحُرّ

(h.t. ayrılıq günü kimi, acı və sərbəstdir)

Olduqca çətin olan gün haqqında deyilir.

٥٠. ذى الشمس طالعه

(h.t. gün kimi çıxır)

Tamamilə aydın bir iş haqqında deyilir.

٥١. ذى قواديس الساقه واحد طالع واحد نازل

(h.t. suvarma qurğusunun dolçaları kimi, biri çıxır, biri düşür)

Bir yerə çox girib çıxan haqqında deyilir.

٥٢. ذى براغيث القنطره عرى وزنطره

(h.t. körpü birəsi kimi lüt və təkəbbürlüdür)

Özünü təkəbbürlü aparan kasıb haqqında deyilir.

٥٣. ذى حمار الغازيه يسمع الدربكه يهز وسطه

(h.t. rəqqasənin eşşəyi kimi, musiqi eşidəndə bədənini əsdirir)

İnsanın alışdığı şeylərə həvəsi haqqında deyilir.

٥٤. ذى كيل الحمس كبير وناقص

(h.t. noxud ölçüsü kimi böyük, lakin boşdur)

Yaşlanıb işində irəli getməyən haqqında deyilir.

٥٥. ذى الملح محشور فى كل طعام

(h.t. duz kimi hər yeməyə girir)

Camaatın hər işinə qarışan adam haqqında deyilir.

٥٦. ذى ابن العتره يعيط والبز فى حنكه

(h.t. anasının döşü ağzında ağlayan uşaq kimidir)

Səbəbsiz ağlayıb sızlayan adam haqqında deyilir.

٥٧. ذى القرع ما يمديش الا بره

(h.t. balqabaq kimi, yalnız bayıra uzanır)

Özgələrə xeyir verib, özününküləri saymayan haqqında deyilir.

٥٨. ذى الابره تكسى الناس وهى عريانه

(h.t. iynə kimi insanları geyindirir, özü isə lütdür)

Hamıya yardım edib, özünə fikir verməyən haqqında deyilir.

٥٩. ذى الفقير يفتخر بِمال ابوه

(h.t. atasının pulu ilə fəxr edən kasıb kimi)

Ona heç bir xeyri dəyməyən adamla fəxr edən haqqında deyilir.

٦٠. ذى العتال ما يذكر الله الا تحت الحمل

(h.t. Allahı yalnız yük altında olan vaxt zikr edən hambal kimi)

Allahı yalnız çətin vəziyyətdə xatırlayan haqqında deyilir.

٦١. رمان الصبا راح

(h.t. gəncliyin narı getdi)

Cavanlığına təəssüf edən qocanın sözləridir.

Xülasə

Ərəb dialektləri ərəblərin əsas ünsiyyət vasitəsi olduğuna görə buradakı fra­ze­o­logiya qismi də böyük maraq doğurur. Dialektlərin içərisində daha geniş yayılmış olan Misir dialektinin materialı əsasında atalar sözləri və deyimlər haqqında mü­əy­yən təsəvvür yaratmağa, onların mənası və tərcümə üsulları barəsində qismən də olsa bir məlumat verməyə çalışılmışdır. Belə leksikanı hərfi yox, başqa dildə mənasına görə analoqunu taparaq verməyin məqsədə uyğunluğu qeyd olunmuşdur.

 

Açar sözlər: Misir dialekti, atalar sözləri, deyimlər

 

ƏDƏBİYYAT

 "التراث الشعبى" الاعداد ٧، ٨، ٩، ١٩٨٢م                                                          

"التراث الشعبى" العدد الفصلى الثانى، ١٩٨٣م                                                          

 


Nigar Rzayeva

MÜASİR ƏRƏB DİLİNDƏ BİRLƏŞDİRMƏ ƏLAQƏLİ TABESİZ MÜRƏKKƏB CÜMLƏLƏR

(eyni zamanlı və ardıcıl zamanlı cümlələr, səbəb-nəticə əlaqəli cümlələr)

               Müasir dilçilik ədəbiyyatinda tabesiz mürəkkəb cümlələr  iki meyara - ya tabesizlik bağlayıcılarının növünə və differensasiya qabiliyyətinə, ya da tərkib hissələri arasında mövcud məna əlaqələrinə əsasən təsnif edilir. Ərəb dilciliyinə gəlincə, burada tabesiz mürəkkəb cümlələrin xüsusi sintaktik vahid kimi öyrənilməsi ənənəsi XX əsrin ortalarından etibarən yaranmışdır. D.V. Semyonovun 1941-ci ildə nəşr olunmuş “Синтаксис современного арабского литературного языка” əsərindən sonra ərəb dilinin qrammatikasına dair istənilən əsərin sintaksis bölməsində tabesiz mürəkkəb cümlələr və onların məna növləri haqqında məlumat verilir. Ərəbünaslar ərəb dilində tabesiz mürəkkəb cümlələrin müxtəlif növlərini adətən sırf tabesizlik bağlayıcılarına əsasən fərqləndirirlər. Birləşdirmə bağlayıcılarının birləşdirmə əlaqəli (yəni eyni zamanlı, ardıcıl zamanlı və səbəb-nəticə əlaqəli cümlələrin), qarşılaşdırma bağlayıcılarının qarşılaşdırma əlaqəli cümlələrin və bölüşdürmə bağlayıcılarının alternativ mənalı cümlələrin yaranmasına xidmət etdiyi qeyd edilir. Halbuki, araşdırmalar göstərir ki, məsələn, birləşdirmə bağlayıcıları adlandırılan و, ف bağlayıcıları ərəb dilində işlənmə tezliyinin yüksəkliyi və differensasiya qabiliyyətinin aşağı olması ilə fərqlənirlər. Bu bağlayıcıların iştirakı ilə qurulan tabesiz mürəkkəb cümlələrdə yuxarıda qeyd edilənlərdən başqa, həm də qarşılaşdırma, aydınlaşdırma və qoşulma əlaqələri müşahidə edilir. Odur ki, məhz bu bağlayıcıların iştirakı ilə yaranan cümlələrdə tərkib hissələri arasında mövcud olan məna əlaqəsinin tipini müəyyənləşdirmək üçün komponentlərin individual məzmununa, onların bir-birilə şoxcəhətli məzmun münasibətlərinə xüsusilə fikir vermək ehtiyacı hiss edilir.

               Müasir ərəb dilində birləşdirmə əlaqəli cümlələrin tərkib hissələri arasında əsasən zaman və səbəb -nəticə əlaqələri müşahidə edilir. Bu tip mürəkkəb cümlələr həmcins və qeyri həmcins tərkibli ola bilər. Həmcins tərkibli mürəkkəb cümlələrdə predikativ hissələrin sadəcə ardıcıl şəkildə və ya eyni zamanda baş verən və yaxud verməyən həmcins faktların sadalanmasına xidmət edir. Nəzəri dilçilikdə hesab edilir ki, mürəkkəb cümlə komponentlərinin həmcinsliyini təmin edən aşağıdakı amillər mövcuddur: onların tərkibində ümumi ortaq cümlə üzvünün və ya budaq cümlənin mövcud olması, tərkib hissələrinin mürəkkəb cümlədən əvvəlki kontekstlə eyni münasibətdə olması, və nəhayət, müəllifin sadalanan hadisələrə eyni münasibətdə olması.

               Birləşdirmə əlaqəli tabesiz mürəkkb cümlələrin böyük əksəriyyətində predikativ hissələr arasında zaman əlaqəsinin mövcud olduğu müşahidə edilir. Mürəkkəb cümlədə zaman əlaqəsi özünü iki formada büruzə verir: predikativ hissələrdə baş verən hadisələr ya ardıcl düzülür, ya da eyni zamanda baş verir. Ərəb dilində komponentlər arasında ardıcıl və ya eyni zamana görə birləşdirmə əlaqəsinin mövcud olmasını dəqiq morfoloji göstəricilərdən daha çox mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrinin məzmun münasibətləri müəyyənləşdirir.  Burada xəbərlərin qrammatik formaları, cümlələrin düzülüşü, onlarda ortaq üzvlərin-determinantların işlənməsi kimi məsələlərə diqqət yetirmək vacibdir.

Prredikativ hissələrdə baş verən hadisələrin ardıcıllığı feli xəbərlərin eyni  formada olması,و, ف, ثم bağlayıcılarından birinin iştirakı və müvafiq intonasiya ilə ifadə edilir:

فدخل الحاجب و أعلمه  فقال الاديب...

               Nökər içəri girib ona xəbər verdi, alim dedi...

وقادته قدماه إلى الحارة اللتي فيها البيت حيث تسكن الحبيب  و وجد نفسه فجأة أمام الزقاق...و أظلمت الدنيا...

                Ayaqları onu sevgilisinin yaşadığı evin yerləşdiyi məhəlləyə gətirdi. Özünü birdən-birə həmin dalanda gördü... Dünya gözlərində qaraldı...

ماتت غالية بعد يومين  و ذهبوا برجب إلى مأوى المجاب

                Ğaliyə iki gündən sonra keçindi və Rəcəbi ruhi xəstələr üçün xəstəxanaya apardılar.

...حتى لاحت فوهة بندقية من إحدى الكوّات, مصوبة إليه و فجأة  قطعت النشيد الحماسي طلقة حارة أصابت قلب حامل العلم  وأعقبتها ثلاث طلقات لكل طلقة فريسته.

                ...pəncərələrin birindən ona tərəf yönəlmiş tüfəng lüləsi göründü və bayraqdarın şanlı nəğməsi qəlbinə tuş gəlmiş qəfil güllə ilə susduruldu. Onun ardınca hər birinin öz hədəfi olan üç güllə atəldı.

فنظرت إلى الذئاب التي ... ثم انطلق كل بدوره يصيح على رفاقه

               Mən ... canavarlara baxdım, sonra hər birimiz növbə ilə qışqırıb öz yoldaşlarını çağırmağa başladı...

وازدادات وحشة رجب فرجع إلى المدينة يجر أقدامه جرا هائما, لا يدري أية جادة يتخذ.

               Rəcəbin tənhalığı bir az da artdı və o, ayaqlarını ağır-ağır sürüyərək, hansı küçəni seçdiyini dərk etmədən şəhərə qayıtdı.

ثم قال أبو دياب ضاحكا:- يظهر يا صاحبي بأننا سنجرّب النوم على هذه الاغصان و سررت بكلمة   " صاحبي " التي يفوه بها

               Sonra Əbu Diyab dedi: - Görünür, dostum, biz bu budaqların üstündə gecələməli olacağıq və ağzından qaçırdığı "dostum" sözünə sevindim.

و ساءت حاله من بعد فطرح العكازتين جانبا و قنع مضطرا بحياة المقعد.

               Sonra onun halı pisləşdi və o, qoltuq ağaclarını bir tərəfə atıb əlil həyatı ilə qənaətlənməyə məcbur oldu.

و هل صباح جديد فنهض الرجل يجمجم عابس الوجه: يوم آخر علي أن احتمله.

 Yenə də səhər açıldı və kişi üzünü turşudaraq donquldandı: -Daha bir gün... Buna da dözməliyəm.

               Predikativ hissələrdən biri keçmiş zamanda, digəri indiki zamanda olduqda adətən ərəb dilçiliyində “hal” cümləsi adlandırılan və mürəkkəb cümlədə müxtəlif mənalı zərflik budaq cümləsi rolunu oynayan sintaktik vahid yaranmış olur. “Hal” cümləsinin iştirak etdiyi mürəkkəb cümlələr isə ərəb dilçiliyində birmənalı olaraq tabeli mürəkkəb cümlə kimi təsnif edilir. Çünki mürəkkəb konstruksiyanın indiki zaman feli xəbərli komponenti, yəni “hal” cümləsi xəbəri keçmiş zaman formasında olan digər komponentdə baş verən hadisənin, hərəkətin baş verdiyi şərait haqqında məlumat verir:

ولكنهم أبوا أن يعتصمن بالحصن لئلا تصاب النساء  و يشتد الصراع بين الفريقين.

Lakin tərəflər arasında vuruşma şiddətləndiyi zaman, onlar qadınlara zərər dəyməsin deyə qalaya sığınmaqdan imtina etdilər.

               ساد القرية صمت عميق في أول النهار, ثم بعد ذلك بدأ النساء يتحدثن في شيء من  الاضطراب و اصواتهن تعبر عن مزيج من الغضب والتحسر, ثم ساد بينهم الصمت.

                Günün əvvəlində kəndə dərin bir sükut hakim kəsilmişdi, sonra qadınlar bir qədər iztirablı səslə söhbət etməyə başladılar. Səslərində qəzəblə kədər bir-birinə qarışmışdı. Sonra aralarına sükut çökdü.

               Bu qarışıq tipli mürəkkəb cümlədə dörd pedikativ hissə iştirak edir. Bunlardan üçü tabesizlik əlaqəsindədir )    ثم ساد الصمت ، بدأ النساء يتحدثن ،  صمت ساد) . Hər üçünün feli xəbəri keçmiş zaman formasındadır. Lakin II predikativ hissədən sonra xəbəri indiki zaman formasında olan daha bir cümlə görürük (  و اصواتهن تعبر عن مزيج من الغضب والتحسر). Bu cümlə bilavasitə özündən əvvəlki cümlədə təsvir edilən “qadınların söhbəti” hansı səs tonunda, nə tərzdə aparıldığını açıqlayan tərzi- hərəkət zərflik budaq cümləsidir. Qeyd edək ki, müasir ərəb dilində olan mətnlərin tədqiqi göstərir ki, bu dildə tabelilik və tabesizlik əlaqələrinin müxtəlif məna çalarlarının iştirakı ilə yaranan qarışıq tipli cümlələr də kifayət qədər yüksək tezliklə işlənir.

Bəzən ardıcıl zaman əlaqəsində olan cümlələrdən birində ismi xəbər, digərində (və ya digərlərində) feli xəbər iştirak edir. Aşağıdakı cümlələrə baxaq:

طلقة واحدة مدوية تغرق في لججها جلجلة البنادق الضعيفة  ثم لم يزل الرعد يشتد يقترب حتى بدأت النساء يبصصن الرجال ينسحبون إلى القرية من الجديد.

                Pulemyot güllələri sırasının zəif uğultusuna qarışan gurultulu bir atəş. Sonra bu  gurultu yaxınlaşaraq  şiddətlənməyə başladı və qadınlar kişilərin yenidən kəndə tərəf geri çəkildiklərini gördülər. 

               Bu mürəkkəb cümlədə I komponent baş cümləsi adlıq cümlədən ibarət təyin budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlədir. II komponent də tabeli mürəkkəb cümlədən ibarətdir. Hər iki predikativ hissədəki baş cümləni budaq cümlələrdən ayırıb sadəcə ikisinin arasındakı semantik əlaqəyə fikir versək, aydın olar ki, birinci cümlədə təsvir edilən bir an (“gurultulu atəş səsi”) ikinci cümlədə inkişaf edir və bir-birini əvəzləyən hadisələr axını ilə davam edir.

                Və yaxud əksinə:

واستمر الصمت, ثم طلقة أخرى, ثم طلقات البنادق...

                Sükut davam etdi, sonra başqa bir atəş, daha sonra pulemyot atəşləri...

               Burada I komponentdə feli xəbərin leksik mənası davamiyyət bildirir. Davam edən “sükut”dur, onu pozan, durduran “ güllə səsi” və ardınca eşidilən “pulemyot sırası” şübhəsiz ki, hadisələrin bir nöqtədən çıxıb müəyyən bir istiqamətdə inkişaf etdiyini göstərir. Birinci predikativ hissə feli cümlədən, digər iki komponent isə adlıq cümlələrdən ibarətdir.

 Əksər hallarda bu tip cümlələrdə aydın şəkildə hadisələrin ardıcıllığına dəlalət edən “summə” bağlayıcısı iştirak edir.

               Bir sira hallarda tabesiz mürəkkəb cümlənin komponentləri müxtəlif modallığa malik olur. Məsələn:

               فهدوء يتحمل ألصوت إلى مسافة بعيدة و قد يسمع رفاقي أو رفاقك صياحنا فيخفون لنجدتنا

 Sakit hava səsi uzaq məsafəyə aparar və bələkə də ya mənim, ya da sənin yoldaşların səsimizi eşidib köməyə tələsərlər.

               Birinci cümlədə qeyri-qəti gələcək zamanda baş verən hadisə ilə ikinci cümlədə baş verən hadisə hər iki halda feli xəbərin indiki-gələcək forması ilə ifadə edilmişdir. Lakin قد ədatının felin indiki şəxs forması ilə işlənməsi ikinci cümləyə güman etmə çaları verir. Bu səbəbdən “sakit hava səsi uzaqlra apara bilər, nəticədə dostlarımız bizi eşidər ” kimi səbəb-nətcə əlaqəli mürəkkəb cümlə deyil ,  “sakit hava səsi uzaqlra aparar və nəhayət, dostlarımız bizi eşidə bilər ” kimi bir infotmasiyanın ötürülməsinə xidmət edən tabesiz mürəkkəb cümlə formaşrır.

               Tabesiz mürəkkəb cümlənin komponentləri arasında eynizamanlılıq əlaqəsi də daha çox eynizaman formasında olan feli xəbərlərin iştirakı, و  ف  ، bağlayıcıları ilə ifadə edildilir. Ərəb dilində tabesiz mürəkkəb cümlələrin təhlili göstərir ki, ardıcıllıq əlaqəsi əsasında quru­lan mürəkkəb cümlələrdə komponentlər arasında   aydın eşidilən fasilə olur ki, bu da ardıcıl baş verən hadisələrin sadalanması ilə əlaqədardır. Əksinə, eynizamanlılıq əlaqəsi ilə birləşən predikativ hissələr arasında fasilə çox qısa  olur, hadisələrin eynizaman çərçivəsində baş ver­məsini nəzərə çarpdırmaq üçün cümlələrin bəzən “birnəfəsə” oxunması tələb edilir. Məsələn:

لاح الجنود من جديد  وكادت تطلق النار عليهم ولكن تربثت إلى أن توسطوا الساحة ولم يعد في استطاعتهم أن يهربوا أو يحتموا بشيء.

                Əsgərlər yenidən göründülər. Aişə az qala atəş açmışdı, lakin əl saxladı. Onların heç yerə qaça bilməyəcəkləri və heç nə ilə qoruna bilməyəcəkləri bir yedrə - meydanın mərkəzində toplaşmalarını gözlədi.

               Bu cümlənin I və II komponentləri arasında eynizamanlılıq əlaqəsi vardır: əsgərlərin yenidən görünməsi və Aişədə güllə atmaq istəyinin yaranması bir göz qırpımında , eyni anda baş verir. Təbii ki, mətnin düzgün , ifadəli qiraəti zamanı bu iki cümlənin bir-birinin ardınca çox qısa fasilə ilə oxunması tələb edilir. لكن bağlayıcısı ilə başlanan III komponent isə, əksinə, bir qədər fasilədən sonra oxunmalıdır. Belə ki, qarşılaşdırma bağlayıcısı ilə yanaşı, məhz bu cür intonasiya həmin cümlənin özündən əvvəlki hissə ilə qarşılaşdırma əlaqəsində olmasını aydın nəzərə çarpdırır.

إصطف هؤلاء الجنود في صباح اليوم التالي  وسار قائدهم في مقدمتهم.

                Sabahkı günün səhəri bu əsgərlər sıraya düzüldülər, başçıları öndə getdi.

Və yaxud:

               لا لأنها تحكم إطلاق النار , ولكن لأن نفسها كانت متركزة في عينيها  وعينيها متركزتان في قلوبهم...ولم يبق منهم في النهاية إلا واحد.

Ona görə yox ki, Aişə güllə atmağı çox yaxşı bacarır.Ona görə ki, onun ruhu gözlərində cəm olmuşdu, gözləri isə onların qəlbinə tuşlanmışdı...Nəhayət, onlardan yalnız biri qaldı.

 Bu qarışıq tipli mürəkkəb cümlənin 4 komponenti arasında müxtəlif məna əlaqələri var. Mövzumuzla bağlı bizi daha çox II və III komponentlərin qarşılıqlı məzmun münasibətləri maraqlandırır.( لأن نفسها كانت متركزة في عينيها  وعينيها متركزتان في قلوبهم) Personajın çox gərgin anlar yaşadığını təsvir edən bu iki cümlə arasında nəzərəçarpan fasilə etmək mümkün deyil. Çünki bu, hadisə cərəyan edən məqamda onun psixoloji vəziyyətinin nə qədər gərgin olmasını tam şəkildə ifadə etməyə mane ola bilər.

و مرت الايام رتيبة قاسية و اطل الربيع   وصبغ ألارض بزهوره و خيراته.

               Sərt qış günləri keçdi, yaz gəldi, hər tərəf gül- çiçəklə bəzəndi.

Bu tabesiz mürəkkəb cümlədə isə I komponentlə II arasında ardıcıllıq əlaqəsi var. Bu, həm predikativ hissələrin individual məzmunundan, həm də qiraət zamanı aralarında yaranan aydın fasilədən məlum olur: təbii ki, bir fəslin digərini əvəz etməsi üçün müəyyən bir zaman tələb edilir. Lakin II və III komponentlərdə demək olar ki, eyni zamanda baş verən hadisələr təsvir edilir: yazın gəlməsi ilə torpağın gül-çiçəklə bəzənməsi mövsüm baxımından eyni vaxtda baş verir. Odur ki, bu cümlələr arasında sözsüz ki, daha qısa fasilənin edilməsi məqsədəuyğundur.

Eynizamanlılıq əlaqəsi əsasında formalaşan tabesiz mürəkkəb cümlələrdə predikativ hissələr arasında özünəməxsus intonasiyanın mövcud olması bu tip cümlələrin hamısına xasdır, və dəqiq morfoloji göstəricilər olmadığına görə çox vaxt qeyd edilən cümlə tiplərinin mətnin digər sintaktik konstruksiyalalrından fərqləndirən yeganə vasitədir. Aşağıdakı cümlələrə də baxaq:

و تملكني الاضطراب و اخذ الخوف يطرق قلبي شيئا فشيئا حين وصلت في تفكيري إلى هذا الحد.

               Məni həyəcan bürüdü, fikirlərim bu məqama çatınca qorxu addım-addım qəlbimə yol tapdı.

و ندمت لذهابي وحدي و برزت لي في لحظة واحدة صور وجوه عشرات من شباب القرية المجاورة دافعة إلى قلبي مزيدا من الخوف و ارتعشت لمجرد تفكيري بانهم قد يكونون قرب النبع.

               Tək getməyimə peşman oldum, gonşu kənddən olan onlarla cavanın sifəti gözümün qabağına gəldi, qorxum daha da artdı: onların bulağın yaxınlığında ola biləcəyi haqqında təkcə düşünməyim belə məni titrətdi.

كنت أنا و زميلي نجلس على غصن غليظ   و قد تحلق من تحتنا عدد كبير من الذئاب الضخمة .

               Yoldaşımla mən qalın bir budağın üstündə oturmuşduq, aşağıda bizi dövrəyə almış çoxlu sayda iri canavar idi...

وألقى ببصره إلى الفريق فأخذت عينه مركبا حافلا بطوائف الشباب...

                Yola nəzər saldı və bir qrup gənclə dolu bir maşın diqqətini çəkdi. 

إنه ليرهف السمع ليتصيد هذه الأصوات الملأى بفورة الحياة و بهجتها سرعان ما تبدو على سحنته المتقلصة الكمداء علائم السخط والإستياء.

               Hərdən qulaqlarını şəkləyib bu həyat coşqusu və sevinci ilə dolu səsləri tutmağa çalışırdı, tezliklə tutqun qırışıq üzündə qəzəb və narazılıq ifadəsi əmələ gəlirdi.

               Buraya qədər göstərilən cümlələr həmcins tərkibli, sadalama intonasiyalı tabesiz mürəkkəb cümlələrdir. Bu tip cümlələr açıq sıralı hesab edilir, yəni nəzəri cəhətdən onların komponentlərinin sayı məhdud deyil və ikidən çox ola bilər.

 Bir qədər əvvəl qeyd etdiyimiz kimi, ərəb dilində qeyri-həmcins tərkibli birləşdirmə əlaqəli cümlələr də mövcuddur. Dilçilikdə qeyri-həmcins tərkibli cümlələr adətən qapalı sıralı mürəkkəb konstruksiyalar kimi öyrənilir. Lakin ərəb dilində durğu işarələri sisteminin zəif olması və birləşdirmə mənalı tabesizlik bağlayıcılarının bir çox hallarda bağlayıcıların durğu işarələri əvəzinə işlənməsi bu tip cümlələrdə komponentlərin sayının daha artıq ola bilməsinə səbəb olur. Odur ki, komponentlərin sayından asılı olmayaraq qeyri həmcins tərkibli cümlələrin zaman əlaqəli cümlələrdən əsas fərqi odur ki, burada komponentlər arasında qrammatik-semantik əlaqənin daha aydın morfoloji göstəriciləri olur. Bu da komponentlərin hamısında eyni bir şəxsə, predmetə, hadisəyə işarə edən anaforik əvəzliyin işlənməsidir. Bu əvəzliklər birinci komponentdə qeyd edilən obyekti digər komponentlərdə təkrar xatırlatmaqla, onun haqqında verilən informasiyanı genişləndirir. Məsələn:

فإن ابنه الِبكر المتزوج قد ارتحل إلى البصرة واشتغل حمالا في الرصيف  وله ابن ثان يعمل في سيارة باص قلما يحضر البيت..., وله ابن ثالث هو جندي هارب...,ثم إن بقية أولاده يعمل بعضهم  مع زمر البنانين والبعض الآخر صبيانا لا يعملون.

Onun  artıq evli olan böyük oğlu Bəsrəyə köçmüş və orada hambal kimi işləməyə başlamışdı, ikinci oğlu avtobusda işləyirdi və evə az-az gəlirdi... Üçüncü oğlu qaçaq əsgərdi... qalan övladlarının bəzisi bənnalar dəstəsində işləyirdi, digərləri də şagird idilər, işləmirdilər.

تحت أقدامها الجنة   و في يديها سلال الحياة و ثمارها المباركة.

               Cənnət onun ayaqları altındadır, həyat ağacı və onun mübarək barı onun əlindədir.

و هي فتاة  في السابعة عشرة من عمرها اسمها عائشة  , في عينيها بريق, وفي لفتاتها دلال, وفي محياها سحر يجلب الأبصار.

               O, 17 yaşında Aişə adlı bir qızdı, gözlərində parıltı, baxışlarında məlahət, simasında nəzərləri cəlb edən bir sehr vardır.

فغالية أحب إليه من نفسه ولا يعيش إلا لها و بها وبحبها

               Ğaliyə ona özündən əzizdir, yalnız onun üçün, onunla, onun eşqi ilə yaşayır.

إن الفترة الزمنية اللتي يبحثها هذا الكتاب طويلة  والحقائق التاريخية التي يضمها مستفيضة واسعة.

               Kitabın araşdırdığı zaman intervalı böyükdür və onun toxunduğu tarıxı faktlar olduqca əhatəlidir.

Göstərdiyimiz nümunələrdə hər bir predikativ hissədə mürəkkəb cümlənin verdiyi informasıyanın əsas obyekti, hədəfi olan şəxsə işarə edən bitişən əvəzliklər işlənmişdir ki, bu da həm predikativ hissələrin qrammatik əlaqəsini təmin edir, həm də sadalanan informasi­yanın məhz bir şəxslə əlaqəli olduğunu göstərir. Bu cümlələrdə eyni və ya ardıcıl zaman çərçivəsində baş verən hadisələrdən söhbət getmir, müəyyən bir şəxsə aid müxtəlif xarakterli məlumatlar verilir. Bu cümlələrdə xəbərlərin ifadə vasitələri də müxtəlifdir: burada hadisə­lə­rin zaman əlaqəsi vurğulanmadığı üçün feli xəbərli cümlələrdən daha çox, ismi xəbərli cüm­lələrin və ya feli və ismi xəbərli cümlələrin bir mürəkkəb cümlədə işlənməsinə tez-tez rast gəlinir.

                Qeyri-həmcins tərkibli cümlələr arasında səbəb-nəticə əlaqəli cümlələr mühüm yer tutur. Bu tip tabesiz mürəkkəb cümlələrdə ədətən iki komponent iştirak edir: bunlardan birincisində səbəb, ikincisində isə nəticə göstərilir:

لقد أنصف الدستور والتشريعات الجديدة قي العراق المرأة...... و بدأ صوتها يعلو  في البرلمان  ومؤسسات الدولة  ومنظمات المجتمع المدني.

               İraqın yeni konstitusiya və qanunları qadına ədalətlə yanaşdı və parlamentdə, dövlət müəssisələrində, sosial təşkilatlarda onun səsi eşidilməyə başladı.

بدأ المرض هيّنا فاتخذ الرجل العصا يتوكأ عليها في السير.

               Xəstəlik əvvəl yüngül başlamışdı və kişi əlindəki əsaya söykənərək yeriyirdi.

وقد كرس حياته كلها في سبيل مصالح قريته فأتت جهوده ثماراً دانية القطوف.

               O, bütün həyatını kəndinin mənafeyinə xidmətə həsr etmişdi və onun zəhməti tezliklə nəticə vermişdi.

يحتل هذا اليوم مكانة خاصة لدى شعوب الارض قاطبة رغم اختلاف ثقافاتها و همومها و رؤاها  فتقف جميعا لتحيي المرأة في كل مكان.

               Mədəniyyətlərinin, maraqlarının və baxışlarının fərqli olmasına baxmayaraq, bu gün bütün dünya xalqlarının həyatında xüsusi yer tutur və hər yerdə, hər kəs qadınları təbrik edir.

كان الشيخ يعيش وحده إذ لم يتزوج بعد وفاة قرينته ألأولى  وكانت ابنته أقرب الناس إليه في القرية.

               Şeyx yalqız yaşayırdı, çünki birinci arvadının vəfatından sonra evlənməmişdi və qızı kənddə onun ən yaxıın adamı idi.

إنه ذهب إلى توفيق بين فسفتي أرسطو وأفلاطون فنشأت عنه ألفلسفة ألاسلامية الافلاطونية الجديدة.

               O, Aristotel və Platon fəlsəfələrini birləşdirməyə çalışmışdır və (nəticədə) müsəlman neoplatonizmi meydana cıxmışdır.

واللافت ان وجهة النظر الارمنية قد وجدت لها مساحات واسعة في الاعلام الدولي والسوفييتي  فاصبحت هي وجهة النطر,في حين لم يتح القليل من ذلك للرأي الآخر, مما جعلت الاذريين في موقع الاتهام على أنهم...كما يظهر غالبا الأمر في وسائل الأعلام الغربي

               Diqqəti cəlb edən odur ki, ermənilərin mövqeyi beynəlxalq və sovet informasiya vasitələrində geniş şəkildə əks edilmişdir və o, digər tərəfin mövqeyinə az yer verildiyi halda, çox vaxt qərb mətbuatında təzahür edən və azəriləri ... də ittiham edən yeganə   nöqteyi-nəzərə çevrilmişdir.

إن ناغرنو كاراباغ جزء تاريخي من الارض الاذرية  و إن الوجود الارمني فيها لا يعني الحاقها بارمينيا.

               Dağlıq Qarabağ Azəri ərazilərinin tarixi bir hissəsidir və orada ermənilərin mövcud olması  onun Ermənistana ilhaq edilməsi demək deyil. 

و قد ملك كبيرهما البلاد و حكم بالعدل بين العباد فاحبه اهل مملكته

               Onlardan böyüyü ölkəni idarə edirdi və ədalətli bir hökmdar idi, məmləkət əhli onu sevirdi.

و كان يتناهى إلى سمعي بين الحين والآخر نباح بنات آوى مختلطا بعواء الكلاب فاشعر بال.. و أتلفت حوالي عشرات المرات...

               Vaxtaşırı qulağıma itlərin hürüşməsinə qarışmış çaqqal ulamasının səsi çatırdı, mən ... hiss edirdim və  dəfələrlə ətrafıma boylanırdım.   

جل ما أخشاه الآن أن يصطدم رفاقي و رفاقك مع بعضهم فيؤدي هذا إلى كريثة.

 İndi ən çox qorxduğum odur ki, yoldaşlarımız bir-biri ilə toqqaşar və bu da fəlaktə gətirib çıxarar.

لم بعد يقربه أحد  فغدا كالعقرب الثائرة تدور في حجرها...

               Daha heç kəs ona yaxın durmurdu və o, yuvasında cövlan edən əqrəbə dönmüşdü.

 

فمزق الألم أحشاها حتى قتل فيها الخوف والعطف والتردد  وتنبهت فيها غرائز الفتك والانتقام والافتراس,  تنبهت وهي تعوي كأنها الذئاب الجائعة.

               Ağrı onun ürəyini elə parçaladı ki, içindəki qorxunu, mərhəməti və tərəddüdü məhv etdi. Qəlbində öldürmək, parçalamaq, intiqam almaq instinktləri baş qaldırdı  və o, ac canavar kimi uladı. 

               Göründüyü kimi, nümunələrin hamısında tabesiz mürəkkəb cümlə iki komponentlidir. Səbəb-nəticə əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələri birləşdirmə əlaqəli digər cümlələrdən fərqləndirən mühüm xüsusiyyət elə budur. Hətta çoxkomponentli tabesiz mürəkkəb cümlədə səbəb-nəticə əlaqəsi məhz iki predikativ hissə arasında yaranır.  Mürəkkəb cümlənin digər hissələri arasında tabesizlik əlaqələrinin başqa növləri, hətta budaq cümlələr iştirak edir. Yəni eyni mürəkkəb konstruksiya tərkibində həm tsbesizlik əlaqələrinin müxtəlif növləri, həm də tabelilik əlaqələri yer almış olur. Belə cümlələr qarışıq tipli cümlələr adlanır və onların ərəb diskursunda işlənmə tezliyi kifayət qədər yüksəkdir. Belə ki, ərəb dili  “geniş konstruk­siya­lar” dilidir. Ərəbdilli adresant geniş informasiya blokları qurub yadda saxlamaq xüsusiyyətinə malikdir və bu cür geniş konstruksiyalar cox vaxt tərcümə dilinə olduğu kimi tərcümə edilə bilmir. Cünki belə olan halda istər-istəməz tərcümə dlinin sintaktik qayda-qanunlarını pozmaq lazım gəlir. Məlumdur ki, ərəb mətnində situasiyanın tam obrazının təsviri zamanı müşahidə edilən səciyyəvi xüsusiyyətlərdən ən nəzərəşarpanı sintaktik-morfoloji əlamətlərin "izafi" olmasıdır. Ərəb ədəbi dilində şoxlu sayda mətnlərin analizi göstərir ki, əvvəla, ərəb dilində bir söyləm (vıskazıvaniye) tərkibində olan predikativ qrupların sayı digər dillərdə olduğundan artıqdır. İkincisi, ərəb dilində bütün söyləmlərdə bitişən əvəzliklərlə ifadə edilmiş mənsubiyyət əlamətlərinin sayının artıq olması müşahidə edilir ki, bu da cümləni va fə bağlayıcılarının köməyi ilə xeyli genişləndirmək imkanı verir. Belə bir  cümləyə baxaq:

كانت قمرات عائشة متركزة من الكوة في مدخل القرية حتى ان أهدابها الطويلة لم تطرف , وخصلات شعرها الوكف المفروج فوق خدها الأيمن لم تكن تتحرك  ولم تكن هي نفسها تشعر مطلقا بما يحيط بها من دماء و أشلاء وأطلال  وإنما كان كل وجودها متركزة و منحصرا في مدخل القرية.

[Aişə baxışlarını pəncərədən kəndin girəcəyinə cəmləmişdirmişdi. Hətta uzun kiprikləri qırpılmadı və qarışıq saçlarından ayrılıb sağ yanağının üstünə düşən telləri belə tərpənmirdi və o özü ətrafındakı qanın, parçalanmış insan cəsədlərinin, dağıntının qətiyyən fərqinə varmırdı və həqiqətən də Aişə bütün vücudu ilə kəndin girəcəyində cəm olmuşdu.]

 Aişə uzun kipriklərini  qırpmadan baxışlarını pəncərdən kəndin girəcəyinə elə zilləmişdi ki, hətta qarışıq saçlarından ayrılıb sağ yanağının üstünə düşən telləri belə tərpənmirdi. O özü isə ətrafındakı qanın, parçalanmış insan cəsədlərinin, dağıntının qətiyyən fərqinə varmırdı: Aişə bütün vücudu ilə kəndin girəcəyinə tuşlanmışdı.

Cümlənin strukturunu belə təsvir etmək olar: bir biri ilə həmcins olan iki budaq cümləli tabeli mürəkkəb cümlə (كانت قمرات عائشة متركزة من الكوة في مدخل القرية حتى ان أهدابها الطويلة لم تطرف , وخصلات شعرها الوكف المفروج فوق خدها الأيمن لم تكن تتحرك  ) + aydınlaşdırma əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlə (  ولم تكن هي نفسها تشعر مطلقا بما يحيط بها من دماء و أشلاء وأطلال  وإنما كان كل وجودها متركزة و منحصرا في مدخل القرية.)

Bu cümləni Azərbaycan dilinə tərcümə variantı ilə müqayisə etsək məlum olar ki, eyni bir fikri ifadə etmək üçün ərəb dilində 5 tam predikativ hissə müqabilində Azərbaycan dilində 4 predikativ hissədən istifadə edilmişdir.  Aşağıdakı cümlədə isə 4 predikativ hissə müqabilində Azərbaucan dilində 3 sintaktik vahiddən istifadə edilmişdir:

وكادوا يؤمنون بأن احتلال القرية أصبح مسألة خطوا  إذا بالفوهة تصوب إليهم من جديد  وإذا هم يتساقطون تحت الرصاص كأنهم الذئاب.

[Onlar  əmin idilər ki, kəndin işğalı bir neçə addımlıq işdir və birdən onlara tuşlanan tüfəng lüləsi! Əsgərlər güllələr altında yerə sərilirlər! Sanki bunlar canavarlar idi.]

Onlar  əmin idilər ki, kəndin işğalı bir neçə addımlıq işdir və birdən onlara tuşlanan tüfəng lüləsi! Əsgərlər bu güllələr altında sanki qəfil güllələrə tuş gəlmiş canavarlarmış kimi, yerə sərilirlər!

وبدأ القتال بالبنادق و سادت الفوضى بين النساء  فشرعن ينزلن بوالد صريع أو زوج يتخبط في دمائه.

[Pulemyotlarla atışma (başladı) və qadınlar arasında xaos hakim kəsildi və onlar özlərini qətlə yetirilmiş atalarına və ərlərinə, hansı ki, öz qanında çabalayırdı, çatdırmaq üçün qaladan endilər.]

Pulemyotlarla atışma və qadınlar arasında xaos başladı: onlar özlərini qətlə yetirilmiş atalarına və öz qanında çabalayan ərlərinə çatdırmaq üçün qaladan endilər.

Yenə də ərəb dilində 4 predikativ hissədən ibarət qarışıq tipli mürəkkəb cümlə Azərbaycan dilinə 2 cümlədən ibarət aydınlaşdırma əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlə kimi tərcümə edilmişdir.

Onu da əlavə edək ki, belə bir hal təkcə mürəkkəb və ya qarıçıq tipli cümlələrin deyil, həm də sadə cümlənin tərcüməsi zamanı da müşahidə edilir.

Qarışıq tipli mürəkkəb cümlələrin tərkibində səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri də bu konstruksiyalarda tez-tez qoşulma əlaqəli komponentin iştirakıdır:

كان زامل قد انجب من زوجته الواحدة عشرين من البنين والبنات,  توفي اربعة منهم وهو أقل عدد تفقده عائلة وراء الِسداد, ثم إنه ينتظر ابنه الحادي والعشرين بعد شهرين.

               Zamil yeganə arvadından iyirmi övlad doğurmuşdu. Onlardan dördü tələf olmuşdu ki, bu da “divarın”  arxasında yaşayan bir ailə üçün ən az itgidir. İndi isə o, iki aydan sonra iyirmi birinci övladını gözləyirdi.

               Aydındır ki, cümlədəki III predikativ hissə ardıcıllıq əlaqəsində olan digər cümlələrə nəzərən əlavə qeyd, məlumat xarakteri daşıyır. Həmin cümlənin digərləri kimi va bağlayıcısı ilə əlaqələnməsinə baxmayaraq, onun daşıdığı informasiya digər cümlələrdəki zaman ardıcıllığına uyuşmur. Özündən bilavasitə əvvəl gələn cümlə ilə semantik bağlılığı daha güclü olduğundən ərəb dilində qoşulma əlaqəli predikativ hissə Azərbaycan dilinə tabesiz mürəkkəb cümlənin komponenti kimi deyil, sərbəstliyi daha məhdud olan budaq cümlə kimi tərcümə edilməsi məqsədəuyğundur.

               Ərəb dilində birləşdirmə əlaqəli cümlələr arasında qeyri-həmcins tərkibli və qapalı strukturlu birləşmə-tutuşdurma və ya birləşmə-şiddətləndirmə mənalı cümlələrə də rast gəlinir:

وأشارت الى أن تحرير المرأة العربية من القيود الاجتماعية و مساواتها بالرجل العربي ليسا  فقط من مسؤوليات النساء وحدهن  بل هما بالقدر نفسه من مسؤوليات الرجل العربي الذي...

                O, göstərmişdir ki, ərəb qadınının ictimai buxovlardan azad olması və onun ərəb kişisi ilə bərabərliyi yalnız qadınların deyil, həm də ... ərəb kişilərinin üzərinə düşən vəzifələr­dəndir.

               Bu cümlədə II hissədə verilən məlumat I hissədə verilən məlumatın nə qədər vacib və məsuliyyətli olması ideyasını daşıyır ki, bu da mənanın vurğulanmsı, daha qabarıq nəzərə çarpdırılmasına səbəbə olur.

               Beləliklə, müasir ərəb ədəbi dilində birləşdirmə əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələrin tədqiqi aşkar edir ki, ərəb dilində bu əlaqə növünün bütün çalarları geniş istifadə edilir. Istər zamana, istər səbəb –nəticə əlaqəli, istərsə “nəinki..., həm də və ya hətta” bağlayıcılı mürəkkəb cümlələrdə tabesizlik bağlayıcılarının rolu müstəsnadır. Lakin xəbərlərin qrammatik formalarını, predikativ hissələrin sırasını və nəhayət intonasiyanın əhəmiyyətini də unutmaq olmaz. Ərəb ədəbi dilində birləşdirmə bağlayıcılarının, xüsusilə و   ف،  bağlayıcılarının differensasiya qabiliyyətinin aşağı olması bu dildə tabesiz mürəkkəb cümlələrdə tez-tez anaforik əvəzliklərin işlənməsini tələb edir ki, bu da mürəkkəb cümlələrdə sintaktik-morfoloji əlamətlərin çox vaxt tərcümə dili ilə müqayisədə artıq olmasına səbəb olur. Odur ki, bu tip cümlələrin Azərbaycan dilinə tərcüməsi bağlayıcılarla yanaşı digər  leksik-qrammatik vasitəlrə diqqət yetirilməsini tələb edir.

 

ƏDƏBİYYAT SİYAHISI:

Azərbaycan dilində

Abdullayev Ə., Seyidov Y., Həsənov A., “Müasir Azərbaycan dili”,IV hissə, sintaksis, Maarif     nəşriyyatı, Bakı 1983

Bayramov H. “Müasir Azərbaycan dilində tabesiz mürəkkəb cümlələr” Elmlər akademiyası nəşriyyatı, Bakı 1960

Axundov A.A. “Tabesiz mürəkkəb cümlələr”- “Müasir Azərbaycan dili” II hissə, sintaksis, Maarif nəşriyyatı, Bakı 1973

Cəlilov B.A .”Müasir Azərbaycan dilində mürəkkəb cümlənən komponentləri arasındakı əlaqə   üsulları” – “Tarixi və tətbiqi dilçilik” kitabı, “Elm” nəşriyyatı, Bakı 1993

Rus dilində

Бабайцева В.В. Современный русский язык. Часть III. Синтаксис. Пунктуация. Изд. «Просвещение», М., 1981

6. Белова А.Г. Синтаксис письменных текстов арабского языка. Изд. «Наука», М., 1985

7. Гиргас В. Очерк грамматической системы арабов. Типография Императорской Академии Наук, С.-Петербург, 1873, 147 с.

8. Гранде Б.М. Курс арабской грамматики в сравнительно-историческом  освещении. М., изд. Восточной литературы, 1963, 594 с.

Ərəb dilində

ألدكتور السمرائي. تنمية اللغة العربية في العصر الحديث. معهد البحوث والدراسات العربية. مطبعة       الجيلاوي. 1973.  262 ص.                                                                                    

الدكتور إبراهيم أنيس من أسرار اللغة. القاهرة. الطبعة الثالثة. مكتبة الا نجلو - المصرية .1966. 339  ص.                  الدكتور محمد بكر إسماعيل. قواعد النحو باسلوب العصر. القاهرة. دار المنار. الطبعة الاولى. ج 1 2000. 304 ص.

الدكتور محمد بكر إسماعيل. قواعد الصرف  باسلوب العصر. القاهرة. دار المنار. الطبعة الاولى. ج 2. 2000. 237 ص.                   

 

Açar sözlər: birləşdirmə əlaqəsi, semantik differensasiya, çoxfunksiyalı bağlayıcı

 

Резюме

В современном арабском языке широко используюутся все оттенки соеди­ни­тельной связи. При чем роль сочинительных союзов особенна и в предложениях с соединительно-перечислительными и  соединительно-результативными отношениями, а также в предложениях с союзами «не только…но и, даже». Наряду с этим должны отметить роль грамматических форм сказуемых, последовательность компонентов и интонации в формировании узкой семантики сложносочиненного предложения.  Низкий уровень возможности семантической дифференцации соединительных союзов و и  فв арабском языке и их многофункциональность требует частого повтора анна­форических местоимений в предикативных частях. Это приводит к избытку синтак­тико-морфологических признаков в арабском предложении  в сравнении с языком перевода. В связи с этим от переводчика требуется максимальное вимание  ко всем структурным элементам сложносочиненного предложения.

Ключевые слова: сочинительная связь, семантическая дифференцация,

многофункциональный союз

Summary

Copulative relation is widely used in the modern Arabic literary language in all its shapes. The role of the coordinating conjunctions with both time relation and cause-result relation and also with the conjunction "not only…. but also or even”, is very important in the compound sentences. But we should not forget the importance of the grammatical forms of predicate, the position of predicative units and finally the intonation. The fact that the differentiation capacity of the copulative conjunctions in Arabic literary language is low, often require using more anaphoric pronouns in the compound sentences, and it causes syntactic and morphological traits in the compound sentences to be more than that are in translate language. Therefore, the translation of this type of sentences into Azerbaijani requires attention to other lexical-grammatical tools except the conjunctions.

Keywords: copulative relation, semantic differentiation, multifunction conjunction

 

                                                                                                    Rəyçi: dos.K.Ə.Məmmədova

 


Səfixanova Afət Hacıxan qızı, Abıyeva Validə Gəray qızı

İNGİLİS DİLİ QRAMMATİKASININ TARİXİ, İNLİŞAFI VƏ QURULUŞU HAQQINDA

               Dilçi alimlər müəyyən etmişlər ki, ingilis dilinin qrammatik quruluşu digər dil­lərin, o cümlədən Azərbaycan dilinin qrammatik quruluşundan əsasən onun analitik quruluşa malik olması ilə fərqlənir.

Müasir ingilis dilində söz və birləşmələr, cümlələr arasındakı sintaktik əlaqələr əsasən köməkçi fellər, sözönləri, artikl, söz sırası və başqa vasitələrlə qurulur. İngilis dilində zaman formaları əsasən köməkçi fellər vasitəsilə düzəldilir. Məsələn, indiki və keçmiş davamedici formalar to be köməkçi feli, indiki və keçmiş zamanların bitmiş forması to have köməkçi feli, gələcək zamanın qeyri-müəyyən forması shall (I şəxsin tək və cəmində) və will (qalan şəxslərlə) köməkçi felləri, gələcək zamanın davamedici forması shall, will və to be  köməkçi felləri, indiki və keçmiş zamanların davam edib bitmiş formaları to have  və to be  köməkçi felləri, gələcək zamanın davam edib bitəcək forması isə shall, will, to have və to be  köməkçi felləri vasitəsilə düzəldilir. Məsələn:

1. I am writing. He is singing. They are singing. They are playing. She was reading. They were swimming.

2. I have read. He has  gone. They had written.

3. We shall wait. They will  work in the garden.

4. I shall  be writing. They will be  going.

5. We have been working. They had been sweeming.

6. We shall have been playing. They will have been watching.

               Müasir ingilis dilində felin məchul növü, felin vasitəli şəkilləri və inkarlıq kateqoriya forması da analitik yolla düzəldilir. Məsələn:

1. İ am called. He has been invited. We shall have been invited.

2. I should  work. He would come. We should have called.

3. He does not invite  to they party. They do not  learn deutch.

               İngilis dilində ismin hal kateqoriyası morfoloji ifadə cəhətdən çox zəifdir.  Sintetik dil olan Azərbaycan dilində ismin hal şəkilçiləri, ingilis dilində sözönü ilə ifadə olunur. Məsələn:

The parks of London – Londonun parkları.            

İ am going to  the library – Mən kitabxanaya gedirəm.

They are at  the University – Onlar universitetdədirlər.

İngilis dilində                                  köməkçi nitq hissəsi olan artikl ismə xas olur, qeyri müəyyənlik və müəyyənlik                                            bildirir. Məsələn,

                              İ see a book. The book is red.

               Söz sırası və söz birləşmələri arasında sintaktik əlaqələrin istifadəsində əsas rol oynayır. Məsələn:

Light lamp – lamp light, Sohn saw nick – nick saw sohn

Burada söz birləşmələri və cümlələrdə sözlər arasındakı sintatik əlaqələr yalnız sözlərin sırası ilə  ifadə olunmuşdur.

İngilis dilində qrammatik mənaların bu cür ifadə olunmasına bir çox misal göstərmək olar.  Buradan da məlum olur ki, dilin qrammatik quruluşunu təşkil edən əsas cəhət analitizmdir.

               XIX əsrin əvvəlində məşhur alman filosofu F.Şlegelin dilləri tipoloji cəhətdən bölgüsü  elm aləminə məlum idi, lakin bölgünün qüsurları var idi. Heç bir dil  tam sintetik, yaxud da analitik ola bilməz.  Belə ki, sintetik dillərdə analitizm, analitik dillərdə isə sintetizm ünsürləridir. İngilis dili də bu reallıqdan  kənarda qala bilmir. Bu dilin analitik olmasına baxmayaraq, qrammatik mənaların bir hissəsi sintetik vasitələrlə ifadə olunur. Bunlar aşağıdakılardan ibarətdir:

1. ismin kəmiyyət kateqoriyasını göstərən -s, -es, -en suffiksləri : tables, foxes, oxen;

2. indiki zamanın qeyri-müəyyən formasının III şəxs təkində işlənən –s – (es) suffiksi: He writes. She reads;

3. canlıları bildirən isimlərin təkində yiyəlik halı düzəltmək üçün işlədilən es suffiksi: the man ,s car. The boy ,s toy;

4. qaydalı fellərin keçmiş zaman qeyri-müəyyən formasını düzəltmək üçün işlədilən -ed suffiksi watched, called;

5. bir və bəzən ikihecalı sifət və zərflərin müqayisə və üstünlük dərəcəsini düzəltmək üçün işlədilən -er, -ets suffiksləri: shorter, shortest, faster, fastest;

6. bəzi isimlərin qadın cinsinə aid olduğunu bildirmək üçün fransız mənşəli -ess suf­fiksi: mistress, actress və s.

               İngilis dilində sözün morfoloji formasını dəyişmək üçün iki üsuldan da istifadə olunur: 1) daxili fleksiya; 2) suppletiv üsul.

               Lakin bu üsullardan heç biri müasir ingilis dilində geniş surətdə işlənmir. Daxili fleksiya üsulu ilə yalnız bir neçə ismin cəm forması – man-men, woman-women, tooth-teeth, foot-feet, goose-geese, mouse-mice, louse-lice, bir qisim qaydasız fellərin keçmiş zaman qeyri-müəyyən və keçmiş zaman feli sifət forması (to speak-spoke-spoken, to write-wrote-written, to begin-began-begun və s.) düzəldilir. Suppletiv üsulla isə yalnız bir neçə felin keçmiş zaman qeyri-müəyyən forması (to be, was, were, to go-went-gone) və bəzi şəxs əvəzliklərinin obyekt hal forması (I me, we-us) düzəldilir. İngilis dilinə xas olan sintetik  formaların sözlərdə  az olması qrammatikanın asan olması təəssuratını yaradır. Lakin müasir ingilis dilində morfoloji sintetik formaların azlığı dilin qram­ma­tika­sının asan olması demək deyil, onun qrammatik quruluşunun mürəkkəbliyinə dəlalət edir. Fikrimizcə, dillərin qrammatik baxımdan asan və ya çətin kimi qruplaşdırılması həm nəzəri, həm də praktiki cəhətdən düzgün olmazdı.

               İngilis dili morfoloji – sintetik forma baxımından heç də indiki kimi məhdud olma­mışdır. 700-1100-cü illərdə qədim ingilis dilinin zəngin və mürəkkəb sintetik sis­temi olmuşdur. Bu dövrdə isim qrammatik, cins, hal və kəmiyyət  kateqoriyalarına ma­lik olmuşdur. İsmin üç cins (kişi, qadın və orta) və dörd hal (adlıq, yiyəlik, təsirlik və yön­lük) var idi. Bunların hər birini bildirmək üçün qədim ingilis dilində şəkilçilər mövcud olmuşdur. Qədim (Qİ) ingilis dilində sifət, müasir rus dilində olduğu kimi, isim­lə hala, kəmiyyət və cinsə görə  uzlaşırdı. Bunun üçün dildə müvafiq şəkilçilər ol­muşdur. Şəxs və kəmiyyət kateqoriyaları fellərdə xüsusi şəkilçilər  vasitəsilə ifadə olunmuşdur.

               Məlumdur ki, dil cəmiyyətin inkişafı və dəyişməsi ilə əlaqədar inkişaf edir və dəyişikliklərə uğrayır. Orta ingilis dili dövründə (1100-1500-cü illərdə)  baş vermiş ha­disələr, xüsusilə “The Great Vowel Shift” adlanan fonetik hadisə nəticəsində ingilis dilində bir sıra sintetik formalar (şəkilçilər) zəifləməyə başlamış və sonra da işlən­məyərək yox olmuşlar. Lakin qrammatik formanın yox olması, qrammatik mənanın itməsi demək deyil. Elə buna görə də sintetik formasını itirmiş qrammatik mənalar başqa bir vasitə, forma ilə ifadə olunmalı idi. Forma və məzmun arasında olan dialektik vəhdət bunu tələb edirdi. Orta ingilis dili dövründə sintetik formalarını itirmiş qrammatik mənaların ifadəsi üçün yeni qrammatik formalar, əvvəlki formalardan keyfiyyəti formalar – analitik formalar yaranmışdır ki, bu da ingilis dilinin qrammatik morfoloji qurluşunu əsaslı şəkildə dəyişmişdir. Qədim dövrdə sintetik dil olan ingilis dili orta ingilis dili dövründə analitik dilə çevirilmişdir.

               Sözün analitik forması onun elə şəklidir ki, o, ayrılıqda iki və daha artıq komponentdən ibarət olur. Bunların biri tərkibin nominativ mənası, qalan həmin tərkibə aid olan qrammatik mənaları ifadə edir. Məsələn:

Am/is/are writing, have/has written, shall/will have been writing, have/ has been called və s.

Bu analitik formalar hazırda müasir ingilis dilində işlədilir. Misallardakı birləş­mə­lər­də dalğalı xətlə verilmiş  komponentlər qrammatik mənaları, düz xətlə verilənlər isə onların nominativ mənasını bildirir. İngilis dilində işlədilən sintetik və analitik for­malar bir-birilə  qarşılıqlı əlaqəda olur və vəhdət təşkil edir (hər bir dildə olduğu kimi). Konkret bir dildən  asılı olmayaraq, sözün morfoloji inkişafı prosesində  bu formaların hər biri  bir mərhələ təşkil edir. Amma onların biri digərinin nəticəsi, yaxud başlanğıcı olur. Analitik formalar öz başlanğıcını söz birləşməsindən götürür. Zaman keçdikcə kom­ponentlərdən birinin lek­sik mənası zəifləyir və əsasən qrammatik məna kəsb et­məyə başlayır, dildə sözün analitik forması yaranır. Misal olaraq, ingilis dilində olan shall/will+məsdər  tərkibli analitik for­manı göstərə bilərik. Bu forma tarixən modal fel+məsdər tərkibli analitik formanı göstərə bilərik. Bu forma tarixən modal fel+məsdər tərkibli olmuşdur. Orta ingilis dili dövründə  modal fel öz leksik mənasını itirmiş və gələcək zaman formasına çevrilmişdir. Shall, will köməkçi  felləri şəkilçiləşmə forması almışdır. Onların hər ikisi ll şəklində işlənir ki, bu da köməkçi felin şəkilçiyə çevrilməsini göstərir.

Funksiya baxımından dilin analitik və sintetik formaları  arasında əlaqə qrammatik mənaların  makra sahəsində müşahidə olunur. Beləliklə, eyni bir qrammatik kateqoriya bir makro sahədə sintetik, digərində isə analitik forma ilə ifadə olunur. Müasir ingilis dilində buna felin zaman kateqoriyasını misal göstərmək olar. Bu kateqoriya felin keçmiş  qeyri-müəyyən  zaman formasında sintetik, gələcək zamanın qeyri-müəyyən formasında isə analitik yolla ifadə olunur. I invited. I shall invite.

Faktik materiallar əsasında aparılan müşahidələr göstərir ki, ingilis dilinin morfoloji quruluşu hal-hazırda  analitiklikdən sintetikliyə doğru  inkişaf etməkdədir. Buları göstərən əsas amillərdən biri ondan ibarətdir ki,  ingilis dilində mövcud olan bir çox köməkçi sözlər şəkilçiləşmə dövrü keçirməkdədir. Məsələn, müasir ingilis dilində mövcud olan və tarixən modal fellərdən əmələ gəlmiş shall, will və onların keçmiş zaman formaları olan should, would  köməkçi felləri , to be köməkçi felinin şəxs formaları, not-inkar  ədatı, to have köməkçi felinin şəxs formaları və s.  paralel olaraq, həm söz-morfem kimi, həm də özlərindən əvvəl  gələn sözlə  bitişərək şəkilçi-morfem kimi işlənə bilir. Müqayisə edək:

I shal=I’ll; He will=he’ll; I sould=I’d; he would= he,d; I am= I’m; he is = he’s; she was not= she wasn’t; they were not= they weren’t; I have= I ,ve; he has not= he hasn’t; I do not = I don’t; she does not=she doesn’t; they did not=they didn’t və s. Misallardakı bərabərliyin  sol tərəfində köməkçi nitq hissələri analitik morfem və müstəqil söz kimi işləndiyi halda, bərabərliyin sağ tərəfində həmin köməkçi sözlər  özlərindən əvvəl gələn leksemlə bitişərək, şəkilçi kimi işlənmişdir. Bu zaman, köməkçi nitq hissələrinin əsas sözə birləşərək işlənmə məqamında, nə köməkçi nitq hissəsindən, nə də analitik morfemdən danışmaq olar. Burada yalnız köməkçi nitq hissəsinin şəkilçiləşməsindən danışmaq olar. Ona görə ki, bu halda köməkçi söz həm fonetik, həm də qrammatik tamlığını, müstəqilliyini itirmiş olur. Bu isə ingilis dilinin analitiklikdən sintetikliyə doğru inkişafını əyani surətdə göstərir.

Qeyd olunmalıdır ki, ingilis dilində sintetik vasitələrin, xüsusilə es şəkilçisinin getdikcə daha geniş miqyasda işləndiyini bəzi ingilis dilçiləri də təsdiq edirlər. Buna mi­sal olaraq, müasir ingilis dilçilərindən Çarlz Barber 1964-cü ildə nəşr etdirdiyi “Müasir ingilis dilində linqvistik dəyişikliklər” adlı kitabında qeyd edir ki, müasir ingilis dilində es şəkilçisi getdikcə daha geniş surətdə işlənir. O, yazır ki, bu halda es  şəkilçisi of   sözönünü əvəz edir və bu da dilin analitizmdən sintetizmə inkişafı deməkdir.

Yuxarıda qeyd olunanlardan aydın olur  ki, qədim dövrdə əsasən sintetik dil olan ingilis dili orta dövrdə  analitikləşmiş, əsasən analitik dil kimi  formalaşmışdır. Müasir dövrdə isə ingilis dilinin inkişafı yenidən sintetikliyə doğru istiqamət almışdır.

İngilis dilinin cümlə quruluşu  da öz tarixi inkişafı nəticəsində  təkmilləşmiş, daha nizamlı olmuşdir. Lakin dilin ilk inkişafı  dövrləridnə cümlə quruluşu çox kobud olmuşdur.

Qədim ingilis dili dövründə (Qİ) cümlədə söz sırası sərbəst idi. Lakin bu sər­bəstlik hec də  düşünüldüyü kimi  tam olmamışdır. Belə ki, cümlənin  təyini ya əvvəldə, yaxud da sonda yerləşirdi. Təyin həmişə əsas ismə yaxın yerləşirdi. Təsdiq cümlələrdə o, ya mübtədanı əvəz edir, ya da ondan sonra gəlirdi. Ondan əvvəl hansı cümlə üzvünün gəlməsinə baxmayaraq  demək olar ki, cümlədə ikinci yerdə dururdu. Beləliklə, təyin budaq cümlələrdə mübtəda və xəbəri  əlaqələndirirdi. Budaq cümlələrdə fel bəzən cümlənin sonunda gəlirdi.

Qədim və erkən yeni ingilis dili dövrlərində sonluqlar dəyişmiş və cümlədə sözlərin  digərlərilə əlaqəli işlənməsinə baxmayaraq, vəziyyət, ətraf mühit və semantik baxımdan  fərqli mənalarda işlədilirdi. Cümlədə ismin feldən əvvəl və ya sonra gəlməsi göstərir ki, verilən isim ya mübtəda, ya da tamamlıq funksiyası daşıyır. Sözönü onu göstərir ki, isim burada zərflik, təyin və yaxud sözönlü tamamlıq  kimi çıxış edir. Məsələn: Then the goode weyfsayd than she undersnode hym wel (calton-late150)

Beləliklə, dilçi alimlərin, qrammatika ilə məşğul olan tədqiqatçıların və ingilis dili tarixinin müxtəlif dövrlərində  yaşamış yazıçı və şairlərin əsərlərindən  (Veyklef-14 əsr, Çoser, Şekspir, Wyelif və s.) məlum olur ki, ingilis dili cümlələrində söz sırası dəyişmiş, inkişaf etmiş və hazırda müəyyən qrammatik qaydalara əsasən iºlədilir.

 

Ə D Ə B İ Y Y A T

1. Yarseva V.N. İngilis dilinin tarixi morfologiyası. M. 1960 L.

2. Kauşomskaya və b. İngilis dilinin qrammatikası L. 1937

3. Qanşina M.A. Vasilevskaya N.M. İngilis dilinin qrammatikası, doqquzuncu nəşr, M 1964

4. Musayev Q.İ. Qrammatik mənaların analitik və sintetik ifadə vasitələri arasında qarşılıqlı əlaqə  məsələsinə dair. Bakı 1975.

 

Açar sözlər: - acaq/əcək (gələcək zaman köməkçi fel), var (malik olmaq), çağırmaq, kitab, tülkülər, öküzlər, sahibə (müəllimə, məşuqə), aktrisa, diş, ayaq (pəncə), yazılmış, başlamaq, olmaq, oxunmuş.

Ключевые слова: вспомогателъный глагол (для будущей времени), иметъ (ест), звать, книга, лисы, бык, хозяйка (уцительница, любовник/ца), актриса, зуб, нога, написанный, начатъ, бытъ, прочитанный.

Key words: shall/will, have/has, call, book, foxes, oxen, mistress, actress, tooth, foot, written, begin, be is read.

 

X Ü L A S Ə

               Məqalə ingilis dili qrammatikasının tarixi inkişafı və onun inkişaf yollarından bəhs edir. Müəllif ingilis dilinin qrammatik quruluşu ilə Azərbaycan dilinin qrammatik quruluşunu müqayisə edir. O, həmçinin mötəbər mənbələrə əsaslanaraq qeyd edir ki, ingilis dili cümlələri və söz birləşmələri analitik yolla qurulur və  misallar göstərir. Azərbaycan dili isə sintetik dildir.

               Müəllif ingilis dilinin analitik quruluşuna aid misallar göstərir.

S u m m a r y

The article is about the qrammatical structure and history of the Engilish language and its ways of development. The author camparing the structure of Engilish qrammar with the structure of the azerbaijan qrammar. He based on the sources, notes that Engilish sentences and word combinations are built by analytical ways.

1 stAzerbaijan language is sintatical language.

               Author gives examples and the ways of development  of the analitical structure of the Engilish language, explains the meanings of the combinations in the sentences.

                                           

 

                                                           Rəyçi: Filologiya Elmləri doktoru Z.Ş. Məmmədova


Şərifova Nərminə, Hüseynova Lalə

SOSİOLİNQVİSTİKA VƏ ÜSLUBİYYAT

               Sosiolinqvistika ilə bağlı olan  dilçiliyin digər sahələrindən biri üslubiyyatdır. Müşahidələr göstərir ki, sosiolinqvistika ilə üslubiyyatın maraq dairəsi üst-üstə düşür. Düzdür, həm sosiolinqvistikanın, həm də  üslubiyyatın öz xüsusi vəzifələri və dil materialını nəzərdən keçirmək üçün öz metodları vardır. Lakin müasir dövrdə elmlərin çarpazlaşdığı bir dövrdə bir elm sahəsinin digər elm sahəsinə təsirini görmək olar. Bu özünü sosiolinqvistika və üslubiyyatda da göstərir.

               Elmi ədəbiyyatda artıq sosiolinqvistika və üslubiyyatın vəzifələrinin yaxınlığı və bu fənlərin əməkdaşlığı nəticəsində hər bir elm sahənin bir-birindən nəyi isə götürdüyünü  və udduğunu görmək olar. Qeyd etmək lazımdır ki, üslubiyyatın səlahiyyət dairəsinə daxil edilən bəzi problemlər nəinki sosiolinqvistikada öyrənilir, həm də sosiolinqvistikanın məktəblərinin spesifikasını təşkil edir. Bu, xüsusilə ədəbi dil və funksional üslublar problemi ilə məşğul olan Praha məktəbinə aiddir.

               Dil vasitələrinin seçilməsi tənzimçisi kimi dil norması anlayışı üslubiyyatın mərkəzi anlayışlarından biridir. Eyni zamanda belə bir faktı təsbit etmək lazımdır ki, bu anlayışla əlaqədar xeyli aydın olmayan, hətta ziddiyyətli mühakimələr də mövcud­dur. Hələ indiyədək “dil norması” və “ədəbi dillər” anlayışlarının differensiallaşması mövcud deyildir. Nəticədə norma anlayışı çox vaxt təkcə ədəbi dillə assosiasiya verir, eyni zamanda milli dilin digər dilin komponentləri, o cümlədən ərazi və sosial dialektlər “normalaşdırılmamış” elan edir.

               Müasir dilçilikdə normaya münasibət yekcins deyil. Mütəxəssislərin bir çoxu  dil sisteminin nitqdə həyata keçirilməsinin əsasında duran dil vəzifələrinin seçilməsi qaydalarının kollektiv davranması, dərk edilməsi deməkdirsə, digər mütəxəssislərin fikrincə, norma anlayışına cəmiyyət tərəfindən bu və ya digər dərəcədə düzgün, nümunəvi və məcburi kimi dərk edilən və təsbit olunan dil sisteminin kollektiv şəkildə ən sabit həyata keçirilməsi, reallaşdırlmasıdır. Dil norması müəyyən mənada sistemdən əhatəlidir, çünki onda qeyri-funksional da var, sistemdə isə yalnız fərqli əlamətlər mövcuddur, bununla dilin müəyyən bir vahidi başqası ilə qarışmaması vacibdir (4, 231). “Gündəlik istifadədə olan dil sistemi kollektiv cəhdlərlə yaranır və dəyişir” (5, 47). Sistem müəyyən halda reallaşmanın ideal normalarını, yəni dil fəaliyyəti üçün lazım olan texnika və şablonlar vasitəsilə tarix cəhətdən, artıq həyata keçirilmiş modelləri əhatə edir. Beləliklə, sistem vasitəsilə dilin dinamikliyi, onun necə formalaşması və bunun sayəsində onun artıq reallaşdırılmasının hüdudu xaricinə çıxmaq qabiliyyəti aydınlaşdırır. Məhz bu mənada norma hər an sistemin sinxron tarazlığı təmin edir (3, 175). Hansı mövqedən yanaşılmasından asılı olmayaraq, norma dil vasitələrinin seçilməsi qaydalarını tələb edir. Belə qaydalarsız heç bir dil sistemi və ya yarımsistemdən, o cümlədən dialekt yarımsistemi də ötüşə bilməz.

Normanın vahid və homogen olması haqqındakı indiyədək mövcud olan fikir nəzərdən keçirilməlidir. Bu səhv fikir ondan irəli gəlir ki, dilçiliyə həsr edilmiş əsərlərin böyük əksəriyyətində dilin araşdırılması  kodlaşdırılmış ədəbi dilin araşdırılması ilə əvəz edilmişdir. Bu da təkcə “ədəbi norma” və “dil norması” anlayışlarınınn qarışdırılmasına deyil, həm də “norma” və “kodlaşıdırlmış norma” anlayışlarının fərqləndirilməməsinə səbəb olmuşdur.

Norma həmişə təkmillləşir, onun müqaviməti nisbi olur. Nitq praktikasında dil daşıyıcılarının reaksiyası getdikcə sönür və yeni norma möhkəmlənməyə başlanır. Beləliklə, “Dil norması dil sisteminin ünsürlərinin daha möhkəm, ənənəvi dəstidir, bunlar tarixi cəhətdən seçilmiş və möhkəmlənmiş dil praktikasında təcəssüm olunur” (1, 173). Bununla bağlı L.V.Şerba qeyd edir: “hamı rus dilində düzgün danışmaq istəyir, amma normaların harada olduğunu bilmirlər” (7, 10).  O, bunun cavabını ədəbi dildə axtarmağı məsləhət görürdü. Halbuki heç də eyni olmayan bu anlayışların fərqləndirilməsinin vacibliyi haqqında XX yüzilliyin 30-cu illərində Praha dilçilik məktəbinin nümayəndəsi B.Harvanek yazmışdır. O göstərmişdir ki, xalq dili kodlaşdırılmamış olmasa da, normaya malikdir. Praha funksional məktəbi dilçilərinin nümayəndələrinin müddəası budur ki, onlar dil normalarının, o cümlədə ədəbi dil normalarının variativliyini qəbul edirdilər. Bu da onların dili sistemlər sistemi kimi təsəvvür edən ümumnəzəri konsepsiyanın üzvü, tərkib hissəsi idi.

Müasir dövrdə dilçilər ədəbi dilin daxilində sistemin bəzi sahələrində bir-birinə yaxın olan, bəzi sahələrdə olduqca uzaq müxtəlif dil sistemlərinin – kodlaşdırılmış  ədəbi dil və danışıq nitqi sistemlərini fərqləndirirlər. Normanın bütün bunlara malik olduğu halda bu ənənəvi realizədir, yalnız funksional oppozisiyalara malikdir. Yəni konkret dil texnikasında distinktiv olan və olsaydı belə, digər dil funksiyasında malik ola bildiyi bir şeydir (və ola bilərdi) və ona görə mümkün dərəcədə tanınmazdır. Nəticədə bütün fərqi müəyyən edilə bilən əlamətlərin hamısı did sisteminə aiddir (1, 231). Danışıq nitqinin normalarının xüsusiyyəti, birincisi, onların kodlaşdırılmamış səciyyə daşıması, ikincisi, kodlaşdırılmış ədəbi dil normaları ilə müqayisədə böyük variativliyə malik olmasındadır. Birinci üçün variativ vahidlərin aydın funsksional diferensiallaşmış variativ cərgələrin mövcud olması, ikinci üçün isə variativ cərgənin üzvlərinin ciddi funksional hüdudlanmasının mövcud olmaması səciyyəvidir.

Bizim fikrimizcə, sosioloq, dilçi və psixoloq kimmunikativ akta qarşı müxtəlif məqsəd güdür. Dilçini kommunikativ aktın dil tərəfi maraqlandırır, lakin o, danışıq nitqinin funksionlaşmasının spesifik şərtinə fikir verir və linqvistik xüsusiyyətlərinə təsir göstərən faktorları da nəzərdən keçirir.  

M.B.Panovun dialekt normasının səciyyəsi haqqında dediklərini tam şəkildə danışıq nitqinə aid etmək olar. “Əlbəttə, dialektlərdə nəyin yaxşı və adi olması olması ilə nəyin gülünc və yolverilməz olması arasında hüdud vardır. Lakin yolverilmənin hüdudu olduqca genişdir: vahid və modellərin sinonimliyi olduqca böyükdiür; bu və ya digər və ya üçüncü ifadə üsulunun işlədilməsi funksional baxımdan heç cür hüdudlandırılmır” (6, 45).

Bu və ya digər dil ifadəsinin “düzgünlüyü” və ya “yolverilməsi” haqqında təsəv­vür sosial dəyərlə sıx əlaqədardır, norma isə məlum dil və ya nitq kollektivinin dəyərlilik səmtlənməsi ilə bağlıdır. Məsələn, ingilis ədəbi dilinin variativliyi onun əbədi normalarının qismən fərqlənməsində, müxtəlif standartlara səmtlənməsində, subyektiv planda isə eyni bir dil hadisəsi haqqında çox vaxt ziddiyətli dəyərləndirici mühakimələrdə öz əksini tapır. Bu hadisə ingilis ədəbi dilinin amerikan və Britaniya variantları arasındakı fərqlərlə nümayiş etdirilə bilər. Məsələn, Amerika Birləşmiş Ştatlarında eat felinin zaman forması at adətən [eit] kimi tələffüz edilir, [et] tələffüz forması isə ədəbi normanın pozulması hesab edilir, halbuki İngiltərədə, məlum olduğu kimi, etalon forma [et] kimi tələffüz hesab edilir, [eit] tələffüzü isə normaya zidd tələffüz edilir.

Əgər normalarının variativliyi ədəbi dil hüdudlarında nisbətən böyük olmayan diapozonla səciyyələnirsə, bir tərəfdən, ədəbi normaları, digər tərəfdən, dialekt normalarını qarşılaşdırarkən tamamilə başqa mənzərə müşahidə edilir. Nümunə kimi, bir tərəfdən, ingilis ədəbi dili, digər tərəfdən, amerikan zəncilərinin Black English adlanan sosial dialekti arasındakı bəzi fərqləri göstərmək olar.

You’ve already eaten                        He ate, didn’t he?

Didn’t you eat yet?                            He’s eaten, hasn’t he?

You ate, didn’t you?                          He’s been eating, hasn’t he?

Nümunələrdən göründüyü kimi, sosial dialektin norması ədəbi dilin geniş yayılmış qrammatik formalarından birini ardıcıl şəkildə rədd edir. Eyni zamanda dialekt normalarının yol verdiyi ədəbi dil norması tərəfindən rədd edilir.

Dil normalarının tarixi və sosial şərtlənməsi üzərində dayanmağa ehtiyac yoxdur, çünki bu müddəa bütün dilçilər tərəfindən qəbul edilir, dəfələrlə sübut edilmişdir, indi sübuta ehtiyacı olmayan aksioma çevrilmişdir (2, 274).

Müasir dilçilik ədəbiyyatında göstərilir ki, dil normalarının təşəkkülündə deter­minləşdirici faktlardan biri həmin arealın mövcud olan situasiyasıdır. Məsələn, mol­dov ədəbi dilinnin normasının təşəkkülündə situasiyasının kənd əhalisinin şəhər əha­li­sindən üstün olması, kənd əhalisinin şəhərə miqrasiyası, dialektfövqi nitqin təsiri ilə ədəbi dilin “rurallaşması”, habelə moldov – rus ikidilliliyi cəhətlərə ciddi təsir göstərir.

Normanın təşəkkül tapmasında sosial faktorların determinləşdirici rolu məsə­lə­si elmi ədəbiyyatda kifayət qədər işıqlandırılır. Buna görə də bu məsələ üzə­rində çox dayanmağa ehtiyac yoxdur. Burada dil normasının sosiolinqivstik aspektinin sosial variativliyi problemi üzərində dayanılacaqdır.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, ingilis dilinin amerikan variantı və amerikan zəncilərinin dialekti arasındakı qrammatik fərqlər dil normasının stratifikasion variativliyinə xüsusi nümunə ola bilər. Normanın situativ variativliyini dilin üslubi diferensiallaşması ilə, dilin müxtəlif üslublarının qarşı-qarşıya qoyulması ilə əlaqələndirirlər. U.Labov sorğu proqramında aşağıdakı kontekstləri nəzərdə tutur: a) sərbəst ünsiyyət şəraiti; b) sorğu şəraiti; c) tərkibində sosiolinqvistik dəyişənlər daxil edilən rabitəli mətnin oxusu; ç) minimum cütlüklərin oxunması. “Kontesktual üslübların” bütün spektri zamanı sorğu şəraiti şəklini dəyişir.

Eksperimental şəraitin bu cür şəkildəyişməsi kommunikantlar arasında müx­tə­lif rol münasibətləri ilə dəyişən situasiya və kommunikativ aktın müxtəlif şəraitin imitasiyası kimi nəzərdə tutulmuşdur (3, 74)

U.Labov öz araşdırmasında nəzərdən keçirdiyi ünsiyyət situasiyalarına uyğun gələn üslubların təsnifi sistemini təşkil edir. Lakin bununla belə sosial situasiya arasındakı nisbət məsələsində aydın olmayan məqamlar da vardır. Rus dilçilik ədəbiyyatında üslub “ictimai daxili məcmusu, bu və ya digər ümumxalq, ümummilli dilin dairəsində nitq ünsiyyəti vasitələrinin seçilməsi və birləşdirilməsi” kimi başa düşülür. Praktikada funksional üslubların müxtəlif araşdırmalarda istifadə olunan təsnifat sxemləri onların seçilməsinin prinsiplərinə birmənalı baxışı nümayiş etdirmir. Məsələn, E.A.Zemskaya rus ədəbi dilində yüksək (kitab), neytral (orta) və endirilmiş (danışıq) üslublarını göstərir. İ.R.Qalperin bədii ədəbiyyatın üslubu, publisistik  üslub, qəzet üslubu,  elmi nəşr üslubu, rəsmi-işgüzar üslub kimi üslubları qeyd edir. Buradan aydın olur ki, bütövlükdə üslubun verilmiş tərifinə cavab versə də, iki müxtəlif əsas üzərində qurulmuş iki təsnifat durur.

Dil üslublarının seçilməsi və təsnifi meyarları məsələsi mürəkkəbdir. Bu məsə­lə­nin həlli əlaqədar çətinliklər dilin üslubi diferensiallaşmasının mürəkkəbliyi və çoxcə­hətliliui ilə şərtlənir. Üslub anlayışı ilə əlaqələndirilən müxtəlif anlayışlar cər­gəsi dilin sosial şərtlənmiş variativliyinin müxtəlif şəkillərini əks etdirir. Sosiolinq­vis­tik təhlildə “nitq ünsiyyəti vasitələrinin işlənməsi, seçimi və birləşməsi üsullarını” variasiyasının iki şəklini – bu vasitələrin müxtəlif ictimai funksiyalarda istifadəsi ilə şərtlənmiş variasiyalar və sosial situasiya ilə determinləşmiş variasiyalarını fərqləndirmək lazımdır.

Rus dilçiliyində “стиль” terminin ifadə’ etdiyi anlayış Amerika dilçiliyində eyni mənada olan “registr” termini ilə ifadə olunur. Amerika dilçiliyində “registrin” diferensiallaşmış “diskurs sahəsi” və diskurs üslubu kimi şəkilləri fərqləndirir.

“Bədii ədəbiyyatın üslubu - elmi nəşrin üslub – publisistik üslub və s.” anlayışlar başa düşülən mənada “funksional üslub” analyışının sosial korrelyantları “nitq davranışı dairəsi” və “dilin ictimai funksiyası”dır. Nitq davranışı dairəsi  - bu, sosial normalarda təsbit edilmiş sosial-ekoloji kontekstlərdə dilin işlədilməsidir. Bu termin bəzi amerikan dilçilərinin əsərlərində istifadə edilir. Nitq davranışı dairəsinin nomenklaturası və hesablanması həmin kollektivin onun tarixinin bu və ya dugər dövründə sosiomədəni dinamikasının təfərrüatı ilə araşdırılmasından asılıdır. Sosial-kommunikativ sistemlərin dairələrinin sadalanması və bölgüsü sosiomədəni məlumat­la­rından asılıdır.

Sovet sosiolinqvistik ədəbiyyatında dilin tətbiqi dairəsi anlayışı Y.D.Deşeri­ye­vin əsərlərində hazırlanıb işlədilmişdir. Y.D.Deşeriyev bu anlayışı “insan faəliyyə­ti­nin müxtəlif fairələrində dilin yerinə yetirdiyi ən mühüm ünsiyyət vasitəsi funk­siyası” kimi müəyyənləşdirilir.

Funksional üslublar sistemi və dilin istifadə dairəsi arasındakı uyğunluğu aşağıda görmək olar:

Bədii ədəbiyyatın üslubu                        Ədəbiyyat

Elmi nəşrin üslubu                                 Elm, təhsil

Qəzet üslubu                                          Kütləvi kommunikasiya

Publisistik üslub                                     İctimai-siyasi fəaliyyət

Rəsmi-işgüzar üslub                               İnzibati idarə, məhkəmə, iqtisadiyyat

Buradan məlum olur ki, insanın fəaliyyət dairəsinə funksional üslub uyğun gəlməyə də bilər, ya da bir fəaliyyət dairəsinə bir neçə üslub uyğun gələ bilər. Üslubların nomenklaturası bir cəmiyyətdən digər cəmiyyətə, bir mədəniyyətdən digər mədəniyyətə şəklini dəyişir.

Bir sıra hallarda funksional üsluba analoq kimi həmin dilin xüsusi şəkil müx­təlifliyi çıxış edə bilər. Məsələn, bir sıra ərəb ölkələrində din, publisistika, poeziya və s. dairəsində ərəb dilində istifadə edilir, halbuki gündəlik məişət ünsiyyəti dairsəində ərəb dilinin yerli dialekti əsas rol oynayır.

Bilinqvizm şəraitində eyni sosial-kommunikativ sistem yaradan iki dilin mövcud olması, ictimai funksiyalar və ya fəaliyyət dairələri birdilli cəmiyyətdə analoji funksional üslubların modelinə uyğundur. 

 “Registr” terminin seçilməsi insan fəaliyyətinin bu və ya digər dairəsində dilin işlədilməsi ilə əlaqələndirilən üslub anlayışı və sosial situasiyalardan asılı olaraq dil vasitələrinin seçilməsi qanunauyğunluqlarını inikas etdirən anlayışı diferensiallaş­dırmaq zərurətindən irəli gəlir. Müəllif müxtəlif registrlərlə əməliyyat aparankən bir registrdən digər registrə keçidi özü də anlamır. Registrlər bir-biri ilə kəsişir və bir-birinə təsir göstərir. Məhz buna görə də onlar funksional üslublara bənzəyir. Registr­lərin daxili subkateqoriyalaşması üslubların diferensiallaşmasını xatırladır. Registr­lərin bölünməsində “rəsmi dil – danışıq dili” dixotomiyası mövcud deyil, bir-biri ilə kəsişən formallıq səviyyələri vardır. Ən ciddi qaydalar danışan üçün müəyyən geniş­lik və azadlıq yaradır. G.Liçin fikrincə, nitqin registrlərə bölünməsi üçün şərt “verilən situasiyada olan hisslərin bu və ya dərəcədə təhlilinə söykənir” (9, 136).

Bəzi registrdə insan müəllif kimi iştirak etmir, o həmişə passivdir və ancaq məlumatın alıcısı kimi və ya mənbəyi kimi funksiyanı yerinə yetirir. Bir çox registrlərdə insanın aktiv-passivliyinə professional faktor təsir edir.

Registrlər sözlərin semantika, leksik tərkib, qrammatika, bəzən də fonetikada spesifik cəhətlərin olması ilə fərqlənir. Müxtəlif registrlər arasında olan semantik müxtəlifliyi belə bir misalla göstərmək olar: “peg” sözü rəsmi işgüzar registrdə “valyuta dəyişməsinin verilən kursu” deməkdirsə, başqa registrlərdə başqa mənalarda işlənir. Hər bir funksional üslubun dil spesifikası kommunikasiyanın məqsədləri ilə şərtlənir. Kommunikativ situasiyada müəyyən məqsəd və dəqiq yönəlmə funksional üslub çərçivəsində dil ünsürləri arasında əlaqəni asanlaşdırır və onu bütövə çevirir.  

Danışanın istifadə etdiyi fəaliyyət dairəsindən asılı olmayaraq registrlərin sayı funksional üslublardan çoxdur. Registr ünsiyyətin situativ şərtini, kommunikasiyanın rol strukturu, danışıq və ya yazılı formasını özündə əks etdirir. Məsələn, qeyri-rəsmi hüquq registri, elmi leksiya registri, hüquq dokumentlərinin, reklamın registrləri fərqləndirirlir. Registrlərin möhkəmlənmiş təsnifatı mövcud deyil. Danışıq zamanı insan müxtəlif registrlərə müraciət edir. Registrlərin seçimi kommunikativ kanaldan asılıdır. Məktub, teleqraf, telefon və ya danışıqda verilən məlumat müxtəlif vasitələrlə verilə bilər.      

Dilin müxtəlif sosial şəraitlərdə işlədilməsi kommunikantlar arsında tam qeyri-rəsmi münasibətlər və kommunikativ aktın olduqca qeyri-rəsmi şəraiti ilə səciyyə­lənən situasiyaya keçidlər kontinuumu şəklində təsəvvür edilə bilər. Bu kontiniumda diskret səviyyə - registr müəyyənləşdirmək olduqca çətin işdir. Üç registrdən ibarət şkaladan istifadə etmək təklif edilir; qeyri-rəsmi – neytral – rəsmi. Bu registrlərin seçilməsi onunla şərtlənir ki, bir sıra tədqiqat işlərinin məlumatlarına görə, məhz belə situativ əlaqələrin qarşılaşdırılması normanın situativ variativliyi üçün həlledici olmuşdur. Bir sıra tədqiqat əsərlərində kodlaşdırılmış ədəbi dil və danışıq nitqi arasında situativ şərtlənmiş seçimi təhlil edərək belə bir nəticəyə gəlirlər ki, situasiyanın nəzərdən keçirilən üç komponentindən əsas olanı münasibətdir.

Deyilənlərdən aydın olur ki, kodlarırılmış ədəbi dil və danışıq nitqi arasında seçim üçün əhəmiyyətli olan bütün parametrlər bu və ya digər dərəcədə “rəsmi – qeyri-rəsmi” situativ əlamətlərin qarşı-qarşıya qoyulmasını əks etdirir. Bu qarşılaşdırma rol münasibətləri tipi kimi kommunikativ aktın müəyyən tipinə və kommunikativ aktın cərəyan etdiyi şəraitin özünə göstəriş kimi səciyyələndirilir. Bu zaman rol münasibətlərinin səciyyəsi üstün rol oynayır.

Registr anlayışı sosial-kommunikativ sistem anlayışı ilə sıx əlaqədardır. Dil situasiyasından asılı olaraq, ədəbi dilin komponentləri bu və ya digər registrlərin dil korrelyatları ola bilər. Məsələn, rus danışıq nitqinin araşdırılmasına həsr edilmiş araşdırmada qeyri-rəsmi registrdə istifadə edilən danışıq nitqi rəsmi registrdə istifadə edilən kodlaşdırılmış ədəbi dillə qarşılaşdırılır. Araşdırmalarda “ədəbi dil/dialekt”, “dialekt – yarımdialekt – ədəbi dil” triada qarşılaşdırmalarına rast gəlmək olar. Bilinq­vizm şəraitində analoji rolda müxtəlif dillər çıxış edə bilər. Məsələn, ABŞ-da yaşayan norveç immiqrantlarının nitqini araşdırmış E.Haugenin məlumatlarına görə, immiqrantların çoxu yad adamla danışarkən norveç dilindən ingilis dilinə keçmişdir. İngilis dili həm rəsmi, həm də neytral registrdə işlənmişdir. Qeyri-rəsmi registrdə isə norveç dili işlədilir.

Üslubiyyatı, sosiolinqvistikanı dil vasitələrinin variativliyi və kommunikasiya prosesində onların seçilməsini müəyyənləşdirən faktorlar maraqlandırdığı üçün mətnin özünün nitq prosesi ünsürlərindən biri kimi nəzərdən keçirilən “linqvistik mətni” onların mənafelərinin maksimum çarpazlaşdığı dairə hesab etmək olar. Bu fənlərin qarşılıqlı əlaqəsi nöqteyi-nəzərindən mətnin sosial-kommunikativ təhlili xüsusi maraq doğurur.

Sosiolinqvistik araşdırmalar praktikasında, əlverişli olmasına baxmayaraq, yazılı mətnlərin sosial-kommunikativ təhlili kölgədə qoymuşdur. Halbuki yazılı nitq əsərlərində mətnin üslubi vəhdəti daha aydın və daha tam həyata keçirilir. Bu vəhdətin pozulması normadan sapma, normanın pozulması kimi qiymətləndirilir. Bu fikri sübut etmək üçün Amerika tədqiqatçılarından bir qrupu məktəb inşasından belə bir nümunə gətirir: It was all up with Lear? Who couldn’t take any more of it “Lirin kitabı bağlanmışdı və o özünü öldürdü”. Burada danışıq nitqi ona yad üslubi dairədə işlədilir. Dünya dilləri qəzet mətnləri kommunikativ kanalının spesifikası ilə müəyyənləşdirilən bəzi ümumi əlamətlərlə səciyyələnir: bütün bu dillərdə söhbət kütləvi auditoriyaya ünvanlaşmış dilin kitab-yazı şəkil müxtəlifliyinin normalarına səmtlənmiş yazılı nitq haqqında gedir.

Dilin funksional üslubları ədəbi dilin növünü göstərir. Bir tərəfdən, funksional üslublar müəyyən sabitliklə seçilirsə, digər tərəfdən, onlar dinamikdir, yəni yeni forma və tərkibi ilə uyğunlaşır.

İngilis və rus dillərinin metodoloji aparatının müqayisəsi vasitəsilə aydınlaşdırılmışdır ki, ingilis filologiyasında janr anlayışı mövcud deyil, registr termini üslub anlayışı ilə müqayisə olunan digər layın anlayışını təyin edir. İngilis dilində janr anlayışının olmaması onu digər dildəki anlayışlarla müqayisə etməkdən çəkindirmir, belə ki, üslubi mətnlərin olması ilə janr termini universallıq qazanır. 

 

Ədəbiyyat:

1. Koseriu E. Ümumi dilçiliyə giriş. Bakı, 2006, 248 s.

2. Rəcəbli Ə. Sosiolinqvistika. Bakı, Nurlan, 2004, 516 s.

3. Будагов Р.А. Язык и культура.  М., 2002, 158 с.

4. Кодухов В. И. Общее языкознание, М, 1974.

5. Соколова В.В. Культура речи и культура общения. М. Просвещение, 1995.

6. М.В.Панова. Труды по общему языкознанию и русскому языку". М., Т.1., 2004, 568 с.

7. Щерба Л. В. Спорные вопросы русской грамматики – 1939, №1, с. 10-17. 

 

 

8. Язык, сознание, коммуникация: Сб. научных статей, посвященный памяти заслуженного профессора МГУ Александры Гигорьевны Широковой / Ред. колл.: В. В. Красных, А. И. Изотов, В. Г. Кульпина. ñ М.: МАКС Пресс, 2009. ñ Вып. 38. c. 200 с

9. Leech G. Principles of pragmatics. London-NY, Longman, 1983

 

Açar sözlər: norma, ədəbi dil, sistem, sosial faktor, dialekt norması

Ключевые слова: норма, литературный язык, система, сосиальный фактор, диалектная норма

Key words: norm, literary language, system, social factor, dialect norm

 

Сосиолингвистика и стилистика

Резюме

               Термины реестр, норма и литературная норма рассматриваются в статье. Автор пытается сравнить эти термины в сосиолингвистике и стилистике. Она показывает, что функциональные стили различаются в этих областях и используется в различных значениях.

 

Sosiolinguistics and stylistics

Summary

 The register, norm and literary norm terms are considered in the article. The autor tries to compare these terms in sosiolinguistics and stylistics. She shows that functional styles are differentiated in these fields and used in different meanings.

 

                                                                               Rəyçi: dos.Əliyeva Nərmin


Zeynalova Səbinə İslam qızı

DİLDƏ SINONİMLİK

Sinonim termini yunan dilindəki synonimon “eyni cür adlandırma” sözündən əmələ gəlmişdir. Sinonimlərə belə bir tərif verilir: Müxtəlif fonetik tərkibə malik olan, lakin eyni və ya yaxın məna ifadə edən sözlərə sinonim deyilir. Əslində eyni mənalı sözlər sinonim yox, dubletlərdir; məsələn: dilçilik – linqvistika – dilçünaslıq. Sinonimlər isə mənaca nə qədər yaxın olsa da, eynimənalı deyildir; məsələn: ürək – könül – qəlb – bağır. Sinonim sözlər tam eyni mənalı olmadığı üçün hər cür mətndə bir-birini əvəz edə bilmir. Sinonim sözlər cərgə-sinonim cərgə əmələ gətirir. Cərgə­nin başında neytral mənalı söz durur. Neytral söz hər cür mətndə işlənir. Cərgənin başından uzaqlaşdıqca sinonim sözün işlənmə məqamı azalır; məsələn: ürək – könül – qəlb – bağır, xəstə – naxoş – azarlı – nasaz – kefsiz, dərdli – qəmli – kədərli – məyus. Sinonim sözlər omonim sözlərin əksini təşkil edir: omonimlər şəkildə eyni, mənaca fərqli sözlərdirsə, sinonimlər mənaca eyni və ya yaxın, şəkilcə müxtəlif sözlərdir. Məsələn: omonim – yay – fəsil, ox atmaq alət, yay(maq) feli, sənayedə işlədilən detal; sinonim – dünya – cahan, aləm, kainat, yer kürəsi.

Bəzi dilçilik ədəbiyyatında sinonimləri eyni mənalı sözlər hesab edilər. Bu, səhv fikirdir. Sinonimlik eynimənalı sözlər olsa idi, hər cür mətndə bir-birini əvəz edə bilərdi. Lakin sinonimlər hər cür mətndə bir-birini əvəz edə bilmir. Məsələn, Ürək üzərində cərrahiyyə əməliyyatı aparıldı demək olar, lakin Könül (və ya Qəlb) üzərində cərrahiyyə əməliyyatı aparıldı demək olmaz. Sinonimlər sözlər arasında mənaca incə fərqlər olduğu halda üslübda böyük fərq vardır. Sinonimləri mütləq sinonimlər və nisbi sinonimlər deyə iki qrupa ayırırlar. “... bu və ya başqa bir dildə mütləq sinonimlərin, yəni eyni məfhumu ifadə edən sinonimlərin miqdarı olduqca azdır” (1, 146). Dilçilik ədəbiyyatında namus – qeyrət – ar, gözəl – göyçək – işvə - qəmzə - naz, gözlük – çeşmək – eynək, ayrılıq – hicran və s. sözləri mütləq sinonimlərə nümunə göstərirlər. “Dildə işlədilən sinonimlərin əksəriyyəti sinonimlərdir. Nisbi sinonimlər eyni məfhumu deyil, bir-birinə yazın mənaları ifadə edir” (1, 147).

                            Nə hava tərpənir, nə meh, nə rüzgar (S.Vurğun).

                            Mən əzəldən tufanların qoynunda ötən bir quşam,

                            Fırtınalar, qasırğalar qucağında doğulmuşam (S.Vurğun).

               Dilçilik ədəbiyyatında sinonimlərə münasibət fərqlidir. Bəzi dilçilər müxtəlif nitq hissələrinə mənsub sözləri sinonim hesab edirlər. Lakin dilçilərin böyük əksəriyyətinin fikrincə sinonimlər eyni bir nitq hissəsinə aid sözlər olmalıdır. Dildə sinonim sözlər, demək olar ki, isim, sifət və fellərə aid olur; başqa nitq hissələrində sinonimlərə, demək olar ki, az təsadüf olunur (məsələn, saylarda – səksən və həştad).

               Dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsində, nitqdə ifadənin qüvvətləndirilməsində və danışığın təsirli olmasında sinonimlərin rolu böyükdür. “Dilin lüğət tərkibinin zənginləşməsi, əşya və hadisənin bu və ya başqa məna xüsusiyyətlərini nəzər çatdır­maq üçün sinonimlərin əmələ gəlməsinin müxtəlif mənbə və üsulları vardır” (1, 148).

               Azərbaycan dilçiliyində sinonimlərin yaranmasının üç yolu göstərilir:

               1. Sinonim olan sözlərdən biri və ya bir neçəsi sadə və düzəltmə olur: qəhrəman – qoçaq – igid – cəsarətli – cəsur – ürəkli – qorxmaz; xəstə – azarlı – naxoş – nasaz – kefsiz; dərdli – gəmgin – qəmli – kədərli – məyus və s.

               2. Sinonim olan sözlərin biri ədəbi dildən, o biri dialekt və şivələrdən gəlir: uca – hündür (ədəbi dil) – qəlbi (dialekt), divar – hasar (ədəbi dil) – barı (dialekt) və s.

3. Sinonim olan sözlərin biri həmin dilin öz sözü, o biri və ya hər ikisi başqa dil­lərdən gəlir: yeni (Azərbaycan) – təzə (fars), dəli (Azərbaycan) – axmaq (ərəb), in­san (Azərbaycan) – adam (ərəb), fağır – kasıb (ərəb), sitayiş (fars) – səcdə (ərəb) və s.

Adətən, dilçilik ədəbiyyatında sinonimlər iki qrupa bölünür, lakin ədəbiyyatdan ədəbiyyata qruplar müxtəlif cür adlandırılır. Məsələn, N.Məmmədov yazır: “Sinonimlər özlərinin işlənmə sahələrinə görə iki yerə ayrılır: 1) xalis sinonimlər, 2) üslubi sinonimlər” (1, 149). Eyni hadisə haqqında A.Babayev belə yazır: “Sinonimlər leksik və sintaktik olaraq iki qrupa bölünür” (3, 319). Bu müəllif əsərinin başqa yerinə sintaktik sinonimləri “üslubi və ya sintaktik sinonimlər” (3, 315) adlandırır. Mahiyyətcə eyni olan bu hadisəni bu müəlliflər müxtəlif şəkildə müəyyənləşdirirlər. N.Məmmədov xalis sinonimlər haqqında yazır: “Xalis sinonimlər istər mətn daxilində, istərsə də mətndən xaric eyni bir məfhum əks etdirə bilir” (1, 149). A.Babayev isə leksik sinonimlər haqqında yazır: “Yalnız bir sözdən ibarət olan sinonimlərə leksik sinonimlər deyilir. Leksik sinonimlər isimlərlə, sifətlərlə, qeyri-müəyyən saylarla, fellərlə ifadə edilə bilər” (3, 313). N.Məmmədov üslubi sinonimlər haqqında yazır: “Üslubi sinonimlər isə yalnız mətn daxilində və müəyyən təsadüflərdə eyni bir məfhumu ifadə edə bilir” (1, 149). A.Babayev isə üslubi və ya sintaktik sinonimlər haqqında bu sözləri deyir: “Leksik sinonimlərə nisbətən sintaktik sinonimlik yaranması üçün daha geniş imkan vardır. Çünki sintaktik ifadəlilik və se­man­tik məna sahəsi imkan verir ki, hər hansı bir fikir şəraitdən, üslubi münasibətdən, subyektiv mövqedən asılı olaraq, müxtəlif formalarda ifadə edilsin. Burada poetik təşbehlərin, bədii priyomların da böyük rolu vardır. Məs., hər hansı bir şeyin, məs., alovun göyə yüksəlməsini dirəyə bənzətməklə bədii ədəbiy­yatda üslubi sinonimlik yaranır. Sintaktik sinonimlərdə bütün cümlə sinonim məqa­mında işlənir” (3, 315). Bütün sinonimlər, xüsusən sifətlərdən ibarət olan sinonimlər bədii ədəbiyyatda müəllifin obraza subyektiv münasibətini ifadə üsulu kimi işlədilir. Məsələn, böyük, yekə, iri, nəhəng, zırpı, zırhov, zorba, yekəpər sözlərinin hər biri öz üslubi məqamında işlənir. Bu sözlərin işlədilməsindən asılı olaraq, müəllifin obyektə qarşı modal-subyektiv münasibəti aydınlaşır:

Keçmişdə Bibiheybətdə atan mollalıq edərdi,

                                    Tovlardı avam kəndliləri növə edərdi.

   Səndən də atan zırpı idi, lap yekəpərdi (Vahid).

Sinonimliyin tarixinə nəzər saldıqda məlum olur ki, sözlər arasında münasibətləri ən qədim zamanlardan filosof və dilçiləri maraqlandırmışdır; mübaliğəsiz demək olar ki, sinonimlərə maraq dilçilik elmi yaranandan başlanmışdır. Bu hadisənin araşdırılması tarixini, şərti olaraq, bir neçə dövrə bölmək olar. Qədim mütəfəkkirlər hələ antik dövrdə sinonimliyin mənbələrinə maraq göstərmişlər. Məsələn, qədim yunan filosofları əşya və onun adı məsələləri haqqında mühakimələr yürüdərkən belə bir məsələyə diqqəti yönəldirdilər ki, bir sıra hallarda eyni bir əşyanın bir neçə adı olur. Antik yunan filosofu Demokrit adın əşyanın təbiətindən olmadığını sübut etmək üçün yazırdı ki, əgər ad əşyanın təbiətindən olsa idi, onda hər əşyanın bir adı olmalı idi, halbuki məlumdur ki, çoxlu əşyanın bir neçə adı vardır (4, 25). Buradan da antik fəlsəfədə “eynilik-fərqlilik” kateqoriyasının ontoloji mahiyyəti əsaslandırılırdı. Bu da sinonimiyanın mahiyyətini şərtləndirir.

Sonrakı dövr leksik sinonimiya nəzəriyyəsinin yaranması və təşəkkülü ilə əla­qə­dardır. XVII-XIX yüzilliklərdə alimlər sinonimlik hadisəsinin mahiyyətini müəy­yənləşdirməyə, onun xüsusiyyyətlərini aydınlaşdırmağa çalışır, sinonim vahid­lər müəy­yən ümumi qruplarda birləşdirməyə səy göstərirlər. Bunun üçün də fəal surətdə materiallar toplanır, ilk sinonimlər lüğətləri yaradılmağa başlanır. Bu dövr rus el­min­də İ.İ.Davıdov, D.P,Kalaydoviç, M.V.Lomonosov, İ.Fonvizin və b. adı ilə bağlıdır. Aəzrbaycan dilçiliyində ilk sinonimlər lüğəti 1990-cı ildə H.Ə.Həsənov və İ.T.Məm­mədov tərəfindən, sonra ikinci lüğət 2007-ci ildə N.Seyidəliyev tərəfindən hazırlan­mışdır.

Dilçilik ədəbiyyatında XX əsr “sinonimiyanın qızıl dövrü” adlandırılır. Bu dövrdə dünyanın bütün dillərində sinonim sözlər fəal surətdə toplanır və araşdırılır, çoxlu miqdarda tədqiqat işləri meydana çıxır, sinonimlər lüğətləri nəşr edilir. Rus dilçiliyində bu problemlə N.Abramov, L.Y.Aleksandrova, Y.D.Apresyan, S.Q.Bere­jan, V.A.Qreçko, A.P.Yevgenyeva, V.K.Favorin və başqaları məşğul olur. XX yüzilliyin 50-70-cı illərində sinonimlərin öyrənilməsinə maraq daha da artır, mübali­ğəsiz demək olar ki, sinonimliyin araşdırılmasına həsr olunmuş külli miqdarda elmi ədəbiyyat nəşr olunur, leksikaya həsr olunmuş monoqrafiya və dərsliklərə sinonimiya haqqında bəhslər daxil edilir. Tədqiqatçılar çalışırlar ki, sinonimlər təsnif etsinlər, dil sistemində sinonimlərin yerini müəyyənləşdirsinlər; sinonimlər bütün səviyyələrdə araşdırılır. Dilçilikdə müstəqil elmi istiqamət – sinonimika sahəsi yaranır. Sinonimiya haqqında külli miqdarda elmi-tədqiqat əsəri və sinonimlər lüğəti nəşr edildiyi üçün XX əsrin sonlarına doğru belə bir təsəvvür yaranır ki, sinonimiyaya aid hər şey artıq öyrənilmiş, araşdırılmışdır, necə deyərlər, deməyə daha söz qalmamışdır. Məhz buna görə də yüzilliyin sonlarına doğru sinonimiyanın araşdırılmasına maraq tədricən sönməyə başlayır. Qəribə səslənsə də məhz bu vaxt Azərbaycan dilçiləri sinonimiya məsələləri ilə maraqlanmağa bağlayırlar: leksikologiya və semiologiyaya aid monoqrafiya və dərsliklərə sinonimlər haqqında bəhslər salınır, sinonimlik məsələ­lərinə həsr olunmuş müstəqil elmi-tədqiqat əsərləri yazılır və artıq yuxarıda göstəril­diyi kimi, əsrin sonlarında (1990) “Azərbaycan dilinin sinonimlər lüğəti” nəşr olunur.

Hazırda müasir linqvistik paradiqma əsasında sinonimiyaya marağın dirçəlməsi müşahidə olunur, yeni koqnitiv istiqamətli və psixoloqlaşdırılmış sinonimiya nəzəriy­yəsinə ehtiyac baş qaldırır. İndi sinonimlik hadisəsinin xüsusi sintezləşdirilmiş, kom­pleksləşdirilmiş araşdırılması məqsədi irəli sürülür: ənənəvi sinonimiyanın uğur­larının, fəlsəfi görüşlərin birləşdirilməsi və onların dil şüurunda inikası məslələrinin dilçilik baxımından həlli gündəlikdə durur. İndi nəşr olunan əsərlərdə, məsələn, Y.O.Knyazeva, S.V.Lebedeva, O.V.Pokrovskaya, Y.V.Cepel, V.D.Cernyak və baş­qalarının əsərlərində sinonimiya hadisəsi müəyyən əlamətlər dəstinə malik sistemli hadisə kimi yox, fərdin obyektiv gerçəkliyi qavrama prosesində oxşarlığı  dərketmə qabiliyyəti kimi araşdırılır, sinonimiya vasitəsilə nitq-təfəkkür mexanizmi, habelə şəxsin psixoloji qabiliyyəti və linqvo-kulturoloji faktor kimi tədqiq edilir. Sözyaratma sinonimiyası A.Q.Antipov, L.A.Arayeva, İ.V.Yevseneva, P.A.Katışev, Y.S.Kubrya­kova, M.A.Osadçının əsərlə­rində törəmə işarənin koqnitiv-diskursiv təbiətinə, A.A.Lalevskaya, A.A.Leontyev, L.V.Saxarnı, İ.A.Sternin və başqalarının əsərlərində psixolinqvistik problemlərinə, O.V.Baturina, E.S.Denisova, Y.S.Kubryakova, Y.Q.Pan­krac, M.Q.Skuronaskaya, M.N.Yanceneckaya və başqalarının əsərlərində derivasion sistemin onomasioloji və semiotik səviyyədə öyrənilməsinə əsaslanır. Sinonimiyaya kompleks vahid kimi baxılır.

Mental-dil hadisəsi kimi sinonimiyanın qarşısına bu məqsədlər qoyulur:

1. Sinonimiyanın tarixini və fəlsəfi əsaslandırılmasını öyrənmək, sinonimlərin araşdırılması haqqında mövcud ənənəvi baxışları ümumiləşdirmək.

2. Koqnitiv və psixolinqivstik paradiqmalarda leksik və sözyaratma sino­nimiyası nəzəriyyəsini işləyib hazırlamaq; fərdin mental-dil məkanında sinonimik əlaqələri və onların xüsusiyyətlərini aşkara çıxarmaq, müəyyənləşdirmək; leksik sinonimik vahidlərin və sinonimik əlaqələrin koqnitiv təbiətini öyrənmək.

3. Sözyaradıcı sinonimiyanın koqnitiv anlayışlarını hazırlamaq, bu anlayışların öyrənilməsi üsullarını müəyyənləşdirmək; sözyaratma-propozisional sinonimiya hadisəsini tədqiq etmək.

4. Sinonimiyanın psixolinqivstik şərhi üçün sinonimliyin əsas problemlərinə həsr olunmuş əsərlərdə əlavə leksik və sözyaratma sinonimiyasının tədqiqinin eksperimental metodlarını işləyib hazırlamaq.

5. Leksik və sözyaratma sinonimiyasının mental leksikon məkanında yerini müəyyənləşdirmək; sinonimlik meyarlarını aşkara çıxarmaq.

Məlum olduğu kimi, sinonim münasibətlərə girən sözlər dildə xətti tərtib olunmur, digər sinonim cərgələrin üzvləri ilə kəsişən, çarpazlaşan ümumi semlərə malik olur və ümumi motivləşmə məkanı, semiosfer və ümumi situasiya hüdudlarında fəaliyyət göstərmək sayəsində zəngin assosiativ fon və təfəkkürün kateqoriyalaşdırma qabiliyyəti sayəsində müxtəlif situasiyalarda sinonimlər yarada və onları sinonim cərgələrə düzə bilər. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, sözlərin sayı və səciyyəsi lüğətlər verilən sinonim cərgələrlə düz gəlmir. Sinonimlər obyektiv gerçəkliyin obyekt və hadisələrinə müəyyən baxışı əks etdirən dil vahidləridir. Ənənəvi paradiqmdə sinonimlər təcrid olunmuş vəziyyətdə, artıq təşəkkül tapmış məna və məzmunda və sinonim cərgənin üzvləri arasında münasibət tipləri sistemində təqdim edilirsə, indi psixolinqvistika sinonimiyanı sadəcə nitq axınında araşdırmır, onu canlı bilik kimi, daim dəyişən və təkamüldə olan hadisə kimi öyrənir. Buna görə də psixolinqvistik baxış “sinonimiya” anlayışından imtina edir və onun əvəzinə “mənaca yaxın sözlər” anlayışını işlətməyi təklif edir, onu fərdin şüuru ilə bilavasitə əlaqədə öyrənir. Hər fərdin, hər adamın öz, yalnız ona məxsus olan psixikası vardır. Bu o deməkdir ki, müxtəlif adamlarda əşya və hadisələri müxtəlif şəkildə qavrayır, onlarda əşya və hadisələrə münasibətdə müxtəlif assosiasiya yaranır, nominasiya prosesi də müxtəlif olacaq, mövcud sinonimik vasitələrin işlədilməsi də müxtəlif olacaqdır.

Psixolinqivstik paradiqmdə sinonimiyanın müfəssəl araşdırılması sözün psixoloji strukturunun xüsusiyyətlərinə əsaslanır. Sözlərin fərdi şüurda yaxın mənalı sözlər kimi əlaqələnməsi dil daşıyıcısı tərəfindən onların işlədilməsi prosesində onların leksemlərlə bağlanması müxtəlif cinsli biliklərdən asılıdır. Bu əlaqələr müxtəlif səciyyə daşıya bilər – bu, sözün əşyanın əlaməti ilə əlaqəsi də ola bilər, ox­şarlıq və fərqlərin müəyyən­ləş­dirilməsi də ola bilər, emosional-dəyərləndirici müna­sibətlər də ola bilər. Psixolinq­vis­tin növbəti vəzifəsi sözün müəyyən məna dayağını müəyyənləşdirməkdir. Bu həmin dayaq çoxluğudur ki, sözün fərdi şüurda “yaxın mənalı sözlər” kimi yaşanması orada baş verir (bu istiqamət rus psixolinqvistikasında S.V.Lebedeva və onun şagirdləri tərəfindən fəal şəkildə araşdırılır).

İndividin sözün mənasını qavraması xarici və daxili kontekstdən asılı olan assosiativ əlaqələrə əsaslanır. Assosiativ sahə hadisələrin stimullarla işarə olunan, lakin dil vasitələri ilə ifadə olunan xüsusiyyətləri haqqında informasiyadır. Stimulların hər biri öz əlavə xarakteristikaları ilə birlikdə fərdin şüurundə situasiya obrazını yaradır. Bu obraz müxtəlif sözlərlə ifadə oluna bilər. Assosiativ sahələrin təhlili oxşarlıqların qavranılması üçün əsası, mənaların çarpazlaşdığı zonanı və sinonim əlaqələrinin inkişafı imkanını görməyi mümkün edir. Prototip yanaşma sinonimik əlaqələr haqqında nüvə və ücqar prinsipi əsasında təşkil olunmuş sahə strukturları kimi danışmağa əsas verir. Prototip kateqoriyasının nüvə komponenti kimi statik deyil. İnsan kateqoriya məkanı ilə assosiasiyalardan asılı olaraq, müxtəlif şəkildə əməliyyat aparır. Bu assosiasiyalar insanın şəxsiyyətindən, sosial, mədəni, ərazi və kommunikativ xüsusiyyətlərindən asılıdır. Təbii kateqoriyaların xüsusiyyətlərini – sərhədlərin (hüdudların) aşınmasını və prototipin dinamikasını nəzərə alaraq bu hadisə haqqında “üzən dominant”  kimi danışmaq olar.

Freym yanaşmasının tətbiqi sinonimliyə ünsiyyət situasiyasında asılı olaraq törəyən (doğan) və dəyişən situativ-şərtlənmiş hadisə kimi baxmağa imkan verir. Müəyyən freymin daxilində ünsürlər arasındakı münasibətlər kateqoriyalaşdırma prosesi və ya assosiatov əlaqələr vasitəsilə mənaların sinonimliyini törədir. Bu zaman freymlər təcrid olunmur, bir-biri ilə çarpazlaşaraq tora çevrilir. Freymlərin çox şəkil­li­liyi, baxışların çoxluğu onların müəyyən dil formasında işarə edilməsi, təhkim edilməsi ehtiyacı yaradır. Bu da potensial surətdə oxşarlıqların sözlərin mənaca yaxın­­lığının müəyyənləşdirilməsinin, habelə yeni mənaların yaranmasının (müxtəlif situasiyalarda sözlərin işlənməsinin çoxşəkilliliyi bolluca məna çalarları törədir ki, bu da eyniliyin parça­lan­masına gətirir) və yeni formaların (yeni nominasiyalar, söz­yaradıcı-propozisional sinonimiya) sonsuz prosesin törədir. Hər üç baxışın sintezi, sözün mənasında fərdi və obyektiv olanın qarşılıqlı əlaqəsinin hesaba alınması dil və nitqi nitq fəaliyyəti konsep­siyasında birləşdirmək imkanı verir, onların linqvistik sistemə xas olan qarşıqoyulmasını aradan qaldırır. Beləliklə, sinonimiyanın dil (sis­tem) xüsusiyyətlərini məhdudlaşdırmadan nitqdə sinonimiyanı öyrənmək imkanı təzahür edir.

Mental leksikon məkanında sinonimiyanın nəzərdən keçirilməsi və yerinin müəyyənləşdirilməsi sözlərin fərdin şüurunda sinonimlər kimi qavranmasının ən tipik halları haqqında danışmaq imkanı verir, lakin bu meyar sabit deyil, buna görə də müt­ləq deyil və yeganə düzgün meyar kimi götürülə bilməz. Sinonimiyanı mental lek­sikon məkanında vahidlərin formalaşması və fəaliyyət göstərməsi mexanizm­lərindən biri kimi araşdırmaq lazımdır. Hər leksik vahid özündə sinonimləşməyə energetik qabiliyyət daşıyır, hər bir vahidin ətrafında hansısa situasiyada reallaşmağa qabil olan mümkün sinonimlik atmosferi yaradılır. Sonda aşağıdakıları qeyd etmək lazımdır: “İngilis və Azərbaycan dillərində sifətlərin zəngin məna və məna çalarları vardır. Hər iki dildə sifətlər sinonim və anto­nim cərgə, həm də antonim cütlüyün tərəflərinin sinonim cərgələri mövcuddur. Dil­lərdə xüsusən sifətlərin sinonim mənalarının bolluğu istər ünsiyyətdə, istərsə tərcümə prosesində bir sıra çətinliklər yaradır: bilinqv hansı məqamda sifətin hansı sinonimini işlətməyi müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu problem, məsələn, isim və fellərdə özünü o qədər də hiss etdirmir. Buna görə də düşünürəm ki, sifətlərdə sinonimik və antonimlik məsələlərini geniş şəkildə araş­dırmaq zəruridir” (5, 19). Məlumat üçün qeyd edim ki, məsələn, “müasir ingilis dilində “böyük” məfhumunu ifadə etmək üçün 30-dan çox söz – sifət işlədilir” (5, 19).

Ədəbiyyat:

Məmmədov N., Axundov A. Dilçiliyə giriş. Bakı, Maarif, 1980, 315 s.

Rəcəbli Ə. “Dilçiliyə giriş” kursundan mühazirə mətnləri. Bakı, Nurlan, 2008, 208 s.

Babayev A. Dilçiliyə giriş. Bakı, Maarif, 1992, 502 s.

Rəcəbli Ə. Dilçilik tarixi. I, Bakı, Nurlan. 2007, 528 s.

Əliyeva N. İngilis dilində sifət. Bakı, Elm və təhsil, 2010, 328 s.

               Açar sözlər: assosiativ sahə, stimul, leksik sinonim, üslubi sinonim, mental leksikon, situasiya, konsepsiya

               Ключевые слова: ассоциативное поле, стимул, лексический синоним, стилистический синоним,

Key words: associative field, stimulus, lexical synonym, stylistic synonym, mental lexicon, situation, con

Синонимия в языке

Резюме

               Статья посвящена вопросам исследования синонимии в языке. Сперва устанавливается сущность синонимии, как языковое явление, потом рассмат­ривается история изучения синонимии, последним рассматривается некоторые взгляды по данному вопросу.

Synonymy in language

Summary

The article is devoted to the study of synonymy in language. Firstly, the essence of synonymy as linguistic phenomenon is set, then the history of the study of synonymy is explored, at last some views on this issue are seen.

                

Rəyçi:   prof.   Ə.Ə. Rəcəbli


                                                              Бехбудова Эсмира Шафа кызы

СЕМАНТИЧЕСКАЯ СТРУКТУРА МНОГОЗНАЧНОЙ

ФРАЗЕОЛОГИЧЕСКОЙ ЕДИНИЦЫ

Многозначность в фразеологизмах распрастранена менее чем в лексике. Большая часть фразеологических оборотов однозначные. Многозначность во фразеологии является понятием более широким, так как помимо ценочного и радиального развития многозначности рассматривается и параллельное, называемое собственно фразеологическим.

Для доказательства многозначности фразеологии используют следующие признаки:

все значения многозначного фразеологизма должны быть объединены единым смысловым стержным. Например, the abbot of misrule (luom.the abbot or unreason) - 1) у ст. ирон. глава увеселений; 2) ист. «пир дураков» (иногда устраивавшийся в церквах в средние века 1 января. После Реформации этот обычай исчез. Возглавлявший подобные празднества имел шутливое звание (the abbot of misrule) {этим. ср. век,лат,festum stultorum).

связь каждого значения с разными предметами мысли, например, to be in

(или fall into) abeyance - 1) находиться в состоянии ожидания, неизвестности, неопределённости; не проявляться; 2) быть без владельца, без претента (о собственности или наследственном титуле, например, The land was in obeyance for several years (В течение нескольких лет никто не претендовал на эту землю); 3) быть временно отменённым (о законе, праве на что-л), например: The law fell into abeyance (Закон был временно отменен).

- несходство грамматических условий реализации значений (различие в управлении, различие связи с одущевленными или неодущивленными предметами), например, асе in the hole (амер. Разг.) - 1) скрытое преимущество, «козырь» прозапас; 2) друг, на которого можно положиться в трудную минуту.

Многозначность фразеологии присущая ему сама по себе не зависит от контекста. В то же время значения фразеология может установливаться по контексту. Например, cry aim - 1) уст. указать цель стрелку на лука; 2) помогать, подбадривать, соодействовать, и т.д.

Если смысловые связи многознасчность у значениями утрачиваются то появ­ляются фразеологические омонимы. Фразеологические омонимы - это фразео­ло­гические обороты, состоящие из фонетически идентичных компонентов и имеющие разное значение. Эти фразеологические обороты появляются разными путями:

- в результате распада значений многозначного фразеологизма: to open somebody’s eyes to something открыть кому-л глаза на что-л., вывести из заблуждения, заставить кого-л прозреть = Не took pity on this young green bom of a nephew and wanted to open his eyes too (W.Thackeray) (Он жалел этого молокососа, своего племянника, и в то же время хотел открыть ему глаза на происходящее). But this phraseolgical expression is used in its real meaning (When he opened his eyes, he saw his mother standing in front of him).

Однозначные фразеологические единицы более широко, их в десять раз больше, чем многозначных ФЕ. Проиллюстрируем наиболее интересные из них с точки зрения переосмысления компонентного состава. ФЕ - throw а monkey wrench in the works (букв, кидать препятствие в работу) - разрушать чьи-то планы. Например = однозначные ФЕ. К многозначным относяться следующие фразеологические единицы:

to throw someone a curve (букв, бросить кому-либо сложный мяч) имеет два значения: 1) дать сложный пас игроку; 2) смутить кого-либо, делая то, что от  тебя не ожидают.

Приведем контекстуальные следующими примерами, могут иметь несколько значений: to take the air — 1) прогуливаться; дышать свежим воздухом; 2) ав. взлетать, отрываться от земли, взмыть; 3) амер.si. удрать, улизнуть, спастись бегством; 4) амер. быть уволенным, выгнанным, вылетать (с работы). Например,

At the door of the engine room, the engineer... sat smoking a pipe and taking the air(F.Norris, The Pit) = У двери магиинного отделения сидел механик... и курил трубку на свежем воздухе.

Многозначность фразеологизмов чаще всего возникает в результате закрепления в языке их перекосных значений. Например, фразеологизм all over - 1) повсюду, кругом - получил в языке еще три значений вследствие образного его употребления - 2) по всему телу; 3) совершенного, полностью, характерный для, весь в этом; 4) прошло, кончилось. Примери:

Не aches all over (У него всё тело болит); Не is his father all over (Он вылитый отец); The meeting was all over when he reached there (Когда он пришел, собрание уже кончилось.

Наиболее часто переносное значения появляются у фразеологизмов тер­мино­логического характера. Лекче развивается многозначность у фразеологиз­мов, кото­рые имеют неразложимое, целостное значение и по своей структуре соотно­сительны со словосочетаниями. В результате развития многозначности внутри фразеологии появились многозначные единицы, обладающие мотивиро­ван­ными и немоти­ви­ро­ван­ными значениями. Между значениями многозначной ФЕ возникают отношения метафоры, метонимии, синекдохи и фунционального переноса.

Различаются два типа варьирования семантически ФЕ - диахронные и синхронное. Синхронное варьирование возникает на базе «готового» фразеоло­гизма. В этом случе возможно цепочечное б радиальное параллельное развитие многозначности. В кругу ФЕ наблюдается те же семантические явления которые свойственные лексическому составу английского языка - явление многозначности омонимии, синонимии, антонимии. Примеры фразеологи­чес­кой многозначности: to make allowance (for) - 1) принимать во внимание, в расчёт, делать скидку (на), делать поправку на:

Make allowance for his youth (Учтите его молодость):

дела ть исклю чение:

We shall make allowance in your case (Мы сделаем для вас исключение);

находить оправдание, оправдывать:

Why does he always make allowance for her conduct (Почему он всегда находит оправдание её поступкам?).

dance attendance (on) - 1) увиваться, бегать за кем-либо (по старинному английскому обычаю на свадебном вечере невеста должна была танцевать с любым гостем, пригласившим её на танец. Этот обычай был зафиксирован в брачном кодексе 1548 г.); 2) быть всегда готовым к услугам кого-л= ходить на задних лапках перед кем-л.; 3) долго ждать, «торчать».

Для фразеологизмов данной группы характерна многозначности и в утвердительных, в отрицательных и в вопросительных предложениях, а также в условных придаточных предложениях. Например: at all -        1)               уст. совсем,        совершенно,      крайне (в            утвердительных предложениях):

They were careless at all. They thought all things were cocksure (“The Oxford English Dictionary”) (Они были черезвычайно неосмотрительны, так как слепо верили всему);

сосем, совершенно (в отрицательных предложениях):

I don’t know him at all (Я его совсем не знаю);

вообще (в утввердителтных и вопросителтных предложениях, а также в условных придаточных предложениях). Например,

I want to know what she is there at all for? (Я хочу знать зачем она вообще там.

Одной из главных черт ФЕ данной структурной модели является из многозначности. Например, take one’s chance (V+one’s +N ) = 1)использовать представившуюся возможность; 2) рискнуть, решится (take chances); 3) примириться со своей судьбой (stand one’s chance).

ФЕ всех выявленных моделей обнаруживают тенденцию к развитию многозачности, которая особенно очевидна в ФЕ   моделей V+preposition+N+prep. Например, to be in charge of- 1)ведать, заведовать, стоять во главе, возглавлять что-л., руководить чем-л.; 2) воен. быть за старшего, командовать; 3) быть под присмотром, находиться в чьём-л ведении.

Многозначные фразеология любого языка отличается ярко выраженной национальной спецификой. Буквальный перевод многозначные фразеологизмов с одного языка на другой обычно невозможен для передчи их смысла, подбирают синонимически устойчивые сочетания.

Многозначных фразеолгических единиц показал что, многозначностьи развивают как свободные, так и связанные фразеосочетания. Анализ способов развития многозначные фразеосочетаний позволил выявить следующие их виды: независимый, параллельный последовательный способы.

Благодаря многозначности фразеологические сочетаний вербализуется большое число концентов из сферы, человеческих эмоций, интеллекта, свойств и качеств людей, их поведения, образа жизни. Например, dance attendance (on) - 1) увиваться, бегать за кем-либо (по старинному английскому обычаю на свадебном вечере невеста должна была танцевать с любым гостем, пригласившим её на танец. Этот обычай был зафиксирован в брачном кодексе 1548 г.); 2) быть всегда готовым к услугам кого-л= ходить на задних лапках перед кем-л.; 3) долго ждать, «торчать».

Таким образом, анализ материала показал неоспоримую роль фразеологи­ческой многозначности в обогащении семантического

 

Литературы

 Burlakova V.V. Contribution of English and American Linguists to the Theory of Phrases, М., Higher School Publishing House, 1971

Валентин Дотиль.           Mногозначныефразеологизмы

(www.aforesmo.ru/paRe/1191

Гаджиева А.Г. Соматические фразеологические сочетания в разносистемных языках, Баку, 2007

www.peagoRvstudv.ru/pedagogjka - 21-6 html

www.referun.com/.../razvitie-fraseologicheskoy - polisemi

Summary

Semantic Sructure of Polysemantic Phraseological Units

By a variety of sense-shjft due to the use in different contexts a single phraseological unit can be made to express variant meaning. Change in the distribution of a polysemantic phraseological unit lead to essential change in its semantic value. The context makes the necessary meaning clear.

Ключевые слова: многозначность, метафора, диахронные, синхронные

 

Рецензент: дос.Р.И.Сулейманов


Мехтиев Фируз

НЕКОТОРЫЕ ВОПРОСЫ РЕЧЕВОЙ АГРЕССИИ

На сегодняшний день можно утверждать, что экстремизм является одной из важнейших проблем современности. Он всё более грозно заявляет о себе, нарушая права человека: на жизнь, свободу, безопасность.

Экстремизм  является крайней формой агрессивной нетерпимости, соеди­нен­ной с насилием как методами выражения непримиримости к отличаю­ще­муся от понятия «Я». Для того чтобы выявить и раскрыть источники этих форм мировоззрения стоит посмотреть что содержит в себе понятие «экстремизм».

Под понятием экстремизм (от лат. ехтремис - крайний) учение конфликтологи имеют в виду идеологию, которая позволяют и пропагандирует крайние, в агрессивно – насильственных меры, которые направлены на отстаивания своих взглядов, непримиримость и агрессию в отношение инакомыслящих.

Стоит отметить, что в политике экстремизм проявляется в стремлении подорвать стабильность существующих общественных структур и политических институтов. Чаще всего это воплощается в жизнь при помощи демагогии, призывов к насилию, террористических актов. И приемов  партизанской  войны. Для  приверженцев крайних агрессивных  взглядов характерна бескомпромиссность и непримиримость по отношению к оппонентам, а также отказ от диалога и попытки найти какие-либо общее позиции в вопросах вызывающих спор сторон. Теоретической основой для данного понятия являются радикальные идеологические концепций, религиозный фундаментализм, национализм, которые, как правило, основываются на манипуляции  общественным сознанием, использовании особенностей  коллективной психологии, апеллировании примитивным инстинктам толпы, чувствами, верованиями, предрассудкам людей. Надо отметить, что экстремизм очень тесно связан с радикализмом. Исходя из данной действительности, оба эти термина употребляются   во многих случаях как синонимы.

Стоит так же сказать о том же конфликтологи выделяют несколько разновидностей и форм экстремизма.

Это:

- политический экстремизм, а также особый его вид-терроризм содержит в себе крайние взгляды в отношении политической системы, организации формы управления государством, которая пропагандирует насильственные действия, основанные на страхе и подчинении силе. Их идеологическая борьба служит поискам способов установления такой формы власти, которая воплощала в жизнь их идеи и при этом методы их борьбы оправдывают нарушения свобод личности вплоть до политического террора; непримиримость, бескомпромиссность к иным политическим партиям и позиции оппонентов.

- антиглобалистский экстремизм.

Радикальные взгляды и агрессивное поведение представителей данного вида экстремистов по отношению организаций, влияющих на глобализацию в экономическом, политическом, культурном  пространстве. Для них свойственно невоспринимание единого рынка, политических и экономических монополий. Эти люди склонны к организации массовых беспорядков, мнению прямого насилия для борьбы с крупными международными компаниями, международными экономическими и политическими институтами глобального характера.

- националистический экстремизм, которой проводит в жизнь радикальные действия по отношению к представителям иной народности, национальности, этнической группы; ему присуще стремления к политическому, а так же физическому устранению не титульного населения; агрессия, в крайних формах – терроризм по отношению к представительям других этнических групп.

Для религиозного экстремизма характерны следующие особенности: жесткое неприятие идей другой религиозной конфессии, а так же агрессивное отношение и поведение по отношению к представителям иного вероисповедания, пропаганда незыблемости, истинности одного вероучения; стремление к искоренению и устранению иноверцев вплоть до физического истребления.

- подростково – молодёжный экстремизм – это взгляды и тип поведения молодых людей, основанные на культивировании  принципа силы, агрессии в отношении окружающих,  вплоть до насилия и убийства. Представители данного вида экстремизма не приемлят инакомыслия, им характерны также стремление к созданию тоталитарного общества, которое основывалось бы на подчинение силе;

- моральный экстремизм – крайняя нетерпимость к определенного типа нравственным нормам и правилам поведения, допущение насилия для утверждения пропагандируемого набора моральных требований, добродетелей, заповедей. Примерами могут выступать резкая критика распущенности, скверно – словия, ношения эпатажной одежды, несоблюдения религиозных и светских «кодексов чести» и др.      

Причины, а также источник экстремизма как идеологии крайней непримиримости по отношению к инакомыслию скрывается в нравственной и интеллектуальной ограниченности приверженца, который отстаивает подобные взгляды. Интеллектуальная ограниченность личности порождает ощущение  того, что лишь только, Я, а также  мы сообщество являются обладателями абсолютной истины, которая видится закрытой и окончательной.  Чем выше человек поднимается в познании, тем более явно он осознает неисчерпаемость мира и форм знаний о нем, тем терпимей он относится к истинам и теориям оппозиционных сообществ.  Высокоразвитый интеллектуально человек склонен к рефлексии, самокритике, анализу плюсов и минусов предмета внимания. Безапелляционные заявления, непримиримость к критике, нежелание выслушать и неспособность понять оппонента являются признаками человека, который привык подчиняться не к разумному, а наоборот, силе, которая диктует правила природных инстинктов выживания.

Моральная ограниченность способствует также утверждению в человеке гордыни и самооправдания за любые действия. А человек низко развитый в моральном плане всегда доволен только лишь самим собой и видит недостатки исключительно в других. Такой человек винит других за свои неудачи, а недостаток творческих и интеллектуальных особенностей у таких людей компенсируется аморальными поведениями в обществе – грубостью, угрозами, агрессивными взглядами.

Основной причиной экстремистского, нетерпимого, агрессивного отношения выступает психологический барьер свой - чужой, страх перед «непохожими» на себя. Принадлежность к какой-то группе людей придает человеку чувство уверенности к собственной значимости. Объединяться люди могут в принципе вокруг любой идеи, даже самой абсурдной.

Некоторые люди сознательно или бессознательно перекладывают ответственность за свою жизнь на кого-то другого, например, утверждая, что во всех грехах виноваты другие.

Одним из основных форм проявления нетерпимости по отношению к другим являются ксенофобия. Ксенофобия всегда выступает одной из важных причина конфликтов. Так же ксенофобия является очень удобным орудием манипуляции, и этим успешно пользуются  движения националистического характера. В кризисных ситуациях она может приобретать различные формы: этнофобий – антисемитизм, кавказофобия или фобия по отношению к различным группам, например мигрантофобия.

На современном этапе развития лингвистики понятия, отражающие эмоции и чувства человека, в том числе и агрессии являются одним из основных видов реагирования -  эмоционального, которая структурируется понятием «триада враждебности» сюда относятся эмоция гнева, отвращения, а так же презрения - в языке и речи, являются значимыми и очень важными для научных исследований с разных точек зрения.

Вербальная и невербальная агрессия, с одной стороны, служит средством выражения отрицательных эмоций и чувств и рассматривается как ответная редакция на внешний раздражитель, с другой стороны, выступает как способ реализации потребностей человека, таких  как самозащита или самоутверждение. Последняя разновидность агрессивных проявлений является наиболее опасной в коммуникативном отношении, так как ее цель - разрушение гармонии общения. Понятие вербальной и невербальной агрессии включает словесное выражение отрицательных эмоций и чувств или намерений адресата как в мягкой, так и грубой форме.

Как известно, агрессивность, являясь основной составляющей современной культуры, получает свое выражение не только в вербальном и невербальном поведении, что свидетельствует о необходимости изучения текстов посредством анализа средств языка и стилистических особенностей речи, за счет которых достигается коммуникативная агрессия.

За последнее время в лингвистической науке появилось множество научных исследований, в которых были рассмотрены некоторые вопросы вербальной агрессии. Они непосредственно связаны с агрессивными проявлениями человека и представляют собой основные мотивы агрессивных реакций, которые в свою очередь рассматриваются как индивидуальная, так и коллективная эмоциональная реакция, которая воплощается в жизнь при помощи языковых средств, а также посредством речи, при этом она имеет направление на нанесение вреда и ущерба и даже допускает уничтожение другого человека или группы людей  или окружающих предметов.

Языковое насилие как одно из агрессивных проявлений оказывает разрушительное действие не только на объект агрессии, но и на ее субъект.

Вербальную и невербальную агрессию следует рассматривать как факторы, оказывающие непосредственное влияние  на ход коммуникации, приводя к конфликту собеседников т тем самым нарушая ее.

Кроме вербальной и невербальной (явно выраженной) агрессий имеются случаи употребления скрытой языковой агрессии - имплицитной. Средств открытого выражения агрессивности предостаточно, но, как правило, они не поощряются обществом. Исходя из этого, был выработан ряд имплицитных приемов, с помощью которых говорящий мог выразить отрицательное отношение к адресату.

 

Литература

Баранов А.Н.Лингвистическая экспертиза текста: теория и практика: учеб. пособие Н.Баранов. - М.: Флинта Наука, 2007. - 592с.

Беляева И.В. Феномен речевой манипуляции: лингвоюридические аспекты. Монография. Ростов-на -Дону: Издательство СКАГС, 2008. - 244 с.

Казаков Ю.В.  Язык вражды и свобода слова. Межэтническое и межконфессиональное в российских СМИ как проблемное поле / Профессиональная этика журналиста: Рабочие материалы в 2-х частях. - Москва: Галерея, 2003.

Копнина Г.А. Речевое манипулирование: уч. пособие / П.А.Копнина. - 3-е изд.: М.: Флинта Наука, 2010. – 176 с.

Мартинович Г.А. Вербальные ассоциации и организация лексикона человека  // Филологические науки, 1989, №3, с. 39-45

 

Summary

The article treats the contextual meaning of the word “priyezzhiy” and tries  to prove the existence of implicit extremism,  found  in the contextual meaning of this  word. The author proves the utility of contexts which  would reflect    modem semantic realinies.

Keywords: antagonism of a dictionary definition and contextual meaning, implicit extremism, dictionary of contexts, linguistic expertise.


Гюнель Чингиз гызы Мамедова

О СУБСТАНТИВАЦИИ  ПРИЛАГАТЕЛЬНЫХ В  РУССКОМ  ЯЗЫКЕ

Как известно, под процессом субстантивации понимается переход слов «в разряд имен существительных из другой части речи вследствие приобретенной способности непосредственно указывать на предмет (а не только через его признак и т.п.)» [1, с. 109].

Субстантивация прилагательных есть частное проявление общей переходности грамматической категории в русском языке. Наиболее проблематичным и важным для конкретных исследований является вопрос о соотношении семантических, синтаксических и некоторых других факторов, определяющих процесс субстантивации. Только на основе рассмотрения этого вопроса можно находить в том или ином конкретном случае факт субстантивного переосмысления слова, говорить о границах между субстантивированным прилагательным и прилагательным-определением при опущенном определяемом, с одной стороны, и о границах между субстантивированным прилагательным и существительным с адъективными окончаниями, с другой стороны.

Сам по себе факт допускаемого исконного употребления той или иной лексемы без определяемого в применении к лицу (больной, здоровый и т.п.) и с определяемым во всех других случаях еще не говорит о различных частях речи в современном русском языке. При наличии же в языке одного слова, а не двух омонимов естественно говорить о «субстантивном переосмыслении» его в определенных случаях употребления [2, с. 97].

Известно, что существительное в противопоставлении прилагательному означает носителя признаков. Действительно, в понятии «носитель признаков» заключается основная сущность субстанции [3, с. 34]. Поэтому возможность или наличие при слове определения как грамматического выражения атрибутивного признака, несомненно, можно считать одним из основных языковых показателей не только существительного, но и любого слова, переосмысленного соответствующим образом в конкретном случае его употребления, т.е. любого субстантивированного слова. Разница только в том, что для существительного этот показатель является неизменным, его реализация не зависит от каких-либо речевых и структурных условий, а для субстантивированной в каждом данном случае иной категории названный показатель реализуется лишь в определенных условиях.

Субстантивация прилагательных, части речи наиболее интересной для рассмотрения данного явления, требует в разных случаях учета различных языковых факторов. Даже факт наличия определения, являясь показателем непременной субстантивности определяемого слова, практически приобретает относительный характер.

Вопрос о связи семантического переосмысления слова (субстантивирования его) и содержания окружающего контекста в связи с выявлением факта субстантивации имеет немаловажное значение. Приведем две группы примеров с одними и теми же лексемами:

1. Здоровому лечиться – наперед хромать поучиться (В.Даль); Она похудела и подурнела, и на улице встречные уже не глядели на нее, как прежде, и не улыбались ей (А.Чехов); …Я другому отдана и буду век ему верна (А.Пушкин).

2. Кто оставляет в льняном снопе сорняки, кто мешает больные стебли со здоровыми, тот портит лен («Комс. правда»); Попутный ветер облегчает и ускоряет полет, встречный задерживает (М.Пришвин); В то время как Левин выходил в одну дверь, он слышал, как в другую входила девушка (Л.Толстой).

Прилагательные в первой группе примеров следует считать субстантивированными. Казалось бы, здесь синтаксический фактор указывает на наличие явления субстантивации (В первой группе примеров прилагательные выполняют функцию подлежащего и дополнения, во второй группе – функцию определения при опущенном определяемом). Но ведь само «различное синтаксическое значение в данном случае определяется различным реальным содержанием предложения и распознается именно через это содержание» [4, с. 62]. Таким образом, явление субстантивации прилагательных в конечном счете очень часто имеет своим объективным показателем не синтаксическую структуру, а реальное содержание высказывания, говорящее о семантическом переосмыслении слова. Синтаксическая же функция является следствием этого переосмысления и необходимым структурным условием его реализации.

Далее следует решить вопрос о том, почему в первой группе примеров мы не считаем опущенными слова человек, люди, тогда как во второй группе мы находим такие определяемые (Заметим, что не всегда при неполноте словосочетания бывают прямые лексические указания в контексте на то или иное определяемое, иногда, как известно, такое «домысливание» имеет место на основании других факторов). Ответ на указанный вопрос, несомненно, следует искать в факте обычности, привычности употребления прилагательных со значением признака лица без определяемого – названия лица. Такое употребление является языковой нормой. Именно поэтому в случае самостоятельного употребления прилагательных мужского (реже женского) рода, выражающих признаки лиц (чаще всего качественные), мы должны признать факт включения в лексическое значение этих прилагательных и представления о самом лице, любом лице, обладающем данным признаком. Подобного переосмысления во второй группе наших примеров нет, так как нет в речевой практике сложившегося, привычного употребления слова здоровый без определяемого стебель, слова встречный без определяемого ветер и т.д.

При рассмотрении явления субстантивации в плане соотнесения субстантивированного (в частном случае употребления) прилагательного и существительного адъективного происхождения приобретают значение уже иные языковые факторы, причем различные для различных языковых структур. В русском языке в первую очередь должна быть соотнесена семантика слова с его различными синтаксическими свойствами [5]. При этом необходимо учесть, что не только функция подлежащего, но и функции дополнения и несогласованного определения являются синтаксическим фактором, сопутствующим субстантивному переосмыслению слова. Слово больной в словосочетании постель больного по традиционной классификации членов предложения должно быть признано определением, но такая позиция тоже является структурным условием субстантивации прилагательного. Таким образом, правильнее противопоставлять общую субстантивную функцию слова функции предикативной. Естественно, что прилагательное, которое может быть субстантивированным только в конкретном языковом употреблении, в большинстве случаев не будет таковым в предикативной функции, ибо эта функция сама по себе противостоит субстантивной.

Опираясь на приведенные выше примеры употребления прилагательных со значением любого лица или любой субстанции, обладающей данным признаком, можно наблюдать, что понятие о субстанции не отражено в самом значении слова как единице общения. Таким образом, нельзя говорить об образовании существительных как другой части речи. Действительно, если в предложении Сытый голодного не разумеет прилагательные субстантивированы, то при употреблении их в функции сказуемого они не дадут такого семантического переосмысления. Синтаксическое следствие их субстантивации одновременно является и необходимым условием реализации этого явления.

О существительных, возникших из прилагательных с обобщенным значением (любой или любое, обладающее данным признаком) без особой специализации этого значения, можно говорить лишь в очень редких случаях. Таковы, например, в русском языке слова прохожий (всякий, кто проходит мимо), посыльный (всякий, кого посылают). Поскольку эти прилагательные употреблялись только в применении к названию лица, где обычна субстантивация, то, как только самостоятельное их употребление стало единственной языковой нормой, указанные прилагательные тем самым и превратились в существительные с вполне определенной категорией рода [6]. Их субстантивное осмысление не зависит ни от каких структурных или речевых условий. Противопоставление субстантивной и предикативной функций названных слов в предложении не является актуальным. Адъективное их происхождение сказывается лишь в окончании. Близко к существительному и слово приезжий, однако его самостоятельное употребление пока не единственная языковая норма в русском языке.

Прилагательные русского языка, которые приобрели в процессе субстантивации какое-то специализированное значение, значение единичного предмета, существенно отличаются в вопросе соотношения их субстантивной сущности и синтаксических свойств от группы, нами рассмотренной. Имеются в виду абсолютно все случаи этой специализации, которая, как известно, может быть весьма различной. Прилагательные могут означать как названия предметов, так и названия лиц, но это уже не всякий или всякое, обладающее данным признаком (рабочий – не всякий, кто работает, мороженое – не все, что заморожено, заливное – не все, что заливалось чем-либо и т.д.).

Субстантивное осмысление прилагательных такого семантического типа в большинстве случаев не связано с особыми синтаксическими или структурными условиями. Возьмем примеры: Он потомственный рабочий; Маленькая комнатка служила приемной; В прошлом старик был певчим и т.п. Никакие структурные модификации не снимут субстантивного значения выделенных слов, которые обладают им и в предикативной функции. Таким образом, мы обнаруживаем семантическую основу имени существительного – понятие о субстанции, заключенное в самом значении слова как единице общения.

При рассмотрении прилагательных со специализированным значением можно легко заметить, что одна часть их употребляется атрибутивно совсем не с теми названиями предметов, понятия о которых они отражают, будучи субстантивированными (Ср., например, мороженое и мороженое мясо, певчий и певчий дрозд, передняя и передняя скамейка, заливное и заливной луг, легкие и легкие сани и т.д.). Другая часть, хотя и употребляется атрибутивно с соответствующими лексическими единицами, но эти парные образования различны по значению: рабочий человек не равнозначно слову рабочий, холодное блюдо нее равнозначно слову холодное в значении лишь определенного холодного блюда и т.д. Именно эти «семантические особенности делают возможной независимость субстантивного осмысления рассматриваемых слов от условий грамматической структуры предложения» [7, с. 10]. Субстантивы и созвучные с ними прилагательные-атрибуты в данном случае уже различные части речи.

Однако для некоторой части прилагательных со специализированным значением конкретного, единичного предмета или лица противопоставление субстантивной и предикативной функций является на современном этапе развития русского языка актуальным и решающим. Так, например, прилагательное передовая (статья или позиция, линия), скорый (поезд), сладкое (блюдо) и др. в функции сказуемого в общенародном языковом употреблении не будут отражать понятия о субстанции без особых грамматических или лексических условий, о которых шла речь выше. Это связано с тем, что данные прилагательные употребляются (правда, менее часто, а некоторые и совсем редко) атрибутивно с названиями тех же самых предметов, понятия о которых они отражают, будучи субстантивированными: сладкое и сладкое блюдо; передовая и передовая статья, позиция; скорый и скорый поезд и т.д. Эти пары вполне соотносительны по значению. Сущность семантической специализации прилагательных при субстантивации здесь заключается только в выборе одной возможности из многих имевшихся, т.е. субстантивированное прилагательное означает какой-то конкретный предмет из массы разнообразных предметов, признаки которых может выражать обычное атрибутивное прилагательное. Прилагательное этого типа может обладать и только одной возможностью атрибутивного употребления. В таком случае при субстантивации оно и отражает понятие о том предмете, признак которого обозначает. Ср. пристяжная лошадь и пристяжная, ванная комната и ванная и т.п.

В обоих этих условиях реальная база для субстантивации та же, что и у прилагательных с обобщенным значением «любой, обладающий тем или иным признаком», т.е. обычность, общественная утвержденность самостоятельного (неатрибутивного) употребления данных лексем. Без подобной утвержденности, языковой нормализации употребления не было бы факта субстантивации.

Именно такие прилагательные, со специализированным значением единичного предмета, соотносительные с сочетаниями атрибутивного прилагательного с существительным, и следует называть прилагательными с неполной степенью субстантивации. Это, действительно, незаконченный этап их семантического развития. Когда обычность рассматриваемого употребления перерастет в единственную языковую норму, тогда можно будет говорить о существительных адъективного происхождения – пристяжная, ванная и подобных (созвучных прилагательных уже не будет, поскольку они употребляются только с одним существительным) или о существительных скорый, сладкое и подобных с параллельным существованием омонимичных прилагательных.

Итак, особенности семантики субстантивированного слова в соотнесении с атрибутивным его употреблением в структуре языка, несомненно, являются исходными моментами в развитии тенденции к переходу субстантивированного прилагательного в существительное как иную часть речи. Этот переход обнаруживается в первую очередь в потере актуальности противопоставления субстантивной и предикативной функций в предложении.

В заключение заметим, что семантические, грамматические и речевые явления, обнаруживающие или сопровождающие процесс субстантивации, безусловно, не являются одноплановыми фактами. Субстантивация – явление семантическое по содержанию, независимо от условий и характера его проявления.

 

Литература

1. Лукин М.Ф. О подлинной и ложной субстантивации прилагательных и причастий в современном русском литературном языке // НДВШ. Филологические науки, 1969, № 6, с. 109-114.

2. Маркова В.М. К вопросу о субстантивации имен прилагательных в русском языке // Ученые записки Казанского гос. ун-та, 1961, т. 119, кн. 15, с. 94-109.

3. Носкова В.В. Субстантиваты лица и их соотношение с суффиксальными существительными. М., 1971.

4. Остапенко С.А. Субстантивация как процесс взаимодействия грамматических классов слов и проблемы ее изучения // Языковые категории и закономерности. Кишинев, 1990, с. 59-65.

5. Пешковский А.М. Русский синтаксис в научном освещении. М.: Учпедгиз, 1956.

6. Современный русский литературный язык. Под ред. П.А.Леканта. М.: Высшая школа, 1988.

7. Редькина О.В. Субстантивация как семантическое явление (языковой и функциональный аспекты) // АКД, Нижний Новгород, 2003.

 

Açar sözlər: substantivləşmə hadisəsi, sifətlərin substantivləşməsi, sifət kimi hallanan isimlər, sözün semantik dəyişməsi, əlamətinin daşıyıcısı, substantivlə­şmə­nin şərtləri, dil norması.

Ключевые слова: явление субстантивации, субстантивация прилага­тель­­ных, существительные прилагательного склонения, семантическое переосмыс­ление слова, носитель признака, условия субстантивации, языковая норма.

Key words: substantivation phenomenon, substantivation of adjectives, nouns of an adjective of inducement, semantic reconsideration of the word, carrier of a sign, substantivation condition, language norm.

 

Rus dilində sifətlərin substantivləşməsi haqqında

Xülasə

Məqalədə müasir rus dilində sifətlərin substantivləşmə məsələsi tədqiq edilir. Sifətlərin substantivləşmə prosesini müəyyənləşdirən amillər şərh edilir. Sözün semantik dəyişməsi, sifətlərin substantivləşməsinin şərtləri aydınlaşdırır. Burada müxtəlif amillərin – leksik, morfoloji və sintaktik amillərin qarşılıqlı əlaqəsi vacib əhəmiyyət kəsb edir. Substantivləşmədə əsasən söyləmin real məzmunu obyektiv göstərici olaraq sözün semantik dəyişməsinə səbəb olur. Sintaktik funksiya yeni mənanın realizə edilməsini şərtləndirir.

 

About adjectives’ substantivation in Russian language

Summary

The article studied the adjectives’ substantivation in modern Russian language. Determining factors in the process of adjectives’ substantivation. The semantic change of the word, adjectives’ substantivation clear terms. Here are a variety of factors - lexical, morphological and syntactic factors are very important in the interaction. According to the real content of the utterance of the word as an objective indicator substantivation causes of semantic change. Syntactic function of the conditions for the implementation of a new meaning.

 

Рецензент: проф. Т.Г.Мамедова,                  

 


Мамедова Фарах  Aлихан гызы

АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ФРАЗЕОЛОГИЯ С ОБЩИМ ЗНАЧЕНИЕМ

 «ИНТЕЛЛЕКТ»

Фразеологический состав любого языка дифференцируется по фразео­семантическим группам. Такая дифференциация основывается на парадигмати­ческих отношениях, в которые вступают фразеологические единицы между собой. Система языка и принцип системности позволяет говорить о двух типах парадигматических отношений между языковыми единицами. В одном случае языковые единицы вступают в парадигматические отношения с единицами своего уровня. Во втором случае – они обнаруживают парадигмальную соотнесенность с единицами других ярусов структуры языка.

Что касается фразеологических единиц, то они находятся в отношениях парадигмального соотношения как с собственно фразеологическими едини­цами, так и с лексическими единицами. Следует также отметить, что понятие «парадигмальная соотнесенность» объединяет фразеологические единицы (ФЕ) не только со словами, но и с пословицами и поговорками. Дело в том, что различие семантических моделей в данном случае не должно вводить в заблуждение. Тематическая соотнесенность ФЕ и пословиц вполне допускает говорить об их парадигмальной соотнесенности.

Неправомерно также смешивать парадигмальную соотнесенность с се­ман­тическим полем. В случае семантического поля некоторая исходная (ба­зовая) единица, знак распространяется по обеим осям системности – парадиг­матике и синтагматике. Таким образом, обнаруживается предел в распростра­нении того или иного внеязыкового смысла. Здесь оказывается целесообразным ономасиологический анализ, преследующий цель обнаружения всех оттенков заданного смысла во всех формах того или иного языка.

Актуальность изучения ФЕ в структуре фразеосемантических парадигм предполагает четкое размежевание, с одной стороны, с пословицами, с другой стороны, со словами. Само понятие «фразеосемантическая парадигма» заставляет нас структурировать парадигмальную соотнесенность внутри фразеологической системы языка.

Необходимо также упомянуть о такой проблеме, как уровневой характер ФЕ. Разные ученые высказывали, как известно, по этому поводу различные мнения. В одно время доминировало мнение, наиболее четко и однозначно выра­женное В. П. Жуковым. Как известно, В. П. Жуков утверждал межуров­невой характер ФЕ. В качестве аргумента в пользу такой точки зрения ученый говорил, что ФЕ соотносится, с одной стороны, со словом, с другой, – со слово­сочетанием. Следовательно, ФЕ локализуется между двумя ярусами языка, приз­наки единиц которых она обнаруживает. В. П. Жуков пишет: «Итак, фразеологизмы лишены свойства иерархичности, а их синтагматические связи крайне ограничены, что дает основание ответить на вопрос об уровневом статусе фразеологизмов в целом отрицательно» (1, 25).

В приведенной цитате особое внимание привлекает выражение в целом. Спрашивается, а как в частности можно ответить на вопрос об уровневом статусе фразеологизмов. Непонятно также, как ограниченная синтагматика может служить аргументом в пользу отсутствия в системе языка такого уровня, как фразеологический. Кроме того, это утверждение абсолютно неверно. Раз­ные ФЕ обладают различной синтагматикой. Валентность ФЕ определяется семантическим объемом. Насколько абстрактнее значение, настолько шире сочетаемость. Например, на скорую руку можно делать что угодно, следова­тельно, дистрибуция этого фразеологизма может быть описана только в общих чертах. Говоря о синтагматике ФЕ не стоит смешивать окружение и дистри­буцию. Окружение, согласно М. Т. Тагиеву, собственно структурная связь, действительно ограничено, но это конфигуративное и системное ограничение. Например, когда М. Т. Тагиев говорит, что фразеологизм иметь виды имеет двухместное окружение, в одном выступают существительные с семантикой лица, во втором – лица и предмета, он определяет системное ограничение, его характер, а также собственно структурную связь (3, 50-55). Другое дело, что ни о каком валентностном ограничении здесь и речи быть не может. Кроме того, даже субъектное окружение с семантикой лица может быть чрезвычайно широким – от собственно лица до отвлеченного и условного лица. Например, Петя имеет виды на Машу и Правительство США имеет виды на Панаму. 

На наш взгляд, критерием образования теми или иными языковыми единицами самостоятельного уровня в системе языка является их внутреннее подсистемное соответствие и внешнее отличие. При этом совсем не важно, что по одним параметрам они могут совпадать с единицами каких-то других ярусов системы. Важно комплексное отличие, соответственно и подход к их изучению должен быть комплексным.

Фразеологические единицы, или то, что принято называть фразеологи­ческими единицами, по общему признанию, с точки зрения формы характе­ризу­ются раздельнооформленностью, с точки зрения содержания глобальностью номинации, с точки зрения функциональной – экспрессивностью. Как уже было отмечено, эти параметры должны обнаруживать соответствие внутреннее, а не внешнее. Иными словами, совершенно не важно для понимания природы фразео­логизма то обстоятельство, что внешне он похож на обычное словосочетание, а в семантическом отношении – на слово. Важно, напротив, то, что он от словосочетания отличается в семантическом и в функциональном отношениях, а от слова – раздельнооформленностью. Суть не в тех признаках, которыми он что-то напоминает, а в тех, которые его отличают. Ясно, что именно отличия составляют специфику той или иной языковой единицы.

Языковые единицы соотносятся друг с другом парадигмально, точно так же и их отличия носят парадигмальный характер. Парадигмальная характерис­тика раскрывает языковую природу и системный статус единицы на уровне формы, содержания и функции. Выше были показаны отличия ФЕ по всем этим параметрам. Что касается самого понятия «уровень» или «ярус системы», то всем понятно, что оно достаточно условно.

Наш исходный тезис заключается в том, что фразеологические единицы составляют субсистему языка, что выражается в идентичности каждой одной единицы всем другим по важнейшим параметрам, определяющим системный статус. При этом можно сколько угодно вести отвлеченные теоретические рассуждения относительно того, образуют эти единицы в системе языка самостоятельный уровень или нет. Теоретические рассуждения никак не могут опровергнуть факта соответствия языковых единиц по важнейшим параметрам. Следовательно, аксиоматичным является и наше утверждение о том, что ФЕ в системе любого языка составляют реальную субсистему.

Системность национальной фразеологии выражается в различного рода связях, с одной стороны, внутри фразеологической системы языка, с другой сто­роны, – в опосредованных связях с единицами других уровней. Внутри фразео­логической системы парадигмальная соотнесенность связывает ФЕ в рамках фразеосемантических микрогрупп. Такие фразеосемантические группы получают условное обозначение по наиболее общему и абстрактному значению. Одной из таких фразеосемантических групп в языках мира является система ФЕ, обоз­начающих умственные способности людей. Эти ФЕ могут считаться и универ­сальными, поскольку человек как существо разумное не может не выражать собственного отношения к данной человеческой способности. Как правило, и это также вполне закономерно, отношение к интеллектуальной способности других людей бывает или положительным или отрицательным. Нас или восхищает «понят­ливость» людей, или, напротив, раздражает их «непонятливость». Следо­вательно, данная микрогруппа четко дифференцируется в коннотативном отношении. ­

Следует также отметить, что обозначение интеллекта или умственных способностей людей не всегда бывает прямым и непосредственным. Иногда оно в семантической структуре самого фразеологизма находится в импли­цитном положении. Например, ФЕ ağı qaradan seçməmək (seçə bilməmək) обозначает интеллектуальное убожество опосредованным путем, т.е. тот, кто не способен отличить белое от черного, естественно, обнаруживает умственную бедность.

Или, например, выражение ağzı söz tutmamaq означает, что кто-то очень плохо, несвязно говорит. В Словаре А. А. Оруджева значение этого фразео­логизма определяется следующим образом: «каша во рту (у кого); не быть в состоянии говорить, произносить слово» (2, 36). Однако следует отметить, что это словарное описание или семантизация не раскрывает полностью семантической структуры ФЕ ağzı söz tutmamaq. Здесь совершенно четко на уровне семного анализа выделяется две семемы. Первая организуется за счет семы «физический недостаток», вторая – на базе семы «тупость». Интересно, что составитель Сло­варя не счел нужным разграничить эти две семемы. В этом случае реализация их в условиях конситуации, а не только речевого контекста, может выглядеть как комбинаторное варьирование общего и отвлеченного значения. Однако сами поня­тия как «комбинаторного варьирования», так и «общего значения» заставляют рассмотреть этот вопрос подробнее.

То, что принято называть общим и наиболее отвлеченным значением, совершенно однозначно соотносится с определенным множеством контекстов и поэтому на самом деле носит виртуальный характер. Здесь уместно было бы вспомнить историю с созданием знаменитого Словаря под редакцией Д. Н. Ушакова. Как известно, первый нормативный толковый словарь русского языка создавался на протяжении довольно длительного времени. Однако комиссия, принимавшая Словарь, забраковала его картотеку на том основании, что выборки сделаны не из авторитетных источников. Работа была возобновлена и, наконец, в 1935 г. вышел из печати первый том.

Иногда раздаются голоса в пользу превалирования материала на функц­ио­нирование. Мол, лексикографические источники не дают того мате­риала, что источники на функционирование. Это большая ошибка, поскольку лексикогра­фическое описание строится на большом фактологическом материале.

Общее значение ФЕ ağzı söz tutmamaq не дает возможности определить специфику конкретного употребления. На наш взгляд, в семантической структуре данной ФЕ четко дифференцированы указанные две семемы.

Косвенно и достаточно отвлеченно значение и фразеологизма başqasının ağlı ilə oturub-durmaq. В Словаре А. А. Оруджева значение этого фразеологизма определяется следующим образом: «[досл.: сидеть и вставать чужим умом (ртом)] || жить чужим умом (разумом); действовать по чужой указке» (2, 66).

В семантическом объеме данной ФЕ также достаточно много сем, увод­ящих ее значение от конкретности и делающих возможным широкое вариатив­ное использование в речи. Однако даже элементарный семный анализ на уровне представленной дефиниции делает вполне возможной семан­тическую диффе­рен­циацию по семемам.

В структуре ФЕ однозначно эксплицируется значение «действовать по чьей-либо указке». Это значение представлено и на уровне внутренней формы. Однако здесь вовсе не конкретизируется то обстоятельство – по какой именно причине человек не живет своим умом. Иными словами, данная внутренняя форма вовсе не свидетельствует о том, что у человека отсутствует разум. Нап­ри­мер, можно действовать по чужой указке (начальника, сильного человека, террориста), просто потому что не хочется или не получается противодей­ство­вать. Разумеется, отсутствие рефлексии и способности принимать самостоя­тель­ные решения часто связано с умственной отсталостью.

Как видим, и в этом случае ФЕ приспосабливается к речевой ситуации и обнаруживает различные грани семантического объема.

Косвенно значение «умственная способность» или даже «умственное состояние» представлено в структуре таких ФЕ, как başdan-beyindən eləmək, başdan-beyindən olmaq, başdan olmaq, başdan çıxarmaq, başdan çıxmaq. Общее значение этих фразеологизмов определяется как «сбить с толку» или «запутаться, сбиться с толку». В обоих случаях значение этих ФЕ конкретно, в речевой ситуации конкретизируется причина.

Все эти фразеологизмы имеют в своем составе концепт, непосредственно представляющий умственную способность. Это компонент baş. В структуре ФЕ это метонимия, т.е. «верхняя часть туловища человека» метонимически соотносится с «умом».

Фразеологизм başı işləmək, başı yaxşı işləyir, başı işləməmək, başı yerində olmaq, başı yerində olmamaq, başı yerinə gəlmək, başı getmək, başı gic getmək, başı xarab olmaq и др. строятся одновременно как на метонимическом, так и на метафорическом переносе.

Таким образом, во фразеологической системе азербайджанского языка ФЕ с общим значением «умственные способности» составляют относительно замкнутую субсистему. Ограниченность данной системы или фразеосеманти­ческой группы обусловлена семантическими факторами. Однако при всей ее ограниченности она допускает и распространение, поскольку здесь присут­ствует вариативность даже на инвариантном уровне. Например, отсутствие способности хорошо соображать не всегда связано с отсутствием интеллекта, человек может сильно устать или заболеть и т.д. Возможно, здесь проявляется общая особенность фразеологических единиц, состоящая в наличии определенного диапазона смысла. С другой стороны, смысловой диапазон так или иначе характеризует многие, если не все, знаки и на самом деле является семиотической характеристикой. Просто в случае фразеологии данная особенность усугубляется, причина чего кроется в коннотативной природе этих единиц.

            

  ЛИТЕРАТУРА

Жуков В. П. Русская фразеология. М.: Высшая школа, 1986.

Оруджев А. А. Азербайджанско-русский фразеологический словарь. Баку: Элм, 1976.

Тагиев М. Т. Глагольная фразеология современного русского языка. Баку: Маариф, 1966.

 

Ключевые слова: фразеология, коннотация, интеллект, вариативность, субсистема

Açar sözlər: frazeologiya, konnotasiya, idrak, variantlıq, subsistem

Key words: phraseology, connotation, mind, variation, subsystem

 

XÜLASƏ

ÜMUMİ MƏNASI “İDRAK” OLAN AZƏRBAYCAN FRAZEOLOGİYASI

Məqalə Azərbaycan dilinin frazeologiyasına həsr olunub. Diqqət mərkəzində ümumi mənası “idrak” olan frazeoloji vahidlər dayanır. Göstərilir ki, bu mənalı frazeoloji vahidlər Azərbaycan dili sistemində xüsusi frazeosemantik sistem təşkil edir. Konnotativ baxımdan həmin sistem binar oppozisiya təşkil edir. Frazeoloji semantika milli təfəkkür üçün səciyyəvi olan konseptlər üzərində qurulur.

 

SUMMARY

AZERBAIJANI PHRASEOLOGY WITH GENERAL MEANING “INTELLIGENCE”

The article deals with the phraseology of Azerbaijani language. The centre of attention is phraseological units with general meaning “intelligence”. These units are shown to form special phraseosemantic system. From connotative point of view that system is binary opposition. Phraseological sematics is based on concepts important for national thought.

 

Рецензент: проф.Аслан Мамедли


Kərimov Şövkət Manaf oğlu

“KİTABİ – DƏDƏ QORQUD”DA İŞLƏNƏN BƏZİ ARXAİK SÖZLƏR                                    QƏRBİ AZƏRBAYCAN ŞİVƏLƏRİNDƏ

“Kitabi – Dədə Qorqud” dastanı oğuzların, o cümlədən də, türk dünyasının ədəbiyyatının, dilinin, tarixinin, etnoqrafik həyat tərzinin ən etibarlı abidəsi kimi diqqəti cəlb edir. Abidə bir çox mütəxəssislər tərəfindən tədqiq olunmuş və bir sıra tutarlı elmi əsərlər yazılmışdır. O cümlədən, Rəhilə Məhərrəmova “Kitabi – Dədə Qorqud” un söz xəzinəsi” adlı monoqrafiyasında bu dastanın dil xüsusiyyətlərini araşdırmış və gözəl bir tədqiqat işi ortaya qoymuşdur. Bu abidə dildəki leksik və qrammatik kateqoriyaların ayrıca tədqiqi, tarixi leksikologiya, tarixi dialektologiya və mükəmməl tarixi qrammatikanın yaranması üçün xüsusi əhəmiyyətə malikdir.

Xüsusilə də, dastanın lüğət tərkibini səciyyələndirən arxaik sözlər, müxtəlif sahələrə aid terminlər, etnoqrafik leksik vahidlər diqqəti daha çox cəlb edir.

Cəmiyyətin ayrı-ayrı inkişaf mərhələlərində “...müəyyən sözlər fəallığını itirir, passiv fonda keçir, lakin dildən tamamilə itmir, arxaizmlər köhnəlmiş sözlər kimi qalır, öz izlərini dialekt və şivələrdə saxlayır, ədəbi dildə müəyyən üslubi məqsədlərlə işlənə bilir” (1, s.69). 

Dastanda işlənmiş sözlər klassik ədəbi dilimizdə müəyyən dövrə qədər işlənmiş və sonralar dildən çıxmış, arxaikləşmişdir, daha doğrusu, izlərini dialekt və şivələrdə saxlamışdır, bir qismi isə başqa türk dillərinin leksik normasına çevrilmişdir. Çünki türk dilləri genetik, tipoloji, leksik-qrammatik cəhətdən bir-birinə çox yaxındır, daha doğrusu, qohumdur.  

Belə sözlər həm də zəngin xalq ifadələrində və şifahi xalq ədəbiyyatında, xüsusilə də, aşıq yaradıcılığında yaşayır. Həm də belə sözlərin bir qismi geniş işləklik tapır və hətta yazılı ədəbi dilə keçərək, üslubi vəzifə daşıyır.

Bəzi arxaik sözlər haqqında ayrıca danışmaq daha məqsədəuyğundur.

Keçə. Atıcılar (keçəni hazırlayan ustalar) tərəfindən yundan hazırlanaraq, yaylaqda dəyənin üstünə çəkilən palaz.

Qərbi Azərbaycanın Çənbərək və Karvansara şivələrində bu söz geniş şəkildə işlənir: məs.: - D (dəyə) əvvəlcəx' nəzix' çuvuxdan tikilir. Soŋra böyrünə çətən çəkilir, üsdünə keçə salınır Daha soƞra kəndirnən möykəm sarınır, içinə su düşməsiƞ deyn çətən boyu qarım (arx) çəkilir.

Keçə sözünə “Kitabi – Dədə Qorqud” dastanında da müəyyən qədər rast gəlinir: məs.: “... qara keçə altına döşəyin” (2, s.16); - “Qara keçə altına döşədilər (2, s.18)”.

Adı çəkilən şivələrdə bu sözə sinonim olaraq qəlif ifadəsi də işlənir.

Sicim. Qadınlar tərəfindən yundan hazırlanmış kəndirvari ip.

Çənbərək və Karvansara şivələrində bu söz geniş şəkildə müşahidə olunur: məs.: - Otu haravıya yığıllar, sicimnən (şijimnən) sarıyıllar kın, yerə tökülməsiŋ . Soŋra ҙa haravıya yığılan ot, küləş tökülmür, harya isdəsəŋ apararsaŋ.

Bu sözə “Kitabi – Dədə Qorqud” da da rast gəlinir: - “Ağ sicim ağ boynuna taxalım” (2, s.25); - “Ağ sicim ağ boynuna taxdılar” (2, s.25); - “Qara qıldan sicim (ağ) boynuna  taxılı” (2, s.79).

Sicim sözünə sinonim kimi irəşmə ifadəsi də işlənir. Ancaq sicimlə dolu araba sarınırsa, irəşmə ilə yalnız at hörüklənir.

Sapan. Uşaqların daş atmaq üçün istifadə etdikləri iki qollu oyuncaq.

Bu söz Çənbərək və Karvansara şivələrində də müşahidə olunur: məs.: - Uşaxlar axşamatan sapannan dəriyə daş atdılar; - Sapannan atılan daş Mələx'nisəniƞ gözünə dəydi kor eləҙi.

Göründüyü kimi, Çənbərək və Karvansara şivələrində uşaq oyuncağı kimi işlənən sapan “Kitabi – Dədə Qorqud”da silah növü kimi işlənmişdir: məs.: “...ala qollu sapanın əlinə aldı” (2, s.30); - “Ala qollu sapanımca gəlməz mana?” (2, s.30); -  “Qaracıq Çoban kafirin üç yüzünü sapan daşı ilə yerə buraxdı” (2, s.31); - “Çobanın üçyaşar dana dərisindən sapanın ayası, üç keçi tükündən sapanının qolları idi...” (2, s.37), - “Qaraca Coban sapan çatlatdı” (2, s.37).

Dağarcıx. Tükü təmizlənmiş qoyun dərisindən hazırlanmış torba, qab.

Adı çəkilən şivələrdə də bu söz geniş şəkildə işlənir: məs.: - İki dağarcıx un gətirmişəm gəyrmannan; - Biz dağarcığa taxıl doldururux, un doldururux.

Bəzən də bu sözə adı çəkilən şivələrdə dağar şəklində rast gəlinir. Həmin söz “Kitabi – Dədə Qorqud” da da müşahidə olunur: - “Çoban dağarcığı çıxardı, yedilər” (2, s.34).

Həm də bu söz dağar şəklində Quba, Ağdam, Şamaxı, Salyan, Oğuz, Kəlbəcər, Şəki rayonlarında da eyni mənada işlənir (3, s.163).

Həmin söz V.V.Radlovun məlum lüğətində daџaρ, daџaρџыk şəklində kiçik cib mənasında müşahidə olunur: ол Bakыtta дӓрвiш даџарџыҕына ӓl уруn бiр алма чıкарды (4, s.1641). 

               Bu söz Dərbənd dialektində də dağar//tağar//tağır şəklində və içərisində çörək saxlanan dəri qab mənasında işlənir (11, s.276).

               Üyüşmək. Toplaşmaq, yığışmaq.

               Bu söz Çənbərək və Karvansara şivələrində uyuşmax fonetik tərkibində və həm də eyni mənada işlənir: məs.: - Qarğa – quzğun üsdünə uyuşmuşdu dərəҙə inəyiȵ leşiniȵ.

               Həmin söz  “Kitabi – Dədə Qorqud” da eyni mənada işlənmişdir: məs.:  - “Leşinə quzğun üyüşdü” (2, s.41); - “Birələr Dəli Qarcara üyüşdülər” (2, s.51); - “Kafirlər üyüşər, qılıcın yalın elər, kafiri önünə qatıb qovar” (2, s.103).

               Həmin söz Qazax dialektində də toplaşmaq, yığılmaq mənasında işlənir (3, s.399).

               Yamışax. Ailəli qadınların başlarına bağladıqları şal, kəlağayı ilə ağız və burnunu örtdüyü hissə. Adı çəkilən şivələrdə bu söz geniş şəkildə işlənir: - Arvatdar ağzına-burnuna yamışax çəx'mişdi. Bu sözə “Kitabi – Dədə Qorqud” da da rast gəlinir: məs.: Banuçiçək yaşmaqlandı, xəbər sordu (2, s.47). Bu sözə Azərbaycan folklorunda da rast gəlirik: məs.: - Ayağım başmaq, üzüm yaşmaq görmədi (8, s.41). Həmin söz XVIII əsrdə yaşamış M.P.Vaqifin əsərlərində də işlənmişdir:

                              Alaydım yaşmağın, açıb kəmərin,

                              Çıxarıb əynindən zərbafın, zərin... (6, s.58).

               Yaxud:

                              Laçın təki başda ala tomağa,

                              Yaşmağı tutmaya dişə, dodağa... (6, s.111).

               Gərdəx' – Evdə hər tərəfi örtüklə bağlanan yataq yeri: məs.: - Hər kəsin arzusu gəlin gətiməx', gərdəx' gərməx'di, - Keçmişdə toy olannara gərdəx' çəkərdilər.

               Bu söz “Kitabi – Dədə Qorqud”da da eyni mənada müşahidə olunur: məs.: - “Oxu nə yerdə düşsə onda gərdək tikərdi” (2, s.52); - “Beyrək xan dəxi oxun atdı, dibinə gərdəyin tikdi” (2, s.52).

               V.V.Radlovun lüğətində həmin söz eyni mənada гӓpgӓk, гӓpgӓjӓ  гipmӓk şəklində işlənmişdir (4, s.1559).

               Örkən – Keçi tükündən əldə toxunaraq nisbətən enli uzun ip növü.

               Bu söz Çənbərək və Karvansara şivələrində geniş şəkildə işlənir: məs.: Eşşəyi alıxlamax, yəni yükün altına yumşaq palazı sarımaq üçün istifadə olunan ip növü. Bundan atı çıdarlamaq (uzağa getməməsinə görə ayaqlarını bir-birinə bağlamaq) üçün də istifadə olunur.

               Onun örkənniȵ üsdünə darı sərməx' olmaz (atalar sözü).

               Bu sözə “Kitabi – Dədə Qorqud” da da rast gəlinir: məs.: - “Ağ boynunda qıl orğan taxılı deyəyinmi?” (2, s.80).

               Həmin sözə eyni mənada V.V.Radlovun məlum lüğətində də rast gəlinir. Burada həmin bağla atın sağdakı dal ayağını və sol qabaq ayağını bir-birinə bağlamaq mənasında işlənir. Özü də öpöҔij (2, s.1220) şəklində teluet, Altay, lebed dillərində işləndiyi göstərilir.

                  Süysün – boyunun arxa hissəsi.

Bu söz adı çəkilən şivələrdə geniş şəkildə işlənir: məs.: - Hajı Qurvanıȵ süysününnən tutuf sürüҙü. Onun süysünü yaman ağrıyır.

Həmin sözə “Kitabi-Dədə Qorqud” da da rast gəlinir: məs.: Süksünündən tutdu, belini üzdü (2, s.98).

Bu söz «Древнетюркский словарь» da eyni mənada və həm də süsküн (8, s.518) şəklində müşahidə olunur.

Həmin sözə Gəncə, Qazax dialektlərində də rast gəlirik (3, s.366).

Yağı – düşmən

Adı çəkilən şivələrdə bu sözə müəyyən qədər rast gəlmək mümkündür: məs.: Qonşumuz mā yağı kəsilif;  - Bizim ən qorxulu yağımız erməniҙi.

Həmin söz “Kitabi-Dədə Qorqud”da da işlənmişdir: - “Üzərimə yağı gəldi (Qaytabanda)...” (2, s.151); - “Baş yarağın eləyin, üzərimizə yağı gəlir – dedi” (2, s.126); - “Qazanın bəyləri baxdılar gördülər kim, yağı gəlir, ayıtdılar” (2, s.141); - “Üzərinizə yağı gəldi, başınız yarağın görün...” (2, s.146).

Yağı sözünə V.V.Radlovun lüğətində də eyni mənada jaҕı şəklində rast gəlinir (10, s.40).

Bozdamax – ağlamaq, qışqıraraq ağlamaq.

Adı çəkilən şivələrdə bu sözə eyni mənada rast gəlinir: məs.: - Uşax savaxdan ağlıyıf – bozduyur; - Nə ağlıyıf – bozduyursaȵ?

Bu söz Gəncə, Şamxor bölgəsində bozdamax, Şamaxıda isə bozzamax şəklində ucadan oxumaq mənasında işlənir (3, s.84).        

               «Древнетюркский словарь» da isə dəvə balasının ucadan qışqırması, bağırması mənasında, həm də bozla şəklində işləndiyi göstərilir (9, s.115).

               Göy – kürəkən.

               Bu söz adı çəkilən şivələrdə müşahidə olunur: məs.: - Hürünüŋ göyü həmməşə ona köməx' durur.

               Varmax – getmək.

                Bu söz adı çəkilən şivələrdə həmişə getmək sözü ilə birlikdə işlənir: məs.: Qonağımız laf tezdənnən durdu, soȵra ƺa varıf getdi.

Həmin sözə “Kitabi-Dədə Qorqud”da da eyni mənada rast gəlinir: məs.: - “Amma oğlanı nə qədər gətirdilərsə durmadı, geri - aslan yatağına vardı” (2, s.112); - “Oğuz yığılıb üzərinə vardı” (2, s.114); - “Erkən mindilər, av yerinə vardılar” (2, s.140).

Bu söz Qazax dialektində və Tovuz, Şamxor şivələrində də eyni mənada və həmin fonetik tərkibdə müşahidə olunur (3, s.97).

Şorlamax – fasiləsiz, dalbadal axmaq.

Adı çəkilən şivələrdə bu sözə geniş şəkildə rast gəlmək olur: məs.: - Əliniȵ burnuna elə vuruflar kın, qan kəsmir, eləjə şorruyur.

“Kitabi-Dədə Qorqud”da da eyni mənada işlənmişdir: məs.: “Qara qanı şorladı (qoynu doldu)” (2, s.110); “Burnundan qanı düdük kimi şorladı” (2, s.130); “Alca qanı şorladı, qoynuna endi” (2, s.149).

Şübhəsiz ki, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında işlənmiş arxaik sözlər yalnız bunlardan ibarət deyildir. Ona görə də bu dastanın leksik tərkibinin hərtərəfli tədqiq olunmasına ciddi ehtiyac vardır.

 

ƏDƏBİYYAT

Elburus Əzizov. “Azərbaycan dilinin tarixi dialektologiyası”, Bakı, 1999.

“Kitabi-Dədə Qorqud”. Bakı, 1964.

Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti. Bakı, 1964.

В.В.Радлов. Опыт словаря тюркских наречий, том III, часть II, С-Петербург, 1905.

В.В.Радлов. Опыт словаря тюркских наречий, том II, часть II, С-Петербург, 1899.

M.P.Vaqif. Əsərləri. Bakı, 1960.

В.В.Радлов. Опыт словаря тюркских наречий, том I, часть II, С-Петербург, 1893.

Mirzəyeva Nailə Əli qızı. Azərbaycan folklorunun dilində terminoloji səciyyəli etnoqrafik leksika; filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almaq üçün təqdim olunmuş dissertasiya. Bakı, 2013.

Древнетюркский словарь. Ленинград, 1969.

В.В.Радлов. Опыт словаря тюркских наречий, том III, часть I, С-Петербург, 1905.

Azərbaycan dilinin Dərbənd dialekti. Bakı, 2009.

 

Açar sözlər: dialekt, şivə, dastan, lüğət, leksika

Ключевые слова: диалект, говор, эпос, словарь, лексика

Key words: dialect, accent, epos, dictionary, lexical

Summary

Some using archaic words in the epos of “Dade Gorgud” according to the dialect of West Azerbaijan.

It is necessary to investigate the old manuscripts from the epos of  “Dade Gorgud” of Turkish world. There are many archaic words which are used in this epos. They are: “keche, sigim, sapan, dagharjigh, bozdamakh, varmakh, shorlamakh” call attention. In this article those archaic words have been investigated.   

 

Xülasə

  “Kitabi – Dədə Qorqud”da işlənən bəzi arxaik sözlər Qərbi Azərbaycan şivələrində

Türk dünyasının qədim yazılı abidəsi olan “Kitabi-Dədə Qorqud”un leksikasını hərtərəfli araşdırmağa ciddi ehtiyac vardır. Bu dastanda xeyli miqdarda arxaik sözlər də işlənmişdir. Onların arasında keçə, sicim, sapan, dağarcıx, üyüşmək, yamışax, gərdək, örkən, süysün, yağı, bozdamax, göy(kürəkən), varmax, şorlamax diqqəti daha çox cəlb edir. Bu məqalədə həmin arxaik sözlər araşdırılmışdır.


Şəlalə Cəlal qızı Abdullayeva

ƏHMƏD CAVADIN «SƏRF VƏ NƏHV» (1916) KİTABINDA MƏSDƏRLƏR

(Əvvəli jurnalın 2011-ci il 1 (77), 2013-cü il 1(85) nömrələrində)

(ardı)

Ərəbi məsdərlər ya əsasən ilkin üç hərfi əhatə edən olub (üç şeydən ayrıca) təsmiyə olunur, yaxud ilkin dörd hərfdən ibarət olub (rübai formalı) ifadə edilir. Yaxud üç və dörd xalis tərkibdən müqayisəli və əlavə hərflərlə təşkil edilərək «çoxalmış və ya çoxalan, böyüyən» adını alır. İxtar (bildiriş) — üç hərfli məsdərlərlə ismi cinslərin (ümumi isimlərin) vəznləri lazımi əksəriyyətən bənzər olduğundan bəzi misallar əsasında isimlər kimi verilmişdir. Kəlmələrin aralarının təhlilində ismin tərifinə uyğun olanlara isim adı verilir, məsdər deyilməz. Məsələn: «Bir qələm satın aldım» cümləsindəki «qələm» isimdir; «Haqqımı tələb edirəm» cümləsindəki «tələb» məsdərdir. Bu iki kəlmənin vəzni eynidir. İxtar — Ərəbi məsdərlər lisanımızda mürəkkəb fellər təşkilinə xidmət etdikləri zaman məsdər olub, başqa mövqelərdə isimdir:  Həsəd fəna xuydur (həsəd – ismi – məna (keyfiyyət bildirən isim)); Kimsəyə həsəd etmərəm (həsəd – ərəbi məsdər).Temrin (tapşırıq) 54. Aşağıdakı kəlmələrin əvvəldən nə olduqlarını söyləyin və yazın: leyl, veyl, tülu (meydana çıxma, görünmə), şair, xəyal, mücəssəm, mütləq, məsh, mələk, bəd, əcəl, zərər, həzz, vəz, Süha (ulduz), səy, səhv, vəsl, sərvət, rifq (mülayimlik; yoldaşlıq), Yəmən, cavab, icazə, cövlan, qəza, vəch, əta, zövq, vəfq (uzlaşma). Bu vəznin hər üç hərfi əsasdır, ilkindir, bəzi mütənasiblər: dərb = döymə; qat = kəsmə; levm = azarlama, neyl = nail olma; seyl = axma; əmr = əmr vermə; vəfq = uyğun gəlmə; vəz = öyüd vermə; zövq = dadma, dad; əfv = qəbahəti bağışlama; nəhy = yasaq etmə. Bu vəznin mövzunları (uyğunluğu) belə möhkəmləndirilir: sell – çəkmə; səbb = söymə; fəqq = sökmə, zənn = sanma.Bu kəlmələrin ikinci və üçüncü hərfləri bərabər, eyni olduğundan bir-birinə girərək bu hal almışdırlar. Eyni, digərinə bənzəyən iki hərfin bir-birinə girməsinə idğam (birləş­mə) ifadə edilir. O halda «qovuşma vaqe olur» deyilir. Keyy = qızğın dəmirlə yax­ma, dağlama; tayy = bir küldən çıxarıb atma. 2- Feil vəzni. Bu vəznin də üç hərfi ilkin, ibtidai, əsasdır. Bəzi mütənasiblər: elm = bilmə, bilgi; izn; sidq = doğru söyləmə; zikr – anma; fikr = fikir, düşünmə; kibr = qürurlu olma. Hiss = duyma, duyğu; izz = əziz olma; birr = təqva (qadağan olmuş şeylərdən çəkilmə; möminlik) sahibi olma. Bu vəznin ilkin ikinci hərfi ye surətində olur; ye isə uzadılır: tıb = iyi olma. 2- Ful vəzni.Bu vəznin üç hərfi ilkindir. Bəzi uzlaşmalar: qurb = yaxın olma; hökm = hakim olma, hökm etmə; hüsn = gözəl olma, gözəllik; qübh = çirkin olma, çirkinlik; şükr = şükr etmə; zülm = zülm etmə: zalımlıq. Bu vəznin təkrarlarında başqa birləşmələr vaqe olur:züll = zəlil olma; hubb = sevmə, sevgi;  İlkin ikinci hərfi vav uzadılır: tul = uzunluq; cu = aclıq; nur = aydınlıq; zur = yalan. İxtar: Vav-ın hərəkəsi zəmmə, ya – nın hərəkəsi kəsrə olursa, vav ilə ya uzanmağa səbəb olur. Əlif isə ərəb kəlmələrində daima uzadılır. Bunun üçün öz cinslərindən bir hərəkə ilə mütəhərrik hərflərdən sonra gələn (əlif, vav, ya) hərflərinə hürufi – mədd, yəni uzanan hərflər deyilir. 4- Faal vəzni. Bu vəznin də üç hərfi ilkin və əsasdır. Bəzi uzlaşmalar: kərəm = comərd olma, comərdlik; qəzəb = darılma, darğınlıq; fərəh = sevinmə; tələb = arama; abəs = bir şeylə oynama; ədəb – uslu, tərbiyəli olma, usluluq; mərəz = xəstə olma,  xəstəlik; həsəd = qısqanma, qısqanclıq.

Bu vəznin qat-qat əlavəsində birləşmə olmaz: zərər, səmam (kar olma) kimi. Bu vəznin naqisi surətində olur: ama = kor olma, qaba = qabi olma; əsa = dəyənək. İxtar — Kəlmənin lam – ı əslən ya isə əlif – i qısaldılmışı ya surətində, vav isə uzun əlif şəklində yazılır. Bunda lüğət kitabından baqa rəhbərlik (bələdçilik) edəcək heç bir vasitə yoxdur. 5- Fial vəzni.Bu vəznin üç hərfi ilkindir, bəzi uzlaşmalar:siqar = kiçiklik; kibər = böyüklük; siqal = ağırlıq. Bu vəznin də naqisi surətində olur: riza = razı olma; şira – satın alma; qına = qane olma.             qat, əmr, zənn, zəmm, elm, kibr, hökm, hüsn, şükr, zül, tul, nur, əbəs, ədəb, həsəd, zərər. 6,7, 8 – Falət, filət, fual vəznləri. Bu fəznlər fal, fil, ful vəznlərinin nəhayətinə bir (ۃ) əlavəsi ilə düzələnlərdir. Ərəbcədə bu (ة) daima yuvarlaq yazılır, lakin türkcədə əsasən uzun (ت) şəklində yazılır. Bəzi uzlaşmalar: rəhmət, rəfət, fitnət (tez qavrama, mənimsəmə qabiliyyəti) = fətin (zehni açıq, kəskin fikirli) və ağıllı olma; fikrət, xidmət, hümrət (qırmızılıq), xəşyət = bir şeyin əzəmət və heybətindən qorxma; qeyrət = qısqanaraq bir işi görməyə çabalama; şəhvət = qalib gələcək bir qüvvət sahibi olma; vəhdət, iffət = əfaf olma (mənəvi təmizlənmə); niyyət, söhbət = arqadaşlıq eyləmə; rüyət = görmə. Bu vəznlərdəki məsdərlərin əksəri (fal, fil, ful) vəznindəkilərdən bir (ۃ) əlavəsi ilə səmai (göydəndüşmə) olaraq varid olmuşdurlar. Vəhb, vəsl, vəsf kimi misal məsdərlərdən (ۃ) əlavəsi ilə filət vəznində olaraq düzəldilən məsdərlər illət (əsas; səbəb) vəznində olurlar: hibə (bağışlamaq); silə (qovuşmaq); sifət kimi.

Vaz, vüs kimi üçüncü hərfi ع ) ) olan misallardan (ۃ) əlavəsi ilə hasil olan məsdərlər (faa) surətində olur: saa, daa kimi.

Falə vəznində olan ərəb isimləri bəzən vəhdət, filə vəznindəkilər də «növ və tərz» mənalarında ibrətli, xeyirli, əlverişli olurlar. Zərbə (bir vuruş); məşiyət (bir neçə məşi, bir növ yeriş, hərəkət). 9, 10, 11 – Faal, fial, fual vəznləri. Bu vəznlərin əlifi əlavədir. Bəzi uzlaşmalar: sima (səma) = eşitmək; riza = əmmək; zəhab = getmək; cəvaz = caiz olma (icazəli, mümkün ola bilən), kəsad = rəvacsız (tez işə getməyən, tez satılmayan) olma; təvaf (Kəbənin ətrafına dolanma); firar (qaçma, sovuşma); siyam (oruc tutma); qivam (var olma; məzmun; qatılaşma dərəcəsi); suda = baş ağrısı; mizac = zarafat, lətifə.

Bu vəznlərin naqisləri ərəbcədə faa, fia, fua surətində olur. Türkcədə müəyyən səbəbdən məğlub olan həmzə silinir, əliflər isə daima uzun yazılır. bina (bina′); liqaa (üz; görüşmə) (liqa′a) = rast gəlmək; üzə fəlç gəlmək; dua (dua′); həya (həya′); kira (kira′); bəqaa (bəqaa′) (var olan; əbədi) = baqi olma; fəna (fəna′) = fani olma; cila (cila′); büka (büka′) = ağlama. İxtar — Bu vəznlərin naqisləri (fal, ful və fil) vəznlərinin naqisləri ilə türkcədə həmzənin pozulması üzündən, eyni şəkli qazandığından əliflərin imlasını təyin üçün ancaq lüğət kitabları kömək edə bilər.

Tapşırıq 56. Aşağıdakı üçlü mücərrəd məsdər və isimlərdən hər birinin əvvəla hansı vəzndən olduğunu, ilkin formada nə vaqe olduğunu söyləyin və yazın: vəch (üsul; səbəb), yüsr (rifah), seyr (yürümək), əmr, zərəz, riza, qəvim (düz), hifz, hükr, kizb (yalan), siğar (yetimlər), ivec (əyri olmaq), qəsəm (and içmək), zill (himayəçi; böyür, yan), hübb (sevgi); səbb (söyüş), qina (kifayətlənmə), qaba, şirə, qeyb, səvim (eşitmə), tib (gözəl qoxu), şeyb (ağarmış saç, qocalıq), tul (uzun; uzunluq).Vəzifə nümunəsi: vəch, fal vəznindədir; ilkin əsasından vav misalı vaqe olmuşdur. yüsr (rifah), ful vəznindəndir, ilkin misalı ya vaqe olmuşdur: seyr, fal vəznindədir; əmr, fal vəznindədir; zərər, fal vəznindədir; riza (əmmə), fial vəznindədir; qəvim (möhkəm; düz) fal vəznindədir; hifz, fel vəznindədir.

Tapşırıq 57. Aşağıdakı üçlüyü mücərrəd kəlmələrdən hər birinin əvvəla hansı vəzndən olduğunu, ilkin variantında nə olduğunu, hansı hərfinin əlavə olduğunu söyləyin və yazın: fəraq (fariq olma, əlini çəkmə), qəflət, vəhdət ( tək olma), cəmal, kəlal (yör­günluq), məlal (bezmək), kirə, rica, zəhab (yola düşmə), iffət, qeyrət (qısqanma, qısqanaraq çalışma), həya, ziyam (oruc tutma), cinas (iki mənalı söz), səlam. Vəzifə nümunəsi: fəraq, faal vəznində əlifi əlavədir; qəflət; falə vəznində, (ۃ) -si əlavədir; vəhdət; falə vəznində, misaldır, (ۃ)-si əlavədir; cəmal; faal vəznində, əlifi əlavədir.

12, 13. Faalət, fialət vəznləri. Bu vəznlərin əlifi və (ۃ)-si əlavədir: səlamət = salim olma, fətanət (dərrakə), dənaət (alçaqlıq, zəlillik), səfahət (səfehlik; lazımsız yerə malını dağıtma), şəbabət (gənclik), təbabət (tibb elmi), cəbanət = qorxaqlıq, inayət = yaxşılığa çalışmaq, qiraət, xitabət =xətib olma, xətiblik sənəti (məsciddə xütbə söyləmə; nitq), siayət = zəm, qanmazlıq, tilavət = Quran oxumaq, viqayət, viqayə = mühafizə etmə, hekayət, hekayə, dəyanət, siyanət = mühafizə etmə, əyalət = bir istiqlalı haiz (sahib, malik) ölkə, ziyarət.

Tapşırıq 58. Aşağıdakı üçlüyü mücərrəd məsdərlərindən hər birinin əvvəla hansı vəzndən olduğunu, ilkin nə olduğunu, üçüncüsü var isə – əlavə hərfinin hansı olduğunu söyləyin və yazın: əfv, hilm (həlimlik, yumşaqlıq), gark = boğmaq, qina (xanəndəlik; kifayətlənmə; sərvət), kitab, şira (alqı, alma), hiddət, ləhv = faydasız iş, oyun, kizb (yalan), heyət, iffət, qürbət, vüslat (aşiqin sevgilisinə qovuşması), həya, iba = imtina etmək, hesab, büka (ağlama), sətvət (hücum; iqtidar), qaba, məlal (usanma; hüzn), kəlal (bezmə, usanma), süda (başağrısı), zənn, keyy (şah; qəhrəman), ədd (hesablama), tul, cu (axtaran; su), taab = yorğunluq, liqa, səhər = oyanıq durmaq, qələt = yanılmaq, şirk = cənabi Haqqın şəriki bulunduğuna inanmaq, vərəm = şişmək, siş, sehr, bud = uzaqlıq, kəsəl = tənbəllik, tame (tamahkar), kasad, bəyan, qeybət = zəmm etmək, silə (qovuşma), şəbab = gənclik, hibə (hədiyyə).Vəzifə nümunəsi:əfv, fal vəznində, naqis; əlavə hərfi yoxdur; hilm, fil vəznində, dolğun; əlavə hərfi yoxdur; qərq, faal vəznində, dolğun, tam; əlavə hərfi yoxdur; qina, fial vəznində, naqis; əlavə hərfi yoxdur; kitab, fial vəznində, dolğun; əlifi əlavədir. 14, 15. Fuul, fuulət vəznləri. Birinci vəznin vav-ı, ikincisinin vav-ıyla (ۃ)-si əlavədir. Bəzi uzlaşmalar: duxul = girmə, xuruc = çıxma, vuku = vaqe olma, hulud = əbədi olma, müsul = bir zata, xüsusi zati şahanəyə hörmətlə ayaq üstdə durma, tulu, qurub, cülus (oturma; taxta oturma), ubur = çayı keçmək və ümumiyyətlə keçmək, hübub = əsmək, yübusət = quru olma, husumət = hasım, davaçı olma, sühulət (asanlıq; əlverişlilik). Bu vəznlərin ikinci hərfində birləşmə vaqe olur: ulüvv = ali olma, yüksəklik; sümüvv = yüksəklik; uhuvvət = qardaşlıq; übüvvət = atalıq; nübüvvət = peyğəmbərlik. Bu vəzndə bəzən həmzə vav-a birləşir: mərdən, mürüvvət = mərdlik kimi. 16. Falulət vəzni. Bu vəznin vav, lam, (ۃ) hərfləri əlavədir. Uzlaşmalarında maddi əslinin lam-ı vav-dan sonra təkrarlanır. Bəzi uzlaşmalar: beyt kəlməsindən beytutət = gecələmə; şeyh kəlməsindən şeyhuhət = ixtiyarlama (qocalma); qeyb kəlməsindən qeybubət = qaib olma; xaylulət = xail olma (xəyal)

17, 18, 19. Filan, fulən, falan vəznləri. Bu vəznlərin əlifi ilə nunu əlavədir. Bəzi uzlaşmalar: fiqdan (itki) = yoxluq; vicdan = bulma, əxlaq hissi; ridvan = xoşnud (razı, məmnun) olma; nisyan = unutma; kitman = saxlayıb söyləməmə; şükran, küfran = nemət- naşünaslıq (tanımayan, bilməyən); udvan = zülm və təcavüz etmə; bünyan = bina; hafakaan = ürək çarpması; deveran = dönmə; cərəyan = axma; dərəban = vurma, zorlama; hələcan = səyirmə, atma; seyelan = axma; həyəcan. Bu üç vəzndə əsla ilal (əskik, nöqsanlı hərflərin bir başqa hərflə dəyişdirilməsi) cərəyan etməz.

20, 21. Fail, Faul vəznləri.  Bu vəznlərin ya-sı ilə vav-ı əlavədir. Bəzi uzlaşmalar: ənin = inləmə; tanın = vızlama; şəhik = nəfəs alma; zefir = nəfəs vermə; qəbul; yemin = and.

Tapşırıq 59. Aşağıdakı məsdərlərdən hər birinin vəznini, ilkin variantda nə olduğunu söyləyin və yazın. vəqaye (vaqiələr), siyanət (qoruma, mühafizə etmə), xitabət, səfahət (səfehlik, lüzumsuz yerə israf), mürüvvət, şeyxuxət (qocalıq), ülüvv (yüksəklik, ucalıq), cülus (taxta oturma), tülu (günəşin çıxması; zahir olma), hübut = aşağıya enmək, xəylulət, üxüvvət (qardaşlıq; səxavət), xüsumət (düşmənçilik, ədavət), düxul (daxil olma, girmə), təbabət, şəbabət (gənclik), inayət (qayğı; yaxşılıq), qaybubət (gözdən uzaq olmaq), sühulət (asanlıq; yavaşlıq; əlverişlilik), übur (keçmə, atdama), cəbanət (qorxaqlar), tilavət (oxuma). Vəzifə nümunəsi: viqayə, fial vəznindədir: siyanət, fialət vəznindədir, xitabət, fialət vəznindədir.

22. Tefal vəzni. Bu vəznn tə-si və əlif-i əlavədir. Bəzi uzlaşmalar: təzkar = çox zikr etmək; tadad = saymaq; təkrar. Bu vəzndə olan məsdərlərin mənasında kəsrət və mübaliğə gözə görünür. Bunlardan qayıdacağı yerdə cüzi kəlmələri cəm olan altdakı vəznlər də vardır: übudiyyət (itaət, asılılıq), afiyət, əlaniyyət, qələbə, dava, tilqə (timsal) vəznləri ilə heç işlənməyən rüca (büşra), zikrə (yada salma; tərif etmə; dua) vəznləridir.

Tapşırıq 60. Aşağıdakı üçlü mücərrəd kəlmələrdən hər birinin hansı vəzndən olduğunu, ilk variantda nə olduğunu, əlavə hərfləri varsa, hansılardan ibarət olduğunu yazın: səbk (üslub, stil; qəlib), bəhl (xəsis olma), unf (sərtlik), hərəm (ixtiyarlıq), zər, kədər, kibr, nəfh = əsmə, zəbh = boğazlamaq, sidq, hüsn, tul, vələh = son dərəcə heyrət etmə, heyrətdən sərsəm olma, qorxu, zəhmət, hikmət, rütubət, sühulət (asanlıq, əlverişlilik), zəhab (yola düşmə), bina, tilavət, şəhamət = qüvvətli qəlb sahibi olma, süal = öskürük, həlavət = şirinlik, cibayət = vergi, icarə və əmsali şeyləri toplamaq, əmanət, liqa, zənn, nükül = vaz keçmək, zefir, nisyan = unutmaq, dövran, ülüvv, ləməan (parıldamaq), rükub (minmək), həyəcan, kirə, kəsad, ələm, irfan (xəbərdar; allahı dərk etmək) və s.

Məsadiri mümiyyə (adı keçən məsdərlər)

Üçlü məsdərlərin bir də mim-li vəznləri vardır, birinci hərfi mim-dir. Dörd vəzni aşağıda izah edilir: 1. Məfil. Bu vəznin mim-i əlavədir. Bəzi uzlaşmalar:

mövlud (viladətdən – doğulandan), məvid (vəddən), mevrid (vüruddan –çatma, gəlmə), məvhib (vəhbdən – bağışlama, bəxşiş), mevsil (vüsuldan – nail olma), məntiq (nitqdən), məsr (seyrdən); məzid (ziyadədən – çox). 2. Məfal. Bu vəznin mim-i əlavədir. Bəzi uzlaşmalar: məqsəd (qəsddən), məkəl (əqldən), məmən (qorxusuz; sığınacaq yer) (əmindən), məram, məab (sığınacaq) = mərci, mənal (əldə edilən şey; mal-dövlət), məqal (söz; mövzu; atalar sözü), məmat (ölüm) kimi. Bu kəlmələr rəvm, əvb, neyl = nail olmaq, qəvl, məvt kəlmələrindən təşkil edilmişdir. Naqislərdə bu vəzn məfa halında olur: məna (inayətdən), məcra (cərəyandan) kimi.

3, 4. Məfalət, məfilət vəznləri

Bu vəznlərin mim-i ilə (ۃ)-si əlavədir. Türkcədə əksərən bu (ۃ)-lər uzadılır. Bəzi uzlaşmalar: mərhəmət (rəhmdən), mədələt (adildən), məhmidət (həmddən), məsələ (süəldən), məşğələ (şüğldən), məsiyət (günah), məfxərət (öyünmə, lovğalanma, fəxr etmə), məsləhət, mərifət, mənfəət, möcüzə (nəsihət, öyüd; islamda nitq, moizə).

Bu vəzndə olan məsdərlərin mənasında səbəbiyyət nəzərə çarpır: məsləhət, səbəbi saleh (yararlı) olan şey; mərifət, səbəbi xəbərdar olan şey; mənfəət, səbəbi istifadə olan şey deməkdir; Təyin edilənlərdən, əlavələrdən vaqe olur:məhəbbət (hübdən), məsərrət (şadlıq) (sürurdan), mərəmmət (təmir etmək), məvəddət (vədd, vidaddan), məzəllət (zəlillik) (zülldən). Yan üsulu, tərzi olur:məişət (əyşdən, əlavəsi: ya), məlamət (ləvmdən), məqidət (qeyddən), hiylə mənasındadır).

Tapşırıq 61. Aşağıdakı məsdər və ya ismi – mimi-lərin vəznlərini təyin edin və əsl hərflərini tapın. məvzi, məsdər, məsədət (xoşbəxtlik), mürəccih (başqalarından üstün tutan), mənam (yuxu; yatacaq), məsir (məslək; seyrəngah), məab (sığınacaq), məcra, məntiq; məaz (sığınacaq) (əvzdən), mövid (möhlət; görüş, vəd olunmuş vaxt), məmat (ölüm), məqal (söz; məsəl), məram, məşğələ, mövlud, məşrəb (içki qabı; xasiyyət; həvəs), mərhəmət, məzəllət (zəlillik), mövizə (nəsihət), məsiyət (günah), məişət, məşiət (istəmək mənasına olan şeydən), mevqi. Vəzifə nümunəsi:məsdər, məfal vəznində, ilkin hərfi variantı: sədr; məsadət, məfalət vəznində, hürufi əsliyyəsi: səd; mevqi, məfil vəznində, hürufi əsliyyəsi: vaq; məsir, məfil vəznində, hürufi əsliyyəsi: seyr.

Rübai mücərrəd.

Rübai mücərrəd məsadirin yalnız bir vəzni vardır; o da fəalət vəznidir.

Bu vəznin yalnız (ۃ)- si zaittir; digər dörd hərfi ilkindir, əvvəlkidir. Uzlaşmalarında əvvəlki lam ilə üçüncü və dördüncü hərflər təkrar olmaz; (ۃ)-ləri əksərən yuvarlaq, bəzən uzun yazılır, bəzi uzlaşmalar: bəsləmə, fəzləkə (artıq), səltənət; Müzəəfləri bu surətlərdir: vəsvəsə, qəhqəhə, dağdağa, vəlvələ.

Məsadiri qiyasiyyə (müqayisəli məsdərlər)

İlkin variantı əlavə hərfləri ilə müqayisəli təşkil edilən ərəb məsdərlərinin təhlili də aşağıda təsnif olunur. 1. İfal vəzni. Bu vəznin həmzəsi ilə əlifi əlavədir; bəzi uzlaşmalar: islah (salehdən) = salehə gətirmək; ikram (kərəmdən) = ikram və hörmət etmək; elan = aşkar etmək. Mənası: Bu vəznin əvvəl-əksər mənası bəzən qeyri-mütəəddi olur: insaf = adil, münsif olmaq; imkan = mümkün olmaq; islam = müsəlman olmaq kimi. İllətləri: Bu vəznin hərfi həmzə olan kəlmələrdə vav və ya -larda fel olur: ələmdən iləm = ələm vermək; əmindən iman = inanmaq; vücuddan icad = vücuda vermək, vücuda gətirmək; vüqudan iqaə = vaqeəyə gətirmək; yəqindən iqaən = bir şeyi tamamilə bilmək; yaqəzadan iqaz = oyandırmaq, xəbərdar etmək; dövrdən idarə = döndürmək; bir işi çevirmək; idarə etmək; meyldən imalə = meyl etdirmək; cəvazdan icazə = müsaidə etmək; qiyamdan iqamə = qaldırmaq; bir şeyi digər bir şeyin yerinə gətirmək; yaxud iqamət = oturmaq; sakin olmaq; seylandan isalə = axıtmaq. Naqislərdə bu vəzn ifa olur; türk dilində isə həmzə hifz olunaraq ifa halında qalmışdır: cərəyandan icra = axıtmaq və bir işi görmək; rizadan irza = xoşnud etmək, razı qılmaq;ətadan ita = vermək; baqeədən ibqa = yerində alıb qoymaq.

2. Təfil. Bu vəznin tə-si ilə ya –sı əlavədir: rütbədən tərtib = sıraya qoymaq kimi: Mənaları:1 – üçlüyü mütəəddi (təsirli fel) edər: həvf (qorxmaq)dan, təhvif = qorxutmaq; nəşat (sevinmək)dən, tənşit = sevindirmək. 2 – İsimlərdən təşəkkül edərək ismin buraxılmış hərfini meydana gətirməyə xidmət edir: şəkildən təşkil = şəkil və surət vermək; əsərdən təsir = əsər meydana gətirmək; iz buraxmaq; 3 – Bir hal və keyfiyyətin isnadına xidmət edir: sidqdən təsdiq = doğruluğa hökm etmək; hüsndən təhsin = gözəl olmaq, gözəlliyinə hökm etmək; 4 – Mədh və ya tövbəyə dəlalət edir: həmddən təhmid; kərəmdən təkrim (böyütmə); təbcil; ləndən (lənətləmə) təlin (lənət).

Bu vəzn, lamı həmzə və ya hərfi illət olan üçlüyü mücərrədlərdən təşkil edilən məsdər şəklində olur: rizadan tarziyə = razı olmaq; simadan təsmiyə = isim vermək; səviyyədən təsviyə = düzəltmək; xətadan taxtiyə = xəta ilə itham etmək; həndən təhniyə = təbrik etmək. Səlimdən bu vəzndə məsdərlər vardır: təcrübə, təkmilə, təfriqə, təzkirə, təqdimat.

Tapşırıq 70. Aşağıdakı üçlüyü mürrədlərdən ifal vəznində məsdərlər təşkil edin və mənalarını yazın: qüdrət, hüsn, vüsul, vüqu, həyat, cülus, seyran, məhv, dövr, şəhadət, təam, kəsrət, vəfa, kərəm, həvf…Vəzifə nümunəsi: qüdrətdən iqdar = qüdrətini təzyit (artırma) etmək. məvtdən imatə = öldürmək; vüsuldan isal = götürmək, vasil etmək.

Tapşırıq 71. Altdakı üçlüyü mücərrədlərdən təfil vəznində məsdərlər təşkil edin və mənalarını yazın: nəzafət (təmizlik), səfvət (təmizlik), sühulət (asanlıq; incəlik; əlverişlilik), ədəb, süubət (çətinlik, zəhmət), nümüvv (böyümə), cəvaz (icazə; mümkünlük), əzab, əmin, haram, şəbahət (oxşarlıq), şəkil, hüsn, vəqf, kibr, cism, kərəm, qürbət, xiffət. Vəzifə nümunəsi: nəzafətdən tənzif, təmizləmək .3. Müfalə. Bu vəznin (mim-i, əlif-i, tə-si) əlavədir, tə-si bəzən uzadılır: müharibə, mübaşirət (icra; idarə), mümanəət (maneçilik) kimi.Digər şəkli də fialdır: nizə, nifaq kimi. Mənaları (üslubiyyət)1 – Müşarikət (ortaqlıq, şəriklik) və rəqabət üçündür: müdaribə (döyüşmək), mühasidə (bir-birini qısqanma), müşairə (şeirdə yarışa çıxmaq); 2 – lazım üçündür: mümaniət (mane olmaq), mübaşirət (başlamaq), mülazimət (intisab etmək – təyin etmə; birləşdirmə), müdavimət (davam etmək). İləli – illətlər (qüsurlar; dəlillər; səbəblər); cəzadan mücəzad, səviyyədən müsavat, meşydən müməşat, riayətdən mürəat və s. 4 – İnfial.Bu vəznin həmzə-si, nun-u, əlif-i əlavədir; inşirəh = könlü açılmaq, şərhdən;infiqaq = ayrılmaq; fəqqdən; inkisar = qırılmaq; kəsrdən.

İlali (İllətlər)

inqiyad = tabe olmaq; sövq, insiyaq = sürülüb getmək. 5 – İstial. Bu vəznin həmzə-si, tə-si, əlif-i əlavədir; ictihad = çalışmaq, cəhddən iştidad = şiddətlənmək; iqtinam = bir şeyi qənimət olaraq qapmaq

İllətlər

Vəsfdən = vəsflənmək; vəhdətdən = birləşmək; vəfqdən = uyuşmaq; vüsətdən = genişlənmək; adətdən = adət edilmək; rəybdən = şübhəyə düşmək; şövqdən = şövq və meyli artmaq; cürətdən = cürət etmək; bəddən = başlamaq; şirədən = satın almaq; səviyydən = müstəvi olmaq; bərabər iki hissəyə ayrılma; nəhayətdən = nəhayət bulmaq; davadan = dava etmək; zəhmətdən izdiham= qələbəlik olmaq, ziyadədən = çoxalmaq.

Tapşırıq 75. Aşağıdakı kəlmələrdən məsdərlər (iftial vəznində) təşkil edin: nəbahət, zərurət, vəsmə (nişan, döymə, damğa), qürbət, yaxın, əql, kifayət, ibrət, səbr, kədər, rəsm, şölə, misal, vəhdət, vüsət, vəsf, qeyb, qürur, ziyadə, nəhayət. Vəzifə nümunəsi: nəbahətdən intibah; zərurətdən iztirər; qürbətdən iztirab. Mənaları: 1 – təlim – öyrənməkdən təəllüm – öyrədilən şeyi öyrənmək; 2 – təcənnün – məcnun olmaq; təkəssür – çoxalmaq; 3 – cəhd ilə müvəffəqiyyətə dəlalət edər: təyəkkün (cəhd ilə elmə müvəffəq olmaq); 4 – təqəttür (qətrə –qətrə axmaq)

7. Təfaül. Bu vəznin tə-si və əlif-i əlavədir.Mənaları: 1 – təkmildən təkamül (tədricən mükəmməlləşmək); 2 – təmayül (meyl etmək, mail olmaq); 3 – təvafüq (bir-birinə uyğun gəlmək); 4 – tədavi (dava –dərmanla yaxşı etmək). 8 – İyilal. Bu vəznin həmzə-siylə əlif-i əlavədir. İkinci lam birincinin təkrarından ibarətdir. Bəzi uzlaşmalar: qubardan iqbirar = tozlu olmaq; süfrətdən isfirər = saralmaq; hümrətdən ihmirər = qızarmaq.

Tapşırıq 77. Altdakı kəlmələrdən təfəül və ya təfaül üzərində məsdərlər təşkil edin: kəlam, təsliyə, cilvə, ədəb, rəhm, məsəl, bəyan, elm, zikr, dərk, təkrar, iffət, zinət… Vəzifə nümunəsi: təkəllüm, təsəlli, tərəhhüm (rəhm etmə), təməssül (nümunə; bənzəmə). 9. İstifal. Bu vəznin həmzə-si, sin –ni, tə-si, əlif-i əlavədir.Əsasında tədiyə (ödəmə) mövcud olub bu vəzn üzrə gələn məsdərin mənasında tələb, adət, etibar kimi fikirlər yerləşdirilmiş olur. Bəzi uzlaşmalar: güfrandan istiqfar = məxfirət (lovğalanma) tələb etmək; xəbərdən istixbar = xəbər istəmək və əldə etmək; kəsrətdən istiqsar = ancaq kəsir görmək; mədəddən istimdad = mədəd tələb etmək; əsldən istisal= əslindən, kökündən söküb qoparmaq; vidadan istida = əmanətdən bir şeyi təslim etmək, izndən = izn istəmək, əmandan istiman = aman istəmək; əvndən istianə = yardım istəmək; davamdan istidamə = davamını arzu və təmin etmək; faydadan istifadə = fayda, arzu və təmin etmək; rahatdan istirahət = rahat tapmaq. İxtar – Zikr olunan əvzan xaricində üçlüyü mücərrədlərdən təşkil edilən digər üç vəzn daha varsa da, dilimizdə istifadə edilmir.

Məsdəri məculə

Kəlmələrin və ya isimlərin sonuna bir ya və bir tə əlavəsi ilə bir sıra məsdər yaranır ki, bunlara məsdəri məculə deyilir. İnsandan insaniyyət; bəşərdən bəşəriyyət, fəaldan fəaliyyət, məcburdan məcburiyyət, müvəffəqdən- müvəffəqiyyət, fəaldan fəaliyyət.

Tapşırıq 79. Altdakı kəlmələri təhlil və ayrı-ayrı cümlələrdə işlədin: idarə, ianə, ehsan, təsir, tərbiyə, inkar, ifa, inikas, iztirab, izdiham, təkəbbür, təkamül, təcəmmül (zinət, bəzək), təsəlli, istila, istifadə və s.

Lüğətlər

Tüdə –bər – tüdə = yığın – yığın üstünə; məhşər = məhəlli həşr, qələbəliyə, izdihama toplanılan mahal; cirm = cisim, vücud, kütlə = yığın, kümə; istiarə = ariyət (müvəqqəti istifadə üçün alınan şey) almaq (ədəbiyyatda ləfzin mənası xaricində bir məna ilə istemalı); mənşə = bir şeyin nəşət etdiyi mahal; həyat – əsər = həyatdan əsər verən, həyat əlaməti olan; müzlim = qaranlıq olan; muğlaq = qapalı, anlaşılmaz; fəna = fanilik, fani olmaq; bəqa = baqilik, baqi qalmaq; timsal= surət, misal; zillət = zəlillik, həqirlik; əfsus = yazıq; binihayə = nəhayətsiz.

İsmi fail

İsmi fail məsdərdən anlaşılan mənanın özüylə irəli sürülən, mövcud olan zata dəlalət edən kəlmədir. Osmanlı dilində müqayisəli sifət ad olunmaqdadır. 1. Fail. Bütün məsdərlərin ismi failləri fail vəznində olur. kitabətdən katib = yazan, əmrdən amir = əmr edən, vüsaldan vasil = vüsala çatan, səydən səu – səy edən, qəzadan qazi = qəza edən, qiraətdən qaari = oxuyan, rəvayətdən ravi = rəvayət edən. 2. Müfil. İfal vəznindəki məsdərlərin ismi failləri müfil olur. İkramdan mükrim = ikram edən, islamdan müslim = islamı qəbul edən, islahdan müslik = islah edən və s.

3. Müfail.  Təfilin ismi faili müfail vəznində olur: tərtibdən mürəttib = tərtib edən, düzən, tərbiyədən mürəbbi = tərbiyə edən, müharibədən müharib = müharibə edən və s. 5. Münfail. İnfailin ismi faili münfail vəznində olur: inşirahdan münşərih = könlü açılan, minşəqq = bölünən, yarılan və s. 6. Müftail.İftialın ismi faili mütfail vəznindədir: vəsfdən ittişaf , müttasif; vəhdətdən ittihad, müttəhid; vəfqdən ittifaq, müttəfiq və s.

Ədəbiyyat: Əhməd Cavad «Sərf və nəhv» (Lisani Osmani), İstanbul, 1914; 1916

Xülasə

Məqalədə əski türk dilindəki məsdər və onun növlərindən, feli sifətdən söhbət açılır. Burada həmçinin məsdərin müxtəlif növlri ilə tanış olmaq mümkündür.

Резюме

В статье говорится о инфинитивах, причастиях древнего турецкого языка.Здесь также можно знакомиться с разными видами инфинитивах.

Summary

There is spoken about the Infinitiv and its kinds, about the Participle of the old turkish  language in the article.

Açar sözlər: məsdər, fel, vəzn, məna, üslub, feli sifət

Ключевые слова: инфинитив, глагол, ритмический размер, значение, стиль, причастие

Key words: Infinitiv, verb, meaning, style, Participle

Rəyçi:   dos. İ.Şəmsizadə

 

Nuru Tahir oğlu İmanov

NƏSXİN NÖVLƏRİNƏ DAİR ÜMUMİ MƏLUMAT

   Qurani-Kərim və Sünnətin eyni mənbədən gəldiyi, birinin digərindən ayrı düşünülmədiyi məlumdur. Quranda əsas olan ayələrin muhkəm xüsusiyyətə malik olmasıdır. Bundan başqa cümhur qəbul edilən İslam alimləri bəzi ayələrdə nəsxin mövcudluğunu qeyd edir. Buna görə də nəsx predmeti olan ayələr dörd bölümdə araşdırılır:

Ayənin ayəni nəsxi

  İslam alimləri arasında nəsxi mövcudluğunu qəbul etməyənlər xaric, ayənin ayəni nəsx edə biləcəyi qəbul edilir. Ayənin ayəni nəsxi 3 qismə bölünür:

aa) Hökmü mənsux, mətni əbədi olan ayələr

“Sizlərdən vəfat edib özlərindən sonra arvadlarını qoyub gedən şəxslər həmin qadınlara öz evindən çıxarılmamaq şərtilə, bir il müddətində baxılmasını (vərəsələrinə) vəsiyyət etməlidirlər. Əgər onlar (öz arzuları ilə) çıxıb gedərlərsə, o zaman onların qəbul olunmuş qayda üzrə (şəriətə müvafiq) öz barələrində görəcəkləri işlər üçün siz günahkar deyilsiniz. Allah yenilməz qüvvət, hikmət sahibidir!” ([2]) ayəsinin həmin surədə yer alan “Sizdən ölənlərin qoyub getdiyi qadınlar dörd ay on gün (başqa ərə getməyib) özlərini gözləməlidirlər. Bu müddət tamam olduqda, artıq onların öz barələrində şəriətə müvafiq surətdə etdikləri  işdən sizə heç bir günah gəlməz. Allah etdiklərinizin hamısından xəbərdardır!“ ayəsi ilə nəsx edildiyi bildirilir (1, s.41).

Digər misal, Ənfal surəsinin 65-ci ayəsi: ”Ya Peyğəmbər! Möminləri döyüşə həvəsləndir (təşviq et). İçərinizdə iyirmi səbirli kişi olsa iki yüz kafirə... “ həmin surənin 66-cı ayəsi ilə, ”(Ey möminlər!) İndi Allah (yükünüzü) yüngülləşdirdi.  Çünki O, sizdə bir zəiflik olduğunu bilirdi. Artıq aranızda yüz səbirli kişi olsa, iki yüz nəfərə (kafirə), min kişi olsa, iki min nəfərə Allahın iznilə qələbə çalar. Allah səbir edənlərlədir!“ nəsx edilmişdir (2,s.39)

ab) Tilavəti və hökmü mənsux ayələr

   Mənbələrdə yer aldığına görə mətni və hökmü mənsux olan ayələrə əməl edilmir. Mövzu ilə bağlı ən önəmli nümunə Hz.Aişədən gələn bu rəvayətdir “Bilinən on dəfə əmməyin haram olması Qurani-Kərimdə yer almışdı. Bu, beş əmmə ilə qaldırılmışdır.Hz. Peyğəmbərin (s.a.v) vəfatı zamanı bunlar Quranda var idi” (3,s.167 ) Hz.Aişədən gələn bu rəvayət qaynaqlarda yer alsa da Quranın yazılması zamanı ayə kimi dəyərləndirilməmişdir.Şeyx Tusi də bu rəvayətin tilavət və hökmünün nəsx olunduğunu yazmışdır (4,s.13) ”Atalarınızı sevməyin, çünki bu sizin üçün küfrdür” ayəsinin tilavəti nəsx olunmuşdur, Suyuti “Əl-İtqan” əsərində bu ayəni hökmü olmadan tilavəti nəsx olunmuş kimi qeyd edir. Böyük Şiə alimləri də nəsxin bu növünü qəbul etmişdir.Şeyx Əbu Əli Ət-Təbərsi Hz.Əbu Bəkrdən Atalarınızı sevməyin, çünki bu sizin üçün küfrdür ayəsinin rəvayət olunduğunu vurğulamış və bu ayəni hökm və tilavəti qaldırılmış ayə kimi göstərmişdir (5,s.406).Şeyx Tusi isə bu ayənin tilavətinin nəsx olunduğunu qeyd etmişdir (6,s.394).

ac) Hökmü əbədi, tilavəti mənsux ayələr

Bu cür ayələr Quranda yer almamışdır.Mövzu ilə bağlı misal rəcm ayəsidir: “Evli bir kişi ilə evli bir qadın zina edərsə, Allahdan cəza olaraq onları mütləq rəcm edin. Allah əzizdir, hikmət sahibidir”. Əsərlərdə tilavəti mənsux qəbul edilən bu ayə ilə əlaqədar olaraq Hz.Ömərin bu sözlərinə yer verilmişdir: “Əgər insanlar Qurani-Kərimə  əlavə etdi deməsə idi, bu ayəni öz əlimlə yazardım”(7,s.261).Suyutinin təsbitlərinə görə, Zeyd bin Sabit rəhbərlik etdiyi heyət rəcm ayəsinə gəldikdə öz aralarında bu dialoq baş verir: “Evli bir kişi ilə evli bir qadın zina edərsə, Allahdan cəza olaraq onları mütləq rəcm edin” ayəsi nazil olarkən Hz.Ömər Rəsulullahın yanına gəlib:”Bunu yazımmı?”-deyə soruşur. Hz.Peyğəmbər bu suala müsbət cavab vermir (8,s.34).Suyutiyə görə rəcm ayəsinin tilavəti mənsuxdur və nəsxin bu növünü Şiə alimləri də qəbul etmişdir.Onlardan:

1.Şeyx Əbu Əli Ət-Təbərsi görə rəcm ayəsinin mətni qaldırılmış, hökmü sabit qalmışdır

2.Şeyx Tusiyə görə isə bu ayənin hökmü olmadan mətni nəsx olunmuşdur

3.Kəmaləddin Əbdurrəhman Əl-Ətəiqi  Əl-Hilli fikrincə mənsux üç qismə bölünür, onlardan biri mətni nəsx olunmuş, hökmü qalmış rəcm ayəsidir (9,s.35)

4.Məhəmməd Əli də mənsuxun üç növünü qeyd etmiş, mətni nəsx olunmuş, hökmü qalmış ayə kimi rəcm ayəsini göstərmişdir (10,s.222)

5.Şeyx Kuleyni də rəcm ayəsini tilavəti nəsx olunmuş ayə olaraq göstərmişdir (11,s.176).

6.Məhəmməd Bağır Əl-Məclisi rəcm ayəsini hökmü olmadan tilavəti nəsx olunmuş ayə kimi vermişdir (12,s.267)

B)Sünnətin Quranı nəsxi

Bu növ nəsx, Quranda yer alan bir ayə ilə əməl edilərkən, sonradan Hz.Peyğəmbərin əmri ilə qaldırılması şəklində gerçəkləşir. İslam alimlərinin əksəriyyəti ayənin sünnətlə bu şəkildə mənsux olacağını bildirir. Ancaq İmam Şafi hədisin ayəni nəsx edə bilməyəcəyi görüşündədir (13,s.57). Digər tərəfdən ayə və hədisin qaynağının bir olduğu qəbul edilərək bu nəsxin ola biləcəyi görüşünə yer verilmişdir. Bu nəsxə misal kimi aşağıdakı Bəqərə surəsinin 180-ci ayəsi göstərilir: ” Sizin hər birinizi ölüm haqlayan zaman qoyub gedəcəyiniz maldan valideynlərinizə, yaxın qohumlarınıza verilməsi üçün ədalət üzrə (malın üçdə birindən çox olmamaq şərtilə) vəsiyyət etməyiniz zəruridir. Müttəqilərə bu vacibdir ”.Bu ayənin “Allah hər haqq sahibinə haqqını vermişdir. Varisə vəsiyyət yoxdur” hədisi ilə nəsx edildiyi bildirilir. Əhzab surəsinin 52-ci ayəsinin  də hədislə nəsx edildiyi zikr edilmişdir (14,s.502).

C) Quranın sünnəti nəsxi

  “Əl-Ehkam” əsərinin müəllifi Seyfəddin Amidi Əşarilərin, Mötəzilənin, füqəhanın, cümhur qəbul edilən İslam alimlərinin bunu qəbul etdiyin bildirir (15,s.136). İmam Şafi xaric məzhəb imamları da nəsxin mümkün olacağı görüşündədir. Ayənin hədisi nəsxi ilə bağlı rəvayətlərdən bəzisi aşağıdakılardır:

Hudeybiyyə müqaviləsinə görə məkkəlilərdən müsəlmanlara sığınan biri müşriklərə qaytarılacaqdır. Qureyşdən Əbu Cəndəl Mədinəyə gəlmiş, amma müqaviləyə görə geri qaytarılmışdır. Hz.Peyğəmbər Əbu Cəndələ: “Ey Əbu Cəndəl! Səbir et.Təhəmmül et. Allah sənə və sənin kimilərinə qurtuluş yolunu göstərəcəkdir. Biz bir müqavilə imzaladıq, onun hökümlərini pozmaq bizə yaramaz” buyurmuşdur (16,s.311-312). Qısa zaman sonra müşriklərin əlindən bir müsəlman qadın qaçıb gəlir. Müşriklər anlaşmaya görə o qadının geri qaytarılmasını tələb edirlər. Buna görə müsəlman qadının verilməməsini ifadə edən bu ayə nazil olur: “Ey iman gətirənlər! Mömin qadınlar sizin yanınıza mühacir kimi gəldikləri zaman onları imtahana çəkin. Allah onların imanını çox gözəl bilir (onları yoxlayıb bilmək sizə lazımdır). Əgər bunların (bu qadınların həqiqi) mömin olduqlarını bilsəniz, artıq onları kafirlərin yanına qaytarmayın. Nə bunlar (bu qadınlar) onlara (kafirlərə), nə də onlar bunlara halaldır. Onların (kafirlərin həmin qadınlara) xərclədiklərini (mehri) özlərinə qaytarıb verin. Bunların (bu qadınların) mehrlərini özlərinə verdiyiniz təqdirdə onlarla evlənməyinizdən sizə heç bir günah gəlməz.Kafir qadınları öz kəbininiz altında saxlamayın. (Həmin qadınlara) verdiyiniz mehri (onların ərə getdiyi kafirlərdən) istəyin. (Kafirlər də islamı qəbul edib möminlərlə evlənən qadınlara) sərf etdikləri mehri (sizdən) istəsinlər. Allahın hökmü budur. O sizin aranızda (belə) hökm edər. Allah (hər şeyi) biləndir, hikmət sahibidir!”([3]) Bu ayə müşriklərlə bağlanan anlaşmanı nəsx etmişdir.

D) Hədisin hədisi nəsxi

“Əl-Muvafaqat” əsərinin müəllifi Məkkidən gələn rəvayətlərdə İbn Abbasın bir çox ayəni nəsx qəbul  etdiyini xəbər verir.İbn Abbas, “Şairlərə gəlincə onlara ancaq azğınlar uyar”([4]) ayəsinin “Ancaq inanalar, yaxşı işlər görənlər, Allahı çox ananlar... ”[5] ayəsi ilə nəsx edildiyini irəli sürmüşdür (17,s.109). Hibətullah “Şübhəsiz insan hüsran içindədir ”([6]) ayəsinin “Yalnız iman edib yaxşı işlər görənlər, bir-birinə haqqı tövsiyə edənlər bunun xaricindədir... ”([7])  qismi tərəfindən nəsx yaxud istisna edildiyi barədə ixtilaafın olduğunu nəql edir.Üsulçular nəsxin əqlən caiz və eşitmə ilə olduğunu və bu mövzuda icma yarandığını ifadə etmişdir. Hətta Sərahsi və Pəzdəvinin ifadəsinə görə müsəlman olduğunu söyləyən kimsə baxımından nəsxin inkarını təsəvvür etmək mümkün deyildir (18,s.54-236) Üsulçular tərəfindən nəsx bəyan və rəf olmaqla iki şəkildə təyin olunmuşdur.Mötəzilə və Hənəfilərin də daxil olduğu füqəhanın əksəriyyəti nəsxi bəyan, Əşari üsulçuların çoğu isə rəf şəklində təyin edib.Bakillanı, İbn Fürək, Qəzzali, İbn Bərhan, İbn Hacib kimi öndə gedən Əşari üsulçular və fərqli məktəblərə məxsus Şirazi, Baci, İbn Əql, İbn Qudamə, Tufi və Sübqiyə görə nəsx nə öncəki hökmün bitdiyini, nə də mislini aradan qaldırmaqdır.Əksinə öncəki hökmün özünün qaldırılmasıdır. Baqillanı və İbn Fürək nəsxi belə tanıdır: “Öncəki xitabla sabit olan hökmün, zaman baxımından sonra gələn və bu hökmün qalxdığına dəlalət edən xitab olub, əgər bu xitab olmasaydı hökm öncəki xitabla davam edəcəkdi“ (19,s.329). Nəsxi bəyan olaraq qəbul edən üsulçuların çoxuna görə nəsx və təhsis bəyan olmaları baxımından müştərəkdir. Nəsxi rəf olaraq qəbul edən üsulçulara görə nəsx və rəf bir-birindən fərqlidir.Buna görə təhsis bəyandır, ancaq nəsx bəyan deyil, rəfdir.Hz.Peyğəmbərin əmr yaxud nəhy etmiş olduğu şeyləri Quranda olması mümkün olduğu kimi haqqında Quran nassı olmayan şeylərin mövcud olması da mümkündür. Belə ki, bir ayədə bu xüsusiyyət ifadə edilmiş, İmam Şafinin Sünnət mənası verdiyi Hikmət kəlməsi Kitabla birgə zikr edilmişdir:( “...Allah sənə kitabı və hikməti inzal etdi və sənin bilmədiyin şeyləri sənə öyrətdi”([8]) Hz.Peyğəmbər Kitab və Sünnətdən öznə inzal olan hər şeyi müsəlmanlara təbliğ etmişdir (20,s.87).Bütün səmavi şəriətlərdə nəsx məsələsi mövcuddur, yəni hər şəriət özündən əvvəlki şəriəti ləğv və ya nəsx etmişdir. Məsələn, Hz. Musa şəriəti özündən əvvəlki şəriətlərdə olan bir çox hökmləri nəsx etdiyi kimi, özündən sonra gələn Hz.İsa şəriəti tərəfindən ona aid  bəzi hökmlər nəsx edilmişdir.Bunlardan sonra gələn İslam şəriəti isə bütün şəriətlərin ehkamını nəsx etmişdir. Ancaq qeyd etmək lazımdır ki, bu şəriətlərin əksər hökmləri bir-birinə müxalif olduğu halda, Allahın tövhid və buna bənzər etiqadı əsaslarda ittifaq edilmişdir. Allah-Təala bu kimi məsələlərdə btn peyğəmbərlərin gətirdiyi şəriətlərin eyni olduğunu bildirmişdir. Bunlarda heç zaman nəsx olmaz.Nəsxin cari olduğu hökmlərə gəldikdə, şübhəsiz, bir cəmiyyətin islahı onların fikri səviyyələri ilə sıx bağlıdır. Geri qalmış bir qövm islah etmək üçün təbiq edilən yol yaxud tətbiq edilən metodla, daha yüksək səviyyədə olan qövmü islah etmək üçün təqib və tətbiq edilən yol və ya metodlar arasında çox fərq vardır. Bu səbəb görə İslam şəriətinin özündən öncəki şəriəti nəsx etməsi əqlən sabitdir və nasix hökmündədir.Təfsir, hədis və fiqh alimləri İslam şəriətində nəsx məsələsinin mövcudluğuna inanmış və bu barədə ittifaq etmişlər.Çünki Hz. Peyğəmbər (s.a.v.) İslam dinini qövmünə təbliğ etməklə vəzifələndirildiyi zaman qövmü heç bir səmavi dinə  mənsub deyildi.Cahiliyyə dövrünün yetişdirdiyi müşrik atalarından görüb eşitdikləri bir sıra adət və ənənələri təqib etmələri və öz əlləri ilə palçıqdan, taxtadan və ya daşdan düzəltdikləri bütlərə tapınmaları onların başlıca dini düşüncə və davranışlarını təşkil edirdi. Bəziləri İslamiyyətin sonradan vəz etdiyi səhih nikahla bir-birinə bağlı olsalar da əksəriyyət arasında qeyri-məşru münasibətlərlə mutə nikahı cari idi.Bu cür münasibətlərin məhsulu olan uşaqlar atalarını ancaq analarının təyin etməsindən sonra tanıya bilirdi. İçki və qumar ən böyük əyləncə vasitəsi idi. Alış-verişdəki riba yaxud faiz zənginlərin gəlir qaynağını təşkil edirdi. Deməli, İslamiyyət gəldiyi zaman ərəblər belə bir həyat tərzi sürürdü.Onları bu cür həyatdan qurtarmaq, islah etmək lazım idi. Bunun üçün də onları bütün cahiliyyə adətlərindən uzaqlaşdırmaq vacib idi.Ancaq necə? Şəriət bunu təmin etmək məqsədi ilə bir dəfəyə nazil olsa ərəb bu ağır yükə təhəmmül edə bilməzdilər.Cahiliyyə dövrünün bütün aadətlərini bir anda tərk etmək və yeni dinin hökmlərinə dəvət onların nifrətinə səbəb ola bilərdi.Bunun üçün dini hökmlər tədricən  göndərildi. İçkinin haram qılınması buna misal ola bilər. Əsrlərdən bəri içkiyə alışmış ola ərəblərin birdən-birə  ondan mən edilməsi arzu olunan nəticəni verməyə bilərdi. Bu səbəbdən içki barədə nazil olan ilk ayə müsəlmanların sərxoş olaraq namaza durmalarını yasaqlamış, lakin onun pisliyindən bəhs etməmişdir: “Ey iman edənlər, sərxoş ikən və nə söylədiyinizi bilmədikcə  namaza yaxınlaşmayın“.([9]) Bu ayədən sərxoş ikən namaz qılmamaq şərtilə içki içilə biləcəyi anlaşılır. Bir müddət sonra bu ayəni Bəqərə surəsinin 219-cu ayəsi təqib etmişdir: “Səndən şərab və qumar haqqında soruşurlar, de ki, onlarda insanlar üçün böyük günah və fayda vardır, ancaq günahları faydalarından daha böyükdür “. Bu ayə ilə müsəlmanlar içkidə insanı cəzb edən fayda ilə yanaşı zərər və günahın da mövcudluğunu öyrənmişlər. Üçüncü, Maidə surəsinin 90-cı  ayəsi ilə içki haqqında hökm qətiləşdirilmişdir: “Ey iman edənlər, sərxoşluq yaradan şeylər, bəxt oyunları, bütpərəst adət-ənənələri, gələcəkl əlaqəli kahinlik etmək şeytan əməli olan pislikdir“. Bu ayənin nazil olması ilə digərlərinin hökmü qalxmışdır, yəni son ayə nasix, ilk iki ayə mənsuxdur.

 

ƏDƏBİYYAT

1.Buhari, El-Camius-Sahih, İstanbul 1979, c.I, səh.41

2.Taberi, Câmiu'l-Beyan an-Te'vîli Ayi'l-Kur'ân, (I-XXX) Mısır 1903.c.II, səh.39

3.Müslim, Sahih-i Müslim, c. I-VIII, Beyrut, (t.y.), c.IV,səh.167

4.الشيخ الطوسي، التبيان في تفسير القرآن، جـ1  ص 13 مقدمة المؤلف وايضاً ص 394

5.    ابو علي الطبرسي، مجمع البيان في تفسير القرآن مكتب الاعلام الاسلامي،  ص 406

6.  الشيخ الطوسي، التبيان في تفسير القرآن، مكتب الاعلام الاسلامي، جـ1 ص394

7.İbn Kesir, Tefsiru’l-Kur’âni’l Azim, I-IV, Beyrut, 1388/1969, c.III, səh.261

8.Suyuti, el-İtkan fi Ulumi’l-Kur’ân, c. I-II, Mısır, 1985.c.II, səh.34

9. كمال الدين عبد الرحمن العتائقي الحلي، الناسخ والمنسوخ، مؤسسة أهل البيت (ع) ، بيروت ص35

10. منشورات الاعلمي ص222     محمد علي، المحات من تاريخ القرآن،

11.الكليني، الكافي، بالهامش دار الأضواء، بيروت جـ7 ص 176

12. محمد باقر المجلسي، مرآة العقول ج 23 ص 267

13.Şafi, er-Risâle, Thk, A. M. Şakir,  Mısır, 1358/1940.səh.57

14.İbn Kesir, Tefsiru’l-Kur’âni’l Azim, I-IV, Beyrut, 1388/1969, c.III, səh.502

15.Amidi, el-İhkam fi Usûli’l-Ahkam, c. I-IV, Kahire 1968. c.III, səh.136

16. Şiblî, Asr-ı Saadet, Trc. Ö.Rıza Doğrul, c.I, səh.311-312.

17.Şatıbi, el-Muvafakat fi Usuli’l-Ahkam, c. I-IV, Beyrut, 1395/1975.c.III, səh.109

18.Abdul-Aziz el-Buhari, Keşful-Esrar ala Usulil-Pezdevi, Kahire 1967.c.II, səh.54-236

19.Cüveyni, et-Telhis fi usulil-fikh, Beyrut 2003, səh.329

20. Şafi, er-Risâle, Thk, A. M. Şakir,Mısır, 1358/1940.səh.87

 

XÜLASƏ

  Məqalədə nəsxin növləri barədə ümumi məlumat verilmişdir. Bu zaman Təbəri, İmam Şafi, Şeyx Tusi kimi İslam alimlərinin əsərlərindən istifadə olunmuş, o cümlədən Sünnətdə içki ilə bağlı ayə əsasında nəsxin əhəmiyyətindən bəhs olunmuşdur.

 

 SUMMARY

  In this article it was given general information about the kinds of naskh. This time it was used the works of  Islam scientists as Tabari, Imam Shafi, Sheikh Tusi, and in Sunnah it was dealed with the importance of  naskh on the basis of ayah connected with drink too.

 

РЕЗЮМЕ

  В статье дана общая информация о типах насх. При этом использованы произведения Исламских ученых как Табари, Имам Шафи, Шейх Туси, а также говорилось о значении насх.

 

Açar sözlər: Şeyx Tusi, ayə, nəsx, hədis

Key words: Sheikh Tusi, ayah, naskh, hadith

Ключевые слова: Шейх Туси, аят, насх, хадис

 

 

Rəyçi:      Akad.V.Məmmədəliyev


Mehdiyeva  Mətanət  Bahadur  qızı

AZƏRBAYCAN DİLÇİLYİNİN NƏCİB SİMASI

               Başqa elm sahələrində olduğu kimi Azərbaycan dilçilik elmi də Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti illərində çox böyük inkişaf mərhələləri keçirmişdir. Azərbaycan dilçiliyinin inkişafını tarixi cəhətdən  nəzərdən keçirmiş olsaq, onu zaman etibarı ilə bir-birindən kəskin şəkildə fərqlənən iki dövrə ayırmalıyıq. Birinci dövr XI əsrdən başlayaraq XX əsrin 20-ci illərinə qədərki dövrü, ikinci isə Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonrakı dövrü (1.s45)

Məlumdur ki, Azərbaycanda Sovet  hakimiyyətinin  ilk illərində  Azərbaycan dilşiliyinin yeni istiqamətdə , düzgün metodologiya əsasında bünövrəsini qoyan Bəkir Çobanzadə idisə, onu sonradan inkişaf etdirən M.Ş. Şirəliyev, Ə.M. Dəmirçizadə, M.H. Hüseynzadə və Q.K. Bağırov oldu. Bu beş alimi haqlı olaraq Müasir Azərbaycan dilçiliyinin sütunları hesab edirlər. Bu alimlərin elmi yaradıcılığını araşdırıb dilçilik tariximizdə qiymətini vermək milli filologiyamızın birinci dərəcəli vəzifələrindəndir. Yuxarıda adlarını qeyd etdiyimiz  alimlərlə yanaşı, türk dilləri ixtisası üzrə ilk qadın professor elmi adını alan Zərifə Budaqovanın da Azərbaycan dilçiliyində böyük xidmətləri olmuşdur.

      Zərifə xanım özünün etik normaları, mənəvi zövqü və yetkinliyi, humanistliyi və mehribanlığı, elm aləminə yeni gələn gənclərə olan qayğısına və münasibətinə, onlara elmin müxtəlif sahələrinə dair məsləhətlər tövsiyyəvermə və onları elmi tədqiqat metodları ilə yaxından tanışetmə manerası, həmçinin elmi təşkilatçılığı ilə fərqlənən alimlərimizdəndir.

    Zərifə xanımın xoşbəxtliyi onda idi ki, onun şəxsiyyətində ziyalı üçün səciyyəvi olan yüksək etik keyfiyyətlərlə  elmi-pedaqoji təfəkkür bir-biri ilə həmahəng halda çulğalaşmışdı. Onun intellektual patensialından  və elmi araşdırmalarından bəhs edəndə yüksək insani keyfiyyətləri , səmimiliyi və mehribanlığı, müdrikliyi, gənclərə tövsiyyələri və analıq  qayğısı da yada düşür.

   Zərifə xanım gənclik illərindən -1953-cü ildən Azərbaycan SSR EA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun “Müasir Azərbaycan dili” şöbəsində əməkdaşlığa baş­lamışdır.. O, fəaliyyət göstərdiyi “Müasir Azəebaycan dili” şöbəsində özünün əmək­sevərliyi, elmə bağlılığı və intellektual potensialı ilə pillə-pillə ucalmış, kiçik elmi işçi vəzifəsindən filologiya elmləri namizədi, filologiya elmləri doktoru və Azər­baycan SSR EA-nın müxbir üzvü, professor və ən nəhayət Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru vəzifəsinə qədər  şərəfli bir elmi –pedaqoji yol keçmişdir (2.s329-330)

    O, Azərbaycan dilçiliyi tarixində ilk dəfə üç cildlik “Azərbaycan dilinin qrammatikası” , “Azərbaycan bədii dilinin üslubiyyatı” , “Müasir Azərbaycan ədəbi dili”, “Azərbaycan dilinin semasiologiyası” və .s  kimi əsərlərin aparıcı müəlliflərindən və redaktorlarından biri olmuşdur.

      Zərifə Budaqovanın elmi yaradıcılığında həmçinin türk dilləri qrammatikasının morfologiya, sintaksis və üslubiyyat kimi sahələrinə aid bir sıra məsələlər də öz obyektiv elmi şərhini tapmışdır.Müəllifin bir sıra əsərləri elmi-nəzəri məsələlərlə yanaşı,dilçiliyin tətbiqi-əməli sahələrinə də həsr edilmişdir.Bunların sırasına “Azərbaycan dilində durğu işarələri”. “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları”, “Azərbaycan dili” və.s kitabları daxil etmək olar.

Zərifə xanımın tədqiqatlarının Azərbaycan dilçiliyinin inkişafına önəmli təsiri olmuşdur. Bu elmi araşdırmalardakı məsələlərin qoyuluşu aktuallıgı, elmi yeniliyi ilə, yüksək dilçi professionallığı ilə  diqqəti çəkir. Dilçi-alim bir çox ölkələrdə konfrans, müşavirə, elmi sessiyalarda iştirak etmişdir.Azərbaycan dilçiliyinin inkişafına xüsusi qayğı göstərən, ona himayədarlıq edən mərhum Səməd Vurğun dilçi kadrların perspek­tivlilərinin rəhbər işə irəli çəkilməsinə , özünün rəhbərliyi ilə dilçiliyin müəyyən problemləri üzrə seminarların keçirilməsinə ciddi fikir verirdi.Səməd Vurğun xeyirxahlığını görənlərdən, onun qiymətini alanlardan biri də Zərifə Budaqova olmuşdur(3.s106)

    Zərifə Budaqova “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetinin 1983-cü il,29 iyul tarixli buraxılışında Səvəd Vurğunun şeir dilinin gözəlliyi və xəlqiliyindən bəhs edən bir məqalə ilə çıxış etmişdir.”Şeir dilinin gözəlliyi və xəlqiliyi” adlanan bu məqalədə şairin poetik dünyasında sözdən sənətkarlıqla istifadə imkanlarını xüsusi vurğulamışdı.O, S.Vurğunu sovet poeziyasının iftixarı adlandırmışdır.Məqalədə dilçi-alim qeyd edir ki, S.Vurğun ədəbiyyatımızın böyük korifeyləri Nəsimi və Füzuli ilə parlayan, vaqiflə büllurlaşan, Sabirlə satirik kəsər tapan  Azərbaycan poeziya dilini sovet dövründə cilalayaraq daha da yüksəklərə qaldırdı, poeziya dilimizin inkişafında Vurğun zirvəsi yaratdı.

Sadə cümlələrlə , bir sözlə, böyük məna, sadəliklə dərin hikmətin ifadəsi, lakonizm- S. Vurğunun poetik sintaksisinin əsas əlamətləri bunlardır. S.Vurğun şeirlərində sinonim mənanın bütün incəliklərini  vermək məqsədilə sinonim söz sırasından , antonimlərdən yüksək sənətkarlıqla bəhrələnmişdir(4)

    Ümumiyyətlə , Zərifə Budaqova təkcə elmi əsərlər yazmaqla kifayətlənməmiş , onun saysız-hesabsız  məqalələri də öz sanbalına görə  həmişə diqqət çəkmişdir.  Mətbuatda tez-tez dərc olunan bu məqalələr öz oxucularını dilçiliyin bütün sahələri haqqında maarifləndirməyə xidmət etmişdir. Alimin “ Kommunist” , “Azərbaycan müəllimi” , “Azərbaycan gəncləri”, “Ədəbiyyat və incəsənət” , “Elm və həyat” və s. kimi qəzet və jurnallarda çoxlu məqalələri dərc olunub. Bu məqalələrdən bir neçəsinin üzərində dayanmaq yerinə düşər.

    “Azərbaycan müəllimi” qəzetinin  1987-ci il 19 avqust tarixli  buraxılışında alimin “Bir daha “k”  hərfi haqqında” məqaləsi  çap olunub. Məqalədə Zərifə xanım “k” ikili funksiyası haqqında  Əhməd paşayevin mülahisəzi və bununla bağlı müzakirə və təkliflərini qeyd edir. Əhməd Paşayevin  k və K  səsləri üçün  müstəqil hərf düzəltmək təklifinin  özünü doğrultmadığını bildirir. Alim öz məqaləsində qeyd edir ki, K səsinin ayrıca fonem kimi götürməyə fonoloji əsas yoxdur və bu səs “q” foneminin kar variantı olan bir səsdir. O ki qaldı  bir hərfin yerindəna sılı oalraq bir neçə səsi işarələndirməsi  imkanına , belə hallar dünya dillərinin əlifbalarında yeganə hadisə deyil. Burada söhbət ancaq “fonem-qrafem” uyğunluğundan gedə bilər ki , bu baxımdan  Azərbaycan dilinin əlifbası bütöv sistemə malikdir(5)

     Alimin “ Ədəbiyyat və incəsənət “ qəzetinin 1989-cu il 11 avqust  tarixli buraxılışında “Yazısız dillər” adlı məqaləsi çap olunub. Məqalədə Moskvada “ SSRİ-də milli dil münasibətləri və milli mədəniyyətlərin inkişafı problemləri “ mövzusunda keçirilən elmi simpozium haqqında alimin düşüncələri əks olunub. Simpoziumda şəxsən iştirak edən Zərifə Budaqova respublikamızın dil situasiyası  məsələsi haqqında məruzə etdiyi bildirir. Müəllif son zamanlar mərkəzi mətbuatda  Azərbaycanda talış və eləcə də digər yazısız dillərin sıxışdırılması , xalqın zorla  azərbaycanlaşdırılması haqqında uydurma yazıların çap olunduğunu qeyd edir və bildirir ki , Azərbaycanda olan xırda xalqların heç birinin dili itmək təhlükəsi  qarşısında deyil. Zərifə xanım məqalədə  Azərbaycanda yazısı olmayan xalqlara irandilli talışları , tatları , kürdləri , iber-qafqazdilli udinləri , qrızları, xınalıqları , buduqları və başqalarını nümunə göstərir. Azərbaycanda  XX əsrin 30 –cu illərindən başlayaraq  həmin xalqlardan bir çoxu üçün dərs vəsaitlərinin  yazıldığını  qeyd edir. Həmçinin  Ümumittifaq Mərkəzi yeni Əlifba Kommutəsinin qərarı ilə avarlar, ləzgilər , talışlar, tatlar və kürdlər üçün latın qrafikası əsasında  əlifba layihələri təsdiq olunduğunu  da diqqətə çatdırır. Müəllif məqalənin sonunda qeyd edir ki , Azərbaycanda yazısı olmayan xalqların dilinə , mədəniyyətinə  həmişə qayğı olub və bundan sonra da olacaqdır. Bizim əsas vəzifəmiz  Respublikamızda, eləcə də ölkəmizdə yaşayan xalqların və millətlərin dillərinə , mədəniyyətlərinə  qarşılıqlı hörmət etməkdən ibarətdir(6)

    Alimin “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində daha bir məqaləsi diqqətimizi çəkir. Zərifə Budaqova məqaləni “O illəri xatırlayanda” adlandırıb. Məqalədə dilçi-alim öz uşaqlıq və gənclik illərini xatırlayır. “Bakı mənim ikinci vətənimə çevrildi. Mən burada püxtələşdim”-deyir.(7)

   Məqalədə diqqətimizi çəkən bir məsələ də alimin Qarabağ haqqındakı fikirləri oldu. Alim qeyd edir ki, nəzərə alsaq ki, Qarabağ yer adı təkcə Azərbaycan regionunda deyil, qədim türkdilli tayfaların yaşadığı başqa ərazilərdə də mövcuddur, onda ərazi iddiaçılarının fikri daha gülünc və mənasız olur. Qədim terkdilli tayfaların məskəni kimi Qarabağ yer adı müasir dövrdə Özbəkistan, Qirğizistan, qazaxıstanda da saxlanılır. Dilçi-alim çox haqlı olaraq qeyd edir ki, xalqın yazılmamış tarixi yer adlarında daha canlı şəkildə yaşayır.Ona görə də xalqın tarixini ,keçmişini canlan­dırmaq təəssübkeşliyi ilə yer adlarının  tarixi və müqayisəli aspektlə tədqiqi  müasir dövrdə  xüsusilə  vacib  problemlərindəndir. Məlum olduğu  üzrə ,  Ermənis­tan SSR-dəki külli miqdarda Azərbaycan  yaşayış  məskənlərinin  adları dəyişdirilmişdir. Belədəyişdirilmə  əməliyyatı  hətta Azərbaycanın  erməni əhalisi  yaşayan region­larında  da aparılmışdır.dəyişilmə əməliyyatı ilə bir  növ, köhnə tarixi itir. Belə yer adlarının  tədqiqinə çox mühüm diqqət yetirilməlidir. Azərbaycan xalqının yaran­dığı, məskunlaşdığı həqiqi ərazini öyrənmək ziyalılarımızın vətənpərvərlik borcudur.

Ümumiyyətlə, Zərifə xanım öz vətəninə, öz elinə, öz millətinə, onun dilinə çox bağlı in­­san olub. Vətəndən kənara gedəndə həmişə “Mən başmaq seyrinə çıxı­ram”deyərmiş.

     “Azərbaycan müəllimi” qəzetinin 26 mart, 1980-ci il tarixli buraxılışında Zərifə Budaqova müəllimi Muxtar Hüseynzadənin geniş elmi fəaliyyətindən bəhs edərək yazirdı:”Onun yorulmaz elmi fəaliyyəti nəticəsində respublikamızda bir çox dilçi-alimlər dəstəsi yetişmiş. Hal-hazırda Bakının, kirovabadın və digər şəhərlərin ali məktəblərində müvəffəqiyyətlə elmi-pedaqoji iş aparırlar. İndi Muxtar Hüseynzadənin tələbələrinə Sovet İttifaqının bütün guşələrində -Moskva, Kiyev, Ufa, Daşkənd, Aşqabad, Yakutsk, Buxara, Səmərqənd, eləcə də, respublikamızın bütün rayon, kənd və qəsəbələrində rast gəlmək olar. Məqalədə Zərifə xanım Muxtar müəllimin məmurların “siz nə üçün Azərbaycan dilini təbliğ edərək ADU-da tələbələrin kommunist tərbiyəsi işinə ziyan vurursunuz?” sualına belə cavab verdiyini qeyd edir:” Oğul, bədən tərbiyəsi , hesab müəllimi öz fənnini tərifləyib sevdirdiyi kimi mən də öz fənnimi sevdirmək istəyirəm. Həm də bəzən bunu deyirəm ki , sən də , mən də azərbaycanlıyıq.Niyə başqa dildə danışaq”(8)

     “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetinin 1987-ci il 20 oktyabr buraxılışında “Gərəkli tədqiqat” adlı məqalə də diqqətimizi çəkir. Məqalədə Azərbaycan EA-nın  müxbir üzvü , professor Afat Qurbanov və filologiya elmləri namizədi  Əskər Quliyevin  Zərifə Budaqovanın “Müasir Azərbaycan dili qrammatikasının əsasları” monoq­rafiyası haqqında fikir və mülahizələri öz əksini tapmışdır. Görkəmli dilçi-alimlər monoqrafiya haqqında öz fiirlərini belə bildirirlər. Monoqrafiyanın girişində müəllif dilimizin qrammatik quruluşunun  nəzəri planda tədqiqinin əsas problemləri və istiqamətləri üzərində dayanmış, qrammatikanın mürəkkəb məsələlərindən olan nitq hissələrinin təsnifi prinsiplərindən söz açmışdır.  Zərifə Budaqovanın qrammatik kateqoriyalar haqqındakı nəzəri müddəaları  dilimizin  morfoloji quruluşunun , xüsu­sən nitq hissələri və onlara məxsus morfoloji kateqoriyaların təhlili üçün sanki hazırlıq rolu oynayır. Məqalədə müəəliflər Zərifə xanımın monoqrafiyada əsas yeri felə  və ona məxsus qrammatik kateqoriyaların təhlilinə verdiyini qeyd edirlər. Mono­qrafiya müəllimi Azərbaycan dilində tarixən ”fel-ad” omonimliyiin olduğunu göstərir. Daha sonra ad və fellər arasındakı əlaqədən sinxron planda, xüsusən feldən adlara keçidin əsas aspektləri haqqında söz açılır, felə xas kateqorial əlamətlər müəyyənləşdirilir.

    Əsərdə köməkçi nitq hissələrinin təhlili də mühüm yer tutur. Müəllif köməkçi nitq hissələrinin müəyyənləşdirilməsində əsas nitq hissələrindən fərqli olaraq , funksional –semantik prinsipə əsaslanmış, hər bir köməkçi nitq hissəsi həmin əsasda təsnif edilmiş, səciyyəvi qrammatik xüsusiyyətlər aşkarlanmışdır. Məqalədə müasir Azərbaycan dilinin  qrammatik sisteminin tərkib hissəsi olan morfoloji kateqoriyalar , qrammatik forma və onların məna əlaqələrinin münasibətləri araşdırılmışdır.

   Ümumiyyətlə , türkoloiyada 70-80 –ci illərdə nəzəri qrammatika yaratmaq sahəsində axtarışlara maraq artmış, müəyyən uğurlu nəticələr əldə olunmuşdur. Bu sahədə Zərifə Budaqovanın “Müasir Azərbaycan dilinin qarmmatiksaının əsasları” monoqrafiyası maraq doğurur.(9)

Zərifə Budaqovanın“Dilçiliyimizin nailiyyəti” adlı məqaləsi də70-ci illərdəmətbuatda nəşr olunmuş məqalələr sırasındadır. Məqalə türkoloq Fərhad Zeynalovun  “Türko­lo­giyanın əsasları” adlı əsərinə həsr olunub. Müəllif məqalədə  qeyd edir ki , dünyanın 34 ölkəsində  oxunan “ Sovet türkologiyası” kimi  Ümumittifaq jurnalının  nəşrinin  Azərbaycan dilçilik elminə tapşırılması  dilçiliyimizin  müqayisə edilməz  inkişafı ilə səciyyələnir.

   “Türkologiya “fənninə  aid B.Çobanzadənin “ Türkologiyaya  mədxəl” əsərindən başqa dərs vəsaiti  demək olar ki , yox idi. Dilçiliyimizdəki  bu  boşluğu doldurmaq  baxımından çox əhəmiyyətli görünən  kitab – professor  Fərhad Zeynalovun “ Türkologiyanın əsasları”  əsəri xüsusi maraq doğurur.(10 s.3)

    Zərifə xanım  qeyd edir ki , “Türkologiyanın əsasları”na türkologiaynın indiki inkişaf səviyyəsi  formada qiymət verməyi vacib sayırıq,  əsərin  I-IV fəsilləri türk dillərinin tarixi , quruluşu , təsnifi  və tədqiqinə  həsr olunmuşdur. Fərhad Zeynalov “Türk dillərinin tarixi” adlanan  fəsildə əvvəlki türkologiyadan fərqli olaraq  türk dillərinin inkişaf  mərhələlərini 4 dövrə bölür.

    Zərifə xanımın  fikrincə, əsərin ən maraqlı  səhifələrini “Türk dillərinin quruluşu” adlanan fəsil  təşkil edir. Bu fəsildə  türk dillərinin fonetik, leksik, morfoloji və sin­tak­tik quruluşu kompleks halında  tədqiq olunur, spesifik xüsusiyyətlər, nəzəri prob­lemlər ön plana çəkilir və  qiymətləndirilir. Zərifə xanım müəllifin  türkolo­giayda   hələlik tam həll olunmamış  nitq hissələrinin təsnifi prinsipləri haqqındakı qeydləri  və irəli sürdüyü morfoloji-semantik meyarın yeni söz kimi çox qiymətli olduğunu  vurğulayır.

   Məqalənin  sonunda Zərifə xanım  yekun olaraq qeyd edir ki , Fərhad Zeynalovun sözügedən bu əsərin türkoloqların stolüstü kitabına çevriləcək.

   Zərifə xanımın çox oxunmuş “Dillərin sosioloji təsnifi” adlı məqaləsi də maraq  doğurur. Məqalədə elmin  sosioloji dilçilik  adlanan sahəsi haqqında müəllifin müəy­yən  fikirləri öz  əksini tapmışdır. Əvvəlcə müəllif dillərin tipoloji və genealoji təsnifi haqqında məlumat verir. Sonra keçmiş  Sovetlər İttifaqına daxil olan  millət­lərin və xalqların  dillərini beş qrupa bölür. O , sosioloji  təsnifin  I qrupunda  rus  dilinin  adını qeyd edir. İkinci qrupda Azərbaycan, özbək, belarus, qırğız,  türkmən, latış və s. dilləri sadalayır. Üçüncü qrupda  40-a yaxın  dili, dödüncü qrupa  Ucqar Şimal , Uzaq Şərq və milli mahal xalqlarının məhdud çərçivədə ictimai vəzifə yerinə yetirən nanay, qaqauz kimi  10-dan artıq yazılı dili aid edir.Sosioloji təsnifin  beşinci qrupunda  məhdud ərazidə yayılmış, ana dillərində yazısı olmayan dillər daxildir,. Dağıstandakı  arçi, rutul, Azərbaycandakı qrız, buduq, xınalıq və udin dillərini bunlara misal göstərmək olar.(11 s.18)

    Məqalədə müəllif çox haqlı olaraq qeyd edir ki , yazısı olmayan xırda xalqların ikidilliyi daha  güclüdür və tam  kütləvi şəkil  almışdır. Buna görə bunlar ikinci dildə müvəffəqiyyətlə təhsil alırlar. Daha sonra müəllif  dilin cəmiyyətlə  dialektik vəhdətindən , cəmiyyətin vəziyyətinin dilin lüğət tərkibində əks olunması kimi məsələlərə açıqlama gətirir.

    “Elmlərin inteqrasiyası və dilçilik “ adlı məqaləni Zərifə xanım filologiya elmləri namizədi Valeri  Pineslə birgə yazmışdır.

   Müəlliflər qeyd edir ki , müasir elm üçün səciyyəvi olan inteqrasiyanın daha yüksək səviyyəsini  təbiət elmlərinin ictimai elmlərlə birləşməsi  təşkil edir.

   Dilçiliyin riyaziyyatla əlaqəsinin bir sıra aspektləri vardır. Dil quruluşunun tədqiq və təsvirinin  mühüm  vəzifələrindən biri də riyazi modelləşdirmədir ki,  bununla müasir struktur dilçilik məşğul olur.

   Məqalədə elektron hesablama maşınlarının  dilçi fəaliyyətinə nüfuz etməsindən də söhbət açılır, Azərbaycan dilçiliyinin  kibernetik aspektdə öyrənilməsinə yeni başlanmasına baxmayaraq, xeyli nailiyyətlərin əldə olunması xüsusi qeyd olunur.

   Məqalədə müəlliflər Azərbaycan dilçiliyindəilk dəfə olaraq dilçi fəaliyyətinin avtomatlaşdırılması sahəsində də təcrübə əldə edildiyini bildirirlər.

   Məqalənin sonunda neyrolinqvistika , psixolinqvistikaya dair əsərlərin  olmaması  təəssüflə qeyd olunur.

Zərifə Budaqovanın yazdığı elmi məqalələrin sayı çoxdur. Biz onlardan yalnız bir neçəsi haqqında söhbət açdıq. Zərifə xanımın elmi yaradıcılığını araşdırıb dilçilik tariximizdə qiymətini vermək filologiyamızın qarşısında duran mühüm vəzifələrdəndir.

  Bu gün  Zərifə  xanım aramızda olmasa da, onun dilçiliyimizi zənginləşdirən əsər­ləri, elmə gətirdiyi yenilikləri, yetişdirdiyi dilçilər ordusu var. Biz gənc dilçilər  də  bu şəraitdən həmişə bəhrələnəcək, görkəmli alimi hörmətlə yad edəcəyik. İnanırıq ki , yaxın gələcəkdə araşdırmalar bu gözəl elm fədaisinin bugünkü  nəslə daha ətraflı tanıtdıracaq. Zərifə xanım öz zəngin  elmi təcrübəsi ilə, tükənməz potensialı və xeyirxahlığı ilə elmimizə şərəfli xidmət etdi.Onun həyatının elmimizə xidmətin gözəl nümunəsi hesab etmək olar.

     Məqalənin elmi yeniliyi, Zərifə Budaqovanın  mətbuatda nəşr olunmuş məqalələrini xüsusi araşdırma obyekti kimi seçməkdir.

     Məqalənin praktik əhəmiyyəti materialın Azərbaycan dilinin tədrisində,müəyyən seminarlarda elmi mənbə kimi istifadə olunmasıdır.

                     Ədəbiyyat

1.Muxtar Hüseynzadə . “Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycan dilçiliyinin inkişafı” . ADU  Elmi əsərlər ,  Bakı 2000

2.Mədət Çobanov . “ Ədəbi düşüncələr” I  hissə ,  Bakı 2011

3.İsmayıl Məmmədov  . “Axtarışlar, yozumlar. Anımlar”  Bakı , 2006

4.”Ədəbiyyat və incəsənət”  qəzeti   1983, 29 iyul

5.”Azərbaycan müəllimi” qəzeti   1987-ci il , 19 avqust

6.”Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti.  1989-cu il , 11 avqust

7.”Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti    1988-ci il , 18 noyabr

8.”Azərbaycan müəllimi” qəzeti 1980-ci il , 26 mart

9.”Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti   1987-cu il , 20 oktyabr

10.”Kommunist” qəzeti    1983-cu il , 14 aprel

11.”Elm və həyat” jurnalı   1978-ci il , №7,  səh 18

Açar sözlər: Zərifə Budaqova, elmi məqalələr, monoqrafiya, Azərbaycan dilçiliyi

Ключевые слова:Зарифа Будагова, статьи, монография, Азербайджанское языковидение

Key words: Zarifa Budagova,academic article, monograph, Azerbaijan linguistics.

Резюме

Благородный облик Азербайджанской лингвистики

В этой стати дается свидение о З. Будагова которая имела большую роль в Азербайджанском  языковидение  и о ее монографиях , учебниках, особенно о научных статях которых она написала. А также говорится о мыслях языковедов о монографии автора «Теория современной Азербайджанской  грамматики»

 

Summary

A noble person of the Azerbaijan linguistics

In this article, we are given information about linguist scientist Zarifa Budagova which has played the main role in Azerbaijan linguistics , her textbook and monographs , especially academic articles. Also , linguist scientist’s thoughts were explained about author’s “ The base of modern Azerbaijan language grammar” monograph.

 

Rəyçi:       İsmayıl Məmmədli filologiya elmləri doktoru, professor

 


Qarayeva Aynur

MİFOLOGİZMLƏRİN AZƏRBAYCAN DİLİNİN SÖZ YARADICILIĞINDA ROLU

Din bütün mövcud cəmiyyətlərdə bu və ya digər mədəniyyətin əsasında dayanan dünyagörüşün formalaşmasında əsaslı rola malikdir. Azərbaycanın mədəni dəyərlərinin əsas hissəsinə çevrilmiş islam dini bizim həyat tərzimizə, milli-mənəvi şüurumuza, xalqın mədəniyyət və incəsənətinə birbaşa təsir edir.İslamın və mədəniyyətin qarşılıqlı təsiri və mübadiləsinin təbii nəticəsi dilin leksik layında da geniş şəkildə öz əksini tapmışdır. Dilimizdə rast gəlinən teonimlər, mifologizmlər, eyni zamanda dinlə bağlı olan antroponimlər Azərbaycan dilinin linqvistik və ekstralinqvistik xüsusiyyətlərinin tədqiqinə geniş imkanlar açır.

Təbii ki, islamaqədərki dövrlərdə xalqın təfəkküründə yer almış digər dini görüşlər də dilin leksik layına təsirsiz ötüşməmişdir. Bu baxımdan toplanmış mate­rial­ların, leksik nümunələrin elmi təhlili zamanı bir sıra məsələlərin ayırd edilməsi qarşıda duran vəzifələrdən biri kimi çıxış edir. Buraya aşağıdakılar daxil edilir:

Dünyanın dil mənzərəsində mifoloji və dini leksikanın genetik yaxınlığını  müəyyən etmək; 2) dini və mifoloji olanın invariant varlıqların modifikasiyası kimi nəzərdən keçirmək; 3) ilahi varlıqların adları ilə yanaşı dilin leksik layına leksem

kimi daxil olan obraz və simvolları müəyyənləşdirmək; 4) dini leksikanın tıfnifatını vermək; 5) dini-mifoloji leksikaya daxil olan leksemlərdə sinonimlik, anto­nimlik, polisemantiklik, omonimlik və frazeoloji xüsusiyyətləri müəyyən­ləş­dirmək; 6) dini və mifoloji leksemlərin söz yaradıcılığındakı mövqeyini nəzərdən keçirmək.

«Teonimlər bir qayda olaraq ilahi varlıqların adları kimi xarakterizə olunurlar. Bu qrupa daxil olan xüsusi adlar mənaya malik olub nominativ funksiya ilə seçilirlər. Bu funksiyanın əsasında bu adların ifadə etdiyi mənanın adlandırılan əşya və əşyalar sinfi ilə  sıx əlaqəsi, bağlılığı dayanır. Lakin istər yazılı, istərsə də çifahi nitqdə “allah” sözünü işlədərkən biz belə bir problemlə qarşılaşırıq: ilahi varlıqların adları yalnız nominativ funksiya daşıyaraq məkan hüdudlarını aşır. Başqa sölə desək, söz yalnız konseptə bərabər olmur, o, eyni zamanda təfəkkürdə konsept haqqında mental kompleks şəklində təsəvvür oyadır. Bu zaman məsələyə koqnitiv yanaşma tələb olunur. Problemin bu baxımdan işıqlandırılması, düşünürük ki, nominativliyin mental əsasının tədqiqi zamanı vacib prizmalardan biri kimi dəyərləndirilə bilər.  Çünki, bu yanaşma nominativ vahidin yaranma modelinin psixolinqvistik cəhətlərini aşkar etməyə qadirdir» [1.s.7] Nəticədə qlobal koqnitiv onomasiologiyanın məqsədi aydın olur – “dil işarələrinin tədqiqində dili nominativ-semiotik aspektdə tədqiqi, dilin daxili və xarici determinantları rakursunda araşdırılması, insan təcrübəsinin müxtəlif “izləri”nin təhlili, hisslər, intuisiya və s.nin nəzərə alınması”.[2. s. 112]. Bu zaman leksika üçün tipik olan bir vəziyyət yaranır: düşünülən predmet və ya varlıq ilə dil vahidi arasında müəyyən əlaqə formalaşır ki, bu da nitq fəaliyyəti zamanı daha da möhkəm bir əlaqəyə çevrilir (Malsaqova,1. s.5). Bir zamanlar B.Rassel  və H.Reyxenbax  uydurulmuş personaj adlarını təhlil edərkən  belə bir qənaətə gəlmişlər ki, mifoloji personajların desiqnatı real aləmdə müşahidə olunmursa bu cür adlar xüsusi adlar qisminə aid edilə bilməz.

“B. Rassel, ümumiyyətlə belə sözlərə hər hansı bir mənada ad statusu verməkdən imtina edir. H.Reyxenbax isə dildə bu sözlərin varlığını bir reallıq kimi qəbul edərək, onalrı xüsusi bir sinfə aid edir və “umumiyyətlə ad” adlandırır  (only names)”.[ 3 .s.18].

Ümumiyyətlə, biz belə hesab edirik ki, dillərin semantik təsnifatı  faktı obyektlərin qeyri-linqvistik gerçəklikdə varolma faktından asılı deyil. A.A.Reformatskinin təbirincə desək, dillər arasındakı sərhəd irqlər arasındakı sərhədlə üst-üstə düşmür.  [4 . s. 3].

Həqiqətən də, ilahi varlıqların mövcud olub-olması haqqında uzun-uzuadı mübahisə aparmaq olar, amma teonimlərin dilin leksik layında mövcud olması artıq danılmaz bir dil faktı kimi qarşıda dayanır və onlar da digər leksik vahidlər kimi semantik  tutuma, semantik mənaya malikdir. Bundan əlavə teonimin mənası onun nominativ funksiyası ilə məhdudlaşmır.

“Teonimlər - əşyavi-anlayışlı mənaya malik adlardır (обладающие предметно-понятийным значением). Onlara leksik mənanın bu növləri aid edilr: siqnifikativ, struktur, emotiv və denotativ məna. Teonimlərdə differensial komponentlər aktiv fəallıq nümayiş etdirərək leksik mənanın müxtəlif  növlərini formalaşdırmaqla xüsusi ad haqqındakı ənənəvi təsəvvürü alt-üst edir. Bu səbəbdən də teonimiyada   именем собственным и нарицательным adlar arasındakı sərhəd qeyri-stabildir, dəyişkəndir”, [1. s. 10].

“Mif haqqında linqvistik-nəzəri fikirlər hələ XIX əsrdə M.Müller, A.Potebnya və A.Kunun əsərlərində təcəssüm edirdi. Mifin quruluşu və təbiəti haqqında dəyərli və fundamental fikirlər isə daha sonralar evolüsionist məktəbinin nümayəndələrindən olan L.Levi-Brül, C.Frezer və K.Levi-Strosa, eyni zamanda müqayisəli etnologiya ilə ciddi məşğul olan E.B.Taylora məxsusdur [5. s. 6]. Mif və mifoloji düşüncənin yaranmasının əsas səbəbi təbiət kataklizmlərinin insan təfəkkürünə təsiridir. Təbiətin şıltaqlıqları qarşısında aciz qalan ibtidai insan allahlar və ilahi varlıqların var olduğu bir dünya düşünür və buradakı uydurma qüvvələri çətinliklərə qarşı silah kimi istifadə edir. Beləliklə də, müəllifin irreal kateqoriyaya aid etdiyi leksika meydana çıxır [5. s. 6] Mifoloji leksikanın kateqorial statusunu müəyyənləşdirərkən isə müəllif belə qənaətə gəlir ki, tədqiqata cəlb edilən leksikon qatı (пласт) leksik kateqoriyaya aid edilir.

Mifoloji lekikanın struktur təhlili zamanı isə leksik, sintaktik və frazeoloji səviyyələrdə tədqiq edir [5. s.7]. Türk və ya müsəlman mofologiyasının 68 faizini ərəbizmlər təşkil edir [5. s. 8]. Özbək dilində Xизр ва Ильёс –yolçulara komək edən ruhlar (духи помогающие путникам) [5. s. 10].

Din, məlum olduğu kimi, insanın müxtəlif formalarda təzahür edə bilən fövqəl­hisslərinin idarəetməsi ilə təsadüflər aləminin qanunauyğun dünyaya çevirmə cəhdidir... Din — xüsusi rituallaşmış məişətdə mövcud olan tənzimlənən, qanunauyğun mifolo­giyadır. [6. s. 80].

Mifoloji və dini təfəkkür bir-biri ilə əlaqəli şəkildə mövcuddur .[6. s. 80].

Mif mədəniyyətin tarixən dəyişə bilən hadisəsidir. [6. s. 89].

Cox-çox qədim zamanlardan insan kosmik və antropogenez  hadisə və varlıqlarla bağlı bir sıra gizli məqamlarla maraqlanmış və bu zaman bəşəriyyəti 3 hissəyə böl­müşdür: yuxarı təbəqə—göy qübbəsi,   orta təbəqə — yer qübbəsi və alt təbəqə — yer­altı dünya. Bu bölgü mifoloji təfəkkürün əsasını təşkil etmiş və bazis rolunu oynamışdır. [6. s. 95].

Leksika real həyatda baş verən bütün dəyişiklikləri özündə əks etdirən dilin çox dəyişkən bir hissəsidir. [7.s. 6]. Dində insanların onları əhatə edən təbiətə, insana, cəmiyyətə olan baxışları əks olunur. Bununla da əlaqədar olaraq leksikada bu kateqoriyaları ifadə edən və dinə aid olan sözlər yaranır . [7. s. 9]. 

Mifolojiləşmiş söz ibtidai ritualda sakral-magik funksiya yerinə yetirirdisə, müasir dövrdə o, bu xüsusiyyətindən məhrum edilmiş sayılır. Bununla belə, mif öz  sabit funksiyasını qoruyub saxlamış olur. İnkişaf etmiş bir mədəniyyətin tarixi parçası, fraqmenti kimi mif əsrlər dolanbacından ona bir zamanlar ehtiva olunan semantik tutumun daşıyıcısıdır. [8. s. 28.].

Mifoloji leksikanın öyrənilməsi, dilin müxtəlif prizmalarından tədqiqata cəlb edilməsi bütün dövrlər üçün aktuallıq kəsb edir.  Mifoloji leksikanı tədqiq etməklə hər bir dilçi-alim istənilən yazıçı və ya şairin poetik dünyasına, söz bazasına doğru-düzgün qiymət verə bilər. Bu konsepsiya özünü daha çox klassik ədiblərin əsərlərinin tədqiqi zamanı biruzə verir. “Vaxtilə məşhur olan dilçi alim Mirzə Kazım bəy demişdi ki, mifoloji lüğət olmadan Xaqaninin yaradıcılığını başa düşmək çətindir. Biz də deyək ki, İslam dini tarixini, mifologiya və əfsanələrini, xüsusilə Qurani-Kərimi bilmədən ustad aşıqlarımızın yaradıcılığının müəyyən bir hissəsini qiymətləndirmək çətindir. O cümlədən də Molla Cümənin şerlərini.

Aşığın yaradıcılığında nə qədər tarixi, əfsanəvi, dini şəxslərin adları çəkilirsə də, sadəcə çəkilmir. Məlum olur ki, onlar haqqında olan əfsanə və xatirələrin hamısı aşığa bəlli olmuşdur: Habil, Qabil, Mənsur, Davud, Süleyman, İsa, Musa, İbrahim Xəlil, Əy­yub, Yunis, Adəm, Nuh, Yəqub, Şəddad, Firon, İsgəndər, Nuşirəvan Keykavus, Xosrov Pərviz, Namrud və b.

Bəzən bir-iki misra ilə böyük bir hekayətə, yaxud dini-fəlsəfi adlara işarə olunur. Molla Cümə bunların hamısını məktəbsiz, institutsuz, akademiyasız təkbaşına öyrən­mişdir. Bunları oxuduqca onun eridusiyası, üləmalığı qarşısında baş əyirsən:

Yüz iyirmi dörd min Nəbi Dünyaya qılmış zühur,

Yeddi qat yer, yeddi qat göy,

Ərş, kürs, Qafin, Tur.

Şəms, Qəmər, mələk, nücum,

İnsi, cins, mari, mur,

Yüz sühufnan endi Tövrat,

Hər bir xalqın mifoloji dünya görüşü hansı şəkildə inkişaf etməsinə baxmayaraq digər xalqların, sivilizasiyaların mifoloji dünya görüşü ilə bir çox bağlarla bağlıdır ki, bunlar həm leksik, həm də tipoloji xarakterli ola bilər.

“Ədəbiyyatşünaslıqda “mif” termini haqqındakı fikir və mülahizələr bir-birindən fərqli olsa da, onların hamısında bir ümumi fikrə, düşüncəyə rast gəlinir: Mif insan düşüncəsinin və sosial davranışının fundamental cizgilərini özündə əks etdirən yigcam forma və ya quruluşa malikdir” (Давлетшина Л.Х. Мифологизм в татарской прозе конца ХХ – начала ХХI веков. АКД., Казань, 2005, 22 с., с. 8). Bu tədqiqatda müəllif bütün miflərin arxetiplər üzərində qurulduğunu iddia edir (Yenə orda, s. 10). O yazır: “Arxetiplər insan mədəni fondunun əsasını təşkil edir, lakin buna baxmayaraq eyni arxetipin müxtəlif xalqların mentalitetində nə dərəcədə əks olunması həmin xalqın dünyagörüşü və dunya duyumu ilə bilacasitə bağlıdır. Arxetiplər ümumi sxemə, ümumi cizgilərə malik praobrazlardır. Hər bir arxetipin semantik nüvəsi mifdə gizlənir... Arxetiplər mifoloji düşüncənin vacib elementidir. Buraya müqəddəs ana, qəhrəman və düşmən, xaos və kosmos və s. kimi arxetipləri misal göstərmək olar” (Yenə orda, s. 10). 

Mif xalq mədəniyyətinin əsasını təşkil edir və miflərdə dünya, təbiət, həyat haq­qında xalqın düşüncəsi əks olunur. [9. s. 3]. Müasir elm aləmində dil və mədəniyyət problemi daha çox aktuallıq kəsb edir. Müxtəlif elm sahələrində (sosiolinqvistika, psixolinqvistika, etnolinqvistika, koqnitiv dilçilik və s.) bu problemə yalnız bir prizmadan yanaşılması təbii hesab edilsə də, düşünürük ki, dil və mədəniyyətin qarşılıqlı mübadiləsi kompleks şəklində tədqiq edilməlidir (Yenə orda, s. 8).

 Din, məlum olduğu kimi, insanın müxtəlif formalarda təzahür edə bilən fövqəl­hisslərinin idarəetməsi ilə təsadüflər aləminin qanunauyğun dünyaya çevirmə cəhdidir... Din — xüsusi rituallaşmış məişətdə mövcud olan tənzimlənən, qanunauyğun mifologi­yadır (Cкоринов С.Н. Мифологическая культура тунгусо-маньчжуров и нивхов нижнего 6. s. 80).

 Mifoloji və dini təfəkkür bir-biri ilə əlaqəli şəkildə mövcuddur (Yenə orda, s. 80).

Mif mədəniyyətin tarixən dəyişə bilən hadisəsidir (Yenə orda, s. 89).

Cox-çox qədim zamanlardan insan kosmik və antropogenez  hadisə və varlıqlarla bağlı bir sıra gizli məqamlarla maraqlanmış və bu zaman bəşəriyyəti 3 hissəyə bölmüşdür: yuxarı təbəqə—göy qübbəsi,   orta təbəqə — yer qübbəsi və alt təbəqə — yeraltı dünya. Bu bölgü mifoloji təfəkkürün əsasını təşkil etmiş və bazis rolunu oynamışdır. (Yenə orda, s. 95).

Leksika real həyatda baş verən bütün dəyişiklikləri özündə əks etdirən dilin çox dəyişkən bir hissəsidir (Хужева Л.К. Религиозная лексика в кабардино-черкесском языке. АКД, Нальчик, 2002, 20 с.s. 6). Dində insanların onları əhatə edən təbiətə, insana, cəmiyyətə olan baxışları əks olunur. Bununla da əlaqədar olaraq leksikada bu kateqoriyaları ifadə edən və dinə aid olan sözlər yaranır (Yenə orda, s. 9). 

Mifolojiləşmiş söz ibtidai ritualda sakral-magik funksiya yerinə yetirirdisə, müasir dövrdə o, bu xüsusiyyətindən məhrum edilmiş sayılır. Bununla belə, mif öz  sabit funk­siyasını qoruyub saxlamış olur. İnkişaf etmiş bir mədəniyyətin tarixi parçası, fraq­menti kimi mif əsrlər dolanbacından ona bir zamanlar ehtiva olunan seamntik tutumun daşıyı­cı­sıdır (Д.Н.Низамиддинов. Мифологическая культура. М. 1993, «ГЕЛИОС», 48 с., s. 28.).

 Müasir ədəbiyyatda mifologizmlərdən istifadə bədii priyomlardan biri kimi qəbul edilir və bunla da hər bir yazıçı, ədib öz fikilrərinin ifadə edilməsində individual se­mantik özəlliklərdən istifadə etmiş olur. Bəzən isə öz yaradıcılıq təxəyyülündən istifadə edərək uydurma mifik varlıqlar canlandırır. Məsələn, uşaq ədəbiyyatı nümayəndəsi olan Zahid Xəlilin yaradıcılığında istənilən sayda belə uydurma, mifik varlıqları müşahidə etmək olar. Onların adlandırılmasında isə müəllif heç də alınmalara deyil, sırf Azərbaycan dilinin leksik bazasından bəhrələnərək onomastik vahidlər yaratmışdır.

Bu tədqiqat işi dilimizdə ənənəvi və mənəvi mədəniyyətimizin özəlliklərini özündə əks etdirən mifoloji və dini leksikanın araşdırılmasına həsr edilib.  Tədqiqatın predmeti olan Azərbaycan dilinin dini və mifoloji leksikası əsas leksik fondun ən qədim layların­dan birini təşkil etməklə digər leksik qruplardan kəskin şəkildə fərqlənir və xalqın dini və mifoloji dünyagörüşünü özündə əks etdirir.  Dini və mifoloji leksikaya mifoloji personajların, magik ritualların subyekt və obyektləri, dini və mifoloji zoonimlər, xəstəliklər və s.-nin adı daxildir. Dini və mifoloji varlıqlar dedikdə, biz sırf mifoloji, yəni uydurulmuş və tarixdə mövcud olmayan personajların adlarını nəzərdə tuturuq və fikrimizcə, bu dini və mifoloji leksikanın əsasını təşkil edən leksik bazadır. Buraya məişət və kənar aləmlə bağlı mifik varlıqların adları aid edilir. Bu varlıqlar zaman və məkan çərçivəsi tanımır, təbiət hadisələrini idarəetmə gücünə malikdir və ya müəyyən xəstəlik və ya rifahın səbəbkarl kimi tanınır.

Nəzərdən keçirilən leksikanın əsas özəlliyi ondan ibarətdir ki, bu kəlmələr semantik tutum baxımından sirrli bir aləmə aiddir, insan isə bu aləmin əks qütbündə dayanır və bir çox hallarda baş verənlər insan təfəkkürü ilə dərk edilə bilmir və ya insan təfəkkürü onun izahında çətinlik çəkir.  Lakin bu aləm bizimlə paralel olaraq mövcuddur və onun varlığını tam inkar etmək heç də düzgün olmazdı.

Qeyd edək ki, Azərbaycan dilinin dini və mifoloji leksikası indiyədək ayrılıqda

geniş şəkildə tədqiqata cəlb edilməyib, lakin bununla belə dilimizin leksikologiyası və etimologiyası ilə bağlı bir sıra dəyərli araşdırma və tədqiqatlar mövcuddur.

Azərbaycan mifologiyasının onomastik leksikası özündə elə qədim leksik-semantik izlər qoruyub saxlayır ki, bunlar xalqın milli şüurunun bilavasitə güzgüsünə çevrilir. Məsələyə bu prizmadan yanaşan gənc tədqiqatçı Ş.Q.Şabanova bu sahədə mifoloji terminlərin bolluğunu və onların hamısının bir tədqiqat işində cəmləməyin qeyri-mümkün olduğunu vurğulayaraq “Azərbaycan mifoepikasının onomamastik leksikası” adlı namizədlik dissertasiyasında mifloji leksikanın bəzi leksik-semantik qruplarından bəhs etməyi üstün tutur və öz tədqiqatında mifologizmlərin dilin söz yaradıcılığındakı mövqeyini geniş şəkildə araşdırır. Bu elmi araşdırmada, müəllifin özünün qeyd etdiyi kimi, Azərbaycan dilinin daha qədim dövrləri ilə səsləşən onomastikasının mifoepikası işıqlandırılır ki, buraya da əsasən, etnonimlər, toponim və antroponimlər aid edilir. Bu işdə ilk dəfə olaraq Azərbaycan leksikologiyasında yer almış mifoloji leksika ilə bağlı çoxsaylı material tədqiqata cəlb edilmişdir.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat

Малъсагова М. И. Теонимическая лексика как система (на материале художественных текстов).- Назранъ: ООО Пилигрим , 20011.

Селиванова Е.А. Когнитивная ономасиология: Монография.– Киев: Изд-во украинского фитосоциологического сектора,2000.

Зубов Н.И. Древнерусская теонимия. (Проблема собственного и нарицательного): Автореф. дис. канд. филол. наук. – Одессa

Реформатский  А .А. Введение в языковедение  / Под  ред. В.А.Виноградова. –М : Аспект Пресс, 2001.

Шарипов К.К. Структурные и функционально-семантические особенности мифологической лексики в языках различных систем. Душанбе, 2006.

Cкоринов С.Н. Мифологическая культура тунгусо-маньчжуров и нивхов нижнего Амура и Сахалина XIX – XX  вв., Москва-Хабаровск, МГУ культуры и исскуств — ХГПУ, 2004.

Хужева Л.К. Религиозная лексика в кабардино-черкесском языке. АКД, Нальчик, 2002.

Д.Н.Низамиддинов. Мифологическая культура. М. 1993, «ГЕЛИОС»

Абыякая О.В. Мифологическая лексика русского языка в лингвокуль­туро­ло­гическом аспекте и принципы ее лексикографического описания. АКД, Санкт-Петербург, 2004,

 

Açar sözlər: dilçilik, Azərbaycan dilçiliyi, mifologiya, mifoloji leksika, dini leksika

Ключевые слова: языкознание, азербайджанское языкознание, мифологии, мифологическая лексика, религиозного лексика

Key words: linguistics, Azerbaijani linguistics, mythology, mythological vocabulary, religious vocabular

 

Summary

According to the report, the religious words, especially theonyms  can’t be conducted in isolation from mythology. Therefore, religious and mythological thinking is closely connected with each other and completed each other.

Резюме

Согласно докладу, религиозные слова, особенно теонимы не может иссле­доваться  в отрыве от мифологии. Таким образом, религиозное и мифологи­ческое мышление тесно связаны друг с другом и завершают друг друга.

Rəyçi:       prof. İsmayıl Məmmədli

 

Heydar Quliyev

 BODY-PARTS IDIOMS IN ENGLISH AND THEIR CORRESPONDING FORMS

IN AZERBAIJANI

         Every language has some phrases or sentences that cannot be understood literally. Even if we know the meaning of all words in a phrase and understand the grammar completely, the meaning of the phrase may still be confusing.Many cliches, proverbs, slang phrases, phrasal verbs and common sayings pose this kind of problem.Phrases or sentences of this type are usually said to be idiomatic.One of the ways of mastering language is to learn its idioms. An idiom is a multiword expression whose units are mostly semantically ambiguous, i.e. individual units of an idiom may have several meanings.Idioms have always attracted attention of not only linguists but also everybody.They are an inseparable piece of  spoken English.Expressions that are called idioms  are used more widely in everyday conversations. Adam Makkai, in his book Idiom Structure in English sees the following criteria decisive for characterization of idioms:

1. the term idiom is a unit realized by at least two words;

 2. the meaning of an idiom is not predictable from its component parts, which are empty of their usual senses;

3. idioms display a high degree of disinformation potential, i.e. their parts are polysemous and therefore can be misinterpreted by the listener;

4. idioms are institutionalized, i.e. they are conventionalized expressions whose conventionalization is the result of initially ad hoc expressions.

The idioms are organized into semantic categories — such as the human body, food, clothing, colour, number, animals, and nature.A large portion of idioms contains the image of human body parts.Azerbaijani and English are two different languages with their own cultural backgrounds. It is known that language and culture are related.In order to improve speech, make everyday conversations more natural, to increase comprehension one must  understand idioms and have an ability to use them in his speech.Most people think that  idioms present a difficulty in their speech.In many cases it is so.Because it is difficult  to figure out the meaning of idioms. There are similarities and differences between Azerbaijani and English idioms. It is important to learn idioms and to translate them correctly into one's mother tongue. This article deals with English idioms which have in their structure a word,denoting a part of human body (hand, leg, heart, eye, head, ear, finger etc.)and their corresponding forms in Azerbaijani . Head, eye, ear, mouth, arm, leg, etc. are some common organs that are used in idioms. Body-parts idioms are frequently used in our daily life.Such types of idioms in modern linguistics are called somatisms or body-parts idioms (from gr.soma- body).

Somatic phraseologisms are linguistic universals.

1.take (or put) it into one's head,come to believe it - başına girmək, inanmaq, ağlına batmaq.

               I have grave doubts whether she ought to be allowed to return to London in the present state of affairs,but she is so selfwilled that she might  take it into her head to come up at any moment. J.Galsworthy.The Man of Property.

               The bananas aren't so bad;you get a bit of fun out of them - criminals slipping on the skin.I eat bananas myself - that's what put it into my head.But I don't bite my nails. A.Christie.Death in the Clouds.

               2.enter (come into) one's head,come into one's mind - başına girmək,aglına gəlmək.

               "Do you mean to say," I asked,slowly adapting myself to the new idea, "that Dr.Bauerstein is a spy" Poirot nodded."Have you never suspected it?" "It never entered my head."A.Christie.The Mysterious Affair at Styles.

               Among the friends of these two at this time was a certain Polk Lynde,an interesting society figure,whose father owned an immense reaper works,and whose time was spent in idling,racing,gambling,socializing - anything,in short that

come into his head to do.  Th.Dreiser.The Titan.

               3.a bad (or poor) hand at something,not having special skill or special training - əlindən gəlməmək,qabiliyyəti olmamaq, təcrübəsiz, bacarıqsız, nədəsə zəif olmaq.

               He would have liked to hurt 'the pet of the Panjoys' himself,but it didn't console him to hear Fleur utter that sentiment;it meant more from her than from himself, who, when it came to the point,was a poor hand at hurting people. J.Galsworthy. The Silver Spoon.

               I'll watch him,"Morrey said.They played poker beside the camp fire now and then.One evening Morrey drawled:"You're a poor hand at that trick,Frisco!I could do better myself." K.Prichard.The Roaring Nineties.

               4.have something at one's finger-tips (or finger-ends),know a thing thoroughly - beş barmağı kimi bilmək,əlinin içi kimi bilmək.

               I took off my wristwatch and put it at the top of the desk,within sight as I wrote,I had at my fingers' end the divises which made  an answer easy to read. C.Snow.Time of Hope.

               Naturally, one does not expect a magistrate to have all the details about the customers at his fingers' ends - pretty good,of course,remembering his clientele at all - but one can't just keep passing a thing like that off tactfully.P.Wodehouse.The Code of the Woosters.

               5.have a head like a sieve,be incapable  of remembering anything - kütbeyin,

başıboş,huşsuz,unutqan,heç nəyi yadda saxlamayan.

               "It's true. I had a head like a sieve.However, the other young lady was most kind.She was sorry for my disappointment,and showed me everything in the kindest way." A.Christie.The Mysterious Affair at Styles.

               6.have no head for something,be unable to understand something - başına girməyən, başı işləməyən, heç nə başa düşməyən, heç nə xatırlamayan.

               And change every garment you have.This is unpardonable of me.I said - 'not for politics!' - I begin to think I  have not a  head for anything. G.Meredith.The Egoist.

               ...He had never been able to prescribe with the requisite accuracy of detail.In fact,he said he have no head for detail.Ch.Dickens.Bleak House.

               7.prick up one's ears,pay sharp attention to something being said;listen closely - qulaqlarını şəkləmək, döyükmək, duyuxmaq, diqqətlə qulaq asmaq.

Biggers pricked up his ears.This social journalism was thin picking at best, and he had very few ways of turning an honest penny. Th.Dreiser.The Titan.

8.keep one's eyes open (peeled or skinned,or keep one's weather eye or weather  -eye open),be on the alert;be on the look-out (for trouble, etc.); be watchful - diribaş olmaq, cıvraq olmaq, gözaçıq/ayıq-sayıq olmaq, zirək olmaq.

He offered me a hundred guineas to come down here and keep my eyes open -

said I'd got a reputation for being a good man in a tight spot. A.Christie.Ten Little Niggers.

               'I don't mind saying I know a thing or two,' he admitted.'I mean, I've got my eyes peeled all right.You can't put much over on me.S.Maugham. Gigolo and Gigolette.

               Speck Jones and Bill Jehosaphat said they had never had any trouble with the blacks...They kept their eyes skinned in country where the blacks were known to be hostile,all the same:slept a good way from their camp fire,and tethered the horses handy. K.Prichard.The Roaring Nineties.

               9.have (or keep) an(or one's) eye on,look after;watch;keep a watch on - gözü üstündə olmaq,gözdən qoymamaq,izləmək,nəzarət altında saxlamaq.

               There,old Monty and Ma Buggins were always at hand and could keep an eye on her. K.Prichard. The Roaring Nineties.

               And I think I ought to stay her to - keep an eye on things, you know. I.Murdoch. An Unofficial Rose.

               He felt he'd be happier if he knew that some responsible person with expert knowledge  was keeping an eye on her. A.Christie.Murder in Mesopotamia.

               10.on one's toes,alert,ready for action - hazır olmaq,həyəcanlı olmaq.

"See,he's shrewd.Saved himself two hundred and fifty nicker notes.If you had been on your toes you could have told him you had Marion up the pole and with a birth imminent you needed a little nest egg.Now look at you.All you need to do now is flunk your law exams and bingo. " J.Donleavy.The Ginger Man.

    In Azerbaijani we use head-idioms, hand-idioms, eye-idioms etc. much.They can denote positive or negative meanings (yolunda baş qoymaq,baş əyməmək,başa bəla etc;əl tutmaq,əl üstündə saxlamaq, əlaltı,gözü su içməmək etc.).Some idioms are guessed by the students easily because they use a similar idiom in their colloquial language. Sometimes they cannot understand the idiom because they have no similar corresponding idiom in their language.Contrastive analysis between Azerbaijani and English body-parts idioms help us to learn idioms better, use them in an appropriate situation correctly.While learning new idioms it is advisable to find their equivalents and use them in the conversations.Sometimes we cannot find equivalents and we use idioms of similar meanings.But it is necessary to use them in a particular situation correctly.Learners must use them frequently in their speech in order not to forget.

Literature

1.Spears A.R.American Idioms Dictionary.USA.1991.

2.Makkai, A., Idiom Structure in English. The Hague: Mouton, 1972.

3.Кунин А.В.Англо-русский фразеологический словарь. М., Советская Энсклопедия, 1967,1264 с.

4.Ə.Hacıyeva.İngilis və azərbaycan dillərində somatik frazeologizmlərin struktur-semantik xüsusiyyətləri.Bakı,Nurlan,2004.

5.Hornby A.S.Oxford Advanced Learner's Dictionary of CurrentEnglish.OxfordUniversity Press, 2001, 1539p.

6.İngiliscə-Azərbaycanca Lüğət. Baki, ,2003, 1674 s.

7.Alekhina A.Idiomatic English.Minsk.Vishaya Shkola.1982.

Açar sözlər:idiom,idiomatika,frazeologiya,bədən üzvlü idiomlar.

Ключевые слова:идиом,идиоматика,фразеология, идиомы с частями тела.

Key words:idiom,idiomatics,phraseology, body-parts idioms.

 

NƏTİCƏ

İngilis dilində bədən üzvlü idiomlar və onların azərbaycan dilində qarşılığı

Bu məqalə idiomların böyük hissəsini əhatə edən, danışıqda çox işlənən bədən üzvlü idiomlardan bəhs edir. İngilis idiomlarının azərbaycan dilində qarşılığının verilməsi idiomların öyrənilməsinə, nitqdə düzgün işlədilməsinə kömək edəcəkdir.

РЕЗЮМЕ

Идиомы с частями тела в aнглийском языке и их соотношение в aзербайджанском языке

Данная статья посвящена идиомам с частями тела в английском языке. Их соотнощение в азербайджанском языке поможет изучить идиомы и исполь­зовать их правильно в разговоре.

Rəyçi: dos.Ə.Əsgərov

   


Нармин Aтамоглан гызы Гаджиева

ВОПРОСЫ  ФОНОЛОГИИ  В  РУССКОМ  ЯЗЫКОЗНАНИИ

В фонетической литературе правильно отмечается, что различные идеи о лингвистической природе звуковой стороны языка существовали очень дав­но. Учёные с давних времён, ещё не используя термины «фонетика», «фонология», «фонема» и др. и не определив эти понятия, говорили о важности исследования звукового аспекта языка в связи с потребностями коммуникации и усовершенст­во­вания алфавита для письменного языка [1, с. 7; 2, с. 139-141; 3, с. 5-24].

При исследовании звуков языка необходимо исходить из того, что    язык – средство общения, а звуки и есть та форма, при помощи которой это общение осуществляется. Поэтому звуки языка рассматриваются не только как некое акустическое и физиологическое явление, но вместе с тем и как факт лингвистический, функциональный. Фонетика как общее название науки о звуковой стороне языка подразделяется на фонетику в узком смысле слова, которая изучает звуки с артикуляторной и акустической точек зрения и составляет фонетический аспект звуковой стороны языка, и на фонологию, которая изучает роль звуков в языке и составляет функциональный аспект звуковой стороны языка. Учение о фонеме и рассматривает звуки языка в функциональном плане, выясняет, какие звуки в том или ином языке объединяются в одну фонему, а какие – в разные фонемы, несмотря на их акустическую и физиологическую близость или различие. Содержание термина «фонема», однако, не одинаково у разных учёных и требует уточнения того, что именно под ним следует понимать.

Основу учения о фонеме заложил русско-польский языковед И.А.Бодуэн де Куртенэ ещё в 70-х годах XIX века. Основываясь на законах чередования, он считал, что фонетика рассматривает, во-первых, природу звуков (акустический и физиологический аспект) и, во-вторых, «роль звуков в механизме языка, их значение для чутья народа, не всегда совпадающее с соответственными категориями звуков по их физическому свойству и обусловленное, с одной стороны, физиологическою природой, с другой – происхождением, историей звуков; это разбор звуков с морфологической, словообразовательной точки зрения» [4, с. 66].

Признание фонемы подвижным элементом морфемы легло в основу теории Московской ФШ (Н.Ф.Яковлев, В.Н.Сидоров, Р.И.Аванесов, П.С.Куз­не­цов, А.А.Рефор­матский и др.), которая возникла в конце 20-х годов прошлого века в Москве. Фонема как звуковой тип стала одним из основных пунктов теории Петербургской ФШ (Л.В.Щерба, М.И.Матусевич, Л.Р.Зиндер и др.), которая  появилась также в начале прошлого века в Петербурге. А в  30-ые годы  прошлого века в Праге  возникла Пражская ФШ, связанная с деятельностью русских учёных Н.С.Трубецкого, Р.Якобсона, С.О.Карцевс­кого, которые перенесли идеи И.А.Бодуэна де Куртенэ в зарубежное языкознание. Признание фонемы совокупностью релевантных, существенных признаков, выделяемых на основе функционального анализа, легло в основу теории фонемы этой школы [5, c. 47].  

Классическая работа Н.С.Трубецкого «Основы фонологии», изданная посмертно в 1939 г., являлась продолжением теории фонемы, способствовала превращению этой теории в фонологию, так как именно Пражская школа разработала фонологию как особый раздел языкознания. Ученые Пражской ФШ обратили внимание на смыслоразличительные возможности фонемы, в этом они видели основную ее функцию в языке [5, с. 38]. Они рассматривали фонему как единицу противопоставления, различающую высшие единицы языка [5, c. 38]. Важное место в теории фонемы у пражцев занимает понятие нейтрализации фонологических противопоставлений (оппозиций). В связи с этим с функциональной точки зрения выделяется два типа фонем: фонема первого типа выступает в позиции различения, фонема второго типа – в позиции нейтрализации. Фонема второго типа называется архифонемой; например, в слове поп начальный [п] находится в позиции различения и обладает полным набором дифференциальных признаков, в том числе признаком глухости; конечный [п] находится в позиции нейтрализации по признаку звонкости – глухости, это архифонема, которая лишена указанного признака, но реализуется она или в глухом, или в звонком варианте [5, с. 99].

Пражцев и москвичей объединяют многие идеи, например идея нейтрализации фонем. Различаются эти школы в понимании основной функции фонемы в языке: представители МФШ видят у фонемы две  функции – различать и отождествлять слова и морфемы, поэтому выделяются две функции: сигнификативная (функция различения) и перцептивная (функция отождествления) [3, с. 116]. При этом ведущей функцией они считают перцептивную в отличие от пражцев, в основе учения которых лежит различительная функция. И если у фонемы главное – отождествление значимых единиц, то представители МФШ несколько иначе трактуют понятие нейтрализации и архифонемы. По этой теории позиции нейтрализации фонем  – сигнификативно слабые позиции делятся на слабые позиции, соотносительные с сильной позицией, и на слабые позиции, не соотносительные с сильной позицией. В соотносительных слабых позициях выступают те же фонемы, которые имеются в сильных, например, в слове поп конечный [п], находящийся в сигнификативно слабой позиции, т.е. в позиции нейтрализации, является реализацией фонемы <п>, выступающей в сигнификативно сильной позиции в форме <попы>. В несоотносительных слабых позициях возникает особая фонологическая единица – гиперфонема, например, принадлежность звука [т] в конце неизменяемого слова вот к глухой фонеме <т> или звонкой фонеме <д> определить невозможно, в этой позиции выступает гиперфонема <т/д>. В этой теории сопоставление фонемы в сильной и слабой позициях происходит в пределах одной и той же морфемы. Возникает зависимость фонемы от морфемы, и поэтому фонемный анализ невозможен без морфемного [6, с. 475]. Отсюда существенные различия в понимании функции фонемы сложились между МФШ и Петербургской ФШ. Представители Петербургской ФШ в качестве основной функции фонемы выделяют её способность обозначать и опознавать звуковую оболочку слов и словоформ, поэтому эту функцию они называют словоопознавательной. В этом случае единицей фонологического анализа является не морфема, а словоформа. Это, во-первых, свидетельствует о свободе и независимости фонемы от морфемы и, во-вторых, позволяет подчеркнуть самостоятельность фонологического уровня как одного из уровней языка, чем Петербургская ФШ отличается от МФШ. Представители Петербургской ФШ отрицают непосредственную связь фонемы с морфемой, но они всячески подчеркивают их потенциальную связь, например звук [у] является фонемой <у>, потому что может выступать отдельным словом (предлог), морфемой (окончание -у существительных, глаголов) [7, с. 6-7; 8, 24-25].

Представители Петербургской ФШ не отрицают явления нейтрализации, но понимают это явление не как замену нейтрализовавшихся фонем архифонемой или гиперфонемой, и не как утрату опознаваемости фонем, а лишь как отсутствие использования противопоставления фонем в определённых позициях, в которых есть один член такого противопоставления, который не теряет дифференциальных признаков, присущих ему в сильных позициях, поэтому данная единица не утрачивает  в позиции нейтрализации ни статуса фонемы, ни своей непосредственной опознаваемости [9, с. 71].  Как видно, во всех трёх фонологических школах в позиции максимальной дифференциации фонем фиксируются одни и те же фонемы, различия в функциональных подходах проявляются при анализе сигнификативно слабых позиций. Так, в словах кот, код и вот начальные согласные [к] и [в] являются фонемами <к> и <в>, так как эти звуки находятся в позиции максимальной дифференциации фонем. Что касается конечного звука [т] в словах код [кот], кот [кот] и вот [вот], то для представителей Пражской ФШ во всех трёх словах звук [т] является представителем архифонемы /Т/, для Петербургской ФШ во всех трёх словах конечный [т] – представитель фонемы <т>, для МФШ – звук [т] в слове код [кот] – вариант фонемы <д> (есть словоформа кода), в слове кот [кот] – вариант фонемы <т> (есть словоформа кота), а в слове вот – гиперфонема, так как в этом неизменяемом слове конечный звук [т] невозможно поставить в сигнификативно сильную позицию.

Само существование нескольких фонологических школ свидетельствует о том, что фонема – сложная и многообразная функциональная единица. Каждая школа отражает лишь отдельные стороны поведения фонемы в разнообразной жизни языка. Не случайно положения МФШ хорошо согласуются с поведением фонемы в письменных формах речи, а Петербургской ФШ – в устной форме [10, с. 166].

 

Литература

1. Мамедова Т.Г. Сочетаемостные возможности консонантов в русском и азербайджанском   языках. Баку: Kitab aləmi, 2004.

2. Иванов В. В. Теория различительных признаков // Новое в   лингвистике, М., 1962, вып. 2.

3. Звегинцев В.А. История языкознания XIX и XX веков в очерках и извлечениях. Ч. I. М., 1970.

4. Бодуэн  де Куртенэ И.А. Избранные труды по общему языкознанию. Т. I. М.: АН СССР, 1963.

5. Трубецкой Н.С. Основы фонологии. М.: Иностранная литература, 1960.

6. Кузнецов П.С. Об основных положениях фонологии // Реформатский А.А. Из истории отечественной фонологии. М.: Наука, 1970.

7. Щерба Л.В. Русские гласные в качественном и количественном отношении. Л., 1983.

8. Буланин Л.Л. Фонетика современного русского языка. М.: Высшая школа, 1970.  

9. Маслов Ю.С. Введение в языкознание. М.: Высшая школа, 1975.

10. Богомазов Г.М.  Современный русский язык. Фонетика. М., 2001.

 

Açar sözlər: fonologiya, fonem, səs növü, relevant əlaməti, neytrallaşma, siqnifikativ və perseptiv mövqeyi, hiperfonem

Kлючевые слова: фонология, фонема, звуковой тип, релевантный признак, нейтрализация, сигнификативная и перцептивная позиция, гиперфонема

Keywords: phonology, phoneme, audio type, relevant characteristic, neutralization, significative and perceptive position, hiperphoneme

Rus dilçiliyində fonologiya məsələləri

Xülasə

Fonologiya məsələlərindən biri fonemlərin məhz hansı işarə vahidlərinin köməyi ilə fərqlənməsi, leksikonun hansı işarə vahidlərindən – morfemlərdən yaxud söz formalarından ibarət olmasıdır. Məqalədə rusistikada daha geniş məlum olan fonoloji nəzəriyyələri – Moskva fonoloji məktəbinin (MFM), Leninqrad (Peterburq) fonoloji məktəbinin (PFM) və Praqa linqvistik dərnəyinin nəzəriyyələri təsvir edilir.

 

Problems of Phonology in Russian linguistics

Summary

One of the phonological problems is by help of which units of signs phonemes are differenciated, and which units of signs of lexicon – morphemes or word forms they consist of. The Phonological theories widely-known in the Russian studies – such as, the theories of Moscow Phonological School (MPS), Leningrad Phonological School (LPS) and Prague Linguistic Circle (PLC) are described in the article.

 

Рецензенты: проф.Т.Г.Мамедова


Hüseynova Əmmənisə

TOFİQ BAYRAMIN ƏSƏRLƏRİNDƏ  FRAZEOLOJİ BİRLƏŞMƏLƏRİN ÜSLUB İMKANLARI

               Tofiq Bayram Azərbaycan ədəbi dilində özünəməxsus rolu olan sənət­karlardan biridir. Onun əsərlərinin poetik dili, şeirlərinin ifadə və üslub baxımından zənginliyi elmi araşdırmalar üçün maraqlı materiallar verir. Məlumdur ki, Azərbaycan ədəbi dili məcazlaşmağa güclü şəkildə meyil edən dillərdən biridir. Bu baxımdan, o, frazeoloji birləşmələrlə zəngindir. “Frazeoloji ifadələr ekspressivlik əlamətinə görə ekvivalent olan sözlərdən çox fərqlənir. Metaforiklik, çoxmənalılıq frazeoloji birləşmələrin yüksək obrazlılığı deməkdir” (1, 69). Frazeoloji birləşmə­lərdən ustalıqla, yerli-yerində və sənətkarlıqla istifadə edən söz sənətkarları dilimizin yeni faktlarla zənginləşməsində mühüm rola malikdirlər. Onlardan biri də şair Tofiq Bayramdır.

               Tofiq Bayramın poetik dilində frazeoloji birləşmələrin həm kəmiyyət, həm də keyfiyyət baxımından fərqli bir mövqeyi vardır:

                              Bu küçəyə can atdı                                 

Neçə sənət sərçəsi (səh.93)

                                                                                         Bilirəm yerini, ünvanını da,

Ancaq görüşünə bel bağlamıram. (səh.32)

Bir yarpaq ya soldu, ya büzüşdümü,           

Ağrısı canına düşürdü onun. (3, 67).    

                                                                                          Çəkic tutan əli qaldı havada,

                                                                                          Sanki ayağı da üzüldü yerdən.

Məlumdur ki, frazeologiya  dilimizdəki sabit birləşmələrin məcmusu deməkdir. Azərbaycan dilində sabit birləşmələrin xüsusi yeri var. Sözsüz ki, frazeologizm adı altında bütün sabit birləşmələr nəzərdə tutulur. Frazeoloji birləşmələr iki və daha artıq sözün öz həqiqi mənasını itirərək məcazi mənada işlənməsi nəticəsində meydana çıxdığından onların anlam çalarları daha çoxdur. Burada birləşən sözlər müstəqilliyini itirməklə obrazlılıq, emosionallıq, məcazilik qazanmaqla fikri dolayı yolla ifadə edir. “Frazeoloji vahidlərin dilin leksik sistemində, onun formalaşmasında böyük rolu vardır. Frazeologiyanın inkişaf yolu sözdən cümləyə doğru uzanan xətt üzrə frazeologizmləşmə ilə bağlıdır” (2, 36). Dilimizdə olan frazeoloji birləşmələr məna kəmiyyətindən başqa, milliliyin dərinliyi ilə seçilir, onlar milli təfəkkürün məhsulu olmaqla digər dil faktları arasdında xüsusi yer tutur.

               Frazeoloji birləşmələr uzun zaman xalq tərəfindən işlədilərək cilalanmış, təmizlənmiş və hamının  anlayaraq işlətdiyi ifadələrə çevrilmişdir. Bu birləşmələrin yaranma mənbəyi xalq danışıq dili, şifahi və yazılı ədəbiyyatdır.     

Dilimizdə sözlər kimi frazeoloji birləşmələr də çoxmənalılıq yaradır. Sözlər birləşib məcazilik ifadə edərək frazeoloji birləşmələri əmələ gətirir və bu frazeoloji birləşmələr yenidən məcazlıq qazanaraq çoxmənalılıq yaradır ki,ədəbi dilin bədii üslubunda onlardan geniş şəkildə istifadə olunur.           Frazeoloji vahidlərin məna qrup­ların­dan biri də omonim frazeoloji birləşmələrdir. Frazeoloji omonimlər də yazılışca eyni, mənaca fərqlidir və sözlərin omonimliyi ilə müqayisədə görünür ki, frazeoloji omonimlər dilimizdə azlıq təşkil edir. Bəzi frazeoloji omonimlər yalnız iki məna ifadə edir, bəziləri isə bir neçə mənada işlənir.

Azərbaycan dilindəki zənginlik sözlərin sinonimliyində də əksini tapmışdır. Dilimizdə bir çox sözün özü ilə yanaşı, ekvivalenti də var ki, bu da sinonimlik yaratmaqda əhəmiyyətlidir. Bildiyimiz kimi, sinonimlər təkrarın qarşısını alır. Dilimizdə təkcə sözlərin deyil, frazeoloji birləşmələrin də ekvivalenti var və belə birləşmələr frazeoloji sinonimlər adlanır. Bu frazeoloji sinonimlər leksik tərkiblərinə görə fərqli, sintaktik funksiyasına görə eyni, mənaca yaxın və ya ümumi olur. Dilimizdə bu cür frazeoloji sinonimlər çoxdur ki, bu da dilimizin  məna baxımdan zəngin olduğunu göstərir.

Frazeoloji vahidlər də sözlər kimi mənaca bir-birinə əks ola bilir. Bu cür birləşmələr antonim frazeoloji birləşmələr adlanır. Antonim frazeoloji birləşmələrdən gündəlik nitqimizdə və bədii ədəbiyyatda istifadə olunur. Frazeoloji birləşmələrin antonimliyi sintaktik vahid kimi özünü göstərir və frazeologizmlərdə antonimlik müxtəlif şəkildədir. Belə ki, birləşmənin tərkibindəki sözlərin ya birinci tərəfi (və ya hamısı), ya ikinci tərəfi ya da hər iki tərəfi antonim münasibətdə olur.

Frazeoloji birləşmələr sintaktik təhlil zamanı cümlənin mürəkkəb bir üzvü olur. Frazeologizmlər cümlədə mübtəda, xəbər, təyin, tamamlıq və zərflik vəzifəsində çıxış edə bilir:

Hamıya əl uzatmaq                                       

Xalqın hayına çatmaq                   

Həyan olmaq gərəkdir (3, 309)

                                                                                         Sısqa bulaq kimi künc- bucaq daşan,

                                                                          Dənizəm, dalğamı gözün götürmür. (3, 128)

               O qədər azara sadiqəm ki, mən,

                    Ölüncə o məndən əl çəkə bilməz.    (3, 197).

Dilimizdə hazır şəkildə mövcud olan frazeoloji birləşmələrdən istifadəni iki yerə bölmək olar;

1. Frazeoloji birləşmə olduğu kimi, heç bir dəyişiklik edilmədən işlədilir.

2. Frazeoloji birləşmədə müəyyən dəyişiklik edilərək işlədilir. Sözsüz ki, bədii söz ustaları nitqin obrazlılığı  məqsədi ilə farzeologiyanın maraqlı faktlarından istifadə etdikdə özləri də müəyyən dəyişmələr aparır və ya yeni ifadələr yaradırlar. Şair Tofiq Bayram bu yolların ikisindən də istifadə etmişdir: 

Bizcə tufan vaxtı yada düşür ki,                            

Bura torpaq deyil, bura dənizdir (3, 31).

     Heyif ucuz tutdum qurbanlığını,

    Görmədim, duymadım insanlığını. (3, 28).

Frazeoloji birləşmələrin quruluşunda az və ya çox dərəcədə dəyişiklik edilərək də işlədilir. Frazeologizmlərdəki bu dəyişiklik formal xarakter daşıyır, yəni mənaya xələl gəlmir, həmin dil faktındakı dəyişiklik mənaya təsir etmir, o,  hazır şəkildə mövcud olduğu mənanı verir.

Ona vaxtsız əcəl vermədi aman

Yandı ulduz kimi tez batmaq üçün (3, 188).

 

Yaxşı ki, qurtardı bu ağır cəzam

Xeyirxah bir həkim çatdı dadıma   (3, 188).

               Bu nümunələrdə şair frazeoloji birləşmənin tərkibində inversiya yaradaraq bədiiiliyin dərinləşməsinə səbəb olmuşdur.

               Atalar sözü, məsəllər, hikmətli sözlər, aforizmlər də frazeoloji birləşmələrə aid edilir. Bu baxımdan, frazeoloji birləşmələr iki yerə ayrılır: 1. Uzun illər xalq təfəkküründən qidalanan sabitləşmiş ifadələr. 2. Söz sənətkarlarının yaratdığı ifadələr.

Dilimizdə hazır şəkildə mövcud olan sabitləşmiş ifadələr uzun müddət ərzində xalq tərəfindən işlədilmiş və dilimizdə öz yerini tutaraq hazır şəkildə daşlaşmışdır. Sabitləşmiş ifadələr xalqın öz təfəkkürünün məhsuludur. Şair Tofiq Bayramın poetik dilində frazeoloji birləşmələrdən ustalıqla istifadə edilmişdir:

Duvağa bürünüb yola düşürsən,                       

Qonşular telinə çiçək bağlayır (3, 26).           

                                                                                                       Bir ellər qızına mən qaş – göz atdım,          

                                                                                                       Boynuna bağladı tirmə şalını (3, 109)               

Tofiq Bayramın dilində aforistik ifadələr də az deyil:

                      Harda ki cəsarət, hünər gizlənir,                        

                     Orda üzə çıxır zalım rəislər.   (3, 53)     

Söz sənətkarlarının dilində sabitləşmiş ifadələrlə yanaşı, frazeologizm xarakterli bir sıra ifadələrə rast gəlirik. Bu ifadələr  söz sənətkarına məxsus olub, onlar tərəfindən yaradılır. Söz sənətkarları köhnəlmiş, dəfələrlə işlədilmiş ifadələri kənara qoyaraq yeni ifadələr yaratmışlar. Bu ifadələr də sabitləşmiş ifadələr kimi məcazilik xüsusiyyətinə malik olub, uğurlu yeni ifadələr sayılır. Bu anlamda, Tofiq Bayramın dilində uğurlu ifadələr vardır: hicran hədəfi, vədəsiz şadlıq,  eşqimin əsarəti, sevgi şahı, təbərrik bir xatirə, peşəkar xəbis, mahir xəbis, böhtan yağışı, təfəkkür əsri, gəncliyin yaz yuxusu, vicdan məhkəməsi, dahilik ştatı, qiymətli girov, heykəllik şöhrət, boyat nəğmə, boyat şair, vicdan zəlzələsi, ögeylik qurdu, yarımçıq sənətkar, cılız şikayətlər, fırça barmaqlar, nəğmə seli, sənət tufanı, sənət sərçəsi, mazutlu div, qəmin, həsrətin qısqanmaq havası, torpaqsız əkinçi, şeir zərgəri,               tüfəngli dustaq, ismət şöləsi, ölmək azadlığı, riyakarlıq mərkəzi, ulduzların hüzuru, vicdan sövdəgərləri, vicdan dəllalı, quyruqlu yalan, haqsız qəzəb, yaltaqlığın meydanı, əzab illəri, lənət daşları, süni əda, qeyrət bulağı və s . Bu ifadələr                     Tofiq Bayramın poetik dilinin zənginliyini təsdiq edən dil vahidləridir. Şairin dil-üslub xüsusiyyətlərini araşdırılması göstərir ki, doğrudan da, frazeologizmlər dilimizin üslub imkanlarını artırır, ona canlılıq, təbiilik, gözəllik gətirir və bədii təsir gücünü artırır.

 

ƏDƏBİYYAT

1. Kazımov Q.Ş. Müasir Azərbaycan dili. Sintaksis. Bakı, Azpoliqraf, LTD, 2004.

2. Mirzəliyeva M. Türk dünyası frazeologiyasının nəzəri problemləri. Bakı, 1995

3. Tofiq Bayram. Seçilmiş əsərləri. Bakı, Lider, 2005.

                                                                                                                     

XÜLASƏ

Tofiq Bayramin əsərlərində frazeoloji birləşmələrin üslub imkanlari

Məqalədə Şair Tofiq Bayramın poetik dilində frazeoloji birləşmərin rolundan danışılır. Bu məqsədlə onun dil-üslub keyfiyyətləri araşdırılır. Elmi-nəzəri fikirlərin əsaslandırılmasında konkret dil faktlarından istifadə olunur.

                                                                                        

                                            SUMMARY

   Stylistic possibilities of phraseological units in works by Tofig Bayram

The article deals with the role of phraseological units in the poetic language of Tophig Bayram. The article investigates his language style peculiarities for this purpose. Concrete language factors are used to base scientific-theoretical ideas.

                                                                                        

Rəyçi: prof.S.Həsənova

 

 

              


Гасıмова Шякяр, Исмайыл Темироьлу

АЗЯРБАЙЪАН ДИЛИНДЯ СИНОНИМЛИК ЩАДИСЯСИНИН ЯСАС ЯЛАМЯТЛЯРИ

           Синонимлик семантик щадися кими щяр дилдяки мяна системиня хас олан цмуми  хцсусиййятляри якс етдирир. Узун ишлянмя тарихиня малик олан бу термин дилдя щяр щансы бир дилин синонимляринин ъями, лексиканын синонимляри юйрянян бюл­мяси мяналарында ишлядилир. Бязян синоним термини «синонимийа» вя «синоним­лик» терминляри иля гарышдырылыр. «Синонимлик» дилин бу вя йа диэяр сащясиндя синонимляри, «синонимийа» ися дилин мцвафиг семасиоложи хцсусиййятлярини ифадя едир.

Синонимлик щадисяси тарихи категорийадыр. Лцьят тяркибинин, бцтювлцкдя дилин дяйишмяси вя инкишафы иля баьлы олараг синонимляр дя дяйишир, инкишаф едир вя синоним ъярэя йени ващидлярля эенишлянир. Дилин цмуми лцьят тяркибиндя ишлякликдян дцшмцш, архаикляшмиш сюзляр бязян синоним ъярэядя йашайыр, юзцнцн илкин формасыны сахлайыр, лакин йа мянасыны,  йа да ишлянмя цслубуну йениляшдирир.

Синоним терминини илк дяфя гядим йунанлар  ишлятмишляр. Онлар мянтиги яла­гясиня, мяфщуми баьына эюря бирляшян бцтцн сюз групларыны синоним адландыр­мыш­лар. Демокрит беля щесаб едирди ки,  адларын чохлуьу онлардан щяр биринин адлан­дырылан яшйанын тябиятиня уйьун эялмясиня мане олмур. Ейни бир адамын мцхтялиф материаллардан дцзялян бир нечя щейкяли ола билдийи вя онларын щяр биринин  щямин адама охшадыьы кими, ейни бир яшйанын  да онун мащиййятини мцхтялиф йюнлярдян  ифадя едян бир нечя ады ола биляр  (1, 33).

Аристотел синонимлярин риторикада вя поетикадакы ящямиййятини вя ролуну хцсуси гейд едирди. Инкишаф  етмиш щяр бир ядяби дилдя,  хцсусиля онун бядии голун­да явязсиз ифадя имканына, сон дяряъя поетик дейим йцкцня малик олан синонимляр тцрколоэийада ХВ ясрдян  тядгиг олунур. Синонимлярин ящямиййятиндян вя дилдяки ролундан Ялишир Няваи «Мцщакимятцл-лцьятейн» ясяриндя ятрафлы бящс етмиш, тцрк диллярини яряб вя фарс дилляриля мцгайися едяряк биринъинин онлардан ясла эери гал­мадыьыны эюстярмишдир.

Гейд етдийимиз кими«Синонимлик» термининин нязяри дилчиликдя  дар вя эениш мянада олмагла ики шякилдя интерпретасийасына раст эялинир. Мцасир семантик нязя­рий­­йялярдя тез-тез ады чякилян дар йанашмада гябул едилир ки, ейни бир анлама (сен­се)  малик  олан ики ващид синонимдир (2, 470). Башга бир йанашмайа  эюря дилдя тотал синонимлик йох дяряъясиндядир (Улман), беля синонимляр 1) бцтцн контекст­лярдя бир-бирини явяз етмялидир, 2) мяфщуми вя  емосионал мязмунъа ейни олма­лы­дыр. Бу юлчцйля синонимлийя йанашдыгда беля бир нятиъя щасил олур: дилдя цмумий­йятля синоним сюзляр йохдур. Яслиндя ися дилдя синоним ващидлярин йаранмасыны вя узун мцддят ишлянмясини шяртляндирян амил онларын арасындакы мяфщцми, хцсусиля аффектив (емосионал) мязмунъа,  еляъя дя истифадя сферасына эюря фяргин, айрыл­манын олмасыдыр. Цмумян лцьят тяркибиндя  ващидляри бир  йеря (системя) йыьан, онларын цнсиййят факты кими дяйяринъя тянзимляйян интеллектуал мязмунла йанашы, емосионал  ассосиасийаларын (коннотасийа) да хцсуси ролу вардыр.

Зайонр терминоложи ъящятдян синонимлийин сярщяддинин дягигляшдирилмясини тяклиф едир, мяфщуми вя емосионал анламлары ясас эютцрян арашдырыъы «там сино­нимляр» вя «тотал синонимляр» олмагла ики нюв мцяййянляшдирир. Там синонимляр щяр ики мязмунъа еквивалент, тотал  синонимляр ися бцтцн контекстлярдя явязляня билянлярдир. Бу илкин тяснифат ясасында синонимлярин дюрд нювц тяклиф олунур:   1) там вя тотал синонимлик,   2) там вя тотал олмайан синонимлик,  3) там олмайан вя тотал синонимлик ,  4) там олмайан вя тотал олмайан синонимлик (2, 472).  

Дцнйа филолоэийасында синонимлик  узун арашдырма тарихиня малик олса да, бу сащядя фикир бирлийи, ващид мцяййянетмя методу, демяк олар ки, йохдур. Щятта бязи дилчиляр синонимлийин дилдя варлыьыны  шцбщя алтына алыр, ону  диля артыг йцк сайырлар.  Синонимлярин  йаранмасы вя инкишафы ифадя зянэинлийинин  форма -лаш­масы, сюзцн тяк мяналылыгдан чохмяналылыьа доьру инкишаф етмя вя ейни мяфщумлары билдирмя просеси иля баьлыдыр. Буна эюря дя ясас мяфщумун вя синонимлярин тип­ляринин, ъярэяляринин мцяййянляшдирилмяси вя онларда доминантын айрылмасы сюзцн лексик мянасынын мащиййятиндян асылыдыр. Бурада  сюзцн лексик мянасынын чох­мяналылыьы вя абстрактлашма дяряъясиндяки мцхтялифлийи ясас рол ойнайыр.

Арашдырыъылар мцбащися доьуран мясялялярдян бири дя синонимлярин линг­вистик ъящятдян дягиг  мцяййянляшдирилмямясидир. Синонимляр бязян там ейниййят тяшкил едян, бязян дя уйьун, йахын мяналы сюзляр кими изащ олунур. Зяннимизъя синонимлярин мцяййянляшдирилмясиндя ашаьыдакы яламятляри ясас эютцрмяк лазым­дыр: Формаъа мцхтялиф,  мянаъа бир-бириня йахынлыг; формаъа мцхтялиф, мянаъа ей­ни вя йа йахынлыг; ясас мянасына эюря ейнилик, ялавя мянасына эюря фярглилик. Бу  хассяляр комплекс шякилдя нязяря алынса, синоним сюзляр эерчяклийин ейни яшйа, ща­ди­ся, яламят, щярякятля баьлы олан, ону мцхтялиф сяс комплексляриля адландыран  семасиоложи щадися кими баша дцшцлмялидир. Доьрудан да, синонимляр ейни бир яшйанын ады олуб, сяс тяркибляриня эюря фярглянян вя бцтювлцкдя араларындакы семантик охшарлыьы сахлайан сюзлярдир. Семантик цмумилик вя цслуб чалар айрылыьы синонимлярин ясас яламятляридир.

Сюзляр арасында синоним мцнасибятин йаранмасы тябии ки,  лексик мяна иля баьлыдыр. Сюзцн лексик мянасы дяйишдикъя онларын арасындакы синоним мцнасибят дя дяйишир. Синоним мцнасибят мювъуд олмадыьы йердя йаранар, йахуд олдуьу мювгедя тарихян итя биляр.

Синоним  сюзляр ейни бир мяфщумла баьлы олмалыдыр,  онларын ейни мяфщум ифадя едян сюзляр кими гябул едилмяси мяна чаларларыны мцхтялиф мянтиги ясасда изащ етмяк имканыны рядд едир вя синонимлик щадисясини  семантик-граммантик  тябияти иля баьлайыр. Сюзлярин гаршылашдырылмасы, дил системиндя вя нитгдя ролу, ейни  мяфщумла баьлылыьы, ассосиатив ялагя вя мянанын мотивлянмяси , цслуби  чаларлыьы вя ишлянмя сащяси кими анлайышлар, синонимлярин ясасында гойулмалыдыр.

Гейд етдийимиз юлчцлярля йанашдыгда синонимлийин мцхтялиф типляри ортайа чыхыр. О бир цмуми мяна иля баьлы олан сюзляр; бир мяфщумун мцхтялиф чаларлыьыны ифадя едян сюзляр; мцхтялиф цслубларда ишлядилиб емосионал вя експрессив чаларлыьы иля фярглянян сюзляр; формаъа мцхтялиф сюзляр; ейни нитг щиссясиня аид олуб бир ъярэядя топланан сюзляр вя с.

Азярбайъан дилиндяки сюзлярин бир гисми номинатив вя йа мяъази, бир гисми ися щям номинатив, щям дя мяъази мянада синонимлик мцнасибятиндя олур. Синоним ъярэя чохмяналы вя  дцзялтмя сюздян  диалектизмдян,  алынма сюзлярдян вя фразеоложи бирляшмядян тяшкил олуна биляр: чохмяналы сюзлярдян:  назик – инъя, бюйцк – ири, баш – няфяр; дцзялтмя сюзлярдян: чятинлик – зиллят, дцшцнъясиз – анламаз; диалект сюзлярдян: уъа – щцндцр – гялби, бура – бяри;алынма сюзлярдян: ишвя – наз. йени – тязя, иэид – ъясур; фразеоложи бирляшмялярдян: башына доланмаг – башына дюнмяк вя с.

Синонимлярдя йахынлыг синоним мцнасибятдя олан сюзлярин бир цмуми мяна – бир мяфщум ифадя етмяси иля баьлыдыр. Бир мяфщум ифадя етмяляриня эюря сюзляр бир-бириня йахынлашыр, бу йахынлашма бцтюв мязмуна эюря дейил, айры-айры семляр – семантик яламятляр ясасында баш верир.

Синоним груплар дил ващидляринин лексик вя грамматик мяналарынын ейниляшдирилмяси йолу иля айрылыр. Синоним сюзляр йалныз айрыъа семляря эюря йох, щям дя експрессив вя цслуби ъящятдян дя ейниляшир. Синонимляр  семантик ейнилик анлайышына ясасян  бирляшяряк гапалы лексик-семантик груплар йарадыр.

Синонимлярдя мянаъа йахынлыг дейяркян айры-айры сюзлярин мяналарына эюря там ейнилийи нязярдя тутмаг олмаз. Чцнки бир-бири иля синоним мцнасибятдя олан сюзляр там ейни мяна ифадя етсяйди, щямин сюзляри ейни мятн дахилиндя щямишя ишлятмяк мцмкцн оларды. варлы – дювлятли – зянэин сюзляри синоним мцнасибятдя олса да, бир-бириндян мяна вя цслуби хцсусиййятляриня эюря фярглянир. Йахуд: дцнйа – алям – ъащан синоним сюзляр бир мяфщуму мцхтялиф сяс тяркибляри иля адландырыр. Бунунла беля бу сюзляр ейни мяфщуму ифадя ется дя, ону башга-башга тяряфдян сяъиййяляндирир.

Демяли, ики сюзцн синоним мцнасибятдя олмасы онларын мянаъа бир-бириня там уйьунлуьу дейил, щямин сюзлярдя айры-айры семлярин  ейнилийини гябул етмяк лазым эялир. Беля сюзляр арасында семантик ялагя бцтцн мяна гурулушуну ящатя етмир; сюзлярдян биринин бир лексик-семантик варианты диэяр сюзцн бир лексик-семантик вариантына уйьун эялир. Буна эюря онлар бир-бириня мянаъа йахын, номинатив функсийаъа  ейни олур вя мятндя бир-бирини явяз едя билир: мяс: фаьыр – касыб, дяли – аьылсыз вя с. Бу сюзляр синоним олса да,  цнсиййят просесиндя бир-бириндян анъаг фярглянян лексик-семантик яламяти ясасында ишлядилир.

Щяр бир дилин лцьят тяркибиндя башга диллярдян цчцн алынмыш сюзлярин бир гис­ми ейни мяфщуму ифадя едянляр дилдя семантик чалара  вя цслуб рянэиня малик олма­дан ишлядилилир вя дублетлярин мейдана эялмясиня сябяб олур, диэяр груп алын­маларда ися семантик йениляшмяюзцнц эюстярир. Ейнимяналы сюзляр мцяййян мцд­дят дилдя фяалиййят эюстярир вя мяна ъящятдян диференсиаллашыр, цслуби-семантик рянэарянэлийя малик олан беля сюзлярин юмрц узун олур.

Азярбайъан дилиндя синоним мцнасибятдя олан сюзляри  мцяййянляшдирмяк цчцн бир нечя амил нязяря алынмалыдыр:

1. Яшйави-мянтиги-грамматик яламят цмумилийи.  Сюзляр арасында  уй­ьунлуг яшйави-мянтиги уйьунлуг  ян ваъиб юлчцдцр. Бу юлчцйя эюря синоним­лярдя мяна ейнилийи ясас эютцрцлцр. Синонимлексикляр бир мяфщуму ифадя едян вя фикрин яшйави-мянтиги мязмунуна хялял  эятирмядян мцхтялиф мятндя бир-бирини явяз едя биляндил ващидляридир. Яшйави-мянтиги амилдя синонимлярин мцяййян бир грам­матик категорийайа аид олмасышярт дейил;

2. Мяна цмумилийи. Мяна цмумилийи синонимлярин халис лингвистик яла­мят­дир. Мянаъа йахын, формаъа мцхтялиф ейни бир мяфщуму билдирмя. Сино­нимлярин сяъиййяви ъящятидир. 3. Гаршылыглы явязетмя. Сюзлярин синонимлийини мцяййянляшдирян амиллярдян бири дя гаршылыглы явяз олунмадыр. Бу мягамда ейни  бир мяфщумла баьлы олан, лексик-семантик вариантларына эюря уйьун эялян семан­тик ъящятдян йахын олан сюзлярин мятндя бир-бирини явяз етмяси анлашылмалыдыр. Демяли,  синоним сюзляр бир-бири иля бцтцн мяналарына эюря дейил, бязи  лексик-семантик вариантларынын ейни олмасы ясасында явязляня билир. 4. Гурулуш мцхтялифлийи. Синонимляр ясасян мцхтялиф фонетик тяркибли сюзляр кими изащ олунур,  ейникюклц, мянаъа йахын вя йа ейни олан сюзляр синонимадланыр. Лакин  сюз фонетик, йа грамматик ъящятдян дяйишся дя лексик мянасы дяйишмир. Йени сюз юз лексик мянасыны дяйишмядян йалныз морфоложи гурулушуна эюря щямин сюздян фярглянир. Ейни кюклц сюзляр мянаъа бир-бириня йахын ола биляр. Лакин мяна­ларында, ишлянмяляриндя, синтактик функсийаларында  фяргли ъящятляр юзцнц эюстярир; 5. Ейни нитг щиссясиня аидлилик. Бу ъящятиня эюря синонимляр омонимлярдян фярглянир, чохмяналы сюзляря охшайыр. Ирялидя гейд олундуьу кими синонимлик анлайышы шякилъя мцхтялиф,  мянаъа бир-бириня йахын сюзлярля ифадя олунур. Мяс: чийин-чийиня – йанашы, тутмаг – йапышмаг, фаьыр – динъ вя с. бу ъярэялярин цзвляри ейни нитг щиссяляриндян тяшкил олунмуш, ейни грамматик мяналара маликдир. Ейни кюкдян мцхтялиф шякилчилярля дцзялмиш сюзляри (донуг – донмуш, сынаг – сынмыш, далашган – далашан, сыхыъы - сыхан) синоним кими вермяк олмаз.

Синонимлик ян чох исим, сифят, фел вя зярфлярдя мцшащидя олунур.

1. Исимляр. Абстракт исимляр даща чох синоним олур. Мяс: хошбяхтлик – сяадят,  хястялик – азар – аьры, метод- цсул, мещ – йел, кцлфят – аиля, кцнъ – буъаг яв с.

2. Сифятляр. Мяс: эюзял – гяшянэ – эюйчяк, бюйцк – ири – улу, бярк – мющкям, кясярли – юткцн, хяфиф – йцнэцл, ширин – дадлы, шылтаг – дадлы – шылтаг – шит вя с.

3. Фелляр. Мяс: юйряшмяк – алышмаг, алмаг – эютцрмяк, баьламаг – гыфылламаг, тювламаг – йолдан чыхармаг, щярлямяк – фырланмаг – доланмаг вя с.

4. Зярф. Мяс: сящяр – сабащ, тязяъя – йениъя, ъябрян – зорла вя с. 

6. Ейни функсийалылыг. Синонимляр номинатив функсийа цмумилийи иля баьлыдыр. Синоним ъярэянин цзвляри ейни номинатив функсийа дашымалыдыр. Яэяр синоним ъярэянин ясас цзвц яшйанын яламятини билдириб, тяйин вязифясиндя чыхыш едирся, о бири цзвляри дя щямин мянада вя функсийада ишлянмялидир. назлы – ишвяли (гыз) щяр икиси  яшйа иля баьлыдыр, синтактик вязифяляриня эюря тяйиндир.

7. Сюзцн чохмяналылыьы. Сюзлярин синонимлийинин чохмяналылыгла бирбаша ялагяси вардыр. Чохмяналы сюзлярин лексик-семантик вариантларынын сярщяди  сино­ним­лярля мцгайися едилдикдя  мейдана чыхыр. Даща доьрусу, синоним ъярэялярин мейары чохмяналы сюзлярин щцдудланмасындан асылыдыр: чякмяк – дартмаг, алмаг – эютцрмяк. Бу синоним ъярэялярдяки чякмяк вя алмаг сюзляри чохмяналыдыр. Бурада «чякмяк» вя «алмаг» сюзляри дартмаг вя эютцрмяк сюзляриня бир мя­на­ларына – бир лексик-семантик вариантына эюря синоним олмушдур. Демяли, чох­мяналы сюзцн бир мянасы бир синоним ъярэядя ясас олур, диэяр синоним ъяр­эя­лярдя ися башга сюзляр цчцн мяна чаларлыьы вя цслуби фяргляр  йарада билир. Мянаъа бир лексик-семантик вариантлы сюзляр бир нечя лексик-семантик вариантлы чохмяналы сюзлярля синонимлик мцнасибятдя олур. Чохмяналы сюзлярин бир ъярэядя ейни формал-грамматик яламятляря вя ейни минимал грамматик мянайа малик олан ики мянасы ола билмяз.

Азярбайъан дилиндя синонимляр мцхтялиф йаранма йолларыгейд олунмалыдыр:

1. Чохмяналы сюзлярин мяналарындан биринин щямин мянаны ифадя едян башга бир сюзя уйьун эялмяси иля: башлаг – сярлювщя, баш – няфяр – дяня вя с.; 2. Омоним  мянанын бири щямин мянаны ифадя  едян диэяр сюзя уйьун эялмяси иля: гол – имза, кюк – ясас, дал – арха вя с.; 3. Морфоложи цсулла йени сюз дцзялтмякля: эен – енли, гоъа – йашлы, варлы – дювлятли, айлыг – донлуг вя с.; 4. Мцряккяб вя садя сюзлярин семантик цмумилийи иля: данышмаг- нягл етмяк, башдан – баша – башдан-айаьа, далбадал – арасыкясилмядян вя с.; 5. Фразеоложи бирляшмяляр синоним тяряф кими ишлянмяси иля: йорулмаг – ялдян дцшмяк, анламаг – баша дцшмяк, зящля тюкмяк – баш-бейин апармаг вя с; 6. Алынмаларла  юз сюзляримизин семантик уйьунлуьу иля.

Синонимляр щаггында бу гыса мцлащизяляр айдынъа эюстярир ки, лек­сик-сеиантик щадися кими бу категорийа бир тяряфдян эюстярилянля эюс­тя­риъилярин мцнасибяти кими, диэяр тяряфдян цслуьи-поетик фигур кими ясаслы шякилдя арашдырылмайа мющтаъдыр.

 

 Гайнаглар:

Античные теории языка  и стиля. М., -Л., 1936

Джон Лайонз. Введение и теоретическую лингвистику. М., 1978


Садыхова Гюльнара Р.

ТОПОНИМИЧЕСКИЕ ФРАЗЕОЛОГИЗМЫ БИБЛЕЙСКОГО

 ПРОИСХОЖДЕНИЯ ВО ФРАНЦУЗСКОМ И  РУССКОМ ЯЗЫКАХ

            Топонимические фразеологизмы библейского происхождения относятся к группе межкультурных фразеологических единиц, так как в основе их фразеологизации  лежат общие культурные составляющие. Топонимы обладают множеством историко-культурных ассоциаций. Иногда, имея в виду какое-либо событие, мы говорим не о событии, а о месте, где оно произошло. Л.Н.Гранов­ская, исследовавшая библейские топонимы в русском языке  пишет: «Библейские топонимы родились в лоне семитских языков, но со временем вошли во многие языки мира, став неотъемлемой частью их лексического и фразеологического состава. Они обросли системой новых значений, обрели метафорический смысл, включая огромную социально-историческую, философскую и культурологическую информацию. Коннотации топонимов выводимы из корпуса знаний об объекте и, образуя свое поле значений, продвигаются в системе разных национальных языков, формируя свою сетевую структуру» (2, с.15).

            В данной статье мы рассматриваем топонимические фразеологизмы библейского происхождения во французском и русском языках. Обнаруженные примеры говорят о том, что  эти фразеологизмы обладают как универсальными, так и национально-культурными признаками. Способы вербализации универ­саль­ных концептов являются в некоторых случаях идентичными, в некоторых же случаях специфичны для каждого языка. Согласно классификации по типу обозначаемых географических объектов, нами зарегистрированы: фразеоло­гиз­мы-астионимы (названия городов),  фразеологизмы - хоронимы (названия  территорий, областей, районов), фразеологизмы-ойконимы (названия населен­ных мест), оронимы (названия гор, хребтов, вершин, холмов).

Фразеологизмы - астионимы. Одним из активных в плане фразообразования является астионим Вавилон. Существует несколько версий этимологии дан­ного слова. Так, некоторые толкователи Библии считают, что это слово восходит к еврейскому балал- мешать, путать,  другие  специалисты полагают,  что слово «Вавилон» происходит от семитского «bab-illu», что означало «врата Бога» (5, с.13). В «Философском словаре» Вольтера дано иное толкование этого слова: « на восточных языках «Ва» - отец, а «Вил» - Бог, таким образом,  Вавилон означает град Божий» (3).  Этот город, существовавший в Междуречье (сегод­няшняя территория Ирака), являлся одним из крупнейших городов Древнего мира, слава которого гремела недолго. В Ветхом Завете говорится, что Вавилон первоначально принадлежал «сильному зверолову» Нимроду: «Царство его вначале составляли Вавилон, Эрех, Аккад и Халне, в земле Сеннаар» (Быт. 10:10). Пороки и развращенность его жителей вызвали гнев Божий и привели к гибели некогда многолюдного и прекраснейшего города. Под напором различных завоевателей Вавилон подвергся полному разорению и пришел в крайнее запустение. Все сбылось согласно пророческим предсказаниям: «И Вавилон, краса царства, гордость Халдеев, будет ниспровержен Богом, как Содом и Гоморра. Не заселится никогда, и в роды родов не будет жителей в нем…» (Ис.13:19-22). Отсюда: la grande Babylone -  букв. «великий Вавилон»;   la nouvelle Babylone: «Un autre vous garderait comme une jeune fille, en ces premiers moments de votre séjour dans cette nouvelle Babylone» (Stendhal,  Le Rouge et le Noir.) – город пороков, разврата; букв. «новый Вавилон». Синоним: la Babylone  moderne - букв. «современный Вавилон». Представление о Вавилоне, как о городе, где царит разврат, лежит в основе фразеологизма Сен­ский Вавилон - Париж (ирон.). Вавилонская блудница – 1. развращенная и распутная женщина: «Ведь она испортила тебя… Ах, блудница вавилонская!» (М.Горький. Фома Гордеев.); 2. римско-католическая церковь. В Новом Завете Вавилон олицетворяет разврат,  так же, как в Ветхом Завете город Содом: «…пал Вавилон, великая блудница, сделался жилищем бесов и пристанищем всякому нечистому духу, пристанищем всякой нечистой и отвратительной птице; ибо яростным вином блудодеяния своего она напоила все народы…» (Откр.18:2-3). На примере этого фразеологизма мы можем увидеть как первоначальный смысл - «город» был совершенно утерян, и фразеологизм приобрел два совершенно разных значения, что является результатом семантической эволюции. La captivité de Babylone: «Les papes quittent Rome pour Avignon. Dans cette captivité de Babylone, la papauté, séparée du monde romain, perdait la moitié de sa grandeur» (Edgar Quinet, Révolutions d’Italie.) - Вавилонское пленение: «Стоят другие убеждения, в основе которых тоже лежит нечто жизненное, но сзади их стоит память прошлого и весь гнет вчерашнего пленения вавилонского» (М.Е.Салтыков-Щедрин. Каплуны.) - угнетение, неволя. Источником выражения является песнь иудеев, находившихся в вавилонском плену и с плачем вспоминавших о своей родине Сионе: «При реках Вавилона, там сидели мы и плакали, когда вспоминали о Сионе» (Пс.136:1). Отсюда: реки Вавилонские -  условное  название страны, куда были уведены пленные иудеи. Позднее, этот фразеологизм  стал обозначать любое изгнание.  Вавилонская тоска -  выражение безысходного отчаяния, горя, тоски по родине, родным местам; une tour de Babel - Вавилонская башня:  1.очень высокое сооружение:  «Можно спорить о том, когда, как и в какой степени изменился мир – 11 сентября в момент сокрушения вавилонских башен Нью-Йорка или значительно раньше...» (М.Стуруа. Как я летел в Америку. МК, 27.09.2001); 2. страсть к накопительству, власти, чрезмерное тщеславие: «Вся жизнь человека, накопление богатств, приобретение власти или знаний – все это постройка Вавилонской башни, ибо должно закончиться катастрофой, смертью» (П.Успенский. Новая модель Вселенной). Выражение восходит к ветхозавет­ному рассказу о строительстве вавилонской башни, которое относится к тому периоду, когда «на всей земле был один язык и одно наречие» (Быт.11:1). Вавилонская башня начала строиться в правление Нимврода. По этому поводу Д.Щедровицкий пишет следующее: « Для того, чтобы заняться этим строительством, люди, по замыслу Нимврода, должны были прежде всех утратить веру в Бога, ибо именно Бог указует человеку его истинное призвание, строители же башни решили все свои духовные и физические силы посвятить ее возведению. Они должны были также полностью утратить веру в бессмертие души»(7, с.118). Потомки Ноя, двинувшись с Востока, поселились на равнине Сеннаар: «И сказали они: построим себе город и башню, высотою до небес; и сделаем себе имя, прежде, нежели рассеемся по лицу всей земли. И сошел Господь посмотреть город и башню, которые строили сыны человеческие. И сказал Господь: вот, один народ, и один у всех язык; сойдем же и смешаем там их язык, так чтобы один не понимал речи другого. И рассеял их Господь оттуда по всей земле; и они перестали строить город. Посему дано ему имя - Вавилон; ибо там смешал Господь язык всей земли, и оттуда рассеял их Господь по всей земле» (Быт.11:2-9). Таким образом,  «Вавилонская башня» - символ гордыни народа, пожелавшего утвердить свое величие в мертвом монументе, а не в угодных Богу живых делах: «Что высоко у людей, то мерзость пред Богом» (Лук.16:15). Во французском языке ведущий компонент - Babel, слово tour часто опускается, unе babel может обозначать не только шумное собрание или языковое непонимание, но и путаницу: unе babel de couloirs - путаница коридоров; Вавилонское смешение языков – 1.бестолковый, шумный разговор; 2.беспорядочное пользование чужими языками, обычаями; Вавилонское столпотворение: «На Николаевском вокзале вновь началось вавилонское столпотворение» (М.Сонкин. Выстрел на Фонтанке.).  В русском языке оборот «столпа творение», что означает «строительство, сооружение башни», со временем изменил как свою форму, так и семантику. Столп стал ассоциироваться с толпой; возникла следующая ассоциативно-словообразовательная цепочка: столпа творение - столпотворение – столпиться - толпиться - толпа. Существительное «столпотворение» употребляется как самостоятельно, так и в сочетании с прилагательным вавилонское, а то, что, по преданию, случилось в Вавилоне в результате смешения Господом языков  (неразбериха, путаница, беспорядок, суматоха, сутолока), и стало значением этого оборота.

             Согласно толкованиям название города Иерехон было связано с мест­ным культом луны – яреах, по другой версии, оно происходит от слова реах - благоухание. В  книге Иисуса Навина описывается эпизод о взятии города Иерихона в земле Ханаанской: «Пойдите вокруг города все, способные к войне, и обходите город однажды в день; И семь священников пусть несут семь труб юбилейных пред ковчегом; а в седьмой день обойдите вокруг города семь раз, и священники пусть трубят трубами. Когда затрубит юбилейный рог, когда услышите звук трубы, тогда весь народ пусть воскликнет громким голосом; и стена города обрушится до своего основания...» (И.Нав.6:1-4). Отсюда:  trompette de Jéricho: «Quand on s’en tient au tiers état, il y a une telle cohésion dans ses requêtes impérieuses, une si grande unité, que l’on ne voit pas comment il serait de résister à ces trompettes de Jéricho» (Edgar Quinet, La Révolution.) -  Иерихонская труба: «Его весь Петербург знает. Он огромного роста, рыжий, и голос, как труба иерихонская» (А.Куприн. Молох.) - оглушительно громкий, трубный голос; Иерихонские стены: «Бастионы социализма – не стены Иерехона. Они не падут от трубного гласа вашингтонских, боннских и прочих мыслителей» (М.Стуруа. Известия, 23.11.1986) - что-то необыкновенно прочное, неприступное, что можно преодолеть лишь чудесным способом.

           В Ветхом Завете есть предание о двух городах, погрязших в  распутстве и уничтоженных за это огнем и серным дождем. Содом («горящий») и  Гоморра («погружение, потопление») были расположены «в долине Сиддим, где ныне море Соленое» (Быт.14:3), и «пролил Господь на Содом и Гоморру дождем серу и огонь от Господа с неба, и ниспроверг города сии, и всю окрестность сию, и всех жителей городов сих» (Быт.196:24-26). Отсюда: Sodome et Gomorrhe - Содом и Гоморра - 1.шум, беспорядок; 2. разврат, распущенность. В русском языке иногда употребляется в усеченной форме: «Ну и мух у вас, Прокофий! Он оживленно подхватывает: - Мух! Содом! Я их с утра до вечера мну, великие тысячи помял» (Бунин. Мухи.); содомно говорить – громко ругаться;  cодомский грех - половые извращения (гомосексуализм, зоофилия): «25 мая организации, представляющие последователей содомского греха, планируют провести в Киеве очередной гей - парад» (сайт газеты «Обзор» от 3 мая 2013). В русском языке зарегистрирована пословица:  что дом, то содом, что двор, то гомор, что улица, то блудница.  

         Согласно евангельскому преданию, по пути в Дамаск святой Павел уверовал в Христа: «Когда же он шел и приближался к Дамаску, внезапно осиял его свет с неба» (Деян.9:3-8). Отсюда:  chemin de Damas: «Adrienne trouva son chemin de Damas en 1720 » (Gilles Lapouge, les Folies Koenigsmark.) - букв. «путь в Дамаск» - путь, на котором человек находит свое истинное призвание; aller à Damas - идти к своему истинному призванию.

         Назарет, откуда был родом Иисус, - город в Галилее, расценивался в столице, как глупая, необразованная, незаконопослушная провинция. Некото­рые исследователи считают, что само название Галил-ха-гоим означало «область иноверцев», потому, что здесь жило много язычников (2, с.113). Когда Филипп говорит Нафанаилу, что они  нашли Ииуса, тот отвечает: «Из Назарета может ли быть что доброе»? (Иоан. 1:45-46). Отсюда: из Назарета может ли быть что доброе? (ирон.) - 1.относительно лиц, от которых нельзя ждать ничего хорошего; 2. место, откуда нельзя ожидать ничего дельного, путного.

Фразеологизмы – хоронимы. Согласно Библии, Эдем -  райский сад, место первоначального обитания людей: «И насадил Господь Бог рай в Едеме на востоке, и поместил там человека, которого создал» (Быт.2:8). Отсюда: un jardin d’Eden: «Ne suis-je pas venu dans cet Eden pour la rencontrer ?» (San Antonio, Certains  l’aiment chauve.) - Эдемский сад – оборот используется в двух коннотациях: 1.прекрасный пейзаж, райское местечко; 2. мысль о потерянном рае, ностальгия.

             Египет в Ветхом Завете  называется Мицраим по имени сына Хама (Быт. 10:6). Отсюда арабское название  Миср. Вот что пишет о Египте Филон Александрийский: «Египет - символ страстей, а символ пороков - земля Ханаанская. Понятно поэтому, что, подняв народ, Моисей ведет его из Египта в страну Хананеев. Ведь человек, одновременно с появлением на свет получает для жизни Египетскую страсть и укоренен в удовольствиях и страданиях; после он готовится переселиться к пороку, когда разум дал ему способность более зоркого видения и воспринимает то и другое: добро  и зло, выбирая при этом худшее, потому что во многом причастен к тленному, коему присуще зло, в то время как добро присуще, напротив, божественному. Но обе эти страны – его родины: страсть - Египет - родина детства, порок же - Ханаан - родина юности». Фразеологизм les dix plaies d’Egypte: «En général, une demande d’audience des parents terrifiait comme une des dix plaies d’Egypte» (P.Guth. Le Naïf aux 40 enfants.) -  десять казней египетских: «Что с тобой? На лице у тебя написаны все десять египетских казней!» (А.Чехов. Пьеса без названия.) обозначает чистое наказание, муки, внезапно обрушившееся несчастье. Во французском языке этот фразеологизм образовал метафору: quelle plaie!  Согласно Ветхому Завету,  на египтян обрушилось десять казней в наказание за отказ фараона отпустить сынов Израилевых из Египта (Исх.3:20). Девятая казнь – тьма во всем Египте в течении трех дней (Исх.10:21-27). Отсюда: тьма египетская - полная, непроглядная тьма.   В Ветхом Завете сказано: «И поставили над ним [народом израильским] начальников работ, чтобы изнуряли его тяжкими работами. И египтяне с жестокостью принуждали сынов Израилевых к работам и делали жизнь их горькою от тяжелой работы, к которой принуждали их с жестокостью» (Исх. 11:13-14). Отсюда: египетский плен - тяжелая неволя; египетский труд – интенсивный, тяжелый труд.

Фразеологизмы-ойконимы.  В Новом Завете, повествуется о свадьбе в Кане, когда Иисус превращает воду в вино (Иоан:2,1-11). Отсюда: noces de Cana: «Moribonde, diminuée, l’ombre de la puissance commerciale qu’elle fut jadis, reste elle-même, une sorte de Noces de Cana perpétuelles» (Marchel Scheider, l’Eternité fragile.) - большая радость, радикальное и неожиданное измененение, букв.«свадьба в Кане».

 Фразеологизмы - оронимы. Голгофа – «лысая гора», - гора без растительности на северо-западе Иерусалима, где происходили казни преступников и где, по свидетельству евангелистов, был распят на кресте Иисус Христос: «И, неся крест Свой, Он вышел на место, называемое Лобное, по-еврейски Голгофа; там распяли Его и с Ним двух других...» (Иоанн.19:17-18;Лук.23:33; Мат.27:33; Мар.15:22). Отсюда: c’est Golgotha – тяжелое испытание, букв. «это Голгофа»; путь на Голгофу - тяжкий  жизненный путь: «Ведь путь государя от отречения до расстрела – это путь на Голгофу» (Александр Галибин:  Как это можно было сыграть. Новая газета, 12.01.2006); идти (взойти) на Голгофу: «Взойти на Голгофу решались очень немногие, большинство толпилось у ее подножия и героически молчало, когда остальные кричали «распни», а потом с гневом протестовало на кухнях» (Б.Якименко. О нашей интеллигенции. Независимая газета, 2003, 17 апреля)  - подвергаться тяжелым испытаниям. В переводе с греческого «Golgotha» означает «место черепа». Существует мнение, что там был похоронен Адам. Часто у распятия Христа фигурирует человеческий череп:  череп Адама, грехи которого искупил Иисус Христос. В переводе с латинского «Golgotha»  означает «лысая голова» (calvaria).  В русском языке  Лысая гора,  -  место, где собирается нечистая сила.

     Таким образом, нами было выявлено 15 фразеологизмов-топонимов библейского происхождения  во французском языке и 23 фразеологизма в русском языке. Наиболее продуктивным фразеообразующим является астионим «Вавилон».

 

Литература:

1.Библия. Книги Священного Писания Ветхого и Нового Завета. Российское библейское общество. Москва, 2008

2.Грановская Л.М. Библейская топонимия. Краткий словарь. Баку, 2007

3. Деррида  Жак. Вокруг Вавилонских башен. СПб, 2002

4.Израиль. Географический справочник. Под общей редакцией М.Михаэли. Иерусалим-Санкт-Петербург, 1992

5. Кленгель-Брандт  Э. Вавилонская башня. М.,1991

6. Филон Александрийский. Толкования Ветхого Завета. М.,2000, с.367-368

7. Щедровицкий Д. Введение в Ветхий Завет.М., 1994.Кн.1

 

Açar sözlər: Tövrat, İncil, frazeoloji birləşmə, toponim

Ключевые слова: Библия, фразеологизм, топоним

Keywords: bible, idiom, toponymic.

 

Топонимические фразеологизмы библейского происхождения во французском и  русском языках

Топонимические фразеологизмы библейского происхождения относятся к группе межкультурных фразеологических единиц, так как в основе их фразеологизации  лежат общие культурные составляющие. В данной статье рассматриваются эквивалентные и безэквивалентные топонимические фразеологизмы библейского происхождения во французском и русском языках, выявляются их лексико-семантические особенности. Примеры иллюстрируются отрывками из художественной и публицистической литературы

 

Fransız və rus dillərində Tövrat və İncil və mənşəli toponimik frazeoloji birləşmələr

Tövrat və İncil mənşəli toponimik  frazeoloji birləşmələr ümum-mədəni frazeoloji birləşmələr qrupuna aiddir. Məqalədə fransız və rus dillərində  ekvivalent və ekvivalentsiz  Tövrat və İncil mənşəli toponimik frazeoloji birləşmələr təqdim olunur, onların leksik-semantik xüsusiyyətləri araşdırılır. Təqdim olunan misallar bədii ədəbiyyatdan və mətbuatdan çıxarılmış nümunələrlə müşahidə olunur.

                                                     

 

Biblical idioms of toponymic origin in French and Russian languages

 

         Biblical idioms of toponymic origin belong to the group of intercultural phraseological units, as they are based on the common cultural components.

This article discusses the equivalent and non-equivalent biblical idioms of toponymic origin in French and Russian languages, identifies their lexical and semantic features. The article is illustrated with the examples from literary texts and journalistic literature.

 

Rəyçi: prof.Nəsrulla Məmmədov


Elnarə  İlham qızı Tağıyeva

“BİR” SAYININ İŞTİRAKI İLƏ YARANMIŞ İNSAN ANLAYIŞI BİLDİRƏN SÖZLƏR

Dildə olan sözlərin bir hissəsi insan anlayışı bildirir. Bu anlayış adı altında müx­təlif semantik münasibətlər birləşdirilir. Birinci qrup sözlər birbaşa insan anlayışı bil­dirir. Düzdür, “bir” sayının iştirakı ilə konkret isim məzmunlu, yəni birbaşa kon­kret əşya anlayışlı söz yaranmır. Burada biz yalnız “biri”, “birisi” qeyri-müəyyən əvəzliklərini qeyd edə bilərik.

Bəzi dilçilik əsərlərində “biri, birisi” sözlərinin daha qədim türk sözlərdən olduğu göstərilir. Belə ki, bəzi türkoloqlar hətta “bir” vahidinin məhz “biri” sözündən intişar etdiyi fikrini müdafiə edirlər (10, 163).

Bu sözlər əvəzlik olaraq, insan anlayışını ümumi şəkildə bildirir. Onlar bir-biri ilə eyni məzmunda “müəyyən olmayan şəxs, kim isə, bir adam” mənasındadır (1, 317, 318). Məs: Biri gecə qapımızı döyüb əsəbi səslə atamı çağırırdı (İ.Əfəndiyev); O gün birisi gəlib səni soruşurdu (H.İbrahimov).

“Biri” və “birisi” sözlərini həmişə müstəqil, ayrıca leksik vahid hesab etmək ol­maz. Belə ki, mətn içərisində əvvəlki cümlələrdə adı çəkilmiş hər hansı şəxsin son­radan təkrara yol vermədən, yaxud bir neçə nəfərin birini təqdim etmək üçün “onlardan biri”, yaxud qısaca olaraq “biri” ifadəsi işlədilir. Məsələn: Bu zaman həyətə xeyli uşaq daxil oldu; biri evin yanındakı maşına yaxınlaşdı (S.Əhmədov). Buradakı “biri” sözü təktərəfli birləşmə kimi çıxış edir; belə ki, bu sözün mətn daxilindəki məzmunu “uşaqlardan biri” deməkdir. Ona görə də bu cümlədə “biri” sözü müstəqil leksik vahid kimi formalaşmamış, sadəcə. “bir” sayının başqa bir qrammatik formada işlədilməsidir.

Dilçiliyimizdə bu sözlərin müstəqil leksik vahid olması barədə yekdil fikir yoxdur. M.Hüseynzadə “biri, birisi”, hətta “hər biri” ifadələrinin quruluşu və formalaşması barədə heç bir məlumat vermədən onları qeyri-müəyyən əvəzlik kimi təqdim edir (2, 112). Bu fikrə eyni şəkildə B.Xəlilovun dərsliyində rast gəlirik (3, 157). Ə.Xəlilov bu sözlərdən əvəzlik bölməsində bəhs edərək yazır: "Bir sayı bəzən də təklikdə qeyri-müəyyən əvəzlik kimi çıxış edir: biri, birisi" (6, 187).

Nitq hissələri haqqında özünəməxsus fikirləri olan Y.Seyidov qeyri-müəyyən əvəzliklər içərisində “biri” sözünü versə də (7, 99), “birisi” sözü haqqında heç bir mə­lumat vermir. Görünür, müəllif bu sözün qeyri-müəyyən əvəzlik olduğunu qəbul etmir.

R.Xəlilov “bir” sayı və onun törəmələri məsələ ilə əlaqədar bir neçə yazı ilə çıxış etsə də, bu əsərlərin heç birində “biri, birisi” qeyri-müəyyən əvəzliklərdən danışmır.

Yuxarıda verdiyimiz misallardan göründüyü kimi, söz birləşməsinin tərkibində işlədilən bu söz əslində xüsusi bir münasibət ifadə etmir. Lakin dilçiliyimizdə bu sö­zün “alçaldıcı” məzmuna malik olduğu da söylənilir (10, 283). Müəllif haqlı olaraq həmin mənanın sözün öz daxili potensiyasında olmadığını, daha geniş kontekstdən, o cümlədən, birinci komponentin semantikasından asılı olduğunu söyləyir. Qeyd edək ki, doğrudan da, bu söz bəzi məqamlarda alçaldıcı məzmuna malik olur, lakin bu məzmun həmin sözü işlədənin fakta münasibətindən daha çox asılı olur. Digər tərəfdən isə, bu zaman mətn daha çox halda kinayə ilə müşayiət olunur. Məsələn: Biri gəlib desə ki, bu ev heç nəyə yaramır, inan ki, evdən çıxacaq (S.Azəri); Bu zaman biri qapının ağzında durub, Məhəmməd Mirzənin yaxınlaşmasını gözləyirdi (M.İsmayılov).

Bu nümunələrin birincisində “biri” sözü qeyri-müəyyənlik bildirsə də, mətnin ümumi məzmununda həmin sözün potensiyasında alçaldıcı mənasının olması da sezilir. İkinci nümunədə isə bu sözün xüsusi münasibət ifadə etməsi hiss olunmur; burada qeyri-müəyyən əvəzlik ümumi şəkildə, sadəcə, adlandırma funksiyasına malik­dir. Verdiyimiz nümunələrin də timsalında onu görmək mümkündür ki, həmin qeyri-müəyyən əvəzliyin alçaldıcı məzmunu bildirməsi yalnız müəyyən mətn daxilində reallaşır. Bu cür münasibəti isə, ümumiyyətlə, müəyyən situasiyalarda bütün sözlərdə müşahidə etmək olar.

Qeyd edək ki, “bir” sözündən “biri, birisi” qeyri-müəyyən əvəzliklərinin yaranması başqa türk dillərində də özünü göstərir (4, 169). Azərbaycan dialektlərindən bəhs edən M.İslamov bəzən “birisi” sözündəki birinci mənsubiyyət şəkilçisinin düşdüyünü söyləyir: birsi (4, 169).

“Birisi” sözü haqqında onu demək istəyirik ki, burada ardıcıl olaraq, iki eyni mənsubiyyət şəkilçisi işlənmişdir. Bu cür faktlar, ümumiyyətlə, dilimizdə özünü göstərə bilən haldır. Lakin fikrimizcə, bu faktı ədəbi dil faktı kimi verməyə ehtiyac yoxdur, onun danışıq dili faktı kimi qeyd etmək daha düzgün olardı, çünki bu söz müstəqil leksik vahid kimi ayrıca, dəyişik mənaya malik deyil. Bu tipdən danışıq dil faktı kimi özünü göstərən və haqlı olaraq, müstəqil leksik vahid kimi qrammatika kitablarında qeydə alınmayan “çoxdandan, birdəndən, tezdəndən” (təbii ki, tələffüz variantlarında) sözlərini misal gətirmək olar. Bu sözlər əslində “çoxdan, birdən, tez­dən” zərflərinin intensivlik yaratmaq məqsədilə danışıq dilində işlədilən formaların­dandır.

Demək lazımdır ki, bu sözlərin sinonimi olan “kimi, kimisi” qeyri-müəyyən əvəzliklərinin dilimizdə işlədilmə tarixi qədimdir. Dilçilərin bu sözlərin işlədilmə tarixi haqqında fərqli fikirləri vardır. Dilimizin tarixini tədqiq edən H.Mirzəzadə “kimi” əvəzliyinə aid yalnız XVIII əsrdə yaşamış M.P.Vaqifin dilindən, “birisi” əvəz­liyinə aid isə XIX əsrin görkəmli sənətkarı M.F.Axundovun dilindən nümunələr gətirir (5, 124), Ə.Tanrıverdi isə bu sözlərin daha erkən işləndiyini abidələrin dilin­dən gətirdiyi faktlarla sübut edir və müəllif “Kitabi-Dədə Qorqud”dan da misallar verir (8, 270).

Dildə bəzi başqa söz və ifadələr də vardır ki, onlar da bu və ya digər şəkildə insan anlayışı ilə bağlıdır. “Bir kəs”-heç kim, heç kəs mənasında tərkibi söz olaraq dilimizdə işlədilir. Məsələn: Qapı sürətlə açıldı və polisin qorxunc səsi içəri yayıldı: bir kəs yerindən tərpənməsin (M.S.Ordubadi).

Buradakı “bir kəs” ifadəsi söz birləşməsi ola bilməz; belə ki, müasir dilimizdə müstəqil işlək olan “kəs” sözü yoxdur. Bu söz bir neçə məqamda işlədilir: hər kəs, heç kəs, bir kəs”. Bu ifadələr məzmunca bu və ya digər şəkildə bir-birindən fərqlənsə də, onların formalaşma üsulu və funksional-qrammatik mövqeyi. Demək olar ki, ey­ni­dir. Qrammatika kitablarında ilk iki ifadə leksik vahid, daha doğrusu, qeyri-müəyyən və inkar əvəzliyi kimi qeydə alınmışdırsa, qrammatika kitablarının bəzisin­də üçüncüdən bəhs olunmur. Fikrimizcə, bunun əsas səbəbi “bir kəs” ifadəsinin müasir dilimizdə daha çox mətni xarakter daşımasıdır, yəni bu söz daha çox mətndə mövcudluğunu reallaşdırır. Buna baxmayaraq, leksik vahid olaraq, “bir kəs” ifadəsi verdiyimiz misalda “heç kəs” ifadəsinə sinonimdir, ona görə də ikincini söz kimi lüğətə daxil edib, birincini daxil etməmək düzgün olmazdı.

“İzahlı lüğət”də “bir” sözünün iştirak etdiyi sərbəst birləşmələr, bir leksik vahid yaratmayan ifadələr şəklində də verilmişdir. Maraqlıdır ki, bunların içərisində insan anlayışı bildirən “bir kəs” ifadəsinə nə müstəqil leksik vahidlərin cərgəsində, nə də “bir” sözü başlığı altında ayrıca verilmiş birləşmələr içərisində rast gəlmədik. Buna baxmayaraq, müasir Azərbaycan dilinə aid  bəzi əsərlərdə (2,113; 3,157; 6,187) “bir kəs” ifadəsi qeyri-müəyyən əvəzlik kimi təqdim olunur. Fikrimizcə, “bir kəs” ifadə­sinin komponentləri bir-biri ilə elə birləşmişlər ki, onları müstəqil leksik mənalar bildirən tərkib hissələrə ayırmaq olmaz; burada həm fonetik, həm leksik, həm də mor­foloji cəhətdən bir söz kimi formalaşma özünü göstərir; belə ki, “kəs” kompo­nenti müasir dilimizdə ayrıca, tam müstəqil işləkliyə malik söz kimi mövcud deyil, bu baxımdan həmin komponent “bir” sözü ilə tamamilə birikmişdir. Bundan sonra fonetik birikmə baş vermişdir; (bir vurğu altında deyilir) və əsas odur ki, vurğu məhz ikinci komponentin üzərinə düşür. Hətta qəti şəkildə təsdiq etmək olar ki, “heç kim”, “hər kim” tipli digər ifadələrdə hər komponentin ayrı-ayrılıqda vurğusu olduğu halda, “bir kəs” ifadəsində vahid vurğululuq vardır. Ona görə də, fikrimizcə, bu ifadə qeyri-müəyyən əvəzlik kimi qəbul edilərək, hətta bir leksik vahid kimi komponentləri bitişik yazılmalıdır.

“Bir” sözü “biri” formasında digər sözlərlə də əlaqəyə girərək, bu cərgədən başqa sözlər də yaradır. Məsələn, “heç” inkar ədatı ilə birləşərək, “heç biri(si)” ifadəsini yaradır ki, bu da “heç bir şəxs, heç kəs” mənasına malikdir. Məs: Dərdini yazıb deyirsən ki, şəhərimizin həkimlərinin heç biri sənə bir çarə edə bilmədilər (C.Məmmədquluzadə).

Misaldan da göründüyü kimi, bu ifadə əslində daha geniş ifadənin tərkib kom­ponentidir, daha doğrusu, üçüncü növ təyini söz birləşməsinin birinci komponentinin ellipsisi nəticəsində yaranmış təktərəfli birləşmə formasındadır. Buna baxmayaraq, həmin ifadə müasir dilimizdə özünün leksik-semantik xüsusiyyəti ilə səciyyələnən leksik vahid kimi, yəni inkar əvəzliyi kimi sabitləşmişdir.

“Biri” komponenti “o” sözü ilə də birləşib, “o biri(si)” ifadəsini yaradır. Bu ifadə “bu yox, digəri, başqası” mənasında işlənir. Bu ifadənin də formalaşması “o biri(si) ifadəsinin formalaşması kimidir. Hər iki ifadədə ikinci morfoloji formanın mövcudluğu (heç birisi, o birisi) onların leksik vahid kimi tam formalaşmasına xidmət edir. Hətta bu ikinci variantın işlənmə tezliyi daha böyükdür. Məs: Şəhərdən gələn avtobusdan iki nəfər düşdü; biri yaşlı qadın o biri cavan, hündürboy oğlan idi (S.Əhmədov); İndi gedib o birisinə də xəbər ver (S.Rəhimov).

Birinci nümunədə “biri” sözü həm “o biri” ifadəsinin iştirakı ilə işlənmiş, həm də cümlənin birinci komponenti ilə, oradakı “iki nəfər” ifadəsinin müqabilində meydana çıxmışdır, ona görə də burada “o biri” ifadəsinin leksik vahid kimi təqdimi daha çox situativ xarakter daşıyır. İkinci nümunədə isə “o birisi” ifadəsi cümlə daxilində köməkçi vasitə olmadan, müstəqil leksik vahid kimi işlənmişdir. Lakin onu da demək lazımdır ki, hər iki ifadənin daxili məzmunu komponentlərinin qarşılıqlı əlaqəsində meydana çıxan elə mənadır ki, o, bu və ya digər şəkildə mütləq cümlədə işlənən , yaxud işlənməyən hər hansı başqa ifadə ilə reallaşır.

Misaldan da göründüyü kimi, “o biri” ifadəsi əslində cümlədə qarşılığa malik olur, daha doğrusu, qarşılıq təşkil edən komponentlərdən biri cümlənin birinci hissə­sində, yaxud hətta əvvəlki cümlənin içərisində işlədilir, “o biri” ifadəsi elliptik ifadə kimi meydana çıxır və substantivləşir. Yuxarıdakı birinci nümunədə “o biri” ifadəsi “atın biri” ifadəsinin qarşılığıdır. İkinci nümunədə isə “o biri” substantivləşməmişdir, təyin funksiyasındadır, ona qarşılıq olan ifadə isə həmin cümlədə yoxdur. Mətnin əvvəlki cümlələrində nəzərdə tutulur.

 “Bir” sayının iştirakı ilə yaranan bir sıra sözlər vardır ki, dolayısı ilə insanla əlaqələnir və insanla bağlı müəyyən əlamətləri, xüsusiyyətləri bildirir. Bu cərgədə “ata­bir, anabir, atadanbir, anadanbir” tipli sözləri görmək olar. Bu sözlər insan anlayışları ilə bağlı olub, daha çox münasibət, əlaqə məzmunu bildirir. Birinci kom­po­nentin adlıq və ya çıxışlıq halda olmasından asılı olmayaraq, bu sözlərdən ikisi (atabir, atadanbir) bir atadan törəmiş, ata tərəfindən doğma olan, digər ikisi isə (anabir, anadanbir) anaları eyni olan mənasındadır.

Birinci komponentinin adlıq və ya çıxışlıq halda olması bu sözlərin işlədilmə məqsədindən asılıdır; belə ki, birinci komponenti adlıq halda olanlar insanların çox yaxın olması anlayışına malik olub, ümumi məzmunu daşıyır, burada konkretlik bir o qədər də özünü göstərmir, heç bir fərqli məqama imkan qoymur. Həm də maraqlı odur ki, bir qayda olaraq, bu halda “atabir, anabir” sözləri cümlədə birlikdə işlənir, onların təkcə işlənməsi faktı, demək olar ki, özünü göstərmir. Hətta bu məqam olsa belə, fikrimizcə, bu, fərdi səciyyə daşıyır,  yəni bunu heç düzgün hesab etmək olmaz. Məsələn: Onları heç kim bir-birindən ayıra bilməz, atabir, anabir bacı-qardaşdırlar, aralarına girmək bizə düşməz (Elçin).

Bu tipli cümlələrdə qeyd edilən sözlərin birini atmaq cümlənin məzmununda dəyişiklik edərdi, ona görə ki, ata və ana övlad üçün iki əsas yaradıcı şəxs olduğun­dan onlardan birinin işlədilməməsi faktın birtərəfli olduğunu bildirər. Yəni “atabir” sözü iki insanın atalarının eyni olması deməkdir, analarının birliyi isə naməlum olur və daha çox bunun əksi—ananın eyni olmaması mənasına gəlir. Yalnız “anabir” sözü haqqında da müvafiq fikri söyləmək olar.

Bu sözlərin hər birindəki “bir” sözünü həm “bir”, həm də “eyni” anlayışda düşünmək olar, lakin ikinci anlam daha çox uyğun olduğu üçün məhz bu məna götü­rül­məlidir. Qeyd edək ki, birinci komponentinin adlıq və ya çıxışlıq halda olması əslində bu sözlərin məzmun çalarının olması ilə şərtlənir. Belə ki, “atabir, anabir” sözlərinin birinci komponenti həm “bir” sayının həqiqi mənasına, həm də “eyni” sözünün mənasına uyğun gəlir; ata-anaları bir olan, ata-anaları eyni olan. “Atadanbir, anadanbir” sözlərinin isə birinci komponenti “eyni” sözü ilə səsləşir. onu say məz­munu ilə əlaqələndirmək olmaz. Digər tərəfdən, bu paralel sözlərin işlənmə məqamı kimi, yerləri də müəyyən mənada fərqlənir. “Atabir, anabir” sözləri, əsasən, təyin kimi müxtəlif sözlərin qarşısında işlədilirsə, “atadanbir, anadanbir” varianti daha çox xəbər funksiyasında çıxış edir. Bu da həmin sözlərdəki birinci komponentin fəallığı ilə əlaqədardır: adlıq hallı variantda komponentlərin bağlılığı daha güclü olduğundan mürəkkəb sözün özü bütünlükdə təyin funksiyasını yerinə yetirir. Çıxışlıq hallı variant­larda isə birinci komponentin çıxışlıq halda olması bu sözlərdə kompo­nent­lərin semantik-qrammatik əlaqəsini nisbətən mütəhərrik edir, komponentlərin seman­tik-qrammatik özəlliyi nisbətən də olsa görünür, üzdədir. Belə halda birinci kompo­nen­tin ikincini semantik baxımdan təyin etməsi faktı olduğundan birləşmənin özünün təyin funksiyasında çıxış edə bilməsi zəifləyir və müvafiq mürəkkəb sözlər cümlənin reması vəzifəsini həyata keçirir.

Maraqlıdır ki, “Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti”ndə “atabir, atadanbir, anadanbir” sözləri olduğu halda, “anabir” sözü verilməmişdir. Halbuki yuxarıda verdiyimiz misal bu sözün dilimizdə daha fəal olduğunu göstərir.

Dilimizdə birinci komponenti adlıq halda olan variantlar daha çox işləkliyə ma­likdir. Bunların ayrı yazılan formaları, xüsusilə danışıq dilimizdə az halda işlədildiyi halda, bitişik yazılan formasına daha tez-tez rast gəlmək mümkündür. Çıxışlıq hallı formanın, hətta söz birləşməsi şəklində olan variantı dilimizdə geniş işləkliyə malik olduğunu demək mümkündür.

Bu sıradan “qanbir, canbir” sözlərini də misal gətirmək olar. Məlum olduğu kimi, burada bir qandan olmaq mənası ilkin olub, sonrakıları da formalaşdırmışdır. Daha doğrusu, nəsil və ya soy eyni anlama malik olub, bir qandan törəyənlərə şamil edilir. Deməli, “qanbir” sözü bunların hamısının əsasında duran ilkin ifadədir. Məs: Kassir ilə dədə-babadan qanbir qohum çıxanlar bir-birinə yapışmışdılar (Mir Cəlal).

“Canbir” sözü məzmunca “qanbir” sözünə yaxın olsa da, onların birinci komponenti fərqli olduğu kimi, bütünlükdə sözlərin özlərinin ifadə etdiyi mənalar da bir-birindən fərqlənir. “Canbir” sözü lüğətlərdə “çox yaxın, mehriban, ayrılmaz” kimi izah olunur (1, 387). Göründüyü kimi, əgər “qanbir” sözündə komponentlərin həqiqi mənası qorunursa, bunu ikinci söz haqqında demək olmaz. Belə ki, ikinci sözdə heç bir komponentin həqiqi mənası düşünülmür, bu sözlərin mənası potensial şəkildə düşünülür, assosiativ anlam vardır. Ona görə də burada məcazi məna əsasdır. Lakin demək lazımdır ki, bu sözlər, adətən, bir-birindən ayrılıqda işlənmir, eyni cümlədə emosionallığı artırmaq, daha güclü təsir yaratmaq məqsədilə işlədilir.

Bu üsulla yaradılan digər sözlər də xalq dilində işlədilir, adi danışıqda məna cəhətdən buna yaxın sözlər yaradılıb işlədilir; “qəlbbir” sözü də bu tipdəndir.

Göstərmək lazımdır ki, “İzahlı lüğət”də “qəlbbir” sözü verilməmişdirsə, əvə­zində “ürəkbir” sözü özünə yer tapmışdır. Bu söz “Lüğət”də “Çox yaxın, sə­mimi” mənasında izah olunmuşdur. Məs: İndi isə sürət qatarında qızıl diplomla, əlbir və ürəkbir yoldaşlarımla evə dönürəm (Mir Cəlal). Fikrimizcə, “qəlbbir” sözünün “Lüğət”də olmamasının əsas səbəbi onun daha çox obrazlı deyimlə bağlı olması və daha çox bədii dil faktı kimi özünü göstərməsidir.

Dilimizdə bu sözlərin söz birləşməsi variantı da müəyyən işləkliyə malikdir. Belə ki, “dili bir, canı bir” ifadələri təyini söz birləşmələrinə daxil olmayan ismi birləşmə kimi müasir dilimizdə işlədilir. Görkəmli Azərbaycan şairi Süleyman Rüstəmin məşhur “Təbrizim” şeirində aşağıdakı misralar da vardır:

Sənin görüşünə, sənin toyuna

Dilibir, canıbir qardaşın gəlib. (S.Rüstəm)

Əslində söz birləşməsi şəklində olan bu ifadələr, göründüyü kimi, şeirdə mürəkkəb söz şəklimdə verilmişdir. Demək lazımdır ki, əvvəlki misalların da birinci komponentini mənsubiyyət məzmununda düşünə bilirik. Amma, maraqlıdır ki, dilimizdə mənsubiyyət məzmunlu sözün mənsubiyyət şəkilçisiz forması, yəni qeyri-müəyyən forması, demək olar ki, müşahidə olunmur. Lakin yuxarıda verdiyimiz mi­sal­ların qarşılıqlı müqayisəsi bizə belə bir formanın olmasını düşünməyə haqq verir. Belə ki, “canbir” sözü ilə “canıbir” sözü mahiyyətcə eyni sözün müxtəlif  variant­la­rıdır. Bunlar həm məzmunca, həm də formalaşma cəhətdən eynidir. Hər iki formanın bitişik yazılması təbiidir. Lakin bu fikri yuxarıdakı misaldakı müvafiq ifadələrə aid etmək olmaz. Şeir parçasının məzmunu və sözlərin semantik-qrammatik əlaqəsi həmin ifadələrin komponentləri arasındakı münasibətin daha mütəhərrik, daha aydındır.

İnsanla bağlı olan, lakin insan anlayışı bildirməyən sözlərin bəziləri əlamət, işlə bağlı xüsusiyyət və s. məzmunlarına malik olur. Bu cərgədə “əlbir, dilbir, sözbir, əməl­bir, əlbir-dilbir” sözləri qeyd oluna bilər. Bu sözlər müəyyən əlamət və ya iş baxımından bir-biri ilə bağlı olan insanlara aid xüsusiyyəti bildirir. “Əlbir” sözü “bir-birinə kömək edərək, bərabər, birgə, birləşərək” mənalarına malik olaraq, müəyyən bir işlə əlaqələnir.  “Dilbir” sözü çox vaxt “əlbir” sözü ilə birlikdə işlənir. Bu hal iki şəkildə özünü göstərir. Bir halda bu sözlər birləşib defislə yazılır və mürək­kəb söz kimi çıxış edir: əlbir-dilbir. Məs: Onlar çoxdan birlikdə, əlbir-dilbir çalışırlar (S.Azəri).

Bu sözlər məzmunca yaxın olsalar da, onları mütləq sinonim hesab etmək olmaz, çünki leksik mənaları arasında əsaslı fərq vardır. Belə ki, “əlbir” sözü “bir-birinə kömək edərək; bərabər, birgə, birləşərək” mənalarına malikdir. Düzdür, “İzahlı lüğət”də “əlbir-dilbir” sözünün izahı da “əlbir” sözü ilə verilmişdir. Lakin burada ikinci komponentin iştirakı onun məzmununu daha da genişləndirir, digər tərəfdən isə ondakı emosional-ekspressiv çaları qüvvətləndirir.  “Əlbir-dilbir”  sözündə birlik məzmunu daha güclüdür; burada həm konkret fəaliyyətin, həm də müvafiq məsələdə fikrin, düşüncənin də eyni olması nəzərdə tutulur.

 

ƏDƏBİYYAT

Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. I cild. Bakı: Şərq-Qərb, 2006, 744 s.

Hüseynzadə M. Müasir Azərbaycan dili. III hissə.Bakı: Şərq-Qərb, 2007, 280 s

Xəlilov B.Ə. Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası. II hissə. Bakı: Adiloğlu, 2003, 354 s.

İslamov M. Türk dillərində əvəzliklər. Bakı: “Elm”,1986, 204 s.

Məmmədova A.C. “Dədə Qorqud kitabı”nın leksikası. Fil.elm.nam.dis...,                                 avtoref., Bakı,  2007, 22 s.

Müasir Azərbaycan dili, II hissə. Morfologiya Bakı: Elm, 1980, 511 s.

Seyidov Y.M. Azərbaycan dilinin qrammatikası. Morfologiya. Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı, 2000, 403 s.

Tanrıverdi Ə.V. Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası. Bakı:Elm və təhsil, 2010, 458 s.

Соколов С.А. Функционально-семантический анализ слова бир и его производных в турецком языке// Тюркская лексикология и лексикография. Москва: Наука, 1971, с.282-290

Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков. Морфоло­гия. Москва: Наука, 1988, 560 с.

 

 

Cлова, выражающие наименования человека, образованные при помощи числительного bir «Один»

В статье рассматриваются лексико-семантические особенности слов, образованных с помощью числительного bir «один», выражающие наимено­ва­ния человека. Исследование слов, образованных с помощью числительного bir «один» в современном азербайджанском языке, позволило выявить его продук­тивность и специфику в образовании выражающие наименования человека.

 

The words expressing the names of the person, formed by means of numeral bir "one"

In article lexico-semantic features of the words formed by means of the numeral bir "one", expressing names of the person are considered. Research of the words formed by means of the numeral bir "one" in modern Azerbaijan language, has allowed to reveal its efficiency and specificity in formation expressing names of the person.

 

Açar sözlər: say, “bir” say, Azərbaycan dili, insan anlayışı bildirən sözlər

Ключевые слова: числительное, числительное «один», азербайджан­ский язык, наименования человека

Key words: numeral, numeral "one", Azerbaijan language, the person formed by means

 

Rəyçi: prof T.M.Hacıyev

 


Эльмира Гаджиева

ВОПРОС О ЧЛЕНЕНИИ ПРОСТОГО ПРЕДЛОЖЕНИЯ В РУССКОМ

 СИНТАКСИСЕ

             В лингвистическом учении  о  членах предложения существует несколько точек зрения.

Согласно первой, все члены предложения делятся на главные и второстепенные. В лингвистике ведутся споры и по поводу самого определения главные члены предложения  Одни ученые считают Что главным членом предложения является подлежащее. Подлежащее – это то, о чем говорится в предложении, а сказуемое – это то, что говорится о подлежащем. В работах таких лингвистов XIX века, как Н.И. Греч, А.Х. Востоков читаем:

«Подлежащее есть предмет, о котором говорится в предложении», например: Бог, Петр, золото. Сказуемое есть качество, которое мы в суждении своем придаем подлежащему или отнимаем у него, например: всемогущ, велик, легко»  (1, 136).

«Подлежащее есть имя предмета, о котором говорится. Сказуемое есть глагол или все то, что о предмете говорится, например: Солнце сияет. Науке полезно»  (1, 137).

Однако эта точка зрения не получила широкой поддержки и развития.

Согласно второй точке зрения главными членами предложения являются и подлежащее и сказуемое. У И.И. Давыдова читаем: «Подлежащее и сказуемое суть два существенных членов предложения, соединенных между собой органически»  (1, 271).

Ф.Ф. Фортунатов опирается на структурные признаки деления членов предложения. Сказуемое и подлежащее для него главные члены потому, что именно они образуют грамматическое предложение.

А.А.Дмитриевский утверждает, что в предложении не два главных члена: сказуемое и подлежащее, а только один – сказуемое. А что касается подлежащего, то оно является одним из дополнений. Сказуемое есть неограниченный властелин, царь предложения: если есть в предложении кроме него другие члены, они строго ему подчинены и от него только получают свой смысл и значение; если нет их, даже подлежащего, сказуемое само собой достаточно выражает мысль и составляет целое предложение  (2, 223).

Вопрос о второстепенных членах предложения в истории русской грамматики имеет разные решения. В качестве основных направлений в учении о второстепенных членах предложения выделяются два: во-первых, рассмотрение второстепенных членов по значению и, во-вторых, по виду синтаксической связи с другими словами. И в том и в другом случаях выделяются в качестве второстепенных членов определения, дополнения и обстоятельства, но основания для такого выделения принимаются разные, и потому один и тот же член предложения при различных подходах и классификации второстепенных членов определяется по-разному.

Например: в словосочетании дом отца слово отца является определением, если он рассматривается по значению или по функции, которую оно выполняет по отношению к слову дом, и дополнением, если учитывается лишь характер синтаксической связи со словом дом.

Эти два направления в учении о второстепенных членах предложения получили название ф о р м а л ь н о г о  (классификация по характеру синтаксической связи) и  л о г и ч е с к о г о  (классификация по значению). Начало логического направления в учении о второстепенных членах предложения положено в трудах А.Востокова и Н.Греча. У них и появляются термины – «дополнение» и «определение». Члены предложения, которые в современной грамматике определяются как обстоятельства, включались ими в разряд определений.

Ф.И. Буслаев вводит понятие обстоятельства и говорит о двух принципах классификации второстепенных членов предложения: по типу подчинения и по значению (3)

А.А. Потебня выступил с резкой критикой учения Ф.И. Буслаева о второстепенных членах предложения и наметил формальную классификацию – только по виду подчинения, но от терминов «дополнение», «определение» и «обстоятельство» не отказался.

А.Н. Овсянико-Куликовский пытается объединить логическую классификацию с формальной и вводит такие понятия: фиктивное определение (дом сестры), фиктивное обстоятельство (гулял в лесу) (1).

А.М. Пешковский в двух первых изданиях своего труда «Русский синтаксис в научном освещении» сохраняет термины «определение», «дополнение» и «обстоятельство», но вкладывает в них формальное содержание: определение – это согласуемое прилагательное, причастие, местоимение; дополнение – это управляемое существительное; обстоятельство – это примыкающее наречие, деепричастие или примыкающий инфинитив.

В последующих изданиях своего труда А.М. Пешковский (1) отказывается и от терминов «определение», «дополнение» и «обстоятельство» и говорит о членах предложения управляемых, согласуемых и примыкающих.

В практике современной средней и высшей школы получила распространение логическая классификация второстепенных членов предложения, она принята и академической «Грамматикой русского языка» (2). Такая классификация учитывает и грамматические и лексические значения слов, также синтаксические связи этих слов с подчиняющими словами и их значение.

При такой классификации второстепенные члены предложения рассматриваются как логико-грамматические разряды, которые выделяются на основе учета грамматических и лексических значений. Поскольку грамматика неразрывно связана с лексикой, в конкретных словосочетаниях и предложениях грамматические значения слов связаны с их лексическими значениями.

В последнее время учение о второстепенных членах предложения все более связывается с учением о словосочетании. Однако второстепенные члены не всегда соответствуют компонентам словосочетания. Частично на этом основании и строится концепция о двух синтаксических уровнях – словосочетания и предложения, наличие которых не предполагает их разрыва и обособленности друг от друга: компоненты словосочетания в предложении преобразуются в его члены, способные функционировать уже с новыми связями и отношениями. В других случаях второстепенные члены предложения вообще формируются не на базе словосочетания, такие функции выполняют свободные словоформы. Таким образом, традиционное учение о второстепенных членах предложения в его общем плане представляется вполне обоснованным, тем более что это логично и с точки зрения противопоставления их главным членам.

Определенный интерес на членение простого предложения  вызывает точка зрения В. А. Белошапковой,  которая, продолжая опираться на основы структурно-семантического направления и продолжая идеи Н.С. Поспелова, считает, что для формирования предложения необходимо выделять два понятия: предикативная основа  и номинативный минимум. Выделение  предикативной основы  необходимо для того, чтобы предложение было грамматически оформленной в структурном плане единицей. Номинативный минимум необходим для формирования смысловой организации предложения. Под номинативным минимумом В.А. Белошапкова понимает то количество слов, которое необходимо для информатической достаточности предложения.

Предикативность она понимает как комплекс значений. Сюда входят значение времени и устанавливаемое говорящим отношение содержания предложения к действительности, то есть его характеристика как реального или ирреального. Значение реальности / ирреальности составляет центр категории модальности. Грамматически предикативность выражается формами предикативного центра предложения – наклонением глагола или связкой и модальными частицами: пусть, только бы, как бы не  и др.

Указанной выше точки зрения придерживаются и авторы «Современного русского языка» (19). Однако, модальность они различают объективную – отношение сообщаемого к действительности; и субъективную – отношение говорящего к сообщаемому.

В.А. Белошапкова  считает вопрос о предложении открытым и дискуссионным. Общим для всех концепций предложения она считает признание за ним двух аспектов: структурного и коммуникативного. Рассмотренное в структурном аспекте предложение предстает как абстрактная модель, отвлеченная от множества его проявлений. В соответствии с этим предложение понимается как минимальная статическая предикативная структура. В коммуникативно-синтаксическом аспекте предложение характеризуется как самостоятельное или относительно-независимое высказывание. Такое рассмотрение предполагает связь предложения с ситуацией общения, целевой установкой говорящего. В этом плане предложение представляет динамическую структуру.

За последнее время синтаксическая наука обогатилась новыми знаниями об устройстве предложения, которые не отражают традиционное учение о членах предложения. Для учения о членах предложения основополагающее значение имеет мысль о том, что предложение обладает определенной устроенностью как предикативная единица и как номинативная единица. Члены предложения должны выделяться с учетом их вхождения / невхождения в предикативный  и в номинативный минимум, а также их роли в составе того и другого.

Член предложения может быть определен как класс компонентов предложения, характеризуются одинаковыми свойствами:

1) функцией в создании предикативного минимума предложения,

2) функцией в создании номинативного минимума предложения,

3) одинаковыми синтаксическими связями и семантическими отношениями с другими членами предложения.

Предикативность – это сумма грамматических значений, модальности и времени, которые актуализируют отношение содержания предложения к действительности.

Значение реальности / ирреальности составляет центр сложной семантической категории модальности, объединяющей целый ряд значений, по-разному выражаемых (и грамматическими, и лексическими средствами). В отличие от других значений, значения реальности  ирреальности называют «объективной модальностью».

Все члены предложения делятся на участвующие и не участвующие в создании предикативного минимума предложения. Предикативный минимум предложения есть основа его конструкции. Выделение членов предложения, входящих в предикативный минимум, и понимание их особой конструктивной значимости составляет давнюю традицию синтаксической науки, закрепленную удачным термином «главные члены» (5).

Главные члены по своей функции делятся на два класса:

1) несущие в себе предикативные категории, составляющие предикативный центр предложения;

2) не несущие предикативных категорий, а определяющие форму предикативного центра по согласовательным категориям числа и рода / лица.

К первому классу относятся сказуемое и главный член односоставного предложения, которые как носители предикативности составляют конструктивный центр предложения.

Подлежащее – член предложения, входящий в предикативную основу и участвующий в ее оформлении, но не являющийся носителем предикативности; его участие в оформлении предикативной основы состоит в том, что оно диктует сказуемому формы числа и рода. Эта характеристика определяет подлежащее по его функции в создании предикативной основы. Со стороны дистрибутивной оно должно быть определено как член предложения, находящийся во взаимозависимости со сказуемым: определяющий форму сказуемого со стороны согласовательных категорий и сам по требованию сказуемого имеющий форму именительного падежа существительного.

Все члены предложения, входящие в предикативную основу, входят и в номинативный минимум предложения, участвуя в создании семантической структуры предложения.

Члены простого предложения, не входящие в предикативную основу – неглавные, делятся по их вхождению / невхождению в номинативный минимум на два класса:

1) члены предложения, участвующие в создании номинативного минимума;

2) члены предложения, не участвующие в создании номинативного минимума.

Члены предложения, участвующие в создании номинативного минимума (конститутивные), делятся на два класса по своей роли в нем:

1) предметные имена (актанты),

2) конститутивные определители предикаты.

Предметные имена (актанты) обозначают участников события, называемого предложения. Они имеют, в отличие от подлежащего, которое семантически их однородно, формы косвенных падежей. Предметные актанты зависят от предикатов: сказуемого или главного члена односоставного предложения.

Непредметные определители предиката, не обозначая участников события, дают необходимые для информативной достаточности предложения характеристики предиката (сказуемого или главного члена односоставного предложения).

Члены предложения, не участвующие в создании номинативного минимума, факультативны; это конститутивные члены предложения; их наличие или отсутствие не влияет ни на строение предложения как предикативной единицы, ни на его систему организации как номинативной единицы.

Существенно различать среди неконститутивных членов предложения:

1) относящиеся к предикату (сказуемому или главному члену односоставного предложения).

2) относящиеся к другим членам предложения.

Первые представляют собой падежные и предложно-падежные формы существительных или наречия либо инфинитивов с различными обстоятельственными значениями: Для детей соорудили качели. Формы и значения вторых более разнообразны. Они зависят от грамматических и семантических свойств членов предложения, к которым относятся неконститутивные члены.

Анализируя классификацию членов предложения в русском синтаксисе,  можно сделать вывод, что членение простого предложения рассматривается  и изучается в двух аспектах: традиционном и нетрадиционном. В традиционном аспекте предложение рассматривается как единица языка, в нетрадиционном аспекте как единица речи,  обладающая семантикой  и выполняющая коммуникативную функцию.

              Использованная литература 

Грамматика русского языка, т. 2. Москва, 1954.

Дмитриевский А.   Практические заметки о русском синтаксисе // Филологические записки, 1978, вып.4.

3.  Буслаев Ф.И.           Историческая грамматика русского языка. Москва, 1959.

Белошапкова В.А. Современный русский язык. Синтаксис. Москва, 1971.

 

Ключевые слова: номинативный минимум, предикативная основа, актанты  

 

X Ü L A S Ə

Rus dilçiliyində cümlə üzvlərinin müəyyən edilməsi iki nöqtəi – nəzərdən baxılır: ənənəvi və qeyri - ənənəvi. Ənənəvi sintaksisdə cümlə dil vahidi kimi, qeyri - ənənəvi sintaksisdə cümlə nitq vahidi kimi izah olunur.

 

S u m m a r y

There are two directions dealt with the problem of parting of a simple sentence in linguistics: traditional and non – traditional. The traditional direction is based on the conception that considers a sentence as s language unit, and non – traditional conception considers it as a speech unit.

 

 

  Рецензенты: проф. Л.Г. Гулиева, проф. С. А. Магеррамова

       


    Əfsanə İman qızı Məmmədova

XX   ƏSR AZƏRBAYCAN BƏDİİ ƏDƏBİYYATINDA İŞLƏNƏN    TOPONİMLƏR

    ( S. Rəhimovun “Şamo” romanı əsasında)

               Azərbaycan dilçiliyində Onomastika gənc elm sahəsidir. Keçmişimizi, bu gü­nü­müzü daha dərindən öyrənmək üçün Onomastika elmi daha da inkişaf  etdiril­məlidir. Çünki onomastik leksikanı tətqiq etməklə  biz xalqımızın tarixi, dili və həyatı haqqında  məlumatlar əldə edə bilərik.  Onomastik vahidlərdə dilin ən qədim seman­tik məna çalarları və qrammatik quruluş formaları, xalqın ilkin etnik-mifoloji və mənəvi-psixoloji ruhu qorunub saxlanmışdır. Xalqımızın inkişaf mərhələlərinin, xü­susilə ən qədim və qədim dövrlərinin tarixi, etnoqrafiyası ilə bağlı bir sıra prob­lem­lərin həllində bunlara etibarlı mənbə kimi yanaşılır.  Onomastik vahidlərin  öyrənil­məsi  təkcə  dilçilik elmi üçün deyil, eyni zamanda tarix, coğrafiya elmlərinə də lazı­mı məlumatlar verə bilər. Bir çox mübahisə doğuran məsələlərin həllində də xüsusi adların rolu böyükdür.

               Xüsusi adları araşdırmaq üçün əvvəlcə onları toplamaq lazımdır. Azərbaycan dilində olan onomastik vahidləri toplamaq üçün xüsusi əhəmiyyəti olan mənbələrdən biri  də  bu dildə  yazılmış  bədii ədəbiyyat nümunələridir. Məlum olduğu üzrə Azər­­­­baycan dili türk dilləri içərisində çox əsrlik yazı ənənəsi olan bir dildir. Ona görə də  bu dildə saysız-hesabsız bədii əsərlərin yazılması təəccüb doğurmamalıdır. Bu əsərlər üslub və janrına, habelə məzmun rəngarəngliyinə görə bir-birindən fərqlənsə də el-obamızın adlarını qoruyub saxlayır. Məhz buna görədir ki, bədii əsərlərdə öz əksini  tapmış   onomastik vahidləri tapıb toplamaq, onları linqvistik planda tədqiq  etmək mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Məşhur  toponimist  T.M.Əhmədov da bu fikirlə razıdır və yazılı nümunələrdən istifadənin vacib olduğunu söyləyir.Biz də bu gün bunları nəzərə alaraq, bu  məqaləmizdə Azərbaycan bədii nəsrinin görkəmli şəxsiyyəti, o cümlədən məşhur romanlar müəllifi olan, qiymətli ədəbi irs qoyub getmiş ölməz sənətkarımız Süleyman Rəhimovun “Şamo”əsərində  işlənən  bəzi onomastik vahidləri tətqiqat obyekti seçmiş, onları hərtərəfli və sistemli şəkildə araşdırmağı qarşımıza məqsəd qoymuşuq. Tədqiq etdiyimiz toponimlərdən bir neçə­sini sizin diqqətinizə çatdırmaq istərdik.

               Bu əsərdə işlənən toponimlərdən biri “Alçalı”toponimdir.  Bu toponim fitoto­ponimlər cərgəsinə daxildir.  Başqa sözlə desək, coğrafi yer ən çox malik olduğu bitki növü ilə adlanır. Qərbi Azərbaycan ərazisində bu cür adlara tez-tez rast gəlinir.  Bu toponim isə “alçalı yer” mənasındadır

  Bu əsərdə işlənən toponimlərdən biri də “Çalbayır”dır.  Çalbayır oronimi “çal” və “bayır” sözlərindən ibarətdir. Çal- rəng bildirir, həm də bu söz türk dillərində  “təpə”, “daş” mənası ifadə edir. Bayır/Bair türk  mənşəli sözü isə,“dağ döşü, yamac, təpə” mənasındadır.  Çalbayır oronimi “çal rəngli, dumanlıtəpə” mənasını daşıyır. Çal Bair dağı coğrafi adını bəzən Çalvair dağı şəklində yazırlar. Rəng bildirən, əla­mət ifadə edən “çal” sözü ilə bağlı Azərbaycanda bir çox coğrafi adlar yaranmışdır. Çaldağ (Tovuz rayonu), Çalburun kəndi (Gədəbəy rayonu), Çallı kəndi (Zərdab rayonu), Çallıgöl (Xocavənd rayonu).

          Qərbi Azərbaycan ərazisində yaranan toponimlərin  bir çoxu tayfa adları ilə bağlı olur. Bu toponimlərin tədqiqi ən vacib məsələlərdən biridir.  Belə ki, onları tədqiq etməklə biz  həmin torpaqların türklərə məxsus olduğunu sübut etmiş olarıq. Təəssüflər olsun ki,  müasir dövrümüzdə bəziləri faktları bilmədiyindən, bəziləri isə, xüsusi ilə ermənilər tarixi öz bildikləri kimi yozurlar. Hətta onlar iddia edirlər ki, indiki  Ermənistan  “Böyük Ermənistan”nın tərkib hissəsi olmuş, bu yerin ən qədim sakinləri isə ermənilər olmuşdur.  Məhz buna gorə də bu gün biz bu toponimləri yazılı nümunələr əsasında araşdırmamız daha məqsədə uyğundur. Tayfa adı ilə bağlı olan toponimlərdən biri də bu əsərdə işlənən “Cəmilli” topo­nimdir. Toponimin XVIIIəsrin axırlarında Qazax mahalından Qarabağa köçmüş Cəmilli tayfasının adını əks etdirir. Bu toponimə eyni zamanda Şuşa rayonunda həm kənd, həm göl adı kimi, Xocalı rayonunda isə kənd adı kimi rast gəlinir.(1,122).

                Bu əsərdə rast gəldiyimiz yer adlarından biri də “Dəlidağ” toponimidir. Dəli dağ Gəncə quberniyasında dağ adı kimi mövcuddur. Hündürlüyü 3196 m.  XIX əsrdə mövcud olmuş 10 Dəlidağ oronimindən biridir. Keçmişdə Azərbaycanın maldar ellərinin yaylaqlarının yerləşdiyi dağlardır. Gözlənilmədən havanın dəyişməsi ilə (xalqın ifadəsində dəlilik etməsi ilə) əlaqədar olaraq bəzi dağlara verilən addır.

Bu əsərdə  işlənəndigər toponim  “Ərəfsə dağ” toponimidir. Mənbələrin çoxunda bu ad kənd adı kimi qeydə alınmışdır.1728-ci ilə aid mənbədə İrəvan əyalətinin Sisyan  nahiyəsində  Ərəfsa kimi qeyd olunmuşdur.  Həmin mənbədə deyilir ki, kənddə cəmi 2 müsəlman (azərbaycanlı)  və 2 xristian ailəsi yaşayır.1918-1919-cu illərdə kəndin əhalisi qovulmuş və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir. 1968-ci ildə kənd ermənicə Aravis adlandırılmışdır. Ərəfsə Azərbaycan ərazisində  ən qədim kənd adı­dır. İlk dəfə olaraq eradan əvvəl XIV əsrdə Kiçik Asiyada  Xet (Het) dövlətinin hökm­darı II Mürşilin bir qayaüstü yazısında  Aripsa adlı kiçik ölkə və qala adı çəkilir və tədqiqatçılar onu Şərqi anadoluda indiki Ərzurumdan şimal-şərqdə lokalizə edirlər. Ona görə ki, eranın VI əsrdə orada Bizans mənbələrində Arabis kimi yazılan məntəqə vardı. Xet mənbələrində Aripsa, Bizans mənbələrində Arabis kimi qeyd olunan  bu məntəqənin əhalisinin etnik mənsubiyyəti məlum deyil. Lakin Şərqi Anadoluda  hələ eradan əvvəl I minillikdə Altay-türkmənşəli etnosların yaşaması şübhə doğurmur. Aripsa xet dilində yazılmış formasıdır.  Ona görə də ehtimal ki, Aripsa adının  yerli forması olan Ərəfsə adı Naxçıvan bölgəsinə gətirilmişdir. Culfa rayonunda indi də  Ərəfsə kəndi  vardır.  Bu hadisə hər halda ərəb işğalından (VII-VIII) əvvəl  baş vermişdir. Ona görə ki, birincisi, Ərəfsənin əhalisi islam dininə bura­da-Naxçıvanda keçə bilərdi, xristian dininə sitayiş edən Bizans dövlətində, o sıradan Ərzurum əyalətində islam dininə keçmək olmazdı; ikincisi, Naxçıvan bölgə­sində era­mızın əvvəllərində türkmənşəli kəngərlər məskunlaşdıqda Ərəfsə məntəqəsi mövcud idi, çünki orta əsrlərdə kəngərlərin bir qolu həmin kəndin adı ilə Ərəfsə (yaxud Ərəfsəli) adlanırdı.  Həmin qolun əsl adı Sofolu idi. Zəngəzurun Sisyan mahalındakı Ərəfsə də məhz kəngərlərin Sofolu  qoluna mənsub ailələrin məskunlaşması nəticəsində əmələ gəlmişdi, çünki bura həmin tayfaların yaylaq yeri idi.Ona görə də 1590-cı ilə aid mənbədə Ərəfsəcik,yəni “Kiçik Ərəfsə” kimi qeyd olunur. Lakin 1728-ci ilə aid mənbədə  kəndin adı kimi göstərilmişdir (2, 255).Bu toponim barədə Azərbaycan Toponimlərinin ensiklapedik lüğətində qeyd olunur. Burada da toponimin bizans mənbələrində qeyd olunan toponimdən törəmə olduğu yazılır. (1, 186)

            Əsərdə rast gəldiyimiz digər türk mənşəli toponimlərdən biri də “Gorus” to­po­nimidir. Gorus Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında XVIII-XIX əsrlərdə mahal adı kimi işlənib. Onun ərazisi indiki Ermənistanın Qoris rayonu­nun ərazisi ilə üst-üstə düşür. Qoris adı ilk dəfə  M. Kalankaytlının ‘‘Alban tarixi” (“Alban tarix” III kitab, 16-cı fəsil ) əsərində “Qoroz” qalası kimi çəkilir  ki, bu da orta əsrlərdəki Gorus kəndi və mahalıdır. Nəzərə  alsaq ki, əsər ermənicə yazılmışdır deməli ad ermnicə “Qoroz” kimi yazılmışdır. Bu ad indiyə qədər Ermənistanda Qo­ris şəklində saxlanılmışdır. Q.Qeybullayevə görə Mahal Albaniyanın Qoroz  qala­sının  adından yaranıb. Qədim  türk  mənşəli qerus tayfasının adını əks etdirir (8, 118). Q.Qeybullayev, B.Budaqov “Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti” kitabında bu toponim haqqında qeyd edirlər: “Gorus mahalından çıxmış Azərbaycan-türk mənşəli bir elin XVI-XVII əsrlərdə Qızılbaşların tərkibində Səfə­vilərin hakimiyyətə gəlməsində rolu olmuşdur. Azərbaycanda və Ermənistanda “Go­rus” adlı toponimlər məhz Səfəvi şahlarının onlar üçün ayırdığı yerlərdə məskun­laşması nəticəsində yaranmışdır” (2, 317).

Bu tayfanın mənşəyi ilə maraqlansaq erməni tarixçisi Favst Buzandın (V əsr) IV əsrin əvvəllərində baş vermiş hadisə ilə əlaqədar olaraq Albaniyanın şimal-şər­qində xrsan (xoruz) adlı tayfanın yaşaması haqqındakı məlumatı diqqəti cəlb edir. Q.Qeybullayev “Qədim türklər və Ermənistan” adlı kitabında bu məlumatı göstərir ki,bu etnonim məhz Qoros, Xurs (Xoruz) toponimlərində əksini tapmış etnonimdən və -an şəkilçisindən ibarətdir. Qeybullayev öz kitabında qeyd edir ki, Albaniyada xurs tayfasının yaşadığını erməni tarixçiləri də qeyd edirlər, lakin  onlar bu tayfanın dağıstandilli olduğunu yazırlar. Ancaq biz qeyd etdiyimiz toponimi Koros və yaxud Gerus kimi bərpa edə bilərik. Tarixçilərin qeydlərinə nəzər salsaq digər Alban tarix­çisi yazır ki, V əsrdə Albaniyaya şimaldan Qor və Qazan adlı iki elbəyi öz tayfaları ilə gəlib Syuni əyalətində (indiki Zəngəzurda) məskunlaşmışlar. Qeybullayev hər iki elbəyinin adını türk mənşəli olduğunu yazır və bu nöqteyi-nəzərdən çıxış edərək “Ki­tabi-Dədə Qorqud” da Qorqud adındakı “qor” sözü ilə bu etnonim arasında bağlılıq olduğunu söyləyir (8,119). Ancaq bu fikir hələ tam sübut olunmamışdır, sadəcə bir fərziyyə olaraq qalır

Son dövrlərdə erməni tədqiqatçıları Gorus (Qoris)  sözünü rus dilindəki “qora” dağ sözü ilə əlaqələndirirlər. Halbuki ruslar Zəngəzura XIX əsrdə gəlmişlər. Bu fikir tamamilə yanlışdır.

 Göründüyü kimi Gorus etnonimi müxtəlif fonetik variantda qeyd olunmuşdur: Qros, Xoras, Xurs- Kirs, Qars və s. Bütün bu adların nüvəsində bu günə qədər Alba­niya ərazisində (Zəngəzurda) mövcud olan Gorus-Qoros toponimi durur. Q.Qey­bullayev qeyd edir ki, erkən orta əsrlərdə Albaniyada  yaşamış Gorus (Xoros-Xors) tayfası cənubi Azərbaycanda Gerus-Xoris-Xursan-Xerusan-Xersabad adlarında öz izini saxlamışdır. O, belə hesab edir ki, Qara dənizin sahilindəki Xersin adı da Xoros-Gerosla eyni kökdən yaranmışdır.

Bu etnonimi daha dəqiq və düzgün araşdırmaq üçün onun yayılma arealını müəyyənləşdirmək lazımdır. İ.Bayramovun bu fikri ilə razılaşaq ki, müxtəlif areal­lardakı toponimik paralelləri müəyyənləşdirmək toponimlərin təhlilindəki dolaşıqlığı aradan qaldırmağa kömək edir (3,398). Hər halda paralel toponimlərin əksəriyyəti qədim türk tayfa və qəbilələrinin adları ilə bağlı olub onların parçalanaraq müxtəlif yerlərə miqrasiyaları nəticəsində yaranan adlardır. Gorus etnotoponiminin yayılma arealına gəldikdə isə etnonim Naxçıvanda Xurs, Qarabağda Xorus (Xoruz),Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında Xorosdağ, Axalsik qəzasında Xorosdaq, Stevro­pol quberniyasında Geros və indiki Qroznı toponimlərində qalmışdır.

Bu deyilənlərdən belə nəticə çıxarmaq olar ki, bu  etnonim Albaniya və ona

bitişik bölgələrdə eyni zamanda indiki Ermənistan ərazisində yaşayan qədim türk mənşəli Qerus (Gorus) tayfasının adını əks etdirir. Digər tayfa adı bildirən və bu əsərdə işlənən toponimlərdən biri də  “Hacısam­lı”dır. Bu toponim də tayfa adını özündə əks etdirir.  Əvvəlcə, Laçın rayonu ərazi­sində yaşamış qaracorlu tayfasına mənsub hacısamlı tirəsinin məskunlaşması nəticə­sində kənd yaranır. Mənbələrin məlumatına görə,  XIX əsrin 30-cu illərində hacısam­lıların bir hissəsi  Naxçıvanda yaşayırdılar (1, 221). Düşünürük ki, elə əsərdə rast gəldiyimiz bu toponim də hacısamlı tayfasının adını əks etdirir. Belə ki, qeyd etdi­yimiz Laçın və  Naxçıvan ərazisi Ermənistanla sərhəddə yerləşdiyi üçün burada da bu tayfaların məskunlaşması heç  də təəccüb doğurmaz.

Bu əsərdə işlənən toponimlərdən biri də “Kürdhacı” toponimidir.  Azərbaycan dilində “kürd” sözü ilə yaranan çoxlu sayda toponimlərələ  rastlaşmaq olar. Bu söz müasir dilimizdətoponimlərin tərkibində əsasən iki mənada işlənir. Birincisi bu söz “qurd” sözünün fonetik dəyişməsidir: Kürddərəsi-Qurddərəsi. İkincisi isə kürdlər ya­şadığı ərazilərdə yaranan toponimlərintərkibində kürdlərə məxsus ərazini göstərir: Kürdəsər- kürdlər yaşayan yüksəklik.Kürdhacı sözünün tərkibində işlənməsinə gəl­dikdə isə, burada birinci variant əsas götürülür.Toponimin ilkin variantı başqa cür ol­muşdur. Qurqajı kimi tələffüz olunur və “Qurd aşırımı” şəklində izah olunur (1,296 ).

Bu əsərdə işlənən və çox yerdə rast gəlinən toponimlərdən biri də “Qaraqaya” toponimdir. Əhmədov Tofiq “El-obamızın adları” adlı kitabında  Qara qaya topo­ni­mindən bəhs edərkən yazır ki, bu oykonimin birinci komponenti “qara” türk dilində işlənən söz olub  “böyük” mənasını ifadə edir. O, həmçinin qeyd edir ki, I tip sintak­tik model əsasında  formalaşan mürəkkəb quruluşlu toponimin tərkibindəki qara sözünün və ümumiyyətlə, külli miqdarda oronim, oykonim və hidronimlərin bu və ya digər komponenti (əsasən I komponenti) yerində işlənən qara sözünün mənasını dəqiq müəyyənləşdirmək çətindir. Belə ki, mənbələrdə bu sözün rəng; siluet; yaş; sadə;  siravi;  torpaq; təpəlik;  dağlıq yer;  kütlə;camaat;  pis ruh;  sıx; qatı; bəd­bəxt; mənaları ilə yanaşı “baş; böyük” mənasında da işləndiyi məlumdur (5,70). Müqayisə et: “ Ağ yazı”- “Qara yazı”,  Qara dağ - “Böyük dağ” , Qaraxan -“Böyük xan”, qara mal - “iri mal”, qara quş - “iri quş” və s.

T. Əhmədovun fikrinə görə, Qara sözünün arxaik məna çalarları dilin lüğət tərkibininin başqa yaruslarından fərqli olaraq toponimik laylarında daha çox saxlanıl­mışdır. Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, Qara sözü müsbət relyef quruluşlu obyekt adlarında (dağ, təpə, zirvə) bə həmin yolla yaranan bir sıra başqa toponimlərdən, eləcə də bu qəbildən olan coğrafi adlardan törənən oykonim və hidronimlərin tərki­bində “uca,hündür, şiş” mənasını daşıyır. Həmin komponentin müasir dil və dialekt­lərimiz baxımından arxaik sayılan məna çalarlarını əks etdirən obyekt adlarına baş­lıca olaraq aşağıdakıları misal göstərmək olar: Qaraqaya (Qax rayonunda),  Qara­bulaq ( Vartaşen, Qax, Gədəbəy). Belə bir fakt da diqqəti cəlb edir ki, bir sıra yanaşı olan çay adlarında ağ və qara kompanentləri coğrafi obyektlərin birinin  digərinə nisbətən uzun və ya qısalığını  (kiçik və böyüklüyünü), göl adlarında isə onların tutduqları ərazilərinin həcimini bildirməyə xidmət edir (5, 71-73). 

A.Axundov isə “Torapağın köksündə tarixin izləri” adlı kitabında  bu barədə qeyd edir: ”Orta əsr Azərbaycan toponimiyasında tərkibində ağ və  qara sözləri olan yer adları mühüm yer tutur. Respublikamızın toponimiyasında onlar çay, göl, mineral bulaqları, dağ, yaşayış yerlərinin adları kimi geniş yayılmışdır”. Buradan aydın olur ki, bu kimi adların yaranmasının tarixi çox qədim deyildir.  A.Axundovun qeyd etdiyi kimi orta əsrlərdə daha çox istifadə  olunmağa  başlanmışdır. Onun fikrincə, “qara” toponimlərin tərkibində “rəng”  mənasında işlənmişdir (3,193). V.V. Radlov da “qara” sözünün“iri,böyük” mənasında işləndiyini qeyd etmişdir ( 3, 192).

            Ümumiyyətlə, Qərbi Azərbaycan ərazisində  Qara  sözünün iştirakı ilə çoxlu sayda oronimlər, hidronimlər yaranmışdır:  Qaraqala, Qaraqaya, Qaravəng, Qara­vəli, Qaraqaş,  Qaraqışlaq, Qaraqovmaz, Qaradaş, Qarakilsə, Qarakəndi, Qaragil, Qaragöl, Qaraxaç, Qarahasar və s. Nadir Əhmədov “Azərbaycan Yer Adaları kitabında” rəng bildirən söz və ter­min­lərdən düzəlmiş oronimlərdən bəhs edərkən yazır ki, Azərbaycan (türk) dillərində oronimlərin müəyyən hissəsi müxtəlif rəng bildirən sözlərin (ağ, ala,qara, boz, sarı, qırmızı) və oronomik terminlərin (daş, burun, dərə, yamac, gədik, çala, qobu, quzey) birləşməsi nəticəsində aranmışdır. Qeyd edilməlidir ki, istər müsbət, istərsə də mənfi relyef formalarını bildirən oronimlərin bu yolla yaranması, ümumiyyətlə, toponim yara­dıcılığında geniş yer tutur.  Belə halda oronimlərin necəliyini bildirən və sifət ki­mi çıxış edən sözlər bir qayda olaraq oronimlərin birinci hissəsini təşkil edirlər ( 10,53,54).

          Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi qara sözü təkcə rəng mənasında işlənmir. Bu faktı bir çox dilçilər öz araşdırmalarında qeyd edirlər. Ə.Tanrıverdiyev  “Qara Sunqur” antroponimini araşdırarkən yazır ki,  “Qara” sözü müasir ədəbi dilimizdə rəng anlamlı vahid kimi işlənməkdədir. Antroponimik vahidlərdə böyük, igid, məğrur və s. mənaları ifadə etmişdir. Məsələn: Qara, Qaraxan, Qarabəy, Qaraca, Qaraş adla­rında da “qara” sözü yuxarıda qeyd etdiyimiz “böyük”,“igid” mənalarındadır. Göründüyü kimi, Azərbaycan və  digər türk dillərindəki onomastik vahidlərdə  “ağ” və “qara”  leksemlərinin işlənmə dairəsi genişdir. Buna səbəb həmin vahidlərdəki  məna müxtəlifliyi, məna genişliyidir. V.V .Radlov “ağ” sözünün üç əsas mənasını göstərir: 1. rəng, 2. təmiz, 3. xeyirxah, yaxşı ürəkli. Ağ və qara sözləri bəzən suyun rəngindən başqa,istifadəyə yararlıq dərəcəsini bildirir. Ağ su deyəndə içməyə yararlı su nəzərdə tutulur. A.Qurbanov isə Qara dağ, Qara yazı, Qara Tuğay toponimlərinin tərkibindəki “qara” sözünün çoxluq mənasında işləndiyini göstərir (9, 51). Rəng bildirən sözlərdən və relyef formaları bildirən terminlərdən yaranmış oronimlər bütün xalqların, xüsusilə türk xalqlarının toponimiyası üçün xarakterik xüsu­siyyət daşıyır. Bu fakt onu sübut edir ki, dilimiz çox zəngin leksik sistemə malikdir.

Beləliklə, bədii ədəbiyyatda işlənən onomastik vahidlərin tədqiq etməyin nə dərəcədə vacib olduğu bu məqalədən aydın görünür. Belə tədqiqatların aparılmasını vacib olduğunu bir daha bu məqalə vasitəsi ilə diqqətə çatdırdıq.

Ədəbiyyat siyahısı

1. Azərbaycan toponimləri ensiklopedik lüğəti. I cild. Bakı,  Şərq-Qərb, 2007

2. Budaqov B., Qeybullayev. Q. Ermənistanda  Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti.  Bakı,  Oğuz Eli, 1998

3. Bayramov. İ., Qərbi Azərbaycanın toponimlər sistemi . Bakı, Elm, 2005

4. Əhmədov  T., Azərbaycan toponimikasının əsasları.  Bakı, BDU, 1991

5. Əhmədov T., Azərbaycan paleotoponimiyası. Bakı, BDU, 1985

6. Əhmədov T., El-obamızın adları, Bakı, Gənclik, 1984

7. Qurbanov A.M., Azərbaycan dilinin onomolgiyası. Bakı, Maarif, 1998

8. Qeybullayev Q.Ə.,  Qədim türklər və Ermənistan. Bakı, Azərnəşr. 1992

9. Qurbanov A.M. Azərbaycan dilinin onomolgiyası. Bakı, Maarif, 1998

10.Məmmədov N., Azərbaycanın yer adları. (Oronimiya), Bakı, Azərnəşr, 1993

Açar sözlər:termin, toponim,  ədəbiyyat, dağ,  tayfa

Ключевые слова:термин,топоним, литература, гора, племя

Keywords:term, toponym,fiction, mountain, tribe

Резюме

Топонимы использованные в художественной литературы ХХ века

(На основе романа“Шамо” С. Рагимова)

В данной статье изучаютсятопонимы которые использовались в романе “Шамо” С. Рагимова. В этой статье также исследуется происхождение топони­мов и пути создание.  Здесь исследовались также отношение топонимов и тюркских народов.

Summary

Toponymsused in the fiction of twentieth   century

(On the basis of the novel “Shamo” by S.Rahimov)

In this article are investigated toponyms, whichare used in novel “Shamo” by 

S.Rahimov.  In this article is also investigated the origins of toponyms and their ways of creation.  Here is investigated relation with those toponyms and Turkic people.

 

Rəyçi:  dos. M.A. Hüseynov

                                                                                         Əhmədova Kəmalə Şamil qızı

ÇKMC-LƏR/İN ÇOXKOMPONENTLİ SÖZ BİRLƏŞMƏLƏRİ İLƏ İZOMORFİKLİYİ

Məlumdur ki, dilin hər hansı bir vahidinin ümumi sistemdə yerini, onun «xü­su­si çəkisinin» müəyyən olunmasında axır zamanlar izomorfizm faktorunu da gündəmə  gətirirlər.

Hesab edilir ki, əgər ayrıca götürülmüş bir sistemin (məs. sintaksisin) daxili strukturunun müxtəlifyaruslu vahidləri (məs. söz birləşməsi, sadə cümlə, mürəkkəb cümlə və s.) arasında struktur-semantik və ya funksional oxşarlıq (analogiya) varsa, deməli bu vahidlər izomorfik əlamətlər nisbətində özlərinin, bir növ, reallığını təsbit edirlər, göstərilən sistemdə özlərinin xüsusi yerini aşkarlayırlar.

İzomorfizm anlayışını, G.A.Makayevin göstərdiyi kimi, riyaziyyatdan dilçiliyə Y.Kuriloviç gətirmişdir və bu fenomen keçən əsrin altmışıncı illərinə kimi bir o qədər də ciddi tədqiqatçı marağı cəlb etməmişdir. Əsrin axırıncı 30 ili ərzində izomorfizm anlayışı bir çox tanınmış dilçi alimlərin əsərlərində araşdırıl­mış və ciddi təsnifat və ya kvalifikasiya meyarı kimi irəli sürülmüşdür. İzomorfizm anlayışının və faktorunun belə ciddi qəbul olunmasında təkcə gös­tərdiyimiz «avtoritar» amil deyil, bu faktorun hələ XIX əsrin əvvəllərindən dil­çi­lik­də nəzərə alınması da müəyyən rol oynamışdır: XIX əsrin ortalarında akad. İ.İ.Davı­dov özünün «Oпыт общесравнительной грамматики» kitabında tabeli mürəkkəb cümlələrin təsnifatının əsas meyarı kimi budaq cümlənin baş cümlə tərkibində işlən­məyən (boş pozisiya) bu və ya digər cümlə üzvünün yerini tutması analogiyasını önə çəkir. Göstərir ki, budaq cümlələr isim, sifət, zərf kimi nitq hissə­lərinin funksiyası və mənası ilə baş cümlənin üzvünü əvəz edir, çünki baş cümlədə yeri boş olan cümlə üzvü bu nitq hissələri ilə analoji funksiyada olur. Sonralar budaq cümlənin baş cümlənin elementi kimi çıxış etməsi, tabeli mürəkkəb cümlənin sadə geniş cümlə ilə struktur-semantik analogiya (sinonimlər) münasibətində olması və bu əsasda da tabeli mürəkkəb cümlələrin bizə qədər gəlib çatan təsnifatı linqvistik universaliya kimi qəbul olundu.

Düzdür, dilçilik tarixində Y.Kuriloviçə qədər «izomorfizm» metalinqvistik anla­yı­şını  kimsə işlətməmişdir. Ancaq, göstərdiyimiz kimi, bu faktordan çoxları bu və ya digər dil vahidlərinin səciyyələndirilməsində sadəcə olaraq daxili analogiya – oxşarlıq səviyyəsində istifadə etmişdir. E.A.Makayev izomorfizmin tərifini belə verir: müxtəlif yaruslu konstitutiv dil vahidlərinin strukturunun (quruluşunun) eynitipli olmasına izomorfizm deyilir ki, bunun da nəticəsində həmin vahidlərin elementləri arasında eynitipli məna münasibətləri və əlaqələr yer tutur .E.Makayevin fikrincə, izomorfizm prinsipini ciddi amil kimi qəbul etsək, onu ancaq eyni sistemin vahidləri arasında axtarmalıyıq, yəni obyektiv izomorfizm əlamət­lərini, məsələn, sintaksisin nominativ və predikativ vahidləri arasında mey­dana çıxarmaq lazımdır. Biri-birinə qonşu olmayan heca və cümlə kimi dil vahid­ləri arasındakı potensial izomorfizm «bir o qədər effektli deyil». Müəllifin əsas tələblərindən biri də «konstitutiv vahidlərin» modelləşdirilmə imkanlarıdır: analo­giya-izomorfizm sisteminə cəlb olunmuş vahidlərin modelləri öz aralarında eyni tipli münasibət və əlaqələr əsasında qurulmuş strukturlar olmalıdırlar, yəni müqa­yisə olunan vahidlər həm konkret mətn daxilində götürüləndə (konkret lek­sem və predikativ vahidlər birləşməsi kimi), həm də modellər səviyyəsində götürüləndə göstərilən məna münasibətləri və sintaktik əlaqələr korrelyativ olmalıdır.

Misal üçün, «məktub yazmaq» söz birləşməsinin elementləri arasında «ob­yekt» məna münasibəti, idarə sintaktik əlaqəsi vardır ki, bu da «hərəkət+hərəkətin obyekti» modelində reallaşır. Həmin söz birləşməsinin model-sxemi belə təqdim oluna bilər:

       
 

йазмаг

 
 

Няриман баша…

 

 


                                                           =                                              ki,   

       
   

бу адамы…

 
 

мяктуб

 
 

 

 


«Nəriman başa düşdü ki, bu adamı həyatında birinci dəfə görür» tabeli mü­rək­kəb cümlənin element-komponentləri arasında da məna münasibətlərini «obyekt mü­nasibətləri» kimi adlandırmaq olar (başa düşdü nəyi?). Sualdan görünür ki, budaq cümlə baş cümlədə predmet-obyekt funksiyasını yerinə yetirir: Nəriman bu adamı… birinci dəfə gördüyünü başa düşdü. Göstərilən elementlə «başa düşdü» feli arasında («başa düşdü… gördüyünü») idarə əlaqəsi aşkarlanır. Bu da o deməkdir ki, tabeli mürəkkəb cümlənin komponentləri (hissələri) arasında əslində elə idarə sintaktik əlaqəsini bu məqamda biz tabelilik kimi qələmə alırıq (və bu, qanuna çevrilib), çünki idarə sintaktik əlaqəsi söz birləşmələri sistemi üçün (yanaş­ma, uzlaşma da o cümlədən) nəzərdə tutulur; predikativ vahidlər arasında başqa sintaktik əlaqələr məhfumlarından istifadə olunur – əsasən tabelilik və tabesizlik.

Hər bir halda tabeli mürəkkəb cümlədə də eynitipli semantik münasibətin və eyni­tipli sintaktik əlaqənin (mahiyyət etibarı ilə, yəni sübardinasiya əlaqəsi kimi) şa­hidi oluruq. Model-sxemlərin identik olması, fikrimizcə, şübhə doğurmamalıdır. Bir fakt da şübhə doğurmamalıdır ki, tabeli mürəkkəb cümlələrin bu günə qədər Azər­baycan dilçiliyində məntiqi-qrammatik klassifikasiya adlanan və lazımi dərəcədə təkmilləşdirilmiş təsnifatı (rus dilçiliyində bu təsnifatı «yeni nəzəriyyələr axtarışında» kifayət qədər arqumentləşdirməmiş inkar edirlər) klas­sik təsnifat mo­deli kimi hələ də optimallığını qoruya bilir. Rusistikadakı vəziyyət isə sadə cüm­lənin qrammatik üzvlənməsi məkanında işlədilən sxemlə tabeli mürəkkəb cüm­lələrin komponent tərkibi arasında olan danıl­maz izomorfizmi inkar etmək demək­dir. Halbuki orta məktəb və ali məktəb dərslik­lərinin çoxunda cümlə üzvləri sis­temi araşdırılır və bu sistem nəzəri tədqiqatların obyekti kimi hələ də təkmilləş­dirilir .

Buna baxmayaraq məhz rus dilçiliyində ÇKMC-lərin xüsusi sintaktik yerinin müəyyən olunması zəminində izomorfizm prinsiplərinin hesaba alınması özünü göstərir. ÇKMC-lərin araşdırılmasında  öz sözünü deyə bilmiş Q.F.Qavrilova sadə söz birləşmələri ilə MMC-lər arasında, çoxkomponentli söz birləşmələri ilə ÇKMC-lər arasında izomorfizm faktını əsaslı şərh edərək yazır: «Adı çəkilən sintaktik vahidlə­rin arasında dərin yaxınlığın («глубинная общность»)» olması özünü təkcə iki­komponentli strukturların mexanizminin qurulmasında deyil, bir də onda birüzə verir ki, söz birləşmələri və mürəkkəb cümlələr minimal konstruksiyalı və ya çoxkom­po­nentli ola bilirlər; kombinasiya prinsipləri söz birləşmələrində və mürəkkəb cüm­lələrdə eyni cürdür».

Mürəkkəb sözün mürəkkəb cümlə ilə, söz birləşmələrinin MMC ilə, çoxkom­po­nentli söz birləşmələrinin ÇKMC-lərlə izomorfik münasibətdə olması faktı Azər­­bay­can dilçiliyində də diqqətdən kənarda qalmamışdır. Hələ keçən əsrin orta­la­rında Z.X. Tağızadə mürəkkəb cümlənin vahid bir tamlıq təşkil etməsi xüsusiy­yətini belə izah etmişdir: «Məsələn, Daşdəmir işlədi» cümləsindəki sözləri nəzər­dən keçirək: «Daşdə­mir» sözünün tərkib hissələri (daş+dəmir) ayrılıqda müstəqil olsalar da, bütövlükdə biri-birinə qovuşub, yeni bir məna kəsb etmişdir, lakin «işlədi» sözünün tərkib hissələrindən biri (iş) müstəqil, o biriləri isə (lə+di) asılı vəziyyətdədir. Mü­rək­kəb cümlənin quruluşunda bu hal daha aydın və geniş şəkildə özünü göstərir».

Müasir tədqiqatçılarımızdan T.Müzəffəroğlu da bu barədə fikirlərini izomor­fizm anlayışına müraciət etmədən söyləyir.Ə.Z.Abdullayev sadə cümlənin üzvləri ilə budaq cümlələrin izomorfizmini prin­sip kimi qəbul edir və bunun əsasında da tabeli mürəkkəb cümlələrin çox nəfis bir sis­temli təsnifatını verir: «Azərbaycan dilinin, eləcə də türk dillərinin budaq cümlələrini təs­­nif edərkən cümlə üzvləri vasitəsi ilə göstərilən münasibət mürəkkəb cümlədə… bu­daq cümlə vasitəsi ilə yaradılır. Məsələn, səbəb-nəticə münasibəti sadə cümlədə, içə­risində feli tərkiblər olan sadə cümlədə və tabeli mürəkkəb cümlədə ifadə oluna bilər:

a) xəstəlikdən rəngi saralmışdır;

b) xəstə olduğu üçün rəngi saralmışdır;

c) ona görə rəngi saralmışdır ki, xəstəlik keçirmişdir. Yaxud: xəstədir ki, rəngi saralmışdır».

Maraqlı burasıdır ki, görkəmli alim sadə cümlənin elementləri və mürəkkəb cüm­lə­nin komponentləri arasında meydana gələn məna münasibətlərini əsas götürür, sin­tak­tik əlaqəni isə arxa plana çəkir: «Obyekt münasibəti də sadə və mürəkkəb cümlə for­maları ilə ifadə olunur: a) gəldiyini bilməmişəm; b) bilməmişəm ki, gəlibdir».

Bu müddəanı K.M.Abdullayev də cümlənin aktual üzvlənməsi baxımından birmənalı qəbul edir. Belə bir yanaşmanı qəbul etməmək məntiqsiz olardı. Çünki məna əlaqələri daha yüksək və ümumiləşmiş münasibət, asılılıq formalarıdır, cümlənin və ya söz birləşməsinin funksional təyinatını müəyyən edən konstitutiv keyfiyyətdir.

Beləliklə, bizim indiki halda izomorfizm kateqoriyasına əsaslanmağımız  sadə­cə eksperiment deyil, söz birləşməsi və cümlə «çaxnaşmasından» əmələ gə­lən transformların analoji semantik strukturunun təqdimi deyil, ÇKMC-lərin semantik strukturunun özünəməxsusluğunu, bu konstruksiyaların qapalı sintaksis sistemində aşağı yarus vahidləri olan çoxkomponentli söz birləşmələri ilə sistemli korrelyasi­yada olmağını izomorfizm müstəvisində də qabartmaqdan ibarətdir.İzomorfizm özünü təkcə müxtəlif yarusların vahidləri olan söz birləşmələri və mürəkkəb cümlələrin komponent-elementlərinin tabelilik əsasında (məs. tabeli mürəkkəb cümlələrdə) birləşə bilməsində və məhz bundan sonra cümlələrin tərki­bi­nə daxil ola bilməsində göstərmir. Aydınlaşan sözlərin aydınlaşdıran (təyin olunan söz-komponentlərin təyinedən) sözlərlə məna münasibətləri bu elementlərin valentlik imkanları daxilində reallaşır. Sözlərin valentliyi isə onların mücərrəd leksik-qram­matik xüsusiyyətləri ilə təyin olunur ki, bu da onları təyin edən sözlərin sintaktik mövqeyini, onların təyinolunan sözlərlə birləşə bilmək imkanlarını bir növ «sifariş» edə bilir, onların asılı sintaktik vəziyyətini təyin edir.Deməli təyinolunan sözün baş cümlədə olması və onun budaq cümlə ilə təyin­olunması (aydınlaşması) iki sözün söz birləşməsi daxilində belə münasibətlərə girməsi ilə eynilik təşkil edir. Hər iki halda elementlərin biri-biri ilə sintaktik əla­qələri və məna münasibətləri eynixarakterli, eynitəbiətli meyarlar kimi  xarakterizə olunur .Misallara müraciət edək.

«Bayırdakı hündür qələmə ağacının baş budaqlarının zorla seçilən namnazik kölgəsi otağın qarşı tərəfindəki divarın üstünə düşmüşdü» (Ə.Məmmədxanlı.Ay­rı­lıq) cümləsindəki «bayırdakı hündür qələmə ağacının baş budaqlarının zorla seçilən namnazik kölgəsi» çoxkomponentli söz birləşməsi aşağıdakı xüsusiyyətlərlə seçilir: a) bu söz birləşməsi dilimizin sintaksisinin normalarına uyğun qurulub;

b) onun strukturunu müəyyən etmək mümkündür;

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 


c) bu söz birləşməsində 10 söz, 8 element vardır;

ç) bu söz birləşməsi bütöv nominativ sintaktik vahiddir və onun sintaktik reallı­ğı şübhə doğurmur;

d) bu söz birləşməsinin tərkibində ayrı ayrı sözlər biri-biri ilə sintaktik əlaqədə və semantik münasibətlərdədirlər (bayırdakı (qələmə ağacı); hündür (qələmə ağa­cı), (qələmə ağacının) budaqları, baş budaqları; budaqların kölgəsi; (zorla seçilən) kölgəsi; namnazik kölgəsi);

e) bu söz birləşməsinin tərkibində iki element funksional-semantik cəhətdən bölünməzdir (qələmə ağacı; zorla seçilən);

ə) bölünməz söz birləşmələri digər sözlərlə sadə söz birləşmələri – ikikom­ponentli söz birləşmələrini təşkil edirlər: hündür qələmə ağacı; zorla seçilən kölgəsi; bayırdakı qələmə ağacı;

f) söz birləşmələrinin komponentləri arasında aşağıdakı məna münasibətləri yaranmışdır: hündür (qələmə ağacı) – atributiv, təyin münasibəti; hündür (qələmə ağacı) – atributiv münasibət; (qələmə ağacının) budaqları – obyekt münasibətləri; baş budaqlar – atributiv münasibət; budaqların kölgəsi - obyekt münasibətləri, nam­nazik kölgəsi - atributiv münasibət, (zorla seçilən) kölgəsi – atributiv münasibət, zor­la seçilən – zərflik münasibətləri;

g) bu söz birləşməsinin semantik strukturu ikiqütblü olub, təxminən belə müəy­yən olunur: [bayırdakı (hündür (qələmə ağacının)) (baş budaqlarının)]/ [namnazik (zor­la seçilən kölgəsi)];

h) qütblər arasında idarə əlaqəsi zəminində obyekt münasibətləri yer tutur.

Belə bir funksional-sintaktik səhnəni yuxarıda göstərilən strukturla təxmini eynilik təşkil edən (mütləq eynilik təşkil edən ÇKMC modeli kartotekamızda yoxdur, amma bu, prinsip etibarı ilə mümkündür) ÇKMC səviyyəsində də müşahidə etmək olur.

- Əgər Fərhad qınından çıxıb, qınını bəyənməsəydi, dözülməz iddiaya düşüb kərpickəsən ailəsinə xor baxsaydı, kərpickəsən ailəsinin Tünzaləsi, Naziləsi də onun arvadı Anaxanıma, qızı Şəlaləyə xor baxa bilər, «söymə rəiyyət atamı, söyməyim bəy atanı» deyə bilərdi, çünki Fərhad bilmirdi və billə bilməzdi ki, onun sevdiyi adamlar içində… Zərzəbərçətin toruna düşə bilən Nazilə, Tünzalə kimiləri tapıla bilər (S.Rəhimov. Ana abidəsi. II hissə).

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Bir qədər şərti götürsək, deyə bilərik ki, söz birləşmələrinin komponentləri arasında mümkün hər üç növ sintaktik əlaqə (yanaşma, uzlaşma, idarə) ÇKMC-lərin  komponentləri arasındakı əlaqələri xatırladır; belə bir imkanın səbəbi ayrıca söz-leksemlərin təyinolunma (genişlənmə) prosesində həmin söz-leksemləri təyinedən, genişləndirən elementlərin müxtəlif dil yaruslarını təmsil etməyinə baxmayaraq, təyinolunan elementlə təyinedən element arasında identik sintaktik əlaqə və semantik münasibətlərin tipik oxşar olmasıdır. Müqayisə edək:

Bizim binamız – uzlaşma, atributiv münasibətlər.

Tikilməsi yarımçıq qalmış binamız – uzlaşma, atributiv münasibətlər.

Binamız, hansı ki uzun illərdən bəri tikilir – uzlaşma, atributiv münasibətlər.

Göründüyü kimi, eyni söz («binamız») leksemlə, ismi sifət birləşməsi ilə, bu­daq cümlə ilə – yəni müxtəlif  yaruslu dil vahidləri ilə – təyin olunmasına baxma­yaraq, identik sintaktik əlaqə və məna münasibətləri əsasında bu vahidlərlə birləşə bilir. ÇKMC və çoxkomponentli söz birləşmələrinin izomorfizm siste­minə girə bilməsinin əsasını bu amil təşkil edir.

Odur ki, yuxarıda araşdırdığımız çoxkomponentli söz birləşməsi ilə ÇKMC arasında tipik, təkrarlanan sintaktik əlaqələrin, məna münasibətlərinin identikliyini və ümumən həmin söz birləşməsinin ÇKMC ilə izomorfik uyğunluqda olmasını uzun-uzadı işıqlandırmağa, fikrimizcə, ehtiyac yoxdur. Məlumdur ki, yaruslararası izomorfizm hadisəsi indiki məqamda ümumi dilçilikdə danılmaz bir fakta çevrilmişdir, dilin sistemli quruluşunun arqumentlərindən biri kimi qəbul olunur.

İzomorfizm faktının, hadisəsinin dil sistemində təsadüfi faktor olmamasını məhz müqayisə etdiyimiz çoxkomponentli strukturlar fonunda daha aydın görmək olur.

Müqayisə etdiyimiz nominativ və ÇKMC konstruksiyalarının tərkib element­lə­ri­nin bir neçəsi də bəzi suallara cavab verir: biz çoxkomponentli söz birləşmə­sinin tərkibində «bütöv», sintaktik cəhətdən bölünməz sadə söz birləş­mə­lərini ayırdıq. Başqa sözlərlə desək, çoxkomponentli söz birləşməsində funksiona cəhət­dən «sadə olmayan» elementlərə nəzər yetirdik: qələmə ağacı; zorla seçilən. Bu bir­ləş­mələr, ümumiyyətlə götürsək, sadə söz birləşmələridir və ayrılıqda (cümlə­dən kənarda) sintaktik bağlılığını, bütövlüyünü büruzə vermir, çünki əksliklər oppozisiyasına girə bilirlər: qələmə ağacı – armud ağacı, hansı ağac? – köhnə ağac, qoca ağac və s.; zorla seçilən – aydın seçilən və s. Ancaq cümlə daxilində bu söz birləşmələrinin bir elə sərbəstliyi yoxdur: onların təyin etdiyi sözlər onların bağlı sintaktik pozisiyasını «irəlicədən» müəyyən etmişdir.

Sintaktik bağlılıq pozisiyası təkcə söz birləşmələrinin komponentləri arasında özünü göstərmir. Pozisiya cəhətdən meydana çıxan sintaktik bağlılıq (bölünməzlik) ÇKMC strukturunda daha qabarıq və geniş təmsil olunur. Funksional-sintaktik bağlılığı ilə xarakterizə olunan bu elementlərin işlənməsi, birinci növbədə, dilin sintaksis yarusunun sistemli xarakter daşımasını təsdiq edir: sintaksisin nominativ və kommunikativ vahidlərinin struktur-semantik izomorfizm münasibətlərinə girə bil­məyindən xəbər  verir. İkincisi (və ən əsaslısı) odur ki, göstərilən müxtəlif­yarus­lu vahidlərin tərkibində elementlərin qruplaşmasında izomor­fik­lik müşahidə olunur. Bunu aşağıdakı misallarda görə bilərik (eyni sintaktik pozisi­yanın müxtəlif yarusların vahidləri ilə ifadə olunması):

Sintaktik pozisiya bir sözlə (leksemlə) ifadə olunur:

- Fərhadın düşüncələrində bədbinlik də, nikbinlik də vardı (S.Rəhimov).

Sintaktik pozisiya  söz birləşməsi ilə ifadə olunur:

- Nataşa jandarmların gözünə dəyməmək üçün Hürünün qolundan çəkib adamların arasında itdi (M.İbrahimov. Pərvanə).

Sintaktik pozisiya frazeoloji birləşmə ilə ifadə olunur:

- Gərək kişi arvadının müqabilində kürəyini yerə verməsin (S.Rəhimov. Ana abidəsi).

Sintaktik pozisiya kommunikativ vahidlə ifadə olunur:

- Səmədin həyat prinsipi «Könlü balıq istəyənin quyruğu suda gərək» idi (S.Səxavət. Qızıl teşt. III fəsil).

Sintaktik pozisiya mürəkkəb cümlə ilə ifadə olunur:

-[Sərvinaz xanım] Sən məni təngə gətirdin. Sən gedəndə görək qarğalar qara geyəcək, dünya bərbad olacaq?(N.B.Vəzirov.Nə əkərsən, onu biçərsən).

Göründüyü kimi, hər bir cümlə üzvünün sintaktik yeri (pozisiyası) müxtəlif nominativ və müxtəlif «kommunikativ» vahidlərlə «doldurula» bilər ki, buna da funksional izomorfizm deyilir. Eyni sintaktik pozisiyanı dolduran element­lərin (dil vahidlərinin) hamısı bu mənada homogen mənalı – nominativ vahid kimi çıxış edir, onların təyin etdiyi elementlərlə əlaqə və münasibətləri adi nominativ söz birləşmələrinin elementləri arasında yer alan tipikləşmiş əlaqə və münasibətlərdən heç nə ilə fərqlənmir. Hətta tabeli mürəkkəb cümlələrdə budaq cümlə pozisiyanın sadə cümlədə cümlə üzvü pozisiyasına bərabər (izomorfik) olması da bu məqamda birmənalı təsdiqlənir. Müqayisə edək:

– Dedim ki, iki qoçun başı bir qazanda qaynamaz (S.Rəhimov.Ana abidəsi).

a. – Bu qızı atası ərköyün böyüdüb, ömründə ona «gözün üstü qaşın var» deməyib (M.İbrahimov. Pərvanə. I kitab, I hissə).

 b. –Ancaq onun, necə deyərlər, hay-hayı gedib, vay-vayı qalıb (Ə.Əbül­həsən. Zoğal çubuğu).

 ÇKMC-lərin strukturunda funksional baxımdan çoxkomponentli söz birləşmələrinin qurulma prinsipləri sanki təkrar olunur, yəni, məsələn,

 

a) ;                b) ;                          c)                           ç)

 

 

və s. modellər-sxemlər əsasında həm söz birləşmələri, həm də ÇKMC formalaşa bilir. Qeyd etmək lazımdır ki, ÇKMC-lərin komponentlərindən olan budaq cüm­lələrin pozision funksionallığını söz birləşməsinin elementi ilə mütləq eyniləş­dir­mək fikrindən uzağıq. Belə bir fikir heç də məntiqi olmazdı, çünki budaq cümlə öz predikativliyini qoruyub saxlaya bilmişdir. Q.P.Uxanovun dediyi kimi, budaq cüm­lənin ikili təbiəti («двойственная природа») ondadır ki, kon­struk­tiv cəhətdən o, ay­rıca cümlə ilə oxşardır, bununla belə o özünün funksional-semantik keyfiy­yət­lə­rinə görə «dilin nominativ fonduna məxsusdur», çünki xüsusi bir ad növü kimi, dü­zəltmə bir isim-ad kimi, adlıq sözlərin xüsusi bir sinfinin ekvivalenti kimi çıxış edir».

Beləliklə, müəllif hesab edir ki, söz formalarının (söz birləşmələrində asılı po­zi­­siyada olan sözlərin) budaq cümlələrlə ekvivalentliyi, izomorfik olmaları on­ların eyni sintaktik pozisiyada «iddialı» olmaqlarındadır. Bu vahidlər arasındakı ekvi­valentlik özünü hətta asılı pozisiyanın mütləqliyi və ya periferikliyi xətti üzrə biruzə verir: məsələn, «tələb etmək» feli forma y